I CORPVS SCRIPTORVM ECCLESIASTICORVM LATINORVM EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS A( 'A DEMTA E LLTTERARVM ( !A ESAREAE VINDOBONENSIS VOL. LVI. S. EVSEBII HIERONYMl OPERA (SECT. I PARS III). KPISTVLARVM PARS III: EPISTVLAE CXXL— CLIV. RECENSVIT ISIDORVS HILBERG VJNDOBONAE 11 LIPSIAE F. TEMPSKY G. FBKTTAG (O.m.b.H 0 MDCCCCXVIII SANCTI EVSEBII HIERONYMI EPISTVLAE PARS III: kpistVlae CXXI-ClilV. RECENSVIT ISIDORVS HILBERG VINDOBONAE /M\ LIPSIAK F. TKMPSKY fipffl G. FKEYTAG (u.m.b.iu MDCCCCXVIII 8Ri7ao TypLs expressit (J. Freytag, Vindobonae. LECTORI BENEVOLO SALVTEM. Bello post hominum memoriam atrocissimo professores uni- uersitatis Cernouiciensis ter in exilium eiecti nefaria direptione omnibus rebus, quae hostibus alicuius pretii esse uidebantur, spoliati sunt. Intcr quos ego diram inprimis expertus sum sortem, quod infirma insuper usus ualetudine per quattuor fere iam annos exul a penatibus meis absum carens cum ceteris libris ad litterarum studia mea necessariis tum copiis ad Hieronymi epi- stulas edendas ingenti cum sudore per decennia paratis. His ipsis demum diebus certior factus hostes barbaros bona fortunasque mihi abstulisse omnes, sed abstinuisse uideri litte- rarum monumentis tam impressis quam manu scriptis me reli- quam uitae rationem inuito quidem Mercurio sed propitia Mi- nerua conformare posse sperare audeo. Itaque, si dis placet, breui Cernouicios reuersus et chartas meas Hieronymianas nactus primum impiger ad Hieronymi epistulas prolixe praefandas acce- dam, deinde indices ad epistularum corpus t m uberes confi- ciam, ut eos una cum praefatione peculi iri uolumine publici fieri iuris par sit. Ncque enim hoc uolumen quamquam minus amplum diutius in typothetae horreis iacere otiosum uolui mi- hique assensus est et opem tulit Augustus Engelbrecht, uir de studiis meis Hieronymianis optime meritus. Benignus igitur intcrim accipe, candide lector, recensionem extremae huius epistularum partis iam ante belli initia anno MCMXIV a me absolutam atque forc ut ea, quae etiamnunc desiderantur, haud ita longo tempore interiecto ad faustum finem perdu- cantur, mecum laetus spera. Vindobonae, Kal. Mart. MCMXVIII. 1, \ CORRIGENDA ET ADDENDA. IN APPARATU CRITICO: ad p. 152, 20 lege: conibuerat A cohibuerat D LOCIS CITATIS ADDK: ad p. 91, 12: cf. Cicero, Cato M. 24. I S. EVSEBII HIERONYMI EPISTVLAE CXXI-CLIV. CXXJ. AD ALGASIAM LIBER QUAESTIONUM UNDECTM. 1. Cur Iohannes discipulos suos mittit ad dominum, ut intcr- rogent eiun: t u es, qui uenturus es, an alium ex- apectamus? ciim prius ipse de eodem dixerit: ecce agnus dei, ecce, qui tollit peccata mundi? — 2. Quid Bignificet, quod in Mattheo scriptum est: harundinem quas-' satam non confringet et linum fumigans non 4 Matth. 11, 3 etc. 5 *Ioh. 1, 29 7 Mattli. 12, 20 G = NeapolitanusVI. D. 59 s. VII (conlinet initium epislulae usque ad p. 15, 18 eiusdem). A = Berolinensis lal. 17 s. IX. 83 = Caroliruhensis Augiensis 105 s. IX — X. D = Vaticanus lal. 355 + 356 s. IX— X.

18reuertaturG4D 19 ciusdem] hic desinilG 20 subiungitur4p.c.m2 21 inquibus dicbtisom.Z) 22 abhomi- natioSJDB abhominatione C 23 anthicristi 4a.c.m2D antixristi Ap.c.m2 est om.B 24 conpellet Ap.c.mZ fuge, A 16 Sancti Hieronymi lactantes fugam retardant, licet quidam Titi et Uespasiani aduer- sus Iudaeos et praecipue Hierusalem obsidionem pugnamque signi- 3 ficari ueliht. hiemem quoque et sabbatum sic interpretantur, ne eo tempore fugere conpellantur, quando duritia frigoris in agris et in desertis locis fugientes latere non patitur et obseruatio 5 sabbati aut praeuaricatores facit, si fugiant, aut hostium gladiis 4 subiacere, si sabbati otium et praecepta seruauerint. nos autem audientes dominum saluatorem, ut, qui in Iudaea sunt, ad mon- tana confugiant, ipsi quoque oculos leuamus ad montes, de quibus scriptum est: leuaui oculos meos ad montes, undei» u e n i e t a uxilium mi hi, et in alio loco: fundamenta eius in montibus sanctis et: montes in circu- itu eius et dominus in circuitu populi sui et: non potest abscondi ciuitas super mon- t e m p 0 s i t a, et discalciamus nos pellem litterae nudisque 15 pedibus cum Moyse ascendentes montem Sina dicimus : t r a n s- iens uidebo uisionem hanc magnam, ut possimus intellegere praegnantfcs animas, quae de semine doctrinarum et ser- monis dei initia fidei conceperunt et dicunt cum Esaia : a t i m 0 r e tuo, domine, concepimus et parturiuimus etao peperimus, spiritum salutis tuae fecimus su- $ per terram. sicuti enim semina paulatim formantur in uteris et tam diu non reputatur homicidium, donec elementa confusa suas imagines membraque suscipiant, ita sensus ratione conceptus, nisi in opera proruperit, adhuc uentre retinetur et cito abortio perit, 26 cum uiderit abominationem desolationis stantem in ecclesia et 8 cf. Matth. 24, 16 etc. 10 *Ps. 120, 1 1 1 Ps. 86, 1 12 Ps. 124, 2 14 *Matth. 5, 14 15cf.Ex. 3,5 16 »Ex. 3, 3 19 «Esai. 26, 1* 26 cf. Matth. 24, 15 etc. et Dan. 9, 27 1 factentes Ap.c.m2g quidem4S8a.c,Z) aduersumSBB 2praecipuaSB 3 sabbato Ap.c.m2 Isiom.C ex praecepto S8 seruarent S8a.c.m2 9ipseS8 leuemus Ap.c.m2g adJinC 11 ueniat 83 14 ciuitas latereSBB latere ciuitas ff 15 disculc(t B)iamus Aa.c.m2f&B discalciemus Ap.c.m2G pelle Ap.c.m2CB 16 moysen Aa.r.D ascendamus ADC in montem SB in montes (s exp.)B syna D.om.g dicemus Aa.c.m2C dicentes Ap.c.mZ dica- mus g 19 isaia SBC isaya B 21 fecimus C faciemus SB quem fecisti ADB 22sicutS8/i 23putaturC homicidiumj homo £ 24 membra»*que (Juil ra uel ta) A 25 prorumperit B in uentre g 26 abhom. S8DB Epistula CXXI 4 17 satanan transfigurari in angelum lucis et de istius modi Paulus foe- tibus loquitur dicens: filioli mei, quos iterum par- turio, donec Christus formetur in uobis. has « ergo reor iuxta mysticos intellectus esse mulieres, de quibus idem 6 apostolus scribit: mulier seducta in transgressione facta est; saluabitur autem per filiorum ge- nerationem, si permanserint in fide et cari- tate et sanctitate cum pudicitia. quae si de ser- mone diuino aliquando generarint, necesse cst, quae generata sunt, 10 crescere et primum accipere lac infantiae, donec perueniant ad so- lidum cibum et ad maturam aetatem plenitudinis Christi. o m n i s enim, qui lacte alitur, inperitus est in ratione iustitiae; paruulus enim est. hae igitur animae, 7 quae necdum pepercrunt siue quae necdum potuerunt ea, quae 15 generata sunt, alere, cum uiderint sermonem hereticum stantem in ecclesia, cito scandalizantur et pereunt et in tempestate atque in persecutionibus permanere non possunt, praesertim si otium ha- buerint bonorum operum et non ambulauerint in uia, quae Christus est. de hac abominatione hereticae peruersaeque doctrinae dicebat 8 20 apostolus, quod homo iniquitatis et aduersarius eleuet se contra omne, quod dicitur deus et religio, ita ut audeat stare in templo dei et ostendere se, quod ipse sit deus; cuius aduentus secundum operationem satanae et ea, quae concepta sunt, facit perire abortio et, quae nata, ad pueritiam et ad perfectam aetatem peruenire 25 non posse. quam ob rem orandus est dominus, ne in exordio fidei et creseentis aetatis oriatur hiems, de qua scriptum est: hiems 2 *Gal. 4, 19 5 *I Tim. 2, 14-15 10 cf. Hebr. 5, 12 11 cf. Eph. 4, 13 •Hebr.5,13 18 cf. Ioh. 14, 6 20 cf. II Thess. 2, 3-4 22 cf. II Thess. 2, 9 26 *Cant. 2, 11 lsatanamCB etom.C foet. panl.C fetibus B,omAD 2dicens om.fdB 4egoS8p.r.D mistico(eiu m2A)AB idem om.AD 7 si permanserit DC,Ap.r. supermanserit Aa.r. super manser B 9 gcnerarit g 10 perueniat SBB 11 ad om. 58 13 iusticie. et B haec 58 14 quae necdum] qui nec B peper ] add. siue quae necdum pari^ D siue— potuerunt om.C all. quae] qui B ea om.C 16 all. in om.C 18 op. bon. AD non om.C 19 abhom. S8W peruersoque B 21 et— 22 deus om.B 22 tamquam deus g aducntum Ap.c.m2 24 pr. et s.l.$j,om.B quae] eaque S8/i quae sunt g 26 et om ADB de qua scriptum est s.lm2$i,om.B quo Aa.c.m2D all. hiems om.B LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 2 18 Sancti Hieronymi t r a n s i i t, a b i i t s i b i, ne otio torpeamus, sed inminente naufragio suscitemus dormientem dominum atque dicamus: prae- ceptor, salua nos, perimus. 5. Quid sibi udit, quod scriptum est in euangelio secundum Lucam: et non receperunt eum, quoniam faciesb eius erat uadens i n H i er us a l e m. — Festinans dominus Hierusalem pergere, ut conplerenturdies adsumptionis eius etpascha celebraret, de quo dixerat: desiderio desideraui hoc pascha comedere uobiscum, et biberet calicem, de quo ait: calicem, quem dedit mihi pater, non bibam 10 i 1 1 u m ? omnemque doctrinam suam patibulo roboraret iuxta illud, quod scriptum est: cum exaltatus fuero, omnia traham ad me, obfirmauit faciem suam, ut iret Hierusalem. obfirmatione enim ct fortitudine opus est ad passionem spontc properantis ; unde et Ezechiheli, cui dixerat deus: fili homi- 15 nis, in medio scorpionum tu habitas et ne ti- meas eos: obfirmaui, inquit, faciem tuam et dedi facicm tuam aeneam et-frontem tuam ferream, ut, si forsitan surrexisset contra eum malleus uniuersae terrae, quasi incude durissima resisteret malleumque contereret, de quo 20 scriptum est: quomodo confractus est et contritus mallcus uniuersae terrae? etmisit nuntios, id est angelos, ante faciem suam. iustum enim erat, ut dei filio angeli ministrarent; siue angelos apostolos uocat, quia et lohannes, praecursor doniini, angelus appellatus est. cumque ingrcssi 2» 2 *Matth. 8, 25 et *Luc. 8, 24 5 # Luc. 9, 53 8 *Luc. 22, 15 10 Ioh. 18, 11 12 *Ioh. 12, 32 13 cf. Luc. 9, 51 15 *Ezech. 2, 6 17 *Ezcch. 3, 8-9 19 cf. Hier. 50, 23 21 Hier. 50, 23 22 *Luc. 9, 52 24 cf. Mal. 3, 1 et Matth. 11, 10 etc. 25 *Luc. 9, 52—53 1 imber abiit g 3 saluos nos fac 58 4 uult Ap.c. 5 quia C 6 erat] add. obfirmata B 7 in hier. pergere 58 pergere in hier. C conpleretur A et] ut AD 7 et 9 pasca B 9 uobiscnm ante quam patiar g biberet Engel- brecht bibere codd. calicem] de calice (— ce 58) 58B 12 fnero a terra £ 13 me ipsum C obfirm. — Hier. om.AD 15 properautes B — ti g ezechi- heli fdD ezechieli C zechieli A ihezechieli /} diTs B 16 et om.D nec Ap.c.m3 nes.l.m2A 17 obfirmaui D obfirma cet. 18 aereamAD eneam B tuum ferreumJ. 19ut]etAD 20 incudo S8D incus $■ conteret Aa.c.mZC 21 contrituj estC 22 et eras.A 23 filio dei 58 Epistula CXXI 4—5 19 essent uicum Samariae, ut praepararent ei, non susceperunt illum, quia facies eius erat ua- densin Hierusalem. hostili inter se Samaritani atque Iudaei discordant odio et, cum omnes oderint gentes, proprio contra se fu- 5 rore bacchantur, dum utriquc de legis possessione contendunt et in tantum se mutuo persequuntur, ut, postquam Iudaei de Babylonia sunt reuersi. aedificationem templi Samaritani inpedierint. cum- que uellent et ipsi cum eis aedificare templum, responderunt ludaei: non licet nobis et uobis aedificare domum do- 10 m i n i. denique pro summa iniuria pharisaei exprobrant domino: s nonne daemonium habes et Samaritanus es? et in parabola de llierusalem descendentis Hiericho Samaritanus poni- tur pro signo atque miraculo, quod malus bene fecerit, et ad puteiun Samaritanae scriptum est: non enim coutunturSama- is ritani Iudaeis. uidentes ergo Samaritae dominum I lierusalem pergere, id est ad hostes suos, quod audierant a discipulis eius, qui ad parandum hospitium uenerant, Iudaeum esse cognoscunt et quasi Iudaeum atque alienum et eum, qui ad inimicos pergeret, sus- cipere noluerunt. quamquam et alia nobis subiciatur intellegentia, • 20 quod uoluntatis domini fuerit non suscipi a Samaritis, quia festi- nabat ire Hierusalem ibique pati et sanguinem fundere, ne occupatus susceptione Samaritica et doctrina gentis illius passionis differret diem, ad quam uenerat sustinendam. unde dicit et in alio loco: non ueni nisi ad oues perditas domus Isra- 25 h e 1 et apostolis praecepit: ciuitates Samaritanorum 9 'I Esr. 4, 3 11 «Ioh. 8, 48 12 cf. Luc. 10, 30-37 14 'Ioh. 4, 9 24 *Matth. 15, 24 25 «Matth. 10, 5 1 praeparent A pararcnt B 2 susciperunt 83 4 oderit C 5 baccan- tur S8DB dum] cum 58B utique A 6 tanto 83 babil(ll Aa.r. )onia Ap.r.B 7 sint S3B sammarit. D semper samarit. 33B Samarit. semper g cumque —8 resp. om.B 8 uellint ex uelint 93 templum] domum dni (exp., s.l. tem- plum) 83 lOprae^. exprobant4 exprobrabantC dnm AD 12 para- bula 83D discend. 83 hiericho Ap.c.m2$ja.c. iericho C hierico Aa.c.m2 ierico B hierichum Sdp.c.D 13 malis^Z) etom.AD ad puteuin] aput sed in humilitatc, non in patris gloria, sed in hominis uilitate, incre- pat eos, quod non meminerint doctrinae suae ct bonitatis euan- gelicae, in qua dixerat : qui te percusserit in maxil- lam, praebe ei e.t alteram et: diligite inimi- cosuestros. 25 3*Luc.9,53 7Ex.21,24ctc. 9cf. IVReg. 1,9— 12ctl4 H)»Luc.9,54 HLuc. 9, 54 12 «IV Reg. 1, 10 et 12 19 cf. Luc. 9, 56— 56 21 cf. Matth. 16, 27 etc. 23 'Matth. 5, 39 uel *Luc. 6, 29 24 Matth- 5, 44 etc. 1 nc intraueritisA omncm om.AD 3crantZ) pergens.4/) 4 aliam £ 5 rcceperant B ingredi in SBB 6 autem] lioc (exp.,s.l. autem)58; add. ciim C 7 in lege] hic desinil C noucratZ) 9uocesfi dxus ADB pentecontarcas fi pentecontadas Aa.c.m2$i pentecostadas Ap.c.m2D pentecontarchos g 10 ad- sumpserat (ms S8B) Aa.c.mVB, fd p.c. ass. D adsumerct 58 a.c dicemus D 11 discendatSB consummat^lZ) pulcrc /) 12 dicemus D 13 cgo sum 58 discendat 58 nosj eos 58a.c.B 14 hab. eff. (cff. s.i.»»258) 58B 16 ucrbis aliis s./.»i258 loquitur.4Z) 17 d(exp.)e caelo 58 ccelo (sic)B sed ct AD 18 fili a.c.mflA 20 iudicandos SBa.c. uindicandum A 21 pr. in om.A alt.inom.B gloriam B 23 maxilla B Epistula CXXI 5—6 21 6. Alteram de euangelio Lucae quaestiunculam proposuisti: qui sit tiUicus iniquUatis, qui domini uoce laudatus est. cuius cum uellem scire rationem et de quo fonte processcrit, reuolui uolumen euangelicum ct inter cetera repperi, quod adpropinquan- i tibus saluatori publicanis et peccatoribus, u t a u d i r e n t e u m, murmurabant pharisaei et scribae dicentes: quare iste pcccatores suscipit et comedit cum e i s? qui locutus est eis parabolam centum ouium et unius perditae, 2 quae inuenta pastoris humeris reportata est, et, cur esset proposita, io statim intulit: dico uobis: sic erit gaudium in caelo supcr uno peccatore paenitentiam agente magis quam super nonaginta nouem iustis, qui non habent opus paenitentiam. aliam quoque para- 3 bo!am dccem dragmarum uniusque perditae et repertae cum pro- l» posuisset, simili eam fine conpleuit: sicdicouobis:gaudi- um erit coram angelis dei super uno peccatore paenitentiam agente. tertiam quoque parabolam proposuit 4 hominis habentis duos filios et diuidentis inter eos substantiam. cum- quo. minor facultatibus perditis egere coepisset et comedere siliquas, to porcorum cibum, reuersus ad patrem susceptus ab eo cst. frater quoque inuidens senior patris uoce corripitur, quod laetari debuerit et gaudere, quia frater eius mortuus fuerat et reuixit. perditus et in- uentns est. has tres parabolas contra pharisaeos et scribas locutus 5 est, qui nolebant rccipere pacnitentiam peccatorum et publicanorum n salutem. dicebat autem, inquit, et ad discipulos suos — haud dubium, quin 'parabolam 1 — , sicut prius ad scribas et pharisae- os, qua parabola ad clementiam discipulos hortaretur et aliis uerbis diceret: d i m i 1 1 i t e e t d i m i 1 1 e t u r u o b i s, ut in oratione 1 cf. Luc. 16, 1-8 5«Luc. 15, 1-2 8 cf. Luc. 15, 3-6 10«Luc. 15,7 13 cf. Luc. 15, 8-9 15 «Luc. 15, 10 17 cf. Luc. 15, 11— 32 22 cf. Luc. 15, 24 25 Luc. 16, 1 28 *Luc. 6, 37 1 posuisti B 2 quis g uillicus g 5 saluatore SB 7 suscepit A 8 eis om.B 9 quae s.l.fQ qui B 12iustosSB 13 pae(e)nitentia4S8Z^).c.,R aliam] 23 ad alium]alio4 24atille<4D 25 choros AD dicit creditum^ diuidendc$ ut]siSB 14 si AD 15 inquit om.AD camalis

a.c. — los B 10 quid faciam om.B 11 qui] quia AD quia qui g sui B ets.i. uill. Aa.c.B 13 enim om.AD incobant mut. in incohabant el in incubant 83 incubebantB 14 distructa sB alt. et] atque £ 15 finitus ( — tas m2)A 17cogorS8 annania 4a.e.S8 xpm B 23 ut] ne B 24 diccre AD abol.] add. et sic in mg.mZ^ prophctias g 25lucraS8 fuerant 58 26 de] e s.l.mZA plurimis^l 27debeatB 26 Sancti Hicronymi batos olei, eos uidelicet, qui fuerant ex gentibus congregati et magna indigebant misericordia dei, et de centenario numero, qui plenus est atque perfectus, fecit eos scribere quinquagenarium, qui proprie paenitentium est iuxta iubeleum & ctillam in euangelio parabolam, in qua alteri quingenti, alteri quinquaginta denarii dimit- sotuntur. secundum autem uocauit populum lu- daeorum, qui tritico mandatorum dei nutri- tus erat et debebat ei centenarium numerum, 10 et coegit. ut de centum octoginta faceret, id est crederet in domini resurrectionem, quae octauae diei numero continetur, et de octo conpleretur decadis, ut de sabbato transiret ad primam sabbati. ob hanc causam a domino prae- is dicatur, quod bene fecerit et pro salute sua in euan- gelii clementiam de legis austeritate mutatus sit. 21 quodsi quaesieris, quare uocetur 'uilicus iniquitatis' in lege, quae dei est: iniquus erat uilicus, qui bene quidem offerebat, sed non bene diuidebat credens 20 in patre, sed filium persequens, habens deum omni- potentem, sed spiritum sanctum negans. prudentior itaque fuit Paulus apostolus in transgressione legis filiis quondam lucis, qui in legis obseruatione uer- sati Christum, qui dei patris uerum lumen est, per- 25 22 diderunt. Ambrosius, Mediolanensis episcopus, quid de hoc loco senserit, in commentariis eius legere poteris. Origenis et Didymi in hanc parabolam explanationem inuenire non potui et, utrum 6 cf. Leu. 25, 10 etc. 6 cf. Luc. 7, 41-42 12 cf. uol. II p. 60, 13 cum adnot. 18 cf. Lnc. 16, 8 22 cf. Luc. 16, 8 2 misericordiam D$ 4 quinquagin. 93* 5 penitentum D iobeleum D,$a.c. iubilcum Aa.c. iubilaeum g 7 qui(ez ataquagenta 4> denari B 11 octuag. $ octoag. 8} 12 credere Aac.m2D resurrectione B qui*B 13 octauo B — ua ex uc $ continet <£ 14 conplerct dydimi didimi cet. 28 hac parabola ADB Epistula CXXl 6-7 ■11 abolita sit temporum uetustate an ipsi non scripserint, inccrtum habeo. mihi iuxta priorem interpretationem hoc uidetur, quod de iniquo mamona debeamus nobis amicos facere non quoslibet pauperes, sed eos, qui nos possint recipere in domos suas et in 5 aeterna tabernacula, ut, cum eis parua praebuerimus, recipiamus ab ilhs magna et dantes ahena nostra suscipiamus et seminemus in benedictione, ut metamus benedictionem; qui enim parce seminauerit, parce et metet. 7. Quo sensu accipiendum sti, quod in epistula legimus ad 10 Romanos: uix enim pro iusto quis moritur; nam pro bono f orsitan quis audeat mori. — Duae hereses ex occasione huius testimonii, quod non intcllegunt, diuerso quidem errore, sed pari inpietate blasphemant. Marcion enim, qui iustum deum et creatorem legis facit et prophctarum, bonum autem 15 euangehorum et apostolorum, cuius uult esse filium Christum, duos introducit deos: alterum iustum et alterum bonum. et pro iusto adserit uel nuUos uel paucos obpetisse mortem, pro bono autem, id est Christo, innumerabiles martyres extitisse. porro Ar- » rius iustum ad Christum refert, de quo dictum est: deus, iudi- 20 cium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis — et ipse de se in euangelio: non enim pater iudicat quem- quam, sed omne iudicium dedit filio et: ego, si- cut audio, ita iudico — , bonum autem deum patrem, de quo ipse fihus confitetur : quid me dicis bonum? nemo 25 est bonus nisi unus deus pater. cumque hucusque blas- phemiae suae deuios calles potuerit inuenire, in consequentibus in- pingit et corruit. quomodo enim pro patre quis audet mori et pro 8 3 cf. Luc. 16, 9 7 cf. II Cor. 9, 6 *II Cor. 9, 6 10 Rom. 5, 7 19P9.71.2 21*Ioh. 5, 22 22'Ioh. 5,30 24«Marc. 10, 18 uel *Luc. 18, 19 1 teraporis 58* 3 raammona codd.praeterD 4 possunt 58 5 suos 58 6 suspiciamus g 7 benedictionem (m exp.)

appet. ex oppet. A 18 xpo AD xpm B xpi (s l.m2) patre 58 patrem martyrum 22 et om.g 23 ita] sic £ ad dcum £ (sed anacolulhon Hieronynw concedendum) 25 unus] solus AD 26 potuerint AD 27 conruit D 28 Sancti Hieronymi filio uix inoritur, cum propter nomen Christi tantus martyrum san- guis effusus sit? qui igitur simpliciter hunc exponit locum, hoc potest dicere, quod in ueteri lcge, in qua iustitia est, uix pauci in- uenti sint, qui suum fuderint sanguinem, in nouo autem instru- mento. in quo bonitas est atque clementia, innumerabiles extiterint 5 martyres. sed ex eo, quod posuit : forsitan quis etiam audcat m 0 r i et pendulo gradu sententiam temperauit, in- ueniri posse nonnullos, qui audeant mori pro cuangelio, ostendit non sic accipiendum, sed ex superioribus et inferioribus sensum 4 loci huius debere tractari. dicens enim Paulus apostolus se gloriari 10 in tribulationibus, quia tribulatio patientiam ope- ratur, patientia probationem, probatio spem, spcs uero non confundit, quae ex eo certam habeat pro- missionem, quia caritas dei effusa est in cordibus nostris pcr spiritum sanctum, qui datus estis n 0 b i s, secundum illud, quod deus dixerat per prophctam : e f f u n- dam de spiritu meo super omnem carnem, miratur bonitatem Christi, quod pro infirmis et inpiis et pcccatoribus mori uoluerit et mori oportuno tempore, de quo ipse dicit : t e m p 0 r e oportuno exaudiui te et in die salutis auxiliatus 20 s u m t u i et rursum : ecce tempus accepta bile, ecce t dies salutis. quando omnes peccauerunt, simul inutiles facti sunt, non fuit, qui faceret bonum, non fiut usque ad unum. incre- dibilis crgo bonitas et inaudita clementia mori pro inpiis — uix enim pro iusto aliquem et bono suum sanguinem fundere metu mortis 2» cuncta terrente; nam inueniri interdum, ut aliquis pro re iusta et bona audeat mori — , caritas autem dei, quam in nobis habuit, hinc 6 •Rom. 5, 7 11 »Rom. 5, 3-5 14 *Rom. 5, 5 16 *Ioel 2, 28 19»Esai.49,8et»IICor. 6. 2 21 *II Gor. 6, 2 22 cf. Ps. 13, 3 2quidB 4 sunt ADB fuderunt .Aa.r.$ 5extiterB 6 potuitS8a.e. 14 qui B dei] di §

diffusa A sit Epistula CXXI 7-8 29 maxime conprobatur, quod, cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est et sublata est de terra uita eius et pro i n i q u i t a t i b u s populi ductus est ad mortem et portauit peccata no- sstra et tradita est in morte anima illius et cum iniquis reputatus est, ut nos inpios et infirmos et peccatores pios et robustos et iustos faceret. nonnulli ita inter- s pretantur: si ille pro nobis inpiis mortuus est et peccatoribus, quanto magis nos absque ulla dubitatione pro iusto et bono Christo 10 debemus occumbere! iustum autem et bonum non putemus esse diuersum ncc aliquam proprie significare personam, sed absolute iustam rem et bonam, pro qua difficulter interdum aliquis in- ueniri potest, qui suum sanguinem fundat. 8. Quid sibi uelit, quod ad Romanos scriiit apostolus: o ccasi- uone accepta peeealum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. — Ponamus totum testimonium et singula Christi auxilio disscrentes, quid nobis uideatur, simpliciter indicemus non praeiudicantes tuo sensui, quid uelis intellegere, sed nostram sententiam breuiter explicantes. 2oquid ergo dicimus? lex peccatum est? absit. sed peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. occasione autem accepta pec-8 catum per mandatum operatum est in me omnem 25 c o n c u p i s c e n t i a m. s i n e 1 e g e e n i m p e c c a t u m mortuum erat, ego autem uiuebam sine lege ali- quando, sed, ubi uenit mandatum, peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat ad uitam, hoc esse ad 20 mortem. peccatum enim occasionc accepta per lRom.5,8 2*Esai.53,8 4*Esai.53,4 5*Esai.53,12 14Rom.V,8 20 *Rom. 7, 7-25 5morteni£ 6 deputatus ? 9 nos om.B nlla om.li Christo om.AD 10 obcnmbere appereat A 6 pecca- tum] pcccantura B 7 per mand. om.B spiritualis Ap.c.m2 13 inhabitat D 14 quia] quod g 15 uelle enim del A adiacct— 16 ncquaq. om.A autem] hoc $ 16 nequaq.] non iuucnio g non cnim s.l.m2A 17 ffial] facio mal. $ autem]hoc$ 18 nolo ego.4DB hoc] auteni iam non g 19habitetfl 20 uolentem 58* 21 adiecit 83 sccundum— 23 legi om.B 24 legem AD legi

27 deo g 31 monstra rct AD monstret g libertati $ Epistula CXXI 8 31 tem, qui prius ferebatur inprouidus et praecipiti (uia) labebatur, freno legis retineat et conpositis doceat incedere gressibus, ita ut seruiamus in nouitate spiritus et non in uetu- s t a t e 1 i 1 1 e r a e, id est uiuamus sub praeeepto, qui prius in 5 modum brutoium animalium dicebamus: manducemus et bi ba mus; cras enim moriem ur. quodsi subintrante lege. 7 quae docet, quid facere, et prohibet, quid non facere debeamus, uitio nostro et incontinentia fcramur contra scita legalia, uidetur lex causa esse peccati, quae, dum prohibet concupiscentiam, quodam 10 modo eam inflammare cognoscitur. saecularis apud Graecos sententia est: quicquid licet, minus desideratur. ergo e contrario, quicquid non licet, fomentum accipit desiderii. unde etTullius de par- ricidarum suppliciis apud Athenienses Solonem scripsisse negat, ne non tam prohibere quam commonere uideretur. igitur lex apud con- g 15 temptores et legum praecepta calcantes uidetur esse occasio delicto- rum, dum prohibendo, quod non uult fieri, ligat eos uinculis manda- torum, qui prius absque lege peccantes non tenebantur criminibus. haec diximus legem, quae per Moysen data est, intellegentes. uerum, quia in consequentibus scriptum est: iex dei et lex carnis atque 80 membrorum, quae pugnat aduersum legem mentis nostrae et capti- uos nos ducit in lege peccati', simulque quattuor leges contra se dimi- cantes in uno loco scriptas esse cognosco, non absque re arbitror, si requiram, quot genera legis in scripturis sanctis esse memorentur. dicitur lex, quae per Moysen data est, secundum illud, quod scriptum » 15 est ad Galatas: quotquot enim ex operibus legis 2 Rora. 7, 6 5 1 Cor. 15, 32 6 cf. Rom. 5, 20 11 cf. Otto, Sprichw. der Roemer p. 193 12 cf. Cicero pro Roscio Amer. 70 19 cf. Rom. 7, 22—23 23-p. 33, 8 cf. Origenes, Philocalia c. 9, 1-2 25 *Gal. 3, 10* 1 praecipiti uia scripsi eoll. Cic. pro Flacco 105 praecipiti Aa.c.D praecipi- tio Ap.c. praecipitia S8a.c. per praecipit(c B)i& S&p.c.B 2 frenos B doccre Aa.c.m2D 4 est s.l.AD 5 dicebamur B degcbamur (sic)9)

pro

*)ram S8B jort. recle 8 postquam] post B 10 fuimus B oni S8 12 quoil quitfquid £> quicquid 4 facturum B sic me exaudient A sinc cxaudi- ent D 24 iuxta labiis 4> (cj. ad 22) hehracicum D haebrrj(i g./.)cum perhibente g 7 quae] qui non (nS8)930 contincnt S8$B 8 est] est nisi qui adhuc qui ad- huc (stc) expers est rationis /} legem om.A 10 dei om.A hum. gen. AD uolueris Ii 11 quis enim AD furtum g 12 ea om.AD nollit Aa.r. nolet B 13nequaquam£ doleret sibi esse g 14 caim B maiorestg 17farao4DW 18natura<£ et sJ.SB dsA 20 pueritiam

27 operetur] oportet B LVI. Hieron. Epist. III, H i 1 b e r g. 3 34 Sancti Hieronymi atque subplantet et ducat ad mortem, non quo intellegentia pec- catum sit — lex enim intellegentiae sancta et i usta et bona est — sed per intellegentiam peccatorum atque uirtutum mihi peccatum nascitur, quod, priusquam intellegercm, peccatum esse non noueram. is atque ita factum est, ut, quod mihi pro bono datum est, meo uitio 5 mutetur in malum et — ut hyperbolice dicam nouoque uerbo utar ad explicandum sensum meum — peccatum, quocl, priusquam habe- rem intellegentiam, absque peccato erat, pracuaricatione mandati incipiat mihi esse peccatius. prius quaerimus, quae sit ista concupi- scefltia, de qua lexclicit: non concupisces. alii putant illud esse 10 mandatuni, quod in decalogo scriptum est: n o n concupi- sces rem proximi tui. nos autem per concupiscentiam om- nes perturbationes animae significatas putamus, quibus maeremus 16 et dolemus, timemus et concupiscimus. et hoc apostolus, uas electi- onis, cuius corpus templum erat spiritus sancti et qui dicebat: is an experimentum quaeritis eius, qui in me lo- q u i t u r, C h r i s t i ? et in alio loco: Christus nos rede- m i t et rursum : uiuo autem iam non ego, uiuit autem in meChristus, non de se loquitur, sed de eo, qui post peccata uult agere paenitcntiam, et sub persona sua fragili- 2» tatem describit condicionis humanae, quae duorum hominum, 17 interioris et exterioris, pugnantium inter se bella perpetitur. in- terior homo consentit et scriptae et naturali legi, quod bona sit et sancta et iusta et spiritalis; exterior: e g o, inquit, c a r n a 1 i s 2 c.f. Rom. 7, 12 9 cf. Rom. 7, 13 10 Rom. 7, 7 11 *Ex. 20, 17 et •Deut. 5, 21 14 cf. Act. 9, 15 15 cf. I Cor. 6, 19 16 *1I Cor. 13, 3 17 Gal. 3, 13 18 *Gal. 2, 20 24 *Rom. 7, 14—15 1 quod Dp.e.m2g intcllegentia] intcllegentiac S8 hiperbolicam (s.l. ce di 14 dolemusS8 haec exhacm2yl 17 Christi] xps4p.c.ni2S8 noseinonm24 18iterum4Z) iamS8.oni.ee/. 19 uero AD 20 uult post pecc. AD post om.B 21 discri- bil SB 23 scriptac] scripta est naturale

fuerit om.A 9 ct in cog. om.AD 11 nolo s.'.S8.oro.<£ sancto uiro huius AD 7 nestigia

salu (del.) eius 58 baptismatis — smoAD disposuerit

24 ac] et 58 declimabimus

2 audiuimus AD 5 et ad s.l.

26 curuatus g 27 nimis] usquc in (ad D) finem^D totus — p. 38. 1 nimiis bis B apost. loc.] apostolicus D,B (utroque loco) apostolus A in(s.!.)superi(o s.l.)bus

13 separauit codd. prai terB as./.S 14 angustia iti niy.SB 18 fortitiuiinisSBa.c * fortitudoAD 21 subom.* 22confirmat33 Christo] seq.ras. 3 Utt.%},add.iTiuAD 24 mea] prehibente (sic, exp.) <1>, om.B 25 est mihi AD ct om. B 26 cordi meo s.f.SB corde meo_ ac] et H simulque 5 creaturae D ei om.S3D et A 6 scpara- tur D

ad s.l.<1> pugnat codd. praeler B 13 perficit <1> 14 si om. Moysis f 15 dnm B dimittes uis autem <1> 17 et rae /} 18 eandem SBa c. Moysis g erga] ergo et

7occisionis0 9modicum0 12significantiumgrecae 11 Ap.c.m2D)ge- retur AD 18 utj et 58* 19 carnS B seruierunt

rcpromissionis

6 uellit «fyj.c. scribet Aa.c.m2D Colossenscsff 7nemo]nc4 8relegione>lS8$ uidetS8tf> 11 nexum AB&p.c. coniunctione Ap.r.B — ni 58 et constructum 8.1.83 et coniunctum AD,om 14 ct non tamen A 15 sed— uerit. om.B neritatem D 16 sensos A%$a.c. 17 quod] quid S8p.c.B;add. cum SB 1 /» 18 que

a.c.,om.g gamalihelis S8p.c.m2 gamalelis * gamalihel AD 20 in s.l.9i,om.

21 si AD qua AD tharsoyl/> 22 cyliciae A silicie B quid ex qui m2A 23 uerbum] uerbo Aa.c.m2D expmire

g rjfiegag, et: h u m a n u m d i c 0, avftQtimvov Uyw, et: oti xavevaQxrioa vfidg, hoc cst 'non gra- uaiii uos", et. quod nunc dicitur: fir/ddg vfidg xaraRQafievETO), id est 'nullus aduersum uos brauium accipiat". quibus et is 5 aliis multis uerbis usque hodie utuntur Cilices. nec hoc mircmur in apostolo, si utatur eius linguae consuetudine, in qua natus est et nutritus, cum Uergilius, alter Homerus apud nos, patriac 1 cf. Qnintilianus i. u. VIII, prooeiu. 23 5 *Col. 2, 18 11 *I Cor. 4, 3 12Rom.6,19 13 cf. HCor. 12,14 15cf.Col.2,18 18cf.Horat.epist,Ill,50 1 et ueluti.4D stranguclant '/' stiagulant^lo.c.mS tiansgulant D 2 co- nabitur -4/> naga superet] add. id est g 6 biachium 0 KATABPABEYIQ (s.l.m2 catabrabeito A)AD KATABEY- ETQ %a.c. m 2 7 certamine rcx agonithe(ae 4)tac 493 agonitete B 8 BPABION 93 BPABYON H BPAIQN(s.l.m2 brauium A)AD 10 fa- miliarias ADa.e.m2 familiaritas Dp.cm2 llabs/. humano g 12 dnd — dico om.\ 01 (s.l.m2 o\A)AD KATENAPKECA 93 KATENPKhCA 7 superbiam et scripsi superbiet 930 su- perbiamce/. 8inflatur^lD tumet A(excmnetni2)D 9deleramenta493,*/)C. 10 requirens

12 autem est B atquej ad AD ac g que s.J.83 ct est B 13 intellegentia S8B spiritales

defectus B 17 atque S.lJdfim 18ut]et,4D 19 uoloexuero n&A 20sitfl ut]et$ posquamA 21 xps nosAD 22 tale s.I.fyom.Q locutionis^lD 25 totus

actis 5 9 sup_ B 10 de his, qui mag. leg. esse se iactant: nemo uos iiidicct g 11 et in potu 93 et poto <£ quod] quasi f 12 ut] aut AD 13 in om.AD xpo S8 14 cre- didimus S81> in parte neom. hoc est s.Z.S8,0m.<£ 15 numeniae Aa.c.m2D cal.A 16umbra4Z> detegiturSj 17 aeternorum 18hautB opuss.i.SB 19 sumus Christi f 20 por tare g umbrae (e B)9j expetcnda B quae primus (p eras.A)AD quod $ Epistula CXXI 10 45 dicere uoluerit: in humilitate et religione ange- 1 o r u m aut quem sensum habcat. ex quo dominus locutus est ad discipulos: surgite, abeamus hinc et: relinquetur uobis domus uestra deserta, et: locus, in quo 8crucifixus est dominus, spiritaliterAegyptus appelletur et Sodoma, omnis Iudaicarum obseruationum cultura destructa est ct, quascumque offerunt uictimas, non deo offerunt, sed angelis refugis et spiritibus inmundis. nec mirum, si hoc n post passionem domini faciant, cum per Amos quoque prophetam 10 dicatur ad eos :numquid hostias et uictimas obtu- listis mihi quadraginta annis in deserto, do- mus Israhel, et adsumpsistis tabernaculum Moloch et sidus dei Rempham, figuras, quas fecistis, ut adoretis eas? quod plenius in contione Iu- u 15 daica Stephanus martyr exponens et reuoluens historiam ueterem sic locutus est: etuitulum feceruntindiebusillis et obtulerunt hostias idolo et laetabantur in operibus manuum suarum. conuersus au- tem est deus et tradidit eos, ut colerent mi- 2olitiam caeli, sicut scriptum est in libro pro- phetarum. militia autem caeli non tantum sol appellatur et n luna et astra rutilantia, sed et omnis angelica multitudo eorum- que exercitus, qui Hebraice appellantur sabaoth, id est 'uirtutum' siue 'exercituum'. unde et in euangelio iuxta Lucam legimus: a e t subito facta est cum angelo multitudo militiae caelestis laudantium deum et dicen- 1 Col. 2, 18 3 *Ioh. 14, 31 *Malth. 23, 38 4 *Apoc. 11, 8 10 *Am. 5, 25—26 et *Act. 7, 42-43 16 *Act. 7, 41—42 23 cf. Onom. s. 36, 20. 50, 25. 72, 17. 75, 1. 160, 16 25 *Luc. 2, 13-14 1 relegione 493$ 2 que habet 93 3 habeamus DBa.c. eamus §■ et s.l.$ 5 dom. crucif. est g 6 uocatur AD et] tiel 93"?> 7 distructa 93 dcxtructa D 8 spiritalibus

19esta.c. 21 mi- licia B m\(ex ma)litiam <1> 22 alt. et om.AD 23 qui] quae A hebraicae 93 hcbrae(e A)icae AD ebraeice

B sabbaoth B uirtutem 93 24 exercitium B lucan D 25 angelo] euangelio a.r. angelo angelorum AD 46 Sancti Hieronymi tium: gloria in altissimis deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. facit enim deus an- 14 gelos suos spiritus et ministros suos ignem urentem. et ut sciamus semper eos, qui colebant idola, licet in templo hostias uiderentur offcrre, non deo eas obtulissc, sed angelis, per Hiezechihel plcnius 5 discimus : dedi eis iustificationes non bonas et praecepta non bona. non enim sanguinem hircorum ct taurorum quaerit deus, sed s a c r i f i c i u m d 0 m i n i e s t spiritus contribulatus, cor contritum et M humiliatum deus n 0 n d e s p i c i t. et propterea, qui 10 uitulum fecerunt in Choreb et coluerunt sidus dei Rempham, de quo in propheta Amos plenius disseruimus, adorauerunt figu- ras, quas ipsi fecerunt, et tradidit eos deus, ut seruirent militiae caeli, quae nunc ab apostolo religio dicitur angelorum. pro 'humilitate' in Graeco Taneivocpgoavvr] legitur, id est humilitas is mentis siue sensus. uere enim humilis sensus et niiseranda suspicio deum credere hircorum atque taurorum sanguine delectari et 16 nidore thymiamatis, quem saepe homines declinanius. quod autem sequitur: si mortui estis cum Christo ab ele- m e n t i s 111 u n d i, q u i d a d h u c t a m q u a m u i u e n t e s 20 Ln m u n d 0 d e c e r n i t i s l n e t e t i g e r i s n e q u e g u- staueris neque contrectaueris, quae sunt omnia in interitum ipso usu secundum prae- c e p t a e t d 0 c t r i n a s h 0 m i n u m ? q u a e s u n t r a- 2 cf. Ps. 103, 4 6 *E»ch. 20, 25 7 cf. Ps. 49, 13 8 *Ps. 50, 19 1 1 cf. Ps. 105, 19 cf. Am. 5, 26 et Act. 7, 43 12 cf. Hieron. comm. in Amos 5,26 13cf.Act.7,42 14 cf. Col. 2, 18 15 cf. Col.2, 18 19 *Col. 2,20-23 :t alt. suos s.l.A all. et om.

4 excolunt AD templo] tem- pore AD 5 hiezcchihel (— iel fecerant B co- reb B Horeb j coluerS8$ coluerantB At\om.AD remfam AD 13 fece- ran(n s.l. ab s.l.

ad patrem s.l.m2$},om.

3 uero eius] autera eorum g a me s.l.

docentes et AD 5 hom. et pracc. AD corr. phar. £ 7 statueritis Af8a.c.m2,$ 8 qui s.l.

morte s./.<7> moriatur •PB 11 uel] et AD matri om.H 12 honorificabit li 14 traditiones ucstras g 15 sint g sunt codd. 16 uocant dew. g A(&)EY- TEPQCIC 4>B deyterocic 58 AEYSEPQCEIC D AEYCEPQCEI (s.l.mS deis crosei)4 quam] tam $)a.c.m2 ignominia ADB proposito(ex u)s quiaj quibus ADB 22 iustum

2 barrachibas baracchibas 11 alt.et s./.SS Hcllels chellesB 3 duomilia]bismilleg 5 quoil Ap.c.m2B semper esse j 6 penitus om.B quo id quod SBp.c. quid quod S8a.c. quidquid

)om 17 suis om.W 18 dEYTEPOYClTN

fl A aput Aa.c.m2

,om.AD aelem. A helem. B elim.

14 geometria B helem. B h§lem. D elim. 58$ 15 sloay. uarie scriptum in codd. sua AD sic om.$ helem. B elim.

22 in aa\l.m2A,om.D profectio A 23 sibi uel(ll 4 scrib. uobis g enim om.4> 8 habentis ADB etom.$ 10nosom.4 rcs. sumus] residuimus $ lladuentumil 12iussoA 13 pr. et om.AD alt. in om.D descendit A discendit S3 14 sunt om.33 15 res. sumus] relinquimur g 16 nubibus] add. caeli (exp.)

futura] uentura g uenturusj ucntura sint 3 abhora. S8DC 4 daniele (?)B danihelo Ap.c.mS 6 fugiunt ex fugicnt 33 7 descendet

10 pseudoxpo

\2\\ts.l.

16 fulgor A 2eplaD etiamcumfl 3 non s.l.B praeccssisset et A 4 nunc ex num P detcneat S8 7 distr. 55 dcxtr. D 8 unde] ut AD apocalipsin A1&B apocalypsim g 10 romanac (aneras.)SB 12 iuxta ABa.c.mZD oricnte A18D

p.c. opcr. iniq. $ 15 tenent B teneant B 16 mcdium 3ja.c.m2 17illcom. 19 operatus .40 21 tenet bis?8(corr.) tenet tene

26 intcrficeietur

28 dcxtruet D Kpistula CXXI 11 55 cuius opera satanae sunt opera, et, sicut in Christo plcnitudo di- uinitatis fuit corporaliter, ita et in antichristo omnes eru:it forti- tudines et signa atque prodigia, sed uniuersa mendacia. quomodo enim signis dei, quae operabatur per Moysen, magi suis resistebant B mendaciis et uirga Moysi deuorauit uirgas eorum, ita mendacium antichristi Christi ueritas deuorabit; seducentur autem eius mcnda- cio, qui perditioni sunt praeparati. et quia tacita quaestio poterat 15 commoueri: 'cur enim concessit deus omnem eum habere uirtutem et signa atque prodigia, per quae seducantur, si fieri potest, etiam. 10 electi dei? 1 , solutione pracuenit quaestionem et.quod obponi poterat, antequam obponatur, absoluit. faciet, inquit, hacc omnia non sua uirtute, sed concessione dei propter Iudaeos, ut qui noluerunt cari- tatem reciperc ueritatis, hoc est Cliristum, quia caritas dei diffusa est in corda credentium et ipse dicit: e g 0 s u m u e r i t a s, de is quo in psalmis scriptum est: ueritas de terra orta est. qui ergo caritatem et ueritatem non receperunt, ut saluatore suscepto 16 salui fierent, mittit illis deus non operatorem, sed ipsam operationem, id est fontem erroris, ut credant mendacio, quia mendax est ipse et pater eius. et siquidem antichristus de uirgine natus 20 esset et primus uenisset in mundum, poterant habere Iudaei excu- sationem et dicere, quod putauerint ueritatem et idcirco men- dacium pro ueritate susceperint; nunc autem ideo iudicandi sunt, immo procul dubio condemnandi, quia Christo ueritate contempta postea mendacium, id est antichristum, suscepturi sunt. 1 cf. II Thess. 2, 9 cf. Col. 2, 9 2 cf. II Thess. 2, 9 4 cf. Ex. 7, 8-12 6cf. IIThcss. 2, 10 8 cf. II Thess. 2, 9 9 cf. Matth. 24, 24 13 cf. Rom. 5,5 14Ioh.l4,6 15 Ps. 84, 12 16 cf. II Thess. 2, 10 18 Ioh. 8, 44 2 et om.ADB erant fda.c.

deuorauit D seducuntur AD 7 praeparata A pot. quesrio 9 et om.AD seducuntur AD si ex s; B 10 solutio AD oponi a.c.B opponi hid. hab. j 21 dicerent Aa.c.D 22 sucepcrint(s!c)sed cum non ita sit B 23 in xpo /f xpi D contenta © 24 sint Ap.r.D;add. cxplic ad algasia questns num - XI - D 56 Sancti Hieronyrai CXXII. AD RUSTICUM DE PAEXITENTIA. 1. Quod ignotus ad ignotum audeo scribere, sanctae ancillae Christi Hedybiae et sanctae filiae meae, coniugis tuae Artemiae, immo sororis ex coniuge atque conseruae, fecit deprecatio. quae ne- 5 quaquam propria salute contenta tuam et ante quaesiuit in patria et nunc in sanctis locis quaerit salutem imitari cupiens Andreae et Philippi apostolorum beniuolentiam, quorum uterque inucntus a Christo fratrem Simonem et amicum Nathanahel inuenire desiderat, ut alter eorum mereatur audire: tu es Simon, filius Io-io hannis, tu uocaberis Cephas, quod interpreta- tur Petrus, alter 'donum dei' — hoc enim in lingua nostra sonat Nathanahel — Christi ad se loquentis testimonio subleuetur : e c c c guere Israhelita, in quo dolus non est. optauerat quondam et Loth cum filiabus saluare coniugem suam et de incendio 15 Sodomae et Gomorrae paenc semiustus erumpens educere eam, quae 7ct Ioh. 1,40— 46 10 *Ioh. 1,42 11 cf. Onom. s. 66, 14; 75, 15 12 cf. Onom. s. 19, 14 13 Ioh, 1, 47 14 cf. Gen. 19, 15—26 6' = Neapolitanus VI. D. 59 s. VII. J = V indobonensis lat. 934 s. IX. I = Turicensis Augiensis 41 s. IX. D = Vaticanus lai. 355 + 356 s. IX-X. N = Casinensis 295 s. X. I = Casitiensis 298 s. X—XI. B = Berolinensis lat. 18 s. XII. ad rusticum de p(a)cnitcntiaroficit Jp.c. transiretA'/ et dicat s.l.m2B edicat I 18 et vimg.m2B pulcr. GSDN 19 conf. fuetit pecc. g putrucrunt et corr. sunt g 21 in san. decorem DB 22 coinmutat JZ 23 achab (c exp.)X nabute B 24 hiezabel DN con- ingium l"a.c.N 25 coniunctS N Epistula CXXII 3 65 cit dominus: occidisti et possedisti. et iterum: in loco, quo linxerunt canes sanguinem Na- buthae, ibi lingent sanguinem tuum et: Ie- zabel canes comedent ante muros Hiezrahel. squod cum audisset Achab, scidit uestimenta sua et posuit saccum super carnem suam ieiunauitque et dormiuit in cilicio. factus- que est sermo domini ad Heliam diceus: quo- niam reueritus est Achab faciem meam, non loinducam malum in diebus eius. unum scelus Achab et Iezabel, et tamen conuersi Achab ad paenitentiam poena differ- tur in posteros et lezabel in scelere perseuerans praesenti iudieio condemnatur. loquitur et dominus in euangelio : u i r i X i n e- uitae surgent in iudicio cum generatione lshac et condemnabunt eam, quia egerunt pae- nitentiam ad praedicationem Ionae. non enim ueni uocare iustos sed peccatores ad paenitentiam. dragma perit et tamen inuenitur in stercore ; nonaginta nouem oues in solitudine relinquuntur ct una ouis, quae 20 aberrauerat, pastoris humeris reportatur. unde et laetitia angelorura est super uno peccatore agente paenitentiam. quanta felicitas, ut salute nostra exultent caelestia! de quibus dicitur: paeniten- 2 *IU Reg. 21, 19 3*llIReg. 21,23 5 *III Reg. 21, 27-29 11 cf. IV Reg. 9, 29—37 13 *Matth. 12,41 16 *Matth. 9, 13 18 cf. Luc. 15, 8—9 19 cf. Luc. 15, 4-6 20 cf. Luc. 15, 10 22 Matth. 3, 2 2inquo£ 3 linguent (u eras.)G luezabel DN 4 caraes Gp.c. mur. Hiezr.] portis (sic) J,Sa.c.m2 iezrah(h s'.l.B)el NtB hiezabel D 5 achab (c exp.)2 acab B 7 dormibif D coruit ex doruit B 9 achab (c exp.) Z acab Ba.c. 10 scelus] add. etJ,I(exp.) achab(c exp.)X acabfl 11 pr. et] nec (n eras.)B hiezabel DNpassim alt. et om.g conucrso B conuersio Nl ad poen. Achab g achab (c exp.)2' acab B pena Xa.c.mZDlB 13 loq. et] et loq, D niniuitae (— tc) DNt,B (ex niuite) ninniuite Jp.c. Niniuae g 14 iudicium G 15 peni- tentiam H^ras.Jegerunt B 16 in praedicatione Ba.c.mZ lonae] add. et ite- rum g 17 ucnit JIDN; add. saluator noster s.l.m2J ad] in Nl 18 drach- ma g periit B 19 relinquu(qu S)ntur in sol. DB relinquen(n s./.J)tur J,Ia.c.m2 20 oberauerat (sic) B errauerat Nt 21 est om.Nt pf(e /j)niten- tiam agente (— tem Ja.c) ZB agentem G,Iia.c. 22 de salute Sp.c.mZB in salute Jp.c.ml LVI. Hicron. Epist. III. H i 1 b erg. 5 66 Sancti Hieronymi tiam agite; ad p r o pi n q u a u i t nnim regnum c a e 1 o r u m. nullum in medio spatium ; mors et uita sibi contraria 8 sunt et tamen paenitentia copulantur. luxuriosus filius totam prodegerat substantiam et procul a patre uix porcorum cibis inediam sustentabat. reuertitur ad parentem, immolatur ei uitulus saginatus, s stolam accipit et anulum, ut Christi recipiat uestimentum, quod du- dum polluerat, et audire mereatur: candida sint semper uestimenta tua receptoque signaculo dei proclamet ad do- minum:pater, peccaui in caelum et in te et recon- ciliatus osculo dicat ad eum: signatum est super nosio lumen uultus tui, domine. iustitia iusti non liberabit eum, in quacumque die peccauerit, et iniquitas iniqui non nocebit ei, in qua- scumque die conuersus fuerit. unumquemque iudicat, siout inuenerit, nec praeterita considerat sed praesentia, si tamen 15 uetera crimina nouella conuersione mutentur. septies cadet iustus et resurget. si cadit, quomodo iustus, si iustus, quomodo cadit ? sed iusti uocabulum non amittit, qui per paeniten- tiam semper resurgit. et non solum septies, sed septuagies septies de- linquenti, si conuertatur ad paenitentiam, peccata donantur. cui 20 plus dimittitur, plus diligit. meretrix lacrimis pedes saluatoris lauat et crine detergit et in typum ecclesiae de gentibus congregatae meretur audire: dimittuntur tibi peccata tua, phari- saei iustitia perit superbia et publicani humilitas confessione sal- 3 cf. Luc. 15, 11—32 7 *Eccle. 9, 8 9 *Luc. 15, 18 et 21 cf. Luc. 15, 20 10 Ps. 4, 7 11 *Ezech. 33, 12 16 Prou. 24, 16 19 cf. Matth. 18, 21-22 20 cf. Luc. 7, 47 21 cf. Luc. 7, 37-38 23 *Luc. 7, 48 cf. Luc. 18, 10-14 1 adpropinquabit I,Bp.c.m2 3 copulatur Nl luxoriosus J,Sa.c.m2 4 prodigerat JXp.c.,Ba,c.m2,Nl inaediam inedia tp.r. 5 sustentabatur t patrem JIB saginatur B 6 accepit JI recepit B ut Christi s.l.m2B Christi s.l.m22,om.J receptat ex reccptet»i2j3 7 mercatur (atur in ras.mZ) B mereretur (retur in ras.m22)2D meretur J semper s.l.m2N 8 que s.l.m2I, om.J 9 pater f>is B (corr.) alt, in GJI coram DNtB alt. et s.l.I recon- ciliatur (sic) ex rcconcdiata B 10 dicit D 11 domini D 12 liberabit IB — uit cel. 13 eum B in om.DB 14 iud. deus g 16 cadet J,Ia,c.m2 — dit cet. (c/. ad p. 68, 17) 17 et] sed G resurget JNt,Za.c.m2 — git cel. 17 el 18 cadet J,Xa.c.m2 19 rcsnrgct Ja.c.Ia.c.ml set septuagies septies in mg.m2B scdct JINl septuages (sic) et G 23 farisaci G 24 et om.G puplicani DN Epistula CXXII 3 67 uatur. per Hieremiam contestatur deus : a d s u m m a m 1 o- 10 quar contra gentem et regnum, ut eradicem et destruam et disperdam illud. si paeniten- tiam egerit gens illa a malo suo, quod locu- stus sum aduersus eam, agam et ego paeniten- tiam super malo, quod cogitaui, ut facerem ei. et ad summam loquar de gente et regno, ut aedificem et ut plantem illud. si fecerit malum in conspectu meo, ut non audiat uocem lomeam, paenitentiam agam super bono, quod locutus sum, ut facerem ei. statimque infert: ecce n ego fingo contra uos malum et cogito contra uos cogitationem. reuertatur unusquisque a uia sua mala et dirigite uias uestras et stu- isdia uestra. qui dixerunt: desperauimus; post cogitationes enim nostras ibimus et unus- quisque prauitatem cordis sui mali facie- m u s. Symeon iustus loquitur in euangelio : ecce hic posi- tusest inruinamet in resurrectionem mul- 20 t o r u m, in ruinam uidelicet peccatorum et in resurrectionem eorum, qui agunt paenitentiam. apostolus scribit ad Corinthios: audi- 12 tur inter uos fornicatio et talis fornicatio, qualis nec inter gentes quidem, ita ut uxorem patris aliquis habeat. et uos inflati estis et 85 n 0 n magis luctum habuistis, ut tollatur de medio uestrum, qui hoc opus fecit. etin secunda ad eosdem epistula, ne abundantiori tristitia pere- 1 *Hier. 18, 7-10 11 *Hicr. 18, 11-12 18 *Luc. 2, 34 21 *1 Cor. 6, 1—2 27 *II Cor. 2, 7 1 ieremiam B hiereamiaG ad sumam JIB assumam Nl loquor Ja.c.m2 loquarque N,ta.c. 5 aduersum JIDB 7 ad sumam JI,Da.c. assumam Nl de] super DNtB gcntem ct regnum Gt,Bp.c.m2 8 alt. ut s.l.m2I 12 cogi- tabo Nt 15 disperamus Ba.c.m2 16 enim in ras.m2B 17 post prauit. £ sui s.l.mSB maleM malum ? 18 simeon27<; add. quoque Nl in eu. loq. g dicit in cu. B in eu. G 19 et s.l.m2B in om.JDN resurrectione Nl 20 pr. in — resurr. parlim in ras. partim in mg. m2B pr. in — 21 qui om.D resur- rectione Gl 21 corintios B 22 et talis forn. om.G 23 ne Jla,c.m2 25 tol- leretur B 27 nec D hab. JDB abundatiori Ga.c. 5* 68 Sancti Hieronymi a t, q u i e Lu s in o d i e s t, reuocat eum et obsecrat, ut confir- ment super illum caritatem et, qui incestu perierat, paenitentia con- 18 seruetur. nullus enim mundus a peccato, nec si unius quidem diei fuerit uita eius; numera- biles autem anni uitae illius. astra quoqucs ipsa non sunt munda in conspectu eius et aduersum angelos suos peruersum quid ex- c o g i t a u i t. si in caelo peccatum, quanto magis in terra! si de- lictum in his, qui carent temptatione corporea, quanto magis in nobis, qui fragili carne circumdamur et cum apostolo dicimus: 10 miser ego homo, quis me liberabit de corpore raortis huius? non enim habitat in carne nostra bonum nec agimus, quod uolumus, sed quod nolumus, ut aliud anima u desideret, aliud caro facere cogatur. quodsi quidam iusti appc'1- lantur in scripturis et non solum iusti sed iusti in conspectu 15 dei, iuxta illam iustitiam appellantur iusti, iuxta quam supra dictum est: septies cadet iustus et resurget et iuxta quod iniquitas iniqui non nocebitei, in quacumque die conuersus fuerit. denique et Zacha- rias, pater Iohannis, qui scribitur iustus, peccauit in eo, quod non 20 credidit, et statim silentio condemnatur et Iob, qui iustus et inma- culatus ac sine querella in principio uoluminis sui scribitur, postea 15 et dei sermone et confessione sui peccator arguitur. si Abraham, 1 cf. II Cor. 2, 8 3 "Hiob 14, 4—5 5 *Hiob 25, 5 7 * Hiob 4, 18 11 *Rom. 7, 24 12 cf. Rom. 7, 17-20 17 Prou. 24, 16 18 *Ezcch. 33, 12 lil cf. Luc. 1, 6 et 20 21 cf. Hiob 1, 1 1 huiusmodi B rcuocate Nt ut om.G confirmet Ja.c.ID 2 super illum] in eumG illum s.l.mlB ct]ut£ incestus Zp.c.m2 paenitentiam G 3 emm] quidem g mundus est f nec si m ras.mHB ne ,ID,om.G 4 fue- rit om.G numerauilis D 5 autem om.Nl 7 aduersus Nl quod Jla.c. cogitauit Ba.c. 8 si — pecc. om.G in terra — 9 in nobis in mg. inf. m22 tcrra D terra*/? 9 tcmt. G tent. g 10 fragile Ip.c.m2 dicimus in mg.m2I llhomooro.iW liberabit JB,Zp.c. -uifce*. 13 quod uol. sed in mg. B aliut utroque loco G anime D 16 iust.] sentenciam B quam ex quod m2I supra s.l.G 17 siriptum B ca&etGJ ,2a.c.nii — dit cet. resurgit Nl surgit B alt. ct s.1.2 18 iniqui] iniqua t ei s.l.m2B 19 zaccharias G zacarias B 2lqmom.Nt tert. ct om.G 22 quaerellaGW,,/ (pr. I eras. )querelai7i uolu- rainij 23 et in dei G dei (i eras.)B conf. sua J sua conf. G Epistula CXXII 3-4 69 Isaac et lacob, prophetae quoque et apostoli nequaquam caruere peccato, si purissimura triticum habuit mixtas paleas, quid de nobis dici potest, de quibus illud scriptum est: q u i d p a 1 e i s a d f r u- mentum, dicit dominus?et tamen paleae futuro reser- 5 uantur incendio et zizania hoc tempore mixta sunt segetibus fru- mentorum, donec ueniat, qui habet uentilabrum in manu sua et purgabit aream, ut triticum in horrea congreget et quisquilias gehennae igne conburat. 4. Haec ornnia quasi per pulcberrima scripturarum prata 10 discurrens in unura locum uolui congregare et de speciosissimis flori- bus coronam tibi texere paenitentiae, quam inponas capiti tuo et adsuraas pennas columbae et uoles et requiescas et clementissimo reconcilieris patri. narrauit mihi uxor quondam tua, nunc soror 2 atque conserua, quod iuxta praeceptum apostoli ex consensu abs- 15 tinueritis uos ab opere nuptiarum, ut uacaretis orationi, tuaque rursum uestigia quasi in salo posita fluctuasse, immo — ut apertius loquar — esse prolapsa, illam autem audisse a domino cum Moysi: tu uero hic sta mecum et dixisse de domino: s t a t u i t supra petram pedes meos, tuam domum, quae funda- 20 menta fidei sohda non habebat, postea diaboli turbine concidisse, porro illius perstare in domino et suum tibi hospitium non negare, ut, cui prius coniunctus fueras corpore, nunc spiritu copuleris — q u i 3 *Hier. 23, 28 6 cf. Matth. 3, 12 et Luc. 3, 17 12 cf. Ps. 54, 7 14 cf. ICor. 7, 5 18Deut. 5, 31 *Ps. 39, 3 22 *I Cor. 6,17 1 ysahac B et isaac I si isaac Nt pr. et utn.O 2 peccata J,Xa.c.m2 peccatis B tritticum G mixta palcas D paleas raixtas 2" 3 script. ill. £ palee Bp.c. ad ex a B 4 et] e 2 ob futurum res. incendium Nt 5 seg. mixta sunt Nt frumentorum s.l.m22,om.J fiiturorura D 7 purgabit Iji.cm.2B — uit cet. — uerit £ tiit. congr. in h(om.fl)orrea DB congr. trit. in horrea g tricticumOiV in horrca s.l.m2I 8 igni lp.c.m2DNB con(m)burct DNt 9 per m ras.m2£ de J pulcherima ./ pulcei rima D pulcherrimas G,Na.r. 10 de om.B speciosissimis pret(c i")iosissimis {add. qne m2I)JI 12 adsum- mas Ga.r.B adsumes J2 pinnas G 13 quondam uxor D 15uosom.B uacetis Nl 16 rursum s.l.m2I,om.J sursum D rursus Nt quasi s.l.mZB solo G fluctuassent Nt 17 dicam B essent Nl illa NIB moysi GJD moyse cet. 18 de s.l.m2l 19 supra] |>erG petra i meos s.l.m2I funda- mentum solidae fidei G 20 solidata Nt conscidisse 2 21 pcrstares Nt tibi inras.m2B,om.Nl ospitium DB negares Nt 22 fueris D non (er«s.) nunc G 70 Sancti Hieronymi enim adhaeret domino, unus spiritus est — , cumque uos rabies barbarorum et iiuninens captiuitas separaret, sub iuris iurandi testificatione pollicitum, ut ad sancta transeuntem loca ucl statim uel postea sequereris et seruares animam tuam, quam 3 uisus fueras neglegentia perdidisse. redde igitur, quod praesente 6 domino spopondisti. incerta est uita mortalium; ne ante rapiaris, quam tuam inpleas sponsionem, imitare eam, quam docere debueras. pro pudorl fragilior sexus uincit saeculum et robustior superatur a saeculo. tanti d u x f e m i n a f a c t i est et non sequeris eam, in cuius salute candidatus es fidei? quodsi te rei familiaris tenent to reliquiae, ut scilicet mortes amicorum et ciuium uideas et ruinas urbium atque uillarum, saltim inter captiuitatis mala et feroces hostium uultus et prouinciae tuae infinita naufragia teneto tabulam paenitentiae et memento conscruae tuae, quae tuam cottidie suspirat 4 nec desperat salutem. tu uagaris in patria, immo non patria, quia 15 patriam perdidisti; ista pro te in locis uenerabilibus resurrectionis et crucis et incunabulorum domini saluatoris, in quibus paruulus uagiit, tui nominis recordatur teque ad se orationibus trahit, ut, si non tuo merito, saltim huius salueris fide. iacebat quondam paraly- ticus in lectulo et sic erat cunctis artubus dissolutus, ut nec pedes ao ad ingrediendum nec manus mouere posset ad precandum ; et tamen offertur ab aliis et rcstituitur pristinae sanitati, ut portaret lectu- 5 lum, qui dudum a lectulo portabatur. et te igitur absentem cor- pore, praesentem fide offert conserua tua domino saluatori et dicit 9 Uergil. Aen. I 364 19 cf. Marc. 2, 3—12 etc. 1 aderet B deo B est spiritus JZ spiritu est N\add. cum eo g 2 se- parasset Ji 1 3 iuris(s.i.m2) iurandii' iusiurandij testif icationem G trans- euntesiW 4 saluares 6 deo 5 capiarisW 7 tuas (sed seq. sponsionem) t expleas G 9 tantg(e) Nt femine Nt facta JD,Ba.c.m2 factus ( es Nl 10 salutc] saltem Bp.c.m2 candidus Nl cst (t add.m2) X fidei (alt. i eras.)B quod ex quid B 11 scilicet et (eras.2)J±~ 12 saltem GNt,Ja.c. 14 memen- tote t tuam] tuae t cottidie ( — ae J)GJ Scotidie cet. 15 ncc disperat ex ne despcret m22,om.DNtB ucrsaris ex uaris B non] add. in s.l.mlj 16 ista] ita 2 17 incunabularum I cunabulorum Ba.c.m2 18 uagit X 19 saltem GNl,Ja.c. fidem 0 exemplo J,2a.c.m'l paralit. JtB,Ia.c.m2 paralet. G 20 artibus GIa.c.m2 21 gradiendum t possit J2 D pracdicandum J,Ia.r. 22 perfertur DNt,Ip.c.m2 profertur H pristini D 23 port. a lcct. g et te] ecce J 24 offerit G Epistula CXXIl 4 71 cura Chananaea: filia mea male uexatur daemo- n i o. recte enim appellabo animam tuam filiam animae eius, quae sexus nescit diuersitatem, quia te quasi paruulum atque lactantem et necdum ualentem sumere solidos cibos inuitat ad lac infantiac s et nutricis tibi alimenta demonstrat, ut possis dicere cum propheta: erraui sicut ouis perdita; quaere seruum tuum, quoniam mandata tua non sum oblitus. 1 *Matth. 15, 22 3 cf. Hebr. 5, 12-14 6 *Ps. 118, 176 1 cananea DB chananea cet. uex. a daem. Dl,Np.c.Bp.c.m2 a daem. uex.J'2' 2 an. t. app. (an. t. s.l.m2)I f iliam] seq. tua eras.J eiusanime/< 3sexu< quia]qui J,Sa.c.m2 latantem Bp.c.m2 lactentem t,Ba.c.m2 4 sol. cib(u <)os sumere Nl cybos JI ciuos Dt 6 perdita] que periit B 7 tuum] add. dne s.l.mlJ quia J2' manda J oblitusj add. amen. expl epistula hiro- nimi ad rusticum de p^nitentia G amen JS 72 Sancti Hieronymi (XXIII. AD GERUCHIAM DE MOXOGAMIA. L In ueteri uia nouam semitam quaerimus et in antiqua detri- taque materia rudem artis excogitamus elegantiam, ut nec eadem sint et eadem sint. unum iter et perueniendi, quo cupias, multa con- s pendia. saepe ad uiduas scripsimus et in exhortatione earum multa de scripturis sanctis exempla repetentes uarios testimoniorum flores r = Lugdunensis 600 s. VI (continet p. 72, 5 nnum — conpendia; 73, 5 Annam —6 rctulit; p. 73, 15 sub quorum —17 liberorum; p. 74, 3 quanto —5 prae- mia; p. 75, 17 ne aliud —19 ocello; p. 78, 1 quibus — oratio; p. 81, 17 omni —20 luxuriam ; 22 damnaraus —23 laudamus ; 24 in arca— p. 82, 3 con- tumeliam; 5 centenarius — 8 testetur contaminata cum p. S3, 11 itaque — 14 secundum; p. 88, 11 libido — 14 ducitur; p. 89,6 caue — 8 naufragi- um; 11 fuge — 12 suspicio; p. 90, 4 melius est — 6 dimittenda sunt; 14 nec peccator —75 sccuriis sit; p. 91, 6 nos uero —76 superbiam; p. 92, 15 ipsae Hispaniae —18 paliuntiir; p. 93, 5 praeter —6 libertatem; p. 94, 3 poten- tiam —73 patimur; p. 95, 4 quae in alieno —5 palpentur). K = SpituUiensu 68 s. VIII. A = Berolinensis lat. 17 s. IX. 11 = Turicensis Augiensis 49 s. IX. D = Valicanus lat. 355 + 356 s. IX-X. N = Casinensis 295 s. X. *P = Augustodunensis 17 A s. X. B = Berolinensislat.18s.XII. de epistula sci hironimi prbi ad agariirutiam r ad ageruciam de monogamia et (gamia et s.l.K) de uiduitate K'P hieronimus ad ag(gg D)criic(t A)\wi de mo- nogamia ATID epja liicr ad geruchiam de uiduitate seruandam (sic) N ieronimi ad angerochiam de monogamia et de uiduitatc seruanda /}; Hieronymi nomen exhibent tituli omnium codicum praeter K9\ uerum leminae nomen Gcmchia = yigag Ixovaa (c/. p. 73,2: quodara uaticinio futurorum ac dei praesidentis auxilio nomcn accepit) solus seruauil uel sagaci conieclura resliluit N (simili er- rore in titulo episl. CVII ex ad Laetam in mullis codd. orlum esl ad Aletam uel ad Athletam) 3 uetere IIp.c.D detrita (om. que) Ba.e.mH 5 pr. sint«m./7 et eadem sint s.l.m2A att. sint] sunt/7 unum — conp.] multae sunt uirtutum species, quae sectatoribus suis tribuunt regna caelorum. unura quidem iter, sed perueni- endi multa conpendia /' cupis K'P cupimus B 6 exortatione D,Na.c. cxorta- tioncm (exh. '/') AWPB Epistula CXXIII 1—2 73 in unam pudicitiae coronam texuimus. nunc ad Geruchiam nobis % sermo est, quae quodam uaticinio futurorum ac dei praesidentis au- xilio nomen accepit, quam auiae et matris amitaeque, probatarum in Christo feminarum, nobilis turba circumstat: quarum auia 5 Metronia per quadraginta annos uidua perseuerans Annam nobis, filiam Fanuhelis, de euangelio retulit, Benigna mater quartum et decimum inplens uiduitatis annum centenario uirginum choro cingitur, soror Celermi, patris Geruchiae, quae paruulam nutriuit infantem et in suo natam suscepit gremio, per annos uiginti mariti 10 solacio destituta erudit neptem, quod a matre didicit. 2. Haec breui sermone perstrinxi, ut ostendam adulescentulam meam non praestare monogamiam generi suo sed reddere nec tam laudandam esse, si tribuat, quam omnibus exsccrandam, si negare temptauerit, praesertim cum postumus eius Simplicius nomen patris 15 referat et nulla sit excusatio desertae ac sine herede domus, sub quorum patrocinio interdum sibi libido blanditur, ut, quod propter intemperantiam suam faciunt, uideantur facere desiderio liberorum. sed quid ego quasi ad retractantem loquor, cum audiam eam multos 2 5 cf. Luc. 2, 36-3S 1 unum D corona B geruch. N agcrnch. AD,Ila.r. agcruc. Ilp.r.V ageroc. K aggeroch. B 2 quae ex quem A futurarum Aa.c.m2D pracsi- dentis (sid in ras.m2)B;num praeuidentis? 3 et K1',om.cel. 4 quorum Aa.c.m2TID auiaD 5etronia£W sexaginta# Annam— 6 retulit] fidelis filia, dum tam integre et sanctae uidui(i ex e m2)tatis pudicitiam seruas, annam nobis, fanuhelis filiam, de euangelio retulisti T Annam] an non /7 6 fauuh. T phanuh. ADN fanu. K'I'B phanu. 77 rettulit K 7 uid. implcns N 8 Geru- chiac scripsi ad geruchia N ageruch(h eras./7)iae (— ia p.c.m2A)AllD agerociae K'P aggerochie B quae ex quem m2A qui £ paru(b /))ula Aa.c.m2DN par- uulum Ap.c.m2 9 nata D 10 destitutam ATl nepte D nepotcm (o exp.)B; add. docens £ 11 perstrincxi (c exp.)K perstrixi4,77a.c.r»2 adolesc. Aax.m2 IlDN adulisc.V 12 non] non tam Kp.c.m2'I> non tantum N monogamia'/' genere 'P 13 hominibus D execr. DB negare tempt.] negaucrit B 15 dc- sertae] de stirpe KW hac B herede domus] heredibus (ibus in ras. ualde di- duclis lilteris, juit procul dubio e domus) B heredibus domus g sub quor. — 17 libcr.J frequentcr sub patro(ex u m2)cinio posteritatis niduarum sibi libido blan- ditur, ut, quod propter intemperantiam suam faciunt, uideantur facere desiderio (ex — ium m2) liberorum T 17 suam etiam codicis uelusliisimi T testimonio de/ensum om.KV 18 rctrectantcm g locar ex locor rt&B ea D 74 Sancti Hieronymi palatii procos ecclesiae uitare praesidio, quos certatim diabolus in- flammat, ut uiduae nostrae castitatem probet, quam et nobilitas et forma et aetas et opes faciunt cunctis appetibilem, ut, quanto plura sunt, quae inpugnant pudicitiam, tanto uictricis maiora sint praemia ? 5 3. Et quia nobis de portu egredientibus quasi quidam scopulus opponitur, ne possimus ad pelagi tuta decurrere, et apostoli Pauli scribentis ad Timotheum profertur auctoritas, in qua de uiduis dis- putans ait: uolo autem iuniores nubere, filios procreare, matres familias esse, nullam occa- 1» sionem dare aduersario maledicti gratia; iam enim quaedam abierunt retro post satanan, oportet primum sensum tractare praeeepti et omnem loci huius continentiam discutere atque ita apostolicis uestigiis insistentem ne. transucrsum quidem, ut dici solet, ungucm in partem alteram ts 2 declinare. supra scripserat, qualis uidua esse deberet: unius uiri uxor, quae liberos educauit, quae in bonis operibus habuit testi- monium, quae tribulantibus de sua substantiola ministrauit, cuius spes deus est et quae permanet in obsecratione et orationibus nocte ac die. post quae iungit contraria: quae autem i n 2» deliciis est, uiuens mortua est. statimque infert et discipulum suum omni munit arte doctrinae: adulescen- tiores autem uiduas deuita, quae, cum lasci- uierint in Christo, nubere uolunt habentes 9 »1 Tim. 5, 14-15 16 cf. I Tim. 5, 9-10 19 cf. I Tim. 5, 5 20 *I Tim. 5, 6 22 *I Tim. 5, 11-12 1 prochos Ka.r. V proceres B pro uobis N quod D 2 probent AUD pr. ct om.N 3 forma] fama B quanti plura sunt, quae inpugnant pudici- (ex ti m2)tiam, tanto (ex tantum m2) uictoris maiora sunt praemia T 4 quae ex quem m2A pudicitiae Na.c.m2 uic*tricis 1f uictoris F sunt (jT)'Pa.r. 6scopolusAB letom.B 8 timoteum B proferaturB 9 iuueniores4/7/> 11 aduers.] diabolo B 12 enim s.l.m2B retro habierunt B habierunt DNB satan Aa.c.m2 sanan Ua.c. satanam g 14 insistere N 15 quidcm om.B ieesse-ncdw.inmg.m2A debetfl 171iberis!P edocauitXD'P 18tri- bulatis Ap.c.m2B substantia Ka.c.N'P subministrauit ATI 19 pr. etom.fl et orat. s.l.m2B 20 die hac nocte B 22 et] utAUD,Bs.l.m2 omni mu- msAAUDB muniat omni g adol. Ap.c.m2NB 23 quae ex qui m2A cum om.D lasciuiate fuerint B 24 uolent D Epistula CXXIII 3-4 75 damnationem, quod primam fidem irritam fe- c e r u n t. propter has igitur, quae fornicatae sunt in iniuriam uiri 3 sui Christi — hoc enim xaraavQTjvidaovaiv Graecus sermo significat — uult apostolus alterum matrimonium praeferens digamiam forni- 5 cationi, secundum indulgentiam dumtaxat, non secundum imperium. 4. Simulque singula testimonii uerba tractanda stint. u 0 1 0, inquit, adulescentulas nubere: cur, quaeso ? quia nolo adulescentulas fornicari. procreare filios: quam ob causam? ne mctu partus ex adulterio filios necare cogantur. 10 matres familias esse: quare, obsecro? quia multo tolera- bilius est digamum esse quam scortum, secundum haberc uirum quam plures adulteros. in altero enim miseriarum consolatio est, in altero poena peccati. sequitur: nullam occasionema dare aduersario maledicti gratia. in quo breui 15 accinctoque praecepto multa simul monita continentur: ne propo- situm uiduae exquisitior cultus infamet, ne oculorum nutibus et hilaritate uultus iuuenum post se greges trahat, ne aliud uerbo, aliud habitu polliceatur et conueniat ei uersiculus ille uulgatus: risit et arguto quiddam promisit ocello. 20 atque ut omnes nubendi causas breui sermone concluderet, cur s hoc praecepisset, ostendit dicens : iam enim quaedam abierunt retro post satanan. ideo ergo secunda et, si necesse est, tertia incontinentibus aperit matrimonia, ut a satana 3cf.ITim. 6,11 4cf.ITim. 5,14— 15 5 cf . 1 Cor. 7, 6 6*ITim.5,14 8*ITim. 5, 14 10 I Tira. 5, 14 13 I Tim. 5, 14 19 Ouidius am. 111 2, 83 21 *I Tim. 5, 15 1 dampn. quia B 2 in s.l.n,om.D 3 KA(TA eras.)CT PHN I ACOYCIN A KACA TPHNIACOSCYN H KATACYPHNACQC N xavaavQrividamai g sign. se(r s.l. )monc B 4 bigamiam Dp.c.m2 dignu qufi N 7 adulisc. Aa.c.m2 adolesc. Ap.c.m2NB queso ex quero m2A 8 nullo (in nuj.m2 nolo) D adol. A p.c.m2NB filias D 9 ex adult.] et adulterii ATID 10 multum N 11 est] esse B bigamum Dp.c.m2 digamam g scortum et g 12 est K'I',om.cel. 13 peccati] add. est A(exp.)IWNB 17 trahant N ne aliud— 1 9 occllo] detesta- bilis uidua est, quae aliud uerbo (ex — u t»2), aliud habitu po(cz pu m2)llicetur. huic conuenit uersiculus ille uulgatus: risit et arguto qui(d s.i.t»2)dam promisit ocello r 18 habitu s.l.m2K 19 quidam ra.c.mlB 20 omni D 21 preci- pisset^D 22 habicrunt sanan Ila.c. satanam c; 23 est] esset (t s.l.m2)A a s.l.B satana( 14 cons. meum g 15 pr. et s.l.B in s.l.m2A 16 sensus] add. est AUD et om.Aa.c.m2IlD diuerse ex diue B\add. sunt /V sed unus ex sccundiim m2A 17 unusestN siuiuenteN 19 all. uxori Ka.c.1' all. est ux. cet. ux. all. cst g 20 pot. nun bab, B 21 possent Aa.c.m2IlD 23 etnic. Aa.c.mi hetnic. /i ethnic. II et om.B 26 lucis g Epistula CXXIIl 4-5 77 conuentio Christi ad Belial aut quae pars fideli cum infidele? qui consensus templo dei cum idolis? ne scilicet aremus in boue et asino, ne tunica nuptialis uario sit texta subtemine. extemploque tollit, quod con- t 5 cesserat et, quasi paeniteat eum sententiae suae, retrahit: be- atior erit, si sic permanserit, suique hoc magis dicit esse consilii. quod, ne contemnatur ut hominis, spiritus sancti auctoritate confirmat, ut non indulgens homo fragilitati carnis hu- manae, sed apostolus praecipiens sancto spiritu audiatur. nec 5 io sibi in eo annorum puellarium debet uidua blandiri, quod non minus sexagenariae electionem praecipit. neque enim innuptas uel iu- uenculas cogit, ut nubant, qui de nuptis quoque loquitur: tem- pus breue est; superest, ut et, qui habent u x o r e s, s i c s i n t, q u a s i n o n h a b e a n t, sed de his 15 uiduis disputat, quae suorum nutriuntur alimentis, quae filiorum et nepotum ceruicibus inponuntur. quibus imperat, ut discant do- 6 muni suam colerc et remunerari parentes et sufficienter eis tribuere, ut non grauetur ecclesia et possit certis uiduis ministrare, de quibus scriptum est: honora uiduas, quae uere uiduae 20 s u n t, hoc est, quae omni suorum auxilio destitutae, quae manibus suis laborare non possunt, quas paupertas debilitat aetasque conficit, 3 cf. Deut. 22, 10 cf. Leu. 19, 19 5 1 Cor. 7, 40 6 cf. 1 Cor. 7, 40 7 cf. 1 Cor. 7, 40 10 cf. I Tim. 5, 9 12 *I Cor. 7, 29 15 cf. I Tim. 5, 4 18 cf. 1 Tim. 5, 16 19 *I Tim. 5, 3 20 cf. I Tim. 5, 5 1 conuenientia AIID ad] cum AIID 2 inf.J infideli Bp.c.m2g fideli ex fidele A quis NH 3 boue] add. simul s.l.m2N 4 tecU B subtegmine (— nae A)AIIa.r.,DNB exteiuplo Ka.c.7ii2 extimploque Kp.c.nCiB exemplo- que AIID 6 permanserint N dicit om.AIID 7 nec B condcmnetur IlD condempnetur ( — atur m2)A homines ATIa.c.D 8 fragilitate Aa.c.m2IID 9 in apostolo g praec. sancto spir. K'P sancto spir. praec. ADB spir. sancto praec.nA' spiritus sanctus pracc. g 10puellarum4«.c.iV 11 sexaginariae K9 sexagenaria(ez u ni2A)m ATID,Ba.c.m2 elect.] eligi g praecepit NB 12 cogerat B nuptiis KAIID quoque om.N 13 ct om.B 14 quasi] add. qui N sed] et N 15 nutrientur N 17 remunerarc NB alt. et om.AHD subf. D 18 cetis (= ceteris) /{ ministrari Aa.c.m2HD 19 uerae Tia.r.g 20 auxilio (auxlio II) suorum AUD destit.] add. sunt s.l.m2KB 21 dcbili- tas K debilitio(debilis corr.m2. dcbilitas corr.m3)A actasque — oratio s.l.miA aetas confecit Am2 s 78 Sancti Hieronymi quibus deus spes est et omne opus oratio. ex quo intellegi datur adulescentulas uiduas exceptis his, quas excusat infirmitas, uel suo 7 labori uel liberorum ac propinquorum ministerio deligari. honor autera inpraesentiarum uel pro elemosyna uel pro munere accipitur, ut est illud: presbytrri duplici honore digni 5 habeantur, maxime, qui laborant in uerbo et d o c t r i n a. et in euangelio dominus disserit mandatum legis, in quo dicitur: honora patrem tuum et matrem tu- a m, non in uerborum sono, qui inopiam parentum cassa potest adu- latione frustrari, sed in uictus necessariis ministrandis debere in- i» 8 teilegi. iubente enim deo, ut filii alerent parentes pauperes et red- derent beneficia senibus, quae paruuli acceperant, scribae et phari- saei e contrario docebant f ilios, utparentibus responderent: 'corban, hoc est donum, quod altari pollicitus sum et in templi dona promisi, si tu a me acceperis cibos, uertetur in tuum refrigerium'. atque ita is fiebat, ut egentibus patre et matre sacrificium offcrrent filii, quod sacerdotes scribaeque consumerent. si ergo apostolus pauperes uiduas — eas tamen, quae adulescentulae sunt et nulla debilitate frangun- tur — cogit suis manibus laborare, ne grauetur ecclesia et possit anus uiduas sustentare, qua excusatione utitur, quae opibus mundi affluit, 80 quae potest etiam aliis ministrare et de iniquo mamona facere sibi 9 amicos, qui possint eam in aeterna suscipere tabernacula? simul- que considera, quod uidua non eligatur nisi unius uiri uxor. et nos putabamus sacerdotum hoc tantum esse priuilegium, ut non ad- 1 cf. 1 Tim. 5, 5 3 cf. I Tim. 5, 3 5 1 Tim. 5, 17 7 cf. Marc. 7, 10—13 8 Ex. 20,12 13 cf. Marc. 7, 11 19 cf. I Tim. 5, 4 et 16 21 cf. Luc. 16, 9 23 cf. 1 Tim. 5, 9 1 quibus] felices sunt, quibus 1' deus om.Am2 dat. int. g 2 adol. Ap.c.m2NB 3 prop. ac lib. B ac] er ? delegari Bp.c.g 4 ele(i )mo- sina KATID'1 1 helemosina B cleemosyna g 5 digni s.l.B 6 qui ex que m2A quia D et] et in B 7 dixerit Aa.c.m211DN dixerat Ap.c.m2 9 non] ne D 10 uictis Tla.c.m? iunctis/J uariis Aa.c.m2 11 domino g ut s.l.B et s.l.B 13 e om.NB 14 ho cst ]7 • i • (= id est) B promissi D 15 si s.l.m2A cybo(«.J. u m2)s A uertitur KW uertentur /7 uertct D 16 fiebat] flcbant et]aut2V offerent Aa.c.m2 18 wlo\. Ap.c.m2N B 20 uidua/f'/' utetur N, Bp.c. quae] qui 1> afluit K fluit Aa.c.m2TlD 21 mammona Ap.c.m2U sibi facere g 22 possent Aa.c.m2TlD suse. tab. R'P recipere tab. cet. tab. reciperce 23 uidua anus K non s.l.K uiri unius N 24 putamus g Epistula CXXIII 5-6 79 mittatur ad altare, nisi qui unam habuerit uxorem. non solum enim ab officio sacerdotali digamus excluditur, sed et ab elemosyna ecclesiae, dum indigna putatur stipe, quae ad secunda coniugia deuo- luta est. quamquam in lege sacerdotali teneatur et laicus, qui 5 talem se praebere debet, ut possit eligi in sacerdotium. non enim eli- gitur, si digamus fuerit, porro eliguntur ex laicis sacerdotes: ergo et laicus tenetur mandato, per quod ad sacerdotium peruenit. 6. Aliud est, quod uult apostolus, aliud, quod cogitur uelle. ut concedat secunda matrimonia, meae est incontinentiae, non illius 10 uoluntatis. uult esse omnes sicut se ipsum et ea cogitare, quae dei sunt, et solutos nequaquam ultra alligari. sed, si labentes per incon- tinentiam ad baratmm stupri uiderit peruenire, digamiae porrigit manum, ut cum una magis quam cum pluribus uolutentur. quod nequaquam amare dictum et contra apostoli regulam secundus nup- u tiator exaudiat. duae enim sunt apostoli uoluntates: una, qua t praecipit: dico autem innuptis et uiduis: bonum est illis, si sic permanserint sicut ego, altera, qua indulget: si autera non se continent, nubant; melius est enim nubere quam uri. primum, quid 10 uelit, deinde, quid cogatur uelle, demonstrat. uult nos permanere post nuptias sicut se ipsum et propositae beatitudinis apostoli ponit exemplum. sin autem nos uiderit nolle, quod ipse uult, incontinen- tiae nostrae tribuit indulgentiam. quam e duabus eligimus uolunta- s tem ? quod magis uult et quod per se bonum est, an quod mali con- 2 cf. ITim. 3,2;Tit. 1,6 4 cf. Tertull. dc exhortatione castitatis c. 7 extr. 9 cf. I Cor. 7, 7-8 10 cf. I Cor. 7, 32 11 cf. I Cor. 7, 27 16 *I Cor. 7, 8 18 *I Cor. 7, 9 1 ad om.B enim solum B 2 sacerdotii codd. praelerK'P excludetur K elemosina KAWP helemosina B eleemosyna f 4 in om.g 5 praebere se g elegiA elegitur Aa.c.m2D 7 a mandato AP perueniat N peruenitur g 8 uelle] uellet B ut om.D 10 uoluptatis D uolflptatis B omnes esse.A//Z); add. homines B 11 solutus K,Aa.c.m2 alligarc N sed et si B iabentes] abeuntcs N 12 barathrum HD 13 una N alt. cum s.l.AB 14 ut amare g amare s.l.m2K aplm D secundiun D secundos N 15 cxaudit D uolup- tatcstf quaeA' 16 praecepit/fB 17sicutetDB 18 indulgit4/7a.c.,Z> senon/T 19enimom./7 20 uellitK cogitatur/^a.c. 21 apostolusB — licae Ap.c.m2 — licum £ 22 si ATJDN 23 duobus '/' elegimus Afla.cD uoluntate D 24 quod mali] quod per se bonum cst ct malis N 80 Sancti Hieronymi paratione fit leuius et quodara modo nec bonum est, quia praefertur raalo? ergo, qui eligimus, quod apostolus non uult, sed uelle con- pellitur, iramo adquiescit deteriora cupientibus, non apostoli sed 4 nostram facimus uoluntatem. legimus in ueteri testamento pon- tifices semel maritos et filias sacerdotum, si uiduae fuerint, uesci » debere de sacerdotalibus cibis mortuisque sicut patri et matri sic exhibendum infcriarum officium, sin autem alios uiros acceperint, alienas et a patre et a sacrificiis fieri et inter externas debere re- putari. 7. Quod quidem obseruat et gentilitas in condemnationem 10 nostri, si hoc non exhibeat ueritas Christo, quod tribuit mendacium diabolo, qui et castitatem repperit perditricem. hierophanta apud Athenas eiurat uirum et aeterna debilitate fit castus, flamen unius uxoris ad sacerdotiuin admittitur, flaminica quoque unius mariti uxor eligitur. ad tauri Aegyptii sacra semel maritus adsumitur, ut is omittam uirgines Uestae et Apollinis Iunonisque Achiuae et Dianae 2 ac Mineruae, quae perpetua sacerdotii uirginitate marcescunt. strin- gam breuiter reginam Carthaginis, quae magis ardere uoluit quam larbae regi nubere, et Hasdrubalis uxorem, quae adprehensis utra- que manu liberis in subiectum se praecipitauit incendium, ne pu- 20 dicitiae damna sentiret, et Lucretiam, quae amissa gloria castitatis noluit pollutae conscientiae superuiuere. ac ne multa longo ser- mone contexam, quae potes de primo contra Iouinianum uolumine 5 cf. Leu. 21, 13— 15 et 22, 12— 13 6 cf. Leu. 21, 2 7 cf. Leu. 22, 12 12 cf. Tortull. de exhort. cast. c. 13 18 cf. Uergil. Aen. IV 20—29 19 cf. Liuius Ll pcr. 21 cf. Liuius 1 58 1 sit /7 praefert D 2 qui] l siquid (l si eras., d exp.) B si g elegimus ATIa.c.,D 3 et non N 4 pont. s.l.B,om.g 5 inar. et] maritatas Ba.c.g 6 mortuisque (mortuis eras.N) DN sicut] adil. mortuis N matri et patri K sic] sicut Aa.c.m2D simul Ap.c.m2 7 exib. A'/'/* 8 alienas eas ATlD pr. et s.l.K,om.'I' sacrif. fieri inras.Tl sacrificisiV deputarig 10 obseruet4o.c.m2 11 mendatium Ka.c.mSAB 12 reperit AD hieropanta K']',Ba.c.m2 iero- phanta // 13 athenas euirat ABp.c.m2 14 ammittitur N flaminea g quae(e)que Aa.c.m2D 15 elig. ux. !/' tauria NB egipti Bp.r. egiptiis N 1G uirginis Aa.c.m2TlD appolli(exc ^l)nis KA'1> apollonis D achiua4a.c.m2/ID I7perpetuae/i:,'/'a.r. marciscunt K'l> 18 regina 4p.c.m2 cartag. AD char- tag. N 19 Hiarbac g hasdrib. /< quae] quia N Epistula CXXIII 6-8 81 in aedificationem tuam sumere, unum tantum, quod in patria tua gestum est, repetara, ut scias pudicitiam etiam barbaris ac feris et sanguinariis gentibus esse uenerabilem. gens Teutonum ex ultimis ooeani atque Germaniae profecta litoribus ornnes Gallias inundauit 5 saepiusque caesis Romanis exercitibus apud Aquas Sextias Mario oppugnante superata est. quorum trecentae matronae, cum aliis se uiris captiuitatis condicione tradendas esse didioissent, primo consulem deprecatae sunt, ut templo Cereris ac Ueneris in seruitium traderentur. quod cum non inpetrarent submouente eas lictore, 10 caesis paruulis liberis mane mortuae sunt repertae suffocatis laqueo faucibus et mutuis conplexibus se tenentes. 8. Quod igitur barbarae castitati non potuit inferre captiuitas, hoc matrona nobilis faciet et experietur alterum uirum, quae prioreru aut bonum perdidit aut malum experta est, ut rursum 15 contra iudicium dei facere nitatur ? quid ? si statim secundum per- diderit, sortietur et tertium? et si ille dormierit, in quartum quin- tumque procedet, ut quo a meretricibus differat? omni ratione ui- duae prouidendum est, ne castitatis primos excedat limites. quos si excesserit et uerecundiam ruperit matronalem, in omnem de- 20 bacchabitur luxuriam, ita ut prophetam mereatur audire dicen- tem: facies meretricis facta est tibi; inpu- dorata es tu. quid igitur ? damnamus secunda matrimonia ? minime, sed prima laudamus. abicimus de ecclesia digamos ? absit, sed monogamos ad continentiam prouocamus. in arca Xoe non solum 6 cf. Ualer. Max. VI 1, ext. 3 21 *Hier. 3, 3 24 cf. Gen. 7, 2—9 linjadg 2referaraB serisA 3 sauguinaris D uenerabile Aa.c.m2TID Theutonum g 4 inimd. om.D 5 Aquas] quas '/' mario KB,Ap.c.m2 ffiari- one N mari cet. 6 obpugnanti ( — te m2) II pugnante KN B 7 trahendas AHD primum codd.praeterK'1' 9 inpetrarint K'I' impcrarent N sub(m #)mouen- tesKN'P lictores'/Mittore.4a.c.»i2 litore 2Va.c. 10 paru. caesis? 12 quo H potuit] seq. ras. 3 lilt.IS 13 faciat TID — ant Aa.c.m2 et om.K1> 15 quod A a.c.m2'PB que N 16 dbrtietur (r eras.II) socictur4D tertio AIID ille si // 17 ut nihil sit quo g quo eras.B 18 ne cast.] necessitatis T excidat A' pudi- citiae exccdat r quod KAIID 19 superet (ex — rit m2)AlID matrimoni- alem T debach. AIID debacc. K'P debac. B dibacch. N bachatur T 20 lu- xoriam rAa.c.m2,'P propheta D 22 es tu] aestu A non damnamus /' • 23 minime om.V 24 monogamus Aa.c.m21> sicut in /' aicha B LVI. Hieron. Epist. III. H i 1 b e r g. 6 82 Sancti Hieronymi munda, scd et inmunda fuerunt animalia; habuit et homines, habuit et serpentes. in domo quoque magna uasa diuersa sunt, alia in ho- norem, alia in contumeliam. est et crater ad bibendum, est et matula s ad secretiora naturae. nam cum in semente terrae bonae centesimum et sexagesimum et tricesimum fructum euangelia doceant et cente- 5 narius pro uirginitatis corona primum gradum teneat, sexagenarius pro labore uiduarum in secundo sit numero, tricenarius foedera nup- tiarum ipsa digitonim coniunctione testetur, digamia in quo erit numero ? immo extra numeram. certe in bona terra non oritur, sed in uepribus et in spinetis uulpium, quae Herodi inpiissimo conparan- 10 tur, ut in eo se putet esse laudabilem, si scortis melior sit, si publi- carum libidinum uictimas superet, si uni sit prostituta, non pluribus. 9. Rem dicturus incredibilem multorum testimoniis adpro- babo. ante annos plurimos, cum in chartis ecclesiastieis iuuarem Damasum, Romanae urbis episcopum, et orientis atque occidentis 15 synodicis consultationibus responderem, uidi duo inter se paria 2 cf. IlTim. 2, 20 4 cf. Matth. 13, 8 8 cf. Hicron.adu. Iouin. I 3 et epist. XLIX (XLVIII) 2, 7 10 cf. Luc. 13, 32 lpr.etom.A ali.etom.gemraetr hominisrbouesfl 2indomoquo- que magna] ita et in domo magna id est xpi ae(c s.Z.m2)clesia T honore TD 3contumi(lis.(.)ar pr.estet]essetDest£ cratera.A/7D,Ba.r. adhibendum'/' mattula //p.c.mS'/' maciila(»'nma.m2 matula)4 4 in semente] sementem AIID centensimus Ka.e. centesimos ex — mus m2'P 5 sexagensimus Ka.c. sexagesi- mos ex — mus m2

«2)tia coronatur, quam illa, quibus incon- ti(ei c m2)nentibus et miseris subuenitor. centenarius numerus primus est, qui pro uirginitatis corona uirginibus dopu(ez o tn2)tatur. sexagenarius secundo (ez ii m2) gradu pro conti(ex e m2)nentiac labore uiduarum est. tricenarius tertio loco nuptiarum foedera ipsa digitorum coniunctione testatur. ac sic uiduae amis- so primo gradu per tertium perueniunt ad seciindum 7 pro labore] pro robore ex probore m2A sit s.l.TI facdera /Z fcdcra DA^B fodera Ka.e. 8 digama Aa.cm2.UD Oorieturfl 10 alt. in om.AIIDB lleose]eosiV schortisXV puplicarum N publicanartim Ka.c.'P 12 uictimam B 13 dict.] add. sum codd. praekrKNW incred.] add. quam As.l.m2Ji,add. sed g adprobo Z7D approbatam g 14 carthis K'P cartis Aa.c.TID 15 atque] ac B 16 sinodicis K subclamantes Kp.c.m2 succlamantes AIIDN suo clamates D sibi acclamantes g ( singulas sescentas ! sc. cf fer uel sepeli = seehshundert Sliick liirSlikkt) 7 uxoresiT77,4a.c.m2 prae(e)cedebantJ7, Ba.c. 8dicemusB dominus om.N 9 uig. duos] ■ V • in ras. 5—6 lill. mStU iste N'P,Bp.c. a.inmg.K,om.'P non cst bisD 11 in xpo rcligiosa N 12 qui- bus et B 13 sufficiat 2V prim. perd. g 15 coniugalem AIIa.r.,D 16 nec «x ne m2B 17 perquiras] perdas ex peroras D rcquiras N matrem et B hab. ADNB 18 ct om.B ct norma B 19 in coni.] coniuges N 21 et] wbi s.l.B eastra.tAa.cm2D regnum K &s.l.B,om.A 23 dci Kp.r.g di- uisit Aa.c.m2 desiit g illum Aa.c.m2 laet.] et habunda D gemebunda B 6* 84 Sancti Hieronymi congerainet: dorainus dedit, dominus abstulit et oblatam occasionem arripiat libertatis, ut sui corporis habeat pote- 3 statem, ne rursum ancilla fiat hominis ? et certe multo laboriosius est non frui eo, quod habeas, quam desiderare, quod amiseris. unde et uirginitas in eo felicior est, quod carnis incentiua non nouit, :> et uiduitas in illo sollicitior, quod praeteritas animo recolit uolup- tates, maxime si se uirum putet perdidisse, non praemisisse, quo- rura alterum doloris, alterum gaudii est. 11. Prima hominis creatura nos doceat plures nuptias refutare. unus Adam et una Eua — immo una ex eo costa — separatur in femi- 10 nara rursumque, quod diuisum f uerat, nuptiis copulatur dicente scrip- tura: erunt duo in carne una — non in duas nec in tres — ; propter quod relinquet homo patrem et matrem 2et adhaerebit uxori suae, certe non uxoribus. quod testimonium Paulus edisserens ad Christum refert et ad ecclesiam, 15 ut et primus Adam in carne et secundus in spiritu monogamus sit. una Eua mater cunctorum uiuentium et una ecclesia parens om- nium Christianoruni. sicut illam maledictus Lamech in duas diuisit uxores, sic hanc heretici in plures ecclesias lacerant, quae iuxta Apocalypsin lohannis synagogae magis diaboli appellandae sunt 20 3 quam Christi coneiliabula. legiraus in carminum libro: sexa- ginta sunt reginae et octoginta concubinae et adulescentulae, quarum non est numerus. u na est columba mea, perfecta mea, una est matri suae, electa genetrici suae. ad quam scribit 25 idem Iohannes epistulam: senior electae dominae et 4 f i 1 i i s e i u s. sed et in arcam, quam Petrus apostolus sub typo 1 Hiob 1, 21 10 cf. Gen. 2, 21— 23 12 *Gen. 2, 24 *Gen. 2, 24 15 cf. I Cor. 6, 16 sqq. 18 cf. Gen. 4, 19 et 23—24 20 cf. Apoc. 2, 9 21 *Cant. 6, 7—8 26 *II loh. 1 27 cf. I Petr. 3, 20—21 1 congemat N 3 ncc [J laboriosns N 4 omiseris Bp.c.m'2 5 faci- lior AD 6 illo] eo g animo] in animo non (non exp.K \del.) K

,Bp.c. hominum Kp.e.m2 12 carncm unam g 16 pr. et om.g alt. et om.lt 17 pr. una] sit una ATJDN Cimctorum] omnium N 18 lamec B lameth

26idcmom.4D electaW 27 filius /( et om.AIJD arca Ap.c.

p.c. uel mons £ Epistula CXXIII 12-13 87 Sina et Sion duo instrumenta significant. Lia lippientibus oculis et Rachel, quam Iacob amat plurimum, synagogam ecclesiamque testantur. unde et Anna prius sterilis Fennennae ubertate fecundior est, licet et monogamia nos in Isaac Rebeccaque praecesserit, cuius 5 solius partus domini reuelatio est. nec ulla alia feminarum deum per se ipsam consuluit. quid loquar de Thamar, quae Zaram et 5 Phares geminos fudit infantes — in quonim natiuitate diuisa mace- ria duos populos separauit et ligata manus coccino conscientiam Iu- daeorum iam tunc Christi passione respersit — , ac de scorto pro- 10 phetico, cuius similitudo uel ecclesiam significat de gentibus oon- gregatam uel — quod ipsi magis loco conuenit — synagogam primum adsumptam de idolatris per Abraham et Moysen, dein post adulteri- um et negationem saluatoris sedentem plurimo tempore sine altari, sacerdotibus ac prophetis et uiri pristini consortium praestolantem, ts ut, postquam subintrauerit plenitudo gentium, tunc omnis Israhel saluus fiat? 13. Quasi in breui tabella latissimos terrarum situs ostendere uolui, ut pergam ad alias quaestiuneulas, quarum prima de Annae consilio est: 20 solane perpetua maerens carpere iuuenta nec dulces natos Ueneris nec praemia noris? id cinerem aut manes credis curare sepul- tos? 1 cf. Gen. 29, 17—18 3 cf. I Reg. 1,2 4 cf . Gen. 25, 22-23 6 cf. Gen. 38, 27-30 9 cf. Ezech. c. 16 15 cf. Rom. 11, 25-26 20 Ucrgil. Aen. IV 32-34 1 syna DN testamenta B signif icat N 2 amat iacob B iacob amabat ATIDN testanteZ) Sfaen^neras.^JnennaeX^fennenfaid.ns.i.tftgJae^fenen- ne(— eD)/12)Bphene(ns.i.)na2V 4 nos in] non (seq. ras. 1 lill.) D et Rebecca g 5 partus] pareturj? 6tamarC Zaram gesrom (hesrom B)codd.; Hieronymum ipsum errasse non uerisimile est 7 faresX(PPharezg geminusZ) maceriaA/ materia B macheria cel. 9 passione xpi K

suscipiant cet. matronam Kp.c.m2Bp.c. 24 uenerantur 71 Epistula CXXIII 13-14 gnum dei et haec omnia adponentur tibi. si dc ueste cogitaueris, lilia tibi de euangelio proponentur; si de cibo, remittere ad aues, quae non semnt nec mctunt et pater tuus caelestis pascit illas. quantae uirgines et uiduae absquc ulla sorde rumoris suam sub- t stantiolam gubernarunt? 14. Caue, ne iungaris adulescentibus, ne his adhaercas, propter quas apostolus concedit secunda matrimonia, et sustineas in media tranquillitate naufragium. si Timotheo dicitur: adulescen- tiores uiduas deuita et iteram : anus ut matres, loadulescentulas ut sorores cum omni casti- t a t e, quare tu me non audias commonentem ? fuge personas, in quibus potest malae conuersationis esse suspicio, nec paratum habeas illud e triuio: 'sufficit mihi conscientia mca; non curo, quid loquantur homines'. et certe apostolus prouidebat bona non solum 15 coram deo sed et coram hominibus, ne per illum nomen dei blasphe- maretur in gentibus. habebat utique potestatem sorores mulieres circumducendi, sed nolebat se iudicari ab infideli conscientia. et, cum posset de euangelio uiuere, dicbus ac noctibus laborabat manibus suis, ne quem grauaret credentium. si scandalizat, inquit, 1 cf. Matth. 6, 28 et Luc. 12, 27 2 cf. Matth. 6, 26 et Luc. 12, 24 6 cf. 1 Tim. 5, 11-15 8 I Tim. 5, 11 9 *I Tim. 5, 2 14 cf. Rom. 12, 17 15 cf. Rom. 2, 24 16 cf. I Cor. 9, 5 17 cf. I Cor. 10,29 18 cf. I Thess. 2, 9 19 *I Cor. 8, 13 1 adpon. KA'P appon. cet. adicientur g 2 lilia] illa N proponentur KN,Ba.c. — untur cel. si de cibo —3 illas parHtn in ras. partim in mg. m2B (erat jort.: si autem de cibo, manna tibi apponitur; lUtima tria mrba seruala sunt) remiteris (ex — resj Bm2 mitrerisiV remitteris s 3 non] nec Bm2 nec] neque ATID metunt] meruit Bm2 pascet Aa.cm3.TlD 4 humoris B 6 caue — 8 naufr.] caueat uidua iu(ex io m2)uenes, nc illa familiaritate iungatur adule(ez i m2)scentibus et susti(ex e m2)neat in(ez im m2) media tranquillitate naufragium V adolesc. ANB adulisc. Ta.c.mlD adolcscnntulis C 7 quos KN quod Aa.c.mUlDB secunda om.A et] ne B 8 adolesc. ANB 9 anus] amaanus? ut]sitZ> 10 adolesc. (— \a.B)ANB cast. habetoJV 11 quaZ) coinmoncnte ( — uente D — nentcm Ap.c.m2 TJa.r.B) non audias (audeas Tla.r. codd.praeler KV fuge] fugiat uiduai' 12 mal. conu. pot, esseJ'pot. essemal. conu. N potest] putes B 13 habeas— triuio in ras.m2B e] de A 14 loq. Ka.c.m2'P loq. de me B de me loq. cet. praeuidebat A solum] tantum ? 15 et] etiamNB 16 sororem mulierem ? 17 circumducendas^ iudicare 'P 18 posset Ap.c.m2NB possit cel. 19 graueret A V Sancti Hieronymi csca fratrern, non manducabo carnem in ae- t e r n u m. dicamus et nos : si scandalizat soror illa uel frater non unum et alterum sed totam ecclesiam, nec sororem uidebo nec 3 fratrem. melius est rem familiarem minui quam animae salutem, perire, quod — uelimus nolimus — aliquando periturum est, quam id s amittere, pro quo omnia dimittenda sunt. quis nostrum non dicam cubitum, quod enorme est, sed unius unciunculae decimam partem adicere potest ad staturam suam ? et solliciti sumus, quid manduce- mus aut quid bibamus ? ne cogitemus ergo de crastino : s u f f i c i t *diei malitia sua. Iacob fratrem fugiens magnis in patris 10 domo diuitiis derelictis nudus pergit in Mesopotamiam et, ut nobis fortitudinis suae praeberet exemplum, lapide capiti subposito uidet scalam ad caelum usque subrectam et dominum innitentem super eam; per quam ascendebant angeli et descendebant, ut nec peccator desperet salutem nec iustus in sua uirtute securus sit. atque, ut is multa praeteream — neque enim tempus est, ut adsumptis testi- moniis omnia disseram — post annos uiginti diues dominus et pater ditior, qui dudum Iordanen in baculo transierat, cum tribus turmis s gregum in patriam reuertitur. apostoli toto orbe peregrini non aes in zona, non uirgam in manu, non gallicas habuere in pedibus 20 et tamen dicere poterant: nihil habentes et omnia 6 cf. Matth. 6, 27 et Luc. 12, 25 8 cf. Matth. 6, 25. 31 et Luc. 12, 22. 29 9 Matth. 6, 34 10 cf. Gen. 28, 10-13 17 cf. Gen. c. 31 18 cf. Gen. 32, 10 21 II Cor. 6, 10 1 f ratrem] add. meum s.l.mZB in aet. non mand. carnem B in aet. car- nem non mand. AIIDN 2 illa om.B 3 un. et alt.] nos B et] uel ATID 4 sal. an. C 5 perire et id contemni f perire raelius est sponte dimittere B perire melius est amittere S ueilimus nolumus ra.c.mZ uelimus aut nolimusN nolimus bisD est om.TD est melius est sponte dimittere S 6 pro om.N 7 inorme N unciuncuiae KV unc(t AlT)\ol&e eet. 8 addicere B 9 ergo] inquit N crastina B 10 domo patris K'P 11 deliciis B relictis N per- rexit N perfugit A mesopoth. A mcsopot. syrie (ea; syrii) B in Mesopot. g 12 uidet E9 uidit cel. 13 ad om.A porrectam B 14 per s.l.A ascende- bat ANa.c. angeli et descendebant s.l.m2N nec] ne ra.c.m2A 15 di- (s erns./7)spere(ex i m2r)t TW3Ja.c.m2 in] de /W sec. sit] confidat T 16uts./.m2B assumpti testimoniico Attrebatae que om.B 10 moreni N tornacos K*P ne- mete /7D ncmitac (— tc '/')/('/' argentoratos K'I',Aa.c.m2 11 acquiUniae/7 eqn.AD 12 pop. sunt cuncta^ cunct§ de(eras.) populate^ cuncta( — tem2) populata (— tc mZ) B cuncta populatc (— ta p.c.) A 13 in {eras.) ipsas A et(s./.m2)intus/i non]necX 14tholose/i ut s.l.BneexntN nonom.N 15 cxsup(b /7)erii episcopi ATID ipsaeHisp. — 18 pat.] posl ti Utte.ras euaniilas: tempore pessimo. alii perierunt, alii uero, qui supercsse uidentur, pcr momenta singula contreme( ezim2)scunt et, quod illi semcl passi snnt, isti scmper tiraore patiuntur /' ipsa ct ispanie /} hispaniac ipsac K'P lti iam (s.l.m2) iamque B cottidiae '/' contremiscunt Ap.c.m2TIp.r. inruptiones Aa.c.m2TID 17 c.y(ciAp.c.m2)mbricae(— ce B)KN'PB,Ap.c.m2 a.mbr\eacAa.c.m2Tin quid- quid KD illi K1> semper] uero Tl Epistula CXXIII 15-16 93 16. Cetera taceo, ne uidear de dei desperare clementia. olim a mari Pontico usque ad Alpes Iulias non erant nostra, quae nostra sunt, et per annos triginta fracto Danubii limite in mediis Romani imperii regionibus pugnabatur. aruerant uetustate lacrimae; 5 praetcr paucos senes omnes in captiuitate et obsidione generati non desiderabant, quam non nouerant, libertatem. quis hoc crederet, quae digno sermone historiac conprehenderent Romam in gremio suo non pro gloria sed pro salute pugnare, immo ne pugnare qui- dem sed auro et cuncta superlectili uitam redimere? quod non 2 10 uitio principum, qui uel religiosissimi sunt, sed scelere semibarbari accidit proditoris, qui nostris contra nos opibus armauit inimicos. aeterno quondam dedecore Romanum laborabat imperium, quod Gallis cuncta uastantibus fusoque apud Alliam exercitu Romam Brennus intrasset, nec pristinam abolere poterat ignominiam, 15 donec et Gallias, genitale Gallorum solum, et Gallograeciam, in qua consederant occidentis orientisque uictores, suo imperio sub- iugasset. Hannibal, de Hispaniae finibus orta tempestas, cum uastas- 3 set ltaliam, uidit urbem nec ausus est obsidere. Pyrrhum tanta tenuit Romani nominis reuerentia, ut deletis omnibus e propinquo 20 recederet loco nec auderet uictor aspicere, quam regum didicerat ciuitatem. et tamen pro hac iniuria — non enim dicam superbiam, quae bonos exitus habuit — alter toto orbe fugitiuus tandem Bithy- niae mortem ueneno repperit, alter reuersus in patriam in suo regno 10 principum] sc. Arcadii et Honorii 11 proditoris] sc. Stilichonia 3 triginti '/' 4 aruerunt AIID'P 5 practer — 6 libert.] multi miseri sunt, qui in obsidim(m eras. )one ct captiuitate generati nec dcsiderant, quam nesci- unt, libertatein /' praeter] pp D captiu. et] captiuitatis B 6 credet g ; atld. stiliconcm dicit II 7 quae] quef/ comprehendunt hystoric B conpre(eD)- hendent Aa.c.m2D c.on(m fl)pre(e /Z)hendunt (unt in ras.IJ) Ap.c.m2TlB in om.B 8 gloria sua B nec N non A 9 superlectili supellectili /7 D suppcllectili AB suppellccti N supellectile g uita^ 12 dedecore (pr. de exp.)A laborat K,'Pa.c. 13 alliam Ila.c.mZ aliam Aa.c.m2D galliam KN'I'B,IIp.c.m2 italiam Ap.c.m2 14 brenus Aa.c.m2HD, 'Pa.e. brennius/J brinnus/T intra- retiVintrauitf pot. abol. 5 16 consedcrat K*P oricntis occidentisque KNV subiugasset Ka.c.tn2 — ent cel. 17 horta D ora Ka.c. tempestate Ap.c.m2 18 italia K pyrrum AN scribe (del.mi) pirrum B 19 ut et AIID e] et Aa.r.IlD 20 audebat g 21 supcrb(u ZV)iam KNB — bia cet. . 22 bythiniae I1DN'P bythacniae K bit(h s.i.»»2)iniae A biderine B 94 Sancti Hieronymi occubuit; et utriusque prouinciac Romani populi uectigales sunt. 4 nunc, ut omniaprospero fine eueniant, praeter nostra, quae amisimus, non habemus, quod uictis hostibus auferamus. potentiam Romanae urbisardenspoetadescribensait: quid satis est, si Roma parum est? quod nos alio mutemus elogio: quid saluum est, 5 si Roma perit? non, mihi si linguae centum sint oraque centum, ferrea uox, omnes captorum dicere poenas, omnia caesorum percurrere nomina possim. 10 et haec ipsa, quae dixi, periculosa sunt tam loquenti quam audien- tibus, ut ne gemitus quidem liber sit nolentibus, immo ncc auden- tibus nobis flere, quae patimur. 17. Responde mihi, carissima in Christo filia, inter ista nuptura es ? quem acceptura uirum ? credo f ugiturum aut pugnaturum — quid 1 5 utrumque sequatur, intellegis — et pro fescennino carmine terri- bilis tibi rauco sonitu bucina concrepabit, ut, quas pronubas, habeas forte lugentes, ut quibus deliciis affluas, quae possessionum tuarum reditus perdidisti, quae obsessam familiolam tuam morbo et fame 2 cernis contabescere ? sed absit, ut de te talia sentiam, ut sinistrum 20 quippiam suspicer de ea, quae suam animam domino consecrauit. non tam tibi quam sub tuo nomine aliis sum locutus, quae uinosae 4 Lucanus V 274 7 Uergil. Aen. VI 625-627 22 cf. 1 Tim. 5, 13 1 occubuit ex occidit B populi Romani f 2 prospere K prospero in .V ueniant KDN*P praeter] pp B 3 quid AIID quondam potentiae romae 7' 4ardensom.B dis(ss 7I)cribens r,Aa.c.m2IJD satis] salutis 7 1 romac T 5 quod — elogio] nos uero dicamus 7 1 nosow.B eloquio A est] esse potest r 6 periit J 1 7 sint centum 7 1 9 fcrrea uox om.P captiuomm T 10 cessorum nomina pcrcurrcre r nomina super ras. 4 Ult.m2A possint iV 11 et haec — aud.] in haec deuenimus mala r loquentibusAT 12 nec (c del.m2)r nol. immoncc]nonr audientibus rAa.r.,KIlNB 13nobisom.B flere] ferre B quod F 14 filia in spo 17 15 cedo £ ant] ut Da.c. an f 16 intellige B ferscennino D fesccnnino nuptiali B 17 buccina Aa.r.B concrepauit4a.c.m2 IIDN ut] aut B quas] quatenns N quas habes f pronubis Tla.c.mZ 18 sorte B ut] aut iom(add. o s.l.tn2) B circumeunt (ra eras.) 77 2 uenter deus ATIDB 3 nisi de B praecepto B 4 quae in alieno — palp.] detestabiles (ex — lis tn2) sunt, qui mala alios (sic) suadent q: in se fecerunt et in alieno pec- cato sua sceiera consolantur, ut (ex etro2), dum hoe, quod ipsi admiserunt, alte- ros(ex — rus»i2) facere uidcnt, quodam modomalorumsocietatcpalpc(eiim2)n- tur r alieno] aliarum ATID 5 feccrint g malorum K 6 inprudentiam Dp.c.tn2 7 uiduitate seruanda AIID 8 eusthoch. A estoch. D 9 siluinara 777) sauinam B 10 alt. Gild. om.N galdonis Ap.c.m2 11 tuo nomine B poss.] add. explicit ad aggeruciam de monogamia D 96 Sancti Hieronymi CXXIV. AD AUITUM. 1. Ante annos circiter decem sanctus uir Pammachius ad me cuiusdam scidulas misit, quae Origenis negi dgxcov interpretata uolumina continerent, immo uitiata, hoc magnopere postulans, ut 5 Graecam ueritatem seruaret Latina translatio et in utramque partem, seu bene seu male dixisset ille, qui scripsit, absque inter- pretis patrocinio Romana lingua cognosceret. feci, ut uoluit, misique ei libros, quos cum legisset, exhorruit et recludens scrinio, ne prolati in uulgus multorum animos uulnerarent, a quodam fratre (ex iis), 10 qui habent zelum dei sed non secundum scientiam, ad legendum rogatus ut traderet quasi statim reddituro, propter angustiam tem- 2 poris fraudem non potuit suspicari. qui acceperat legendos, adhi- bitis notariis opus omne descripsit et multo celerius, quam promi- serat, codicem reddidit. eademque temeritate et — ut leuius dicam — 15 ineptia, quod male subripuerat, peius aliis eredidit. et quia difficile grandes libros et de rcbus mysticis disputantes notarum possunt ser- 11 cf. Rom. 10, 2 II = Turicensis Auqiensis 49 s. IX. 58 = Caroliruliensis Augiensis 105 s. IX— X (continel in.tium usque ad p. 96, 7 interpretis, deinde post uacuum spatium unius jere columnae jinem a p. 117, 15 quis igitur usque ad 19 noucrit his uerlris additis: igitur ego, qui scribere dcbui, pro prolixitate eplac dimisi. qui uero legere uoluerit, [seq. ras. 3 litt.] requirat in loco). D = Vaiicanus lai. 355 + 356 s. IX-X. B = Iierolinensis lal. 18 s. XII. hieronimus (ieronimus B incipit liber hieronimi II) ad auitum, in quo (ubi D,om.B) ea, quae (add. sunt B) in libris peri arcon (con s.l.m2IT) contra (ad- ucrsiis D) c.atholicam f idem BUnt (catholiam sunt fidem SB catolicam fidem B fi- dem catholicam sunt D) pandit (pandet $j,om.B) codd. 4 scidulas scripsi scidulara D sccdulam (ex sedulam /7)^/33 scedulas B schc- dulas g quae ez et // originis //o.c.S TIEPI APKQN (s.i. peri arcon) // piarchon B ite praxran 93 itcm praxmin D 5 continerent (non — ret!) codd. GLat. seru. g latiiiamliD utraquc pai te 9J/< 8 uolui Da.c.mi 9 ei s l.mZTI exorruit TIa.c.m2B reclusit t: 10 ex iis addidi,om.codd. 11 habent scripsi habens codd. habcbat 5 12 rog., ut trad. ad lcg. g rcdditurus ex — ros // 16 subrepucrat Tla.c.mi crediderit D deficile TIa.c.m2 17 libros s.l.m2B libri g et om.g misticis Tla.c.B Epistula CXXIV 1-2 97 uare conpendia, praesertim qui furtim celeriterque dictantur, ita in illis confusa sunt omnia, ut et ordine in plerisque et sensu careant. quam ob rcm petis, Auite carissime, ut ipsum ad te exemplar di- rigam, quod a me olim translatum et nulli alii traditum a supra 5 dicto fratrc peruerse editum est. 2. Accipe igitur, quod petisti, sed ita, ut scias detestanda tibi in eis esse quam plurima et iuxta sermonem domini inter scorpiones et colubros incedendum, ut est illud — et statim in primo uolumine— : Christum, filium dei, non natum esse, sed factum; deum patrem 10 per naturam inuisibilem etiam a filio non uideri; filium, qui sit imago inuisibilis patris, conparatum patri non esse ueritatem; apud nos autem, qui dei omnipotentis non possumus recipere ueritatem, imaginariam ueritatem uideri, ut maiestas ac magnitudo maioris quodam modo circumscripta sentiatur in filio; deum patrem esse 15 lumen inconprehensibile; ( hristum conlatione patris splendorem esse perparuum, qui apud nos pro inbecillitate nostra magnus esse uideatur. duarum statuarum, maioris et paruulae, unius, quae 2 mundum inpleat et magnitudine sua quodam modo inuisibilis sit, et alterius, quae sub oculos cadat, ponit exemplum priori patrem, 20 posteriori filium conparans. deum patrem omnipotentem appellat bonum et perfectae bonitatis, filium non esse bonum sed auram quandam et imaginem bonitatis, ut non dicatur absolute bonus, sed cum additamento "pastor bonus' et cetera; tertium dignitate et honore post patrem et filium adserit spiritum sanctum. de quo s 25 <;um ignorare se dicat, utruin factus sit an infactus, in posterioribus, quid sentiret, expressit nihil absque solo deo patre infactum esse 7 cf. Luc. 10, 19 9 cf. Origenes jiepi AqzOiv 1 pracf. 4, p. 10 Koctschau 10 cf. ibid. I 2, 6 p. 36 14 cf. ibid. 1 2, 6 p. 37 17 cf. ibid. 1 2, 8 p. 38 20 cf. ibid. I 2, 13 p. 46 23 cf. loh. 10, 11 cf. Orig. n. d. I piaef. 4, p. 11 26 cf. ibid. I 2, 6 p. 35 2 ut et ex et ut »»271 3 AuiteJ a rac /7 4 quo II a me in mg.FI et (s.L)olim/? 6petisB 7 esse s.l.m2B 8 est om.D etom.B 9 patrem um.B 10 a filio etiam I! 11 patre D 15 collaudatione (uda eras.)D con- laudatione (»» mg. coparationc m2) II 17 unus IIa.c.m2D 19 oculos ex celos D 20 coparans s.l.TI deum — 21 filium in mg. inj. m2II 21 non om.U 25 fac- tiun IIa.c.m2D infactus IIp.c.m2 infectus cel. in post. —26 deo pa partim in ras. parlim in nvj. m2B 26 quid] qui de D quid de eo ? infactum Tlp.c.mZ infectura cel. LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 7 98 Sancti Hieronyrai confirmans, filium quoque minorem a patre, eo quod secundus ab illo sit, et spiritum sanctum inferiorem a filio in sanctis quibusque uersari atque hoc ordine maiorem patris fortitudinem esse quam filii et spiritus sancti et rursum maiorem filii fortitudinem esse quam spiritus sancti et consequenter ipsius sancti spiritus maiorem 5 esse uirtutem ceteris, quae sancta dicuntur. 3. Cumque uenisset ad rationabiles creaturas et dixisset eas per neglegentiam ad terrena corpora esse delapsas, etiam haec addidit : grandis neglegentiae atque desidiae est in tantum unumquemque defluere atqueio euacuari, ut ad uitia ueniens inrationabilium iumentorum possit rrasso corpore conligari. et in consequentibus : q u i b u 8, inquit, moti disputatio- nibus arbitramur sponte sua alios esse in nu- mero sanctorum et ministerio dei, alios obu culpam propriam de sanctimonia corruentes in tantam neglegentiam corruisse, ut etiam in contrarias fortitudines uerterentur. rursum- que nasci ex fine principium et ex principio finem et ita cuncta uariari, ut et, qui nunc homo est, possit in alio mundo daemon fieri 20 et, qui daemon est, si neglegentius egerit, in crassiora corpora religetur, id est homo fiat. sicque permiscet omnia, ut de archangelo possit diabolus fieri et rursum diabolus in angelum reuertatur. q u i uero fluctuauerint et motis pedibus nequa- quam omnino corruerint, subicientur dis-25 pensandi et regendi adque meliora gubernan- 1 cf. Orig. n. d. I 3, 5 p. 55 9 ibid. I 4, 1 p. 64 13 ibid. 1 5, 5 p. 78 18 cf. ibid. 1 6, 2 p. 79 sq. 23 ibid. I 6, 2 p. 81 24 cf. Ps. 72, 2 1 &ora.; 2aoro.c; 4 pr. et s.l.B et rurs. — 5 spir. sancti in mg. inf. m2TI,om.D 5 sancti spir.] sps sci II 7 rationales g eisD 8 neglig. IIB essecorp.77 dilapsas corfd. hocg 9neglig. fineglegentia/J 10 esset(t eras.)// lluacuaii/I irrationalium B 12 grasso D coll. TT (ex col. m2)B 13 moti] modis // 14 arbitramus D sua sponte g 17 neglig. IIp.r.B corruisse] deuenisse B 20 et om.TI 21 si] et £ neglig. TIB 22 relegetur g ut homo g 23 fieri — alt. diab. s.l.m2II rnisnsg anangelum (pr. an eras.)TI angelorum D 24 modis Ila.c. 25 omnino post subic. transp. g 26 ad- que scnpsi atque D atque que (eras.)TI atque ad B gubern. et regendi /7 Kpistula CXXIV 2—4 99 di principatibus, potestatibus, thronis, domi- n ati o ni b u s; et forsitan ex his hominum con- stabit genus in uno aliquo e x mundis, quando iuxta Esaiam caelum et terra noua fient. q u i 4 s uero non fuerint meriti, ut per genus hominum reuertantur ad pristinum statum, fient diabo- lus et angeli eius et pessimi daemones ac pro uarietate meritorum in singulis mundis diuersa officia sortientur. ipsosque daemones ac rec- s 10 tores tenebrarum in aliquo mundo uel mundis, si uoluerint ad melior.i conuerti, fieri homines et sic ad antiquum redire principium, ita dumtaxat, ut per supplicia atque tormenta, quae uel multo uel breui tempore sustinuerint, in hominumeruditi corporibus rursum ueniant ad angelorum fastigia. ex quo consequenti ratione monstrari omnes 6 15 rationabiles creaturas ex omnibus posse fieri, non semel et subito sed frequentius, nosque et angelos futuros et daemones, si egerimus neglegentius, et rursum daemones, si uoluerint capere uirtutes, perucnire ad angelicam dignitatem. 4. Corporales quoque substantias penitus dilapsuras aut certe so in fine omnium hoc esse futura corpora, quod nunc est aether et cae- lum et si quod aliud corpus sincerius et purius inteLegi potest. quod cum ita sit, quid de resurrectione sentiat, perspicuum est. solem quoque et lunam et astra cetera esse animantia, immo, quomodo nos homines ob quaedam peccata his sumus circumdati corporibus, 11 quae crassa sunt et pinguia. sic et caeli luminaria talia uel talia accepisse corpora, ut uel plus uel minus luceant, et daemones ob ma- iora delicta aerio corpore esse uestitos. omnem creaturam secundum 2 4 cf. Esai. 65, 17 (66, 22) Orig. n. d. I 6, 3 p. 82 9 cf. ibid. I 6, 3 p. 83 cf.Eph.6, 12 19 cf. Orig. 7t. d. 1 6, 4 p. 85 22 cf. ibid. I 7, 4 p. 90 27 cf. ibid. I 7, 5 p. 91 cf. Rom. 8, 19-21 1 principatibus et B tronis ct B 4 isayam B celum B seclm IIs.l.m2D buons.l.m2B 8 pcr uarietate 77 mundi IIp.r.D 10 aliquo ex alio m2II mundis] mnndi II 12uts.i./Z per om.B alt. uel s.l.II 13 sustinuerunt B eruditi g erudita {ex — tu II) codd. 15 rationabiles (bi del. ml)B homini- busg 16 oM. etom.B 17 neglig. IIp.c.m2B 18 praeuenire B 19 delap- suras 77 20 esse jest 77 ether B **«aer77 aer D 21 quod] quod est D 25 grassa D sunt s.l.mlB pigra B alt. et] etiam B 26 pr. uel s.l.m2H 27 aereo ff 7* 100 Sancti Hicronymi apostolum uanitati esse subieotam et liberari in reuelationem filiorum dei. ac ne quis putet nostrum esse, quod dicimus, ipsius uerba ponamus : in fine atque in consummatione mun- di, quando uelut de quibusdam repagulis atque carceribus missae fuerint a dominos animac et rationabiles creaturae, alias earum tardius incedere ob segnitiem, alias pernici uolare cursu propter industriam. scumque omnesliberumhabeant arbitriumet sponte sua uel uirtutes possit capere uel uitia, 10 illae multo in peiori condicione erunt, quam nunc sunt. hae ad meliorem statum perue- nient, quia diuersi motus et uariae uolunta- tes in utramque partem diuersum accipient statum, id est, ut et angeli homines uel dae- ! s mones et rursum ex his homines uel angeli 4 f i a n t. cumque omnia uario sermone tractasset adserens dia- bolum non incapacem esse uirtutis et tamen necdum uelle capere uirtutem, ad extremum sennone latissimo disputauit angelum siue animam aut certe daemonem, quos unius adserit esse naturae sed 20 diuersarum uoluntatum, pro magnitudine neglegentiae et stul- titiae iumentum posse fieri et pro dolore poenarum et ignis ar- dore magis eligere, ut brutuni animal sit et in aquis habitet ac fluctibus, et corpus adsumere huius uel illius pecoris, ut nobis 11011 solum quadrupedum sed et piscium corpora sint timenda. 25 5 et ad extremum, ne teneretur Pythagorici dogmatis reus, qui adserit fisve/xipvxcoaiv, post tam nefandam disputationem, qua 3 Ong.n. d. 1 7, 6 p. 98 17 ibiil. J 8, 3 p. 9!) 19 ibid. 1 8, 1 p. 96 21 ibid. I 8, 4 p. 104 1 subiectos D in rcuel. fil. dci lib. B 2 acj an D 3 all. in otn. g 5 missa // 6 rationalcs B alios /7 7 eorum IID incede D segnitiam B alios // 8pernicic/) 9 arb. hab. D 10 uirtutes his D possit (se. lib. arbi- tiium)] possint B 11 illi // conditione UB 12 hec (c eras.B)DB ad s.l.mMl 13 qui (a s.l.add.) diuersi // qui aduersi B 15etom.B 19 siue] sibi /7 20 ass. codd. 21 neglig. IIp.c.m2B stulticia B 22 possit II 24 ac] et g et] ac g 25 qiiadrupcdium (i eras.) II 26 pitagorici DB phi- tag. n 27 METEMYYXQCYN D METAMOYXOCIN B NETEMYY- XQCIN {s.l.nv} metcmicosin) // Kpistula CXXIV 4-5 101 lectoris animum uulnerauit: h a e c, inquit, iuxta nostram sententiam non sint dogmata sed quaesita tantum atque proiecta, ne penitus intracta- ta uiderentur. 5 5. In secundo autem libro mundos adserit innumerabiles, non iuxta Epicurum uno tempore plurimos et sui similes, sed post alterius mundi finem alterius esse principium et ante hunc nostrum mundum alium fuisse mundum et post hunc alium rursum futu- mm et post illum alium rursumque ceteros post ceteros. et ad- 10 dubitat, utrum futurus sit mundus alteri mundo ita ex omni parte consimilis, ut nullo intcr se distare uideantur, an certe numquam mundus alteri mundo ex toto indiscretus et similis sit futurus. rursumque post modioum : s i o m n i a, inquit, ut i p s e d i s- 2 putationis ordo conpellit, sine corpore ui- lsxerint, consumetur corporalis uniuersa na- tura et redigetur in nihilum, quae aliquando est factade nihilo, eritque tempus, quo usus eius iterum necessarius sit. etin consequentibus : 3 sin autem, ut ratione et scripturarumaucto- 2oritate monstrat um est, corruptiuurahoc in- duerit incorruptionem et mortale hoc in- duerit inmortalitatem, absorbetur mors in uictoriam et forsitan omnis natura corporea tolletur e medio, in qua sola potest mors ope- 25 rari. et post paululum: si hacc non sunt eontraria < fidei, forsitan sine corporibus aliquando uiuemus. sin autem, qui perfecte subiectus 1 Orig. n. d. I 8, 4 p. 105 5 ibid. II 3, 1 p. 113 13 ibid. II 3, 2 p. 114 19 ibid. II 3, 3 p. 117 20 cf. I Cor. 15, 53 25 Orig. n. d. II 3, 3 p. 117 2 sunt B 3 tanta D intra etatc D 6 cpycurum 77 epycorum D suis D post] potest f 8 rursum] esse g 9 addubitat D id(flras.)dubi- tat II adhuc dubitat B dubitat ? 10 **ita II orani om.g 11 nulla II 12 mundus] mundum D alteri mundo s.l.m2II alteri] alterius ex alium D et discretus et dissimilis B 14 uixerit D 15 natura] creatura B 16 nihil II nichili B 17 facta est g que a.l. B 22 absorbebitur B 23 uictoria B; odd. in incorrumptionem D incorruptionem II et corruptio incorruptione B et cor- ruptio in incorruptioncm g corp. nat. £ 24 mors potcst B 27 uiuimus IID 102 Sancti Hieronymi est Christo, absque corpore intellegitur, ora- nes autem subiciendi sunt Christo, et nos erimus sine corporibus, quando ei ad perfec- 5tum subiecti fuerimus. etin eodem loco: c u m 8 u b- iecti fuerint omnes deo, omnes deposituris sunt corpora et tunc corporalium rerum uni- uersa natura soluetur in nihilum, quae, si se- cundo necessitas postuiarit, ob lapsum rati- onabilium creaturarum rursus existent. deus enimincertamen etluctamen animas dereli-it quit, ut intellcgant plenam consummatamque uictoriam non ex propria se fortitudine sed ex dei gratia consecutas. et idcirco arbitror pro uarietate causarum diuersos mundos fi- eri et elidi errores eorum, qui similes suiis 6 mundos esse contendunt. et iterum : triplex ergo suspicio nobis de fine suggeritur, e quibus quae uera et melior sit, lector inquirat. aut enim sine corpore uiuemus, cum subiecti ( hristo subiciemur deo et deus fuerit o m n i a 20 in omnibus; aut, quomodo Christo subiecta cum ipsoChristo subicientur deo et inunum foedus artabuntur, ita omnis substantia red- igetur in optimam qualitatem et, dissolue- tur in aetherem, quod purioris simplicioris->5 que naturae est; aut certe sphacra illa, quam supra appellauimus dn/.avrj, et quidquid illius 4 Orig. 71. d. II 3, 3 p. 118 16 ibid. II 3, 7 p. 125 20 cf. I Cor. 15, 28 1 intelligitur TIp.c.mZB 4 cum s.l.m2TI si B,om.D 7 soluerunt D nih(ch B)ili DB 8 postularit s.l.m2FI rationalium B 9 existent B existens ///) existet g 10 luctam B derelinquid D 11 intellig. TIp.c.m2B intelle- gat D 13 consecutas B — tos /7 — tus D 15 elidi /7 elidere B alibi D 16 mundo D 17 quibusque D 19 uiuimus TID 20 deo —22 subic. deo parli m in mg. parlim in ras. m2B 21 subiecta om. Bm2 22 subicientur (n eras.)TI 23 fedus TIa.c.m2B artantur II D 25 aetherem g etrg (= eter- rem) B aeternum TID quo B 26 natura D spera (p tn ras. m2) B 27 apellaui(ex e m2)mus II A.ilam, g Al TAQNNet /7 Ql TAQNHNET D ANAQNHN B quicquid IIB Epistula CXXIV 5—6 103 circulo continetur, dissoluctur in nihilum, illa uero, qua dvti^cbvr) ipsa tenetur et cingi- tur, uocabitur terra bona nec non et altera sphaera, quae hanc ipsam terram circumamb- sit uertigine et dicitur caelum, in sanctorum habitaculum seruabitur. 6. Cum haec dicat, nonne manifestissime gentium sequitur errores et philosophorum deliramenta simplicitati ingerit Christi- anae ? et in eodem libro : restat, ut inuisibilis sit lodeus. si autem inuisibilis per naturam est, neque saluatori uisibilis erit. et in inf erioribus : 2 nulla alia anima, quae ad corpus descendit humanum, puram et germanam similitudi- nem signi in se prioris expressit, nisi illa, 15 de qua saluator loquitur: nemo tollit animam meam a me, sed ego ponam eam a me ipso. etins alio loco : unde cum infinita cautione tractan- dum est, ne forte, cum animae salutem fuerint consecutae et ad beatam uitam peruenerint, soanimae esse desistant. sicut enim uenit do- minus atque saluator quaerere et saluum facere, quod perierat, et perditum esse de- s i s t e t, sic anima, quae perierat et ob cuius salutem uenit dominus, cum salua facta fu- M erit, anima esse cessabit. illud quoque pa-4 riter requirendum, utrum, sicut perditum aliquando non fuit perditum et erit tempus, quando perditumnon erit, sic et animafuerit aliquando non anima, et fore tempus, quando 9 Orig. a. d. II 4, 3 p. 130 12 ibid. II 6, 3 p. 142 15 *loh. 10, 18 17 Orig. n. d. II 8, 3 p. 155 20 cf. Luc. 19, 10 1 dissoluitur 77D nihilum j nihili TID nichili B 2 dvt<£(&Vt) g anti AQNNN 77 anti AQNNH D ANTIQNNN B 3 uocatur B 4 spera B 5inom.g 6 seruabuntur 77D conseruabitur g 7 dicitur (ur eras.)ll 8 er- rorem B 11 in om.IlD 12 alia ex illa 77 15 qua s.l.mZD tollet 5 16 pono B 20 ««uenit 77 22 et] ut g esse —23 anima in ras. mZB de- sistat TID 24 fuerit facta B 25 cessauit TID 26 sicut s.l.m2B 28 aliq. fuerit g 29 non om.g forte 77 104 S a n c t i H i e r o n y m i snequaquam anima perseueret. et post multum de anima tractatum hoe intulit. vovg, id est mens, corru- ens facta estanimaet rursum anima instruc- ta uirtutibus mens fiet. quod et de anima Esau scrutantes possumus inuenire, propters antiqua peccata eum in deteriori uita esse datnnatum. et de caelestibus requirendum est, quod non eo tempore, quo factus est mun- dus, solis anima — uelquodcumque eam appel- • lari oportet— esse coeperit, sed antequam lu- 10 6cens illud et ardens corpusintraret. deluna et stellis similiter sentiamus, quod ex causis praecedentibus licet inuitae conpulsae sint subici uanitati, ob praemia futurorum non suam facere, sed creatoris uoluntatem, a quo 15 1 ii haec officia distributae sunt. 7. ]gnem quoque gehennae et tormenta, quae scriptura sancta peccatoribus comminatur, non ponit in suppliciis, sed in conscientia peccatorum, quando dei uirtute et potentia omnis memoria de- lictorum ante oculos nostros ponitur et ueluti ex quibusdam 20 seminibus in anima derelictis uniuersa uitiorum seges exoritur et, quidquid feceramus in uita uel turpe uel inpium, omnis eorum in conspectu nostro pictura describitur ac praeteritas uoluptates mens intuens conscientiae punitur ardore et paenitudinis stimulis con- 2 foditur. et itemm : nisi forte corpus hoc pingue at- 25 que terrenum caligo et tenebrae nominandae sunt, per quod consummato hoc mundo, cui 2 Orig. n. d. II 8, 3 p. 161 4 cf. Mal. 1, 2— 3 17 cf. Oiig. ,-t. d. II 10, 4 p. 177 25 ibid. II 10, 8 p. 182 1 niulto /7 2 haec 77 mens(»n ras. ml ; /t*»7 corr)ruens B 3 f racta D rursus B instructus fla.r.D instructis Ilp.r. 5 possu(mus s.l.add.m2)II 6 antiqua] aliqua B 7 req. est] crcdendum est (ulrumque \nras.m2)B 9 quo- cumque II appcllare /7 10 opor D ceperit B 1 1 ardens] add. illud II 16 distributa sint U 17 et tormenta «n mg.B 18 comm. pecc. /7 punit /I p.c.m2D punire B suppl.] simplicis UD 22 quicquid HB 23 discribitur II uoluntatesB 24inducns/7 conscientia D ard. pun. B penit, B ple(§ Ily nit./70o.c. 26 nominandi 77 27 sunt sXB;seg. postea(ems.)77 cui]cum/7 Epistula CXXIY 6-8 105 necesse fuerit in aliura transire mundum, rursum nascendi sumet exordia. haec dicens per- spicue /Aetefiywxcooiv Pythagorae Platonisque defendit. et in fine 3 secundi uoluminis de perfectione nostra disputans intulit: cum- 5 q u e in tantum profecerimus, ut nequaquam carnes et corpora, forsitan ne animae quidem fuerimus, sed mens et sensus ad perfectum ueniens nulloque perturbationum nubilo ca- ligatus, intuebitur rationabiles intellegi- lobilesque substantias facie ad faciem. 8. In libro quoque tertio haec uitia eontinentur: s i n a u t e m semel recipimus, quod ex praecedentibus causis aliud uas in honorem, aliud in contu- meliam sit creatum, cur non recurramus ad wanimae arcanum et intellegamus eam cgisse antiquitus, propter quod in altero dilecta, in altero odio habita sit, antequam in Iacob corpore subplantaret et in Esau planta tene- retur a fratre? etiterum: ut autem aliae animae 2 «ofierent in honorem, aliae in contumeliam, anteriorum causarum merita praecesserunt. et in eodem loco : iuxta nos autem ex praeceden-3 tibus meritis uas, quod in honorem fuerit fabricatum, si non dignum uocabulo suo opus «sfecerit, iu alio saeculo fiet uas contumeliae 4 0rig. a. d. II 11, 7 p. 191 llibid. III 1,22 (20) p. 238 13 cf. Rom. 9, 21 16 cf. Mal. 1, 2—3 47 cf. Gcn. 25, 25 19 Orig. n. d. III 1, 22 (21) p. 239 20 cf. Rom. 9, 21 22 Orig. it. d. III 1, 23 (21) p. 240 23 cf. Rom. 9, 21 3 METNYYXQCIN ria.c.m2 METMYYXQcinD metamorphorsin (sic)B phitagorae Tl pitagori(i exp.)e B thitagore D 5 proficeremus D 6 ncc B 7 scnsiun TIa.c.m2 8 perturbationis B — one D caligans g 9 rationabiles (bi exp.) B intellig. TIp.r.B 11 continetur D 12 recepimus D,Bp.c. 13honore/7Z) alt. aliud] aliud uas 77 contumclia /7 15 archanum /7Z> ets.i.B 16 propter ex preter itiHI dilata D 18 supplantare D subplan- taretur B 19 animae om.II 20 fuerint in honore 77 alia in contumelia 7i 21 anteriorum scripsi matcriorum D materiarum 77fl causarumque D pre- cesserint 77 23 honore 77D fuit 77 25 in] et (exp.) in B fiet ex fit B 106 Sancti Hieronymi et rursum uas aliud, quod ex anteriori eulpa contumeliae nomen acceperat, si in praesenti uita corrigi uoluerit in noua creatione fiet uas sanctificatum et utile domino, in omne iopus bonum paratum. statimque subiungit: ego ar-s bitror posse quosdam homines a paruis uitiis incipientes ad tantam nequitiam peruenire, si tamen noluerint ad meliora conuerti et per paenitentiam emendare peccata, ut et con- trariae fortitudines fiant, et rursum ex ini-io micis contrariisque uirtutibus in tantum quosdam per multa tempora uulneribus suis adhibere medicinam et fluentia prius delicta constringere, ut ad locum transeant opti- smorum. saepius diximus in infinitis perpe-is tuisque saeculis, in quibus anima subsistit et uiuit, sic nonnullas earum ad peiora cor- ruere, ut ultimum malitiae locum teneant, et sic quasdam proficere, ut de ultimo ma- litiae gradu ad perfectam ueniant consum-M matamque uirtutem. quibus dictis conatur ostendere et homines, id est animas, fieri posse daemones et rursum daemones 6 in angelicam redigi dignitatem. atque in eodem uolumine : s e d et hoc requirendum, quare humana anima nunc ab his, nunc ab aliis uirtutibus ad di-2S uersa moueatur. et putat quarundam, antequam uenirent in corpora, merita praecessisse, ut est illud Iohannis exultantis in utero matris suae, quando ad uocem salutationis Mariae indignam 7 se confabulatione eius Elisabeth confitetur. statimque subiungit: 4 *II Tim. 2, 21 5 Orig. m. d. III 1, 23 (21) p. 242 23 ibid. III 3, 5 p. 261 27 cf. Luc. 1, 41-46 1 illud g ex ant.] exteriori 77B culpf /I 2 acceperit D 3 fiat D 4 domino et g 7 incipientibus B 8 ad ex ut 77 per penitcntiam IIB peni- tentie D poenitentia g 10 rursus B 14transeat/I 17 eorum /I 19 quos- dam IID 22 fieri demones posse 77 posse fieri daemones j posse] post B 23 dign. redigi 77 24etom.B 25 his nunc ab om.B 26 putant D quo- rundam 770 ueniret Ila.c.D 27 corpore 77D 29 confabulationis Bp.c.m2 helisabeth D Epistula CXXIV 8-9 107 et e contrario paruuli, licet paene lactantes, malis rcplentur spiritibus et in diuinos at- que ariolos inspirantur in tantum, ut etiam daemonPythonicus quosdam a tenera aetate spossideat; quos derelictos esse apud proui- dentiam dei, cum nihil tale fecerint, ut istius modi insaniam sustinerent, non est eius, quj nihil uult absque deo fieri et omnia illius iustitia gubernari. 10 9. Rursumque de mundo: nobis autem, inquit, p 1 a c e t et ante hunc mundum alium fuisse mundum et post istum alium futurum. uis discere, quod post corruptionem huius mundi alius sit futurus? audi Esaiam loquentem: 'erit cae- lslum nouum et terra noua, quae ego facio per- manere in conspectu meo'. uis nosse, quod ante 2 fabricam istius mundi alii mundi in prae- terito fuerint? ausculta Kcclesiasten: 'quid est, quod fuit? ipsum, quod erit. et quid est, «oquod factum est? ipsum, quod futurum est. et non est omne nouum sub sole, quod loqua- tur et dicat: ecce hoc nouum est; iam enim fuit in saeculis pristinis, quae fuerunt ante nos 1 . quod testimonium non solum fuisse, sed fu- •5 t u r 0 s mundos esse testatur, non quo simul et pariter omnes fiant, sed alius post alium. statimquesubiungit: diuinitus habitaculum et ueram 3 requiem apud superos aestimo intellegi, in qua creaturae rationabiles commorantes, 1 Orig. n. d. III 3, 5 p. 261 10 ibid. III 5, 3 p. 273 14 *Esai. 66, 22 18 *Eccle. 1, 9-10 27 Orig. n. d. III 5, 4 p. 274 1 et in ras.m2B e s.l.II,om. B paruo D licet] et /7 licet et g lac- tentes B 3 oriolos 77 4 phyton. D phiton. 77 fiton. B 6 tali IIa.c.m2D lecerit D 11 pr. mundum] modum D 14 ysayam B Isaiam g dicenteni D 17 huius IJ 21 sole] celo B 24 sed] et D 25 quod B 26 et t.ltl al. post al.] alium alium D 27 diuinius Koelschau diuinitatis e „cod. Rttfio" Val- telligi np.r.B 29 rationales B 108 Sancti Hieronymi antequam ad inferiora descenderent et de inuisibilibus ad uisibilia conmigrarent ru- entesque ad terram crassis corporibus indi- 4gerent, antiqua beatitudine fruebantur. unde conditor deus fecit eis congrua humilibus5 locis corpora et mundum istum uisibilem fabricatus est ministrosque ob salutem et correptionem eorum, qui ceciderurit, misit in mundum, e quibus alii certa obtinerent loca et mundi necessitatibus oboedirent, alii in-io iuncta sibi officia singulis quibusque tempo- ribus, quae nouit artifex deus, sedula mentc stractarent. et ex his sublimiora mundi loca sol et luna etstellae, quae ab apostolo crea- tura dicitur, acceperunt. quae creaturauani-i* tati subiecta est, eo quod crassis circumdata corporibus et aspectui pateat. et tamen non spontc subiecta est uanitati, sed propter uo- 6 luntatem eius, qui eam subiecit in spe. et iterum : alii uero in singulis locis atque temporibus, 20 quae solus artifex nouit mundi, gubernaculis 7seruiunt, quos angelos eius credimus. et post paululum: quem rerum ordinem et totum mundi (regit dei)prouidentia, dum aliae uirtutes de sublimioribus corruunt, aliae paulatim 1 a- 2» buntur in terras, istae uoluntate descen- dunt, aliae praecipitantur inuitae, hae 15 cf. Rom. 8, 20 18 cf. Rom. 8, 20 20 Orig. a. d. III 5, 4 p. 275 23 ibid. III 5, 5 p. 276 1 disc. fla.c.m2 2 uisibilia] inuisibilia 777) 3 crassisque D 4 anti- quam D antequam 77 beatitutlinem D bencilictione [parlim e r as.)Il 8 cor- rectionem JIp.c.B 9 e] et 77o.r. ex g 11 quibnsque ex quibus ntiB 15 di- citur 777) dr B dicuntur g 16subdita/< crassi D 17 pr. et exp.B place- aXD 19eiusom./7 eamom.D 21 gubernaculiD 22citisesse£ 23paulo- lum TI,Da.c. quera] de in ras. m2B et totum Knelschau et tota 77 B et toto D totius f 24 regit dei add. Kodschuu regit add. g, om. codd. dum ex cum 77 25alii 77 26 isti 77 uoluntariae j 27 alii 77 inuiti 77 hce7)Bhec.77 Kpistula CXXIV 9 109 sponte suscipiunt ministeria, ut ruentibus manum porrigant, illae coguntur ingratae et tanto uel tanto tempore in suscepto of- ficio perseuerant. et iterum: ex quo sequitur, g 5iit ob uarios motus uarii creentur et mundi et post hunc, quem incolimus, alius multo dissimilis mundus fiat. nullusque alius di- uersis casibus et profectibus uel uirtutum praemiis uel uitiorum suppliciis et in prae- losenti et in futuro atque in omnibus et retro etf in priore temporibus potest merita dis- pensare et adunum rursus finem cuncta per- trahere, nisi solus conditor omnium deus, qui scit causas, propter quas alios dimittat sua lsperfrui uoluntate et de maioribus ad ultima paulatim delabi, alios incipiat uisitare et gradatim quasi manu data ad pristinum re- trahere statum et i n sublimibus collocare. [9.] Cumque de fine disputare coepisset, haec intulit: q u i a — 9 20 ut crebro iam diximus — principium rursum ex fine generatur, quaeritur, utrum et tunc futu- ra sint corpora an sine corporibus aliquando uiuendum sit, cum redacta in nihilum fuerint, et incorporalium uita incorporalis esse cre- 25 denda sit, qualem et dei nouimus. nec dubium est, quin, si omnia corpora ad mundum istum sensibilem pertineant, quae appellantur ab apostolo uisibilia, futura sit uitaincorpora- 4 0rig. 7t. d. III 5, 5 p. 276 19 ibid. 111 6, 1 p. 281 28 cf. Col. 1, 16 2111177 ingratc 77 3 et — officio inmg. m2B et] utg uel tanto om.Bmg.m2 temporum 77 4 perseuerent g 5 ut] id D 8 prof . ] add. et g 11 in priore 77 in priora DB porro Koeischau postca g 12 rursum D 13 oin- nium om.B 14 mittat Ba.c.m2 permittat g 16 paulatim s.l.B delabi g dilab(u D)\ codd. 17 nianu data] mundata 77 stat. retr. 77 18 sublimibus (bus in ras.m2) 77 19 capiluli nvmerus 9 hic /also in edd. iteratur 20 rursus /i 21 quac(e/7/?)riturque codd. 23rcducta/77) nihilo/7 nihili £> nichil Zi 24esse] uita esse B 25 et s.l.m2II nec dub. — p. 110, 23 simil.] haec uerba iterum ex- 110 Sancti Hieronymi tolium incorporalis. et post paululum : illud quoque, quodab eodem apostolo dioitur: 'omnis crea- tura liberabitur a seruitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum dei', s i c intelle- gimus, ut primam creaturam rationabiliums et incorporalium esse dicamus, quae nunc ser- uiat corruptioni, eo quod sit uestita corpori- bus et, ubicumque corpora fuerint, statim corruptio subsequatur; postea autem libera- bitur de seruitute corruptionis, quando re-io ceperit gloriam filii dei et deus fuerit omnia 11 i n o m n i b u s. et in eodem loco: ut autem incorpore- um finem omnium rerum esse credamus, illa nos saluatoris oratio prouocat, in qua ait: 'ut, quomodo ego et tu unum sumus, sic et istiis in rtobis unum sint'. etenira scire debemus, quid sit deus et quid sit futurus in fine sal- uator et quomodo sanctis similitudo patris et filii repromissa sit, ut, quomodo illi in se 12 unum sunt, sic et isti in eis unum sint. a u t 20 enim suscipiendum est uniucrsitatis deum uestiri corpore et, quomodo nos carnibus, sic illum qualibet materia circumdari, ut simili- tudo uitae dei in fine sanctis possit aequari, aut, si hoc indecens est — maxime apud eos, 21 qui saltim ex minima parte dei sentire cupi- unt maiestatem et ingenitae atque omnia ex- cedentis naturae gloriamsuspicari — , e duo- bus alterum suscipere cogimur, ut aut despe- 1 Orig. ji. d. III 6, 1 p. 281 2*Rom. 8,21 11 cf. I Cor. 15, 28 12 Orig. n. d. III 6, 1 p. 282 15 *loh. 17, 21 1 post paulolum 77 paulo post g 4 intelhg. IIp.r.B 5 rationalium B 6 nunc Engelbrecht non codd. 7 sit] non sit f 9 sequatur 77 (sed sub- sequatur77') HberaturD 10 receperintOB 11 filiorum g 17 deus s.J.77 finem D 18 sanctis om.B in sanctis f 19 in sc illi £ illi 77p.r. alii cel. (eftam 77') 20 sunt] sint 77 24 uitae dei— p. 111, 25 mundum paqsrw parle uacm relicla um.77 29 suspiccrc D Epistula CXXIV 9—10 111 remus similitudinem dei, si eadem sumus eor- pora semper habituri, aut, si beatitudo nobis eiusdem cum deo uitae promittitur, eadem, qua uiuit deus, nobis condicione uiuendum 5 est. 10. Ex quibus omnibus adprobatur, quid de resurrectione sentiat et quod omnia corpora interitura confirmet, ut simus absque corporibus, quomodo et prius fuimus, antequam crassis corporibus uestiremur. rursumque de mundorum uarietatibus 10 disputans et uel ex angelis daemones uel ex daemonibus angelos siue homines futuros esse contestans et e contrario eX hominibus daemones et omnia ex omnibus sententiam suam tali fine confirmat: nec dubium est, quin post quaedam inter-2 ualla temporum rursum materia subsistat lset corpora fiant et mundi diuersitas con- struatur propter uarias uo'untates rationa- bilium creaturarum, quae post perfectam beatitudinem usque ad finem omnium rerum paulatim ad inferiora delapsae tantam ma- jolitiam receperunt, ut in contrarium uerte- rentur, dum nolunt seruare prinoipium et in- corruptam beatitudinem possidere. nec hoc3 ignorandum, quod multae rationabiles crea- turae usque ad secundum et tertium et quar- tstum mundum seruent principium nec mutati- oni in se locum tribuant, aliae uero tam pa- rum de pristino statu amissurae sint, ut paene nihil perdidisse uideantur, et nonnul- lae grandi ruina in ultimum p r a e c i p i t an d a e sosint baratrum. nouitque dispensator omnium 4 13 Orig. n. d. 111 6, 3 p. 284 1 eadem B eam D, laeile om. Koetschau semper sumus corp. g 8 et om.D crassi D 9 uarietate g 10 daemones] dcmonis 0 alt. ex] de ? 11 et e] ecceD 12 daem. — omnibus om.D confirmetD 14rursusg 16uoluntas/> rationalium .B 19 delapsaDfi dilapsae g 23 rationales B 26nec]et77a.c.m2 27 statu prist. B amissura fl missura D sunt B 28 pene (poene Ilp.c.m2) codd. 29 grande D in(oV/.)grandi B ruine D praecipitandi B 30 bara- thrum g que om.77 112 Sancti Hieronymi deus in conditione mundorum singulis abuti iuxta meritum et oportunitates et causas, quibus mundi gubernacula sustentantur et initiantur, ut, qui omnes uicerit nequitia et penitus se terrae coaequauerit, in alio mun-s do, qui postea fabricandus est, fiat dia- bolus, principium plasmationis domini, ut inludatur ei ab angelis, qui exordii amisere & u i r t u t e m. quibus dictis quid aliud conatur ostendere, nisi iiuius mundi homines peccatores in alio mundo posse diabolos et iu daemones fieri et rursum nunc daemones in alio mundo posse uel angelos uel homines procreari ? et post disputationem longissimam, qua omnem naturam corpoream in spiritalia oorpora et tenuia dicit esse mutandam cunctamque substantiam in unum corpus mundissimum et omni splendore purius conuertendam et talem, 15 qualem nunc humana mens non potest cogitare, ad extremum in- 6 tuiit : et erit deus omniain omnibus, ut uniuersa natura corporea redigatur in eam substan- tiam, quae omnibus melior est, In diuinam uidelicet, qua nulla est melior. 20 11. ln quarto quoque libro, qui operis huius extremus est, haec ab ecclesiis Christi damnanda interserit: et forsitan, quo- modo in isto mundo, qui moriuntur separati- one carnis et animae, iuxta operum differen- tiam diuersa apud inferos obtinent loca, sic, 2S qui de caelestis H i e r u s al e m — u t ita dicam — 17 0rig. jr.d. 1116,9 p. 290 sq. cf. I Cor. 15, 28 22 Orig, n. d. IV 3, 10 (26 [23]) p. 337 26 cf. Hcbr. 12, 22 1 condicione D abuti (ab exp.nvi) B 3 sustentantur in mg. m2 (in texta ras. ciusdem spatii)B sustentuntur 77 4 qui s.U/i2Il nequitias B 7 ili 77 8 exordii (exp.,s.l. in exitu) B exordia 77 misere 77 9 uirtutem] seq. 9 quibus —10 mundo et 6 qui postea —9 uirtutem (haec umnia del, m2), deinde 9quibusefc.B 10 diabohun B 11 f r. dcmonas D 12 angelus 77 13 na- turam] creaturam B spiritaii D tenua IID 14 dicit] adiecit ex adierit B mutanda 77D 15 conuertendum 77 16 non oin.g 18 natura ex creatura B 19quaZ> diuina77D 20 scilicet 7i 21 quoque ex uid D eius g 22 eccle- sia g interseruit Ba.r. 23 qui] quo 77 25 optinent D obtinet Ila.c.mi sic ex si 77 26 cclesti (seq. ras. 2-3 litt. n)IlD hicnis. 77 ierus. D iherus. B Epistula CXXIV 10—11 113 administratione moriuntur, ad nostri mundi inferna descendunt, ut qualitate merito- rum diuersa in terris possideant loca. eta iterum: ct quia conparauimus de isto mundo 5 a d inferna pergentes animas his animabus, quae de superiori caelo ad nostra habitacula uenientes quodam modo mortuae sunt, pru- denti inuestigatione rimandum est, an hoc ipsum possimus etiam in natiuitate dicere losingularum, ut, quomodo, quae in ista terra nostra nascuntur animae, uel de inferno rur- sum meliora cupientes ad superiora ueniunt et humanum corpus adsumunt uel de melio- ribus locis ad nos usque descendunt, sic et lsea loca, quae supra sunt in firmamento, aliae animae possideant, quae de nostris sedibus ad meliora proficiant, aliae, quae de caele- stibus ad firmamentum usque delapsae sunt nec tantum fecere peccati, ut ad loca in- toferiora, quae incolimus, truderentur. quibus 3 dictis nititur adprobarc et firmamentum, id est caelum, ad conpa- rationem superioris caeli esse inferos et hane terram, quam inco- limus, conlatione firmamenti inferos appellari et rursum ad con- parationem inferorum, qui sub nobis sunt, nos caelum dici, ut, n quod aliis infernus est, aliis caelum sit. nec hac disputatione con- 4 tentus dicit: in fine omnium rerum, quando ad caelestem Hierusalem reuersuri sumus, ad- uersariarum fortitudinum contra populum dei bella consurgere, ut non sit eorum otiosa 4 Orig. n. d. IV 3, 11 (27 [23]) p. 330 26 ibid. IV 3, 12 (24) p. 342 27 cf. Hebr. 12, 22 2 ut pro qual. f 4 qui /7 5 hiis B iis g 7 peruenientes g mortua 77 9 possimus (simus in ras. m2) B possumus 77D etiam om.B 11 inf. rurs.] infernoru su(add.s!m2 nt)77 14 discendunt /7 16deom.77 18 sint £ 19 nec] hec 77 facere 77 7J peccatum j inferiora om.g 24 sub nobis] subter nos £ 25 hoc 77 ad D disputationem D contem(p.r. n 77)ptus 77 D 27 iherus. 77fi aducrsariorum 777>,fia.e. 28 fortitudinem 77 LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 8 114 Sancti Hieronymi uirtus, sed excrceantur ad proelia et habeant materiam roboris, quam consequi non possint, nisi fortes primum aduersariis restiterint, quos ratione et ordine et sollertia repu- gnandi in libro Numerorum legimus esse su-* p e r a t o s. 12. Cumque dixisset iuxta Iohannis Apocalypsin euangelium sempiternum, id est futurum in caelis, tantum praecedere hoc nostrum euangelium, quantum Christi praedicatio legis ueteris sacramenta, ad extremum intulit — quod et cogitasse sacrilegium tt est — pro salute daemonum Christum etiam in aere et in supernis locis esse passurum et, licet ille non dixerit, tamen, quod consequens sit, intellegitur: sicut pro hominibus homo factus est, ut homines liberaret, sic et pro salute daemonum deum futurum, quod sunt 2 hi, ad quos uenturus est liberandos. quod ne forsitan de nostro ii sensu putemur adserere, ipsius uerba ponenda sunt: s i c u t e n i m per umbram euangelii umbram legis inpleuit, sic, quia omnis lex exemplum et umbra est cerimoniarum caelestium, diligentius requi- rendum, utrum recte intellegamus legem quo-s» que caelestem et cerimonias superni cultus plenitudinem non habere sed indigere euan- gelii ueritate, quod in Iohannis Apocalypsi euangelium legimus sempiternum, ad conpa- rationem uidelicet huius nostri euangelii, II quod temporale est et in transituro mundo sac saeculo praedicatum. quod quidem etiarn si usque ad passionem domini saluatoris uoluerimus inquirere, quamquam audax et 4 cf. Num. c. 31(?) 7 cf. Apoc. 14, 6 16 Orig. n. d. IV 3, 13 (25) p. 343 sq. 24 cf. Apoc. 14, 6 27 Orig. n. d. IV 3, 13 (25) p. 344 1 sed] si B praelia 77 B 2 possunt 777) 3 aduersarii (all. i inras. )77 resisterint 77 4 quod D 5 libro quoque 77 7 iohannem 77 apocalipsin B uoceminD 10 et] ad 77 llestom./7 aere] *ere 77 12 tamen s.l.B 13 sit] sic 77 si D intellig. 77 p . r .B 14 pro s.l.m2n sint 77 15 hii TIB 16 putemus D 17 umbra 77 18 quia] q;77 19 requir. est 77 inquir. B 20 intellig. 77p.r.B 23 ueritatem D apocalipsi 77B 27 ac] a 77 28 si (s.l.) etiam B 29 inq. uol. ? Epistula CXXIV 11-13 115 temerariura sit in caelo eius quaerere pas- sionem, tamen, si spiritalia nequitiae in cae- lestibus sunt et non erubescimus crucem domini confiteri propter destructionem eo- srum, quae sua passione destruxit, cur timea- mus etiam in supernis locis in consummatione saeculorum aliquid simile suspicari, ut omni- um locorum gentes illiuspassione saluentur? 13. Rursumque blasphemans de filio sic locutus est: s i e n i m topatrcm cognoscit filius, uidetur in eo, quod nouit patrem, posse eum conprehendere, ut si dicamus artificis animum artis scire men- suram. nec dubium, quin, si pater in filio, et conprehendatur ab eo, in quo est. sin autems «conprehensionem eam dicimus, ut non solum scnsu quis et sapientia conprehendat, sed uirtute et potentia cuncta teneat, qui cogno- uit, non possumus dicere, quod conprehen- d a t filius patrem. pater uero omnia conpre- tohendit, inter omnia autem et filius est: ergo et filium conprehendit. et ut sciremus causas, quibus s pater conprehendat filium et filius patrem non queat conprehendere, haec uerba subnectit: curiosus lector inquirat, utrum ita a semet ipso cognoscatur pater, ssquoraodo cognoscitur a filio. sciensque illud, quod scriptum est: 'pater, qui me misit, maior 2 cf. Kph. 6, 12 9 Orig. n. d. IV 4, 8 (35) p. 359 19 ibid. IV 4, 8 (35) p. 360 23 ibid. IV 4, 8 (35) p. 360 26 *Ioh. 14, 28 2 si otn.IJ nequitia 77 3 sint B 4 districtionem D distinctionem ex distrinctionem (r eras.) 77 5 distraxit 77 6 consummationem (ult. m eras.)Il consumatio D 7 saeculi 77 8 passionem (m eras.) II 9 rursumque hic B de om.77 sic —11 nouit] uidetur in eo quod nouit de filio sic locutus est si enim patrem agnoscit 77 est add.m2B 10 agnoscit 77 B 13 si] sit Bp.c.mti pater] add. sit £ 15 eam dic. compr. B 16 sensum eodd. sapientia Ba.c.m2 — am cel. sed] add. etg 17 qui] que Bp.c.mt,unde quae Koetschau 19 com- prehendat Bp.c.m2 21 alt. et om.IID 22 conprehendit 77 querat conpr. 77 comprehendat B 23 subnectit] nectit B 24 a semedipso D semetipsu B cognoscat B 25 siensque D 26 me om.g 8» 116 Sancti Hieronymi me est', in omnibus uerum esse contendet, ut dicat et in cognitione filio patrem esse maiorem, dum perfectius et purius a semet ipso cognoscitur quam a filio. 14. Mevenxpvxcoaiv quoque et abolitionem corporum hic 6 rursum sentire conuincitur : si quis autem potuerit ostendere incorporalem rationabilemque na- turam, cum expoliauerit se corpore, uiuere per semet ipsam et in peiori condicione esse, quando corporibus uestiebatur, in meliori, io quando illa deponit, nulli dubium est corpora non principaliter subsistere, sed per inter- ualla ob uarios motus rationabilium creatu- rarum nunc fieri, ut, qui his indigent, uesti- antur, et rursum, cum illa deprauatione lap-is suum se ad meliora correxerint, dissolui in 2 n i h i 1 et hac semper successione uariari. et ne parum putaremus inpietatem esse eorum, quae praemiserat, in eiusdem uoluminis fine coniungit omnes rationabiles naturas, id est patrem et filium et spiritum sanctum, angelos, potestates, do- 20 minationes ceterasque uirtutes, ipsum quoque hominem secun- 3 dum animae dignitatem unius esse substantiae. intellectua- 1 e m, inquit, rationabilemque naturam sentit deus et unigenitus filius eius et spiritus sanctus, sentiunt angeli et potestates c e t e- 25 raeque uirtutes, sentit interior homo, qui ad 6 Orig. n. d. IV 4, 8 (35) p. 361 lrae om.codd. ineras.n contendit/JB 2dicta/7 fiiii (ex fili TI)codd. 5 METMYYCXQCCl 77 MET'PYCXQCEI D metaniorphosin B abolitio- ne 77 aboliotione D hic Bp.c.m2 haec cel. hoc g 6 sursum consentire D 7 ra- tionalemque B 8 se expol. B 9 ipsum 77 peiori Ba.c. peiore cel. 10 uesti- atur B uestitur f 1 1 illa dep.] illud ponit 77 12 non princ.] inprincipaliter77 per s.l. B post II interualla et g 13 rationabilium (bi exp.m2)B 14 indi- get uestiatur B 15 lapsuu Bp.c.ml lapsu ex lapsuu Ba.c.mi lapsum 77 lab- sumfl 16admelioreD I7mhilum? hoc 77 ac D 18 paruam g pute- mus B impietatis B 19 coniungit (cj. subnectit p. 115, 23)] concludit coni. Koetschau rationales 77 B naturas Bp.c.m2 crcaturas cet. 23 inquam B rationalemque DB 24 et (eras. ) jmigenitusque 77 25 ceterasque /77) Epistula CXXIV 13—15 117 imaginem et similitudinem dei conditus est. ex quo concluditur deum et haec quodam modo unius esse substantiae. unum addit uerbum < 'quodam modo', ut tanti sacrilegii crimen effugeret, et, qui in alio 5 loco filium et spiritum sanctum non uult de patris esse substantia, ne diuinitatem in partes secare uideatur, naturam omnipotentis dei angelis hominibusque largitur. 15. Cum haec se ita habeant, quae insania est paucis de filio et spiritu sancto commutatis, quae apertam blasphemiam praefere- 10 bant, cetera Ita, ut scripta sunt, protulisse in medium et inpia uoce laudasse, cum utique et illa et ista de uno inpietatis fonte pro- cesserint? aduersum omnia scribere nec huius est temporis et 2 omnes, qui aduersus Arrium et Eunomium Manicheumque et diuersas scripserunt hereses, his quoque inpietatibus respondisse is credendi sunt. quisquis igitur hos uoluerit legere libros et calciatis pedibus ad terram repromissionis pergere, necubi a serpentibus mordeatur et arcuato uulnere scorpionis uerberetur, legat prius hunc librum et, antequam ingrediatur uiam, quae sibi cauenda sint, nouerit. 15 cf. Esai. 11, 15 2 ex ex et D 3 addidit B 4 effugiret D 5 substantie 77 6 seeari D 8 ita se £ quae om.77 9 perfcrebant D 10 protullisse 77 impia uoce 77 llunoom.77Z) fronteT) 12hecomniaB 13 omnis JJa.c.tn2 aduersum 77Z) hcu nomium B manichaeumque D 14 diuersa D hiis quoque B hisque 777) 15 quisquis B quis cet. 16 necubi] ne alicubi £ 17 arcuato] add. eum s.l.m2B scorpii uulnere ? scorpionis IJp.c.w2 scorpios IJa.c.m2^& scorpius DB uerb.] uulneret B i 118 Sancti Hicronymi CXXV. AD RUSTICUM MONACHUM. 1. Nihil Christiatio felicius, cui promittuntur regna caelorum; nihil laboriosius, qui cotidie de uita periclitatur. nihil fortius, qui uincit diabolum; nihil inbecillius, qui a carne superatur. utriusque s r = Lugdunensis 600 s. VI (conlinet p. 118,4 nihil fortius — 5 superatur; p. 119, 17 magna coepisse —120, 4 ruinam; p. 120, 20 in quo — p. 121, 6 nutriat; f. 122, 6 si negot. —12 auferre: p. 123, 6 ut ubert. —12 redundarent; p. 123, 14 sub nom. —18 maritalem; p. 123, 18 alii — p. 124, 1 affectu; p. 124, 7 nec — 9 placent ; p. 124, 10 tu uero — 18 utilis est ; p. 124, 19 matrra — p. 125, 2 uulnus; p. 125, 12 habeto —14 conplexu; p. 125, 18 astra— p. 126. 1 fornicamur; p. 126,20 uiderint— p. 127,2 censemur; p. 127, 10 ne miles — 11 discipulus; p. 128, 1 absque — 4 obdormias; p. 128, 14 qui spc- cimen — 18 uirtutum est; p. 129, 15 uolo — 18 cogites; p. 130, 1 uigil —4 amabis; p. 131, 19 et gratias —20 capio; p. 132, 14 philosophi — 18 supe- rcmus; p. 132, 20 nisi — p. 133, 2 fugiamus; p. 133, 10 nulla —13 prouin- riae; p. 133,20 uiuere — p. 134, 14 tace; p. 134, 18 uidi — p. 135, 4 solitarii; p. 135, 13 plerique — p. 136, 7 uiximus; p. 136, 10 nequaquam —11 debeas; p. 136, 19 uiue -p. 137, 15 iudicantes; p. 138, 19 sed dicis — p. 139, 14 siccatur; p. 139, 19 ueritas — susurroncs; p. 140, 1 non est —2 dignitatis; p. 140, 4 si me —16 satisfacere; p. 141, 10 utinara — p. 142, 9 praemia). G = Neapoliianus VI. D. 59 s. VII. 'I = Pelropolitanus I. 13 Quarto s. VII— VIII. H = Monacensis lat. 6299 s. VIII-IX. P = Cenomanensis 126 s. IX (continel iniiium epistulae usque ad p. 128, 15 tempore reliquis amissis). D = Valicanus lat. 355 + 356 s. IX— X. C = Vaticanus lat. 5762 s. X. N = Casinensis 295 s. X. '/' = Augustodunensis 17 A s. X (desinit p. 136, 7 monasterio folio amisso). t = Casinensis 298 s. X—XI. B = Berolinensis lal. 18 s. XII. ad rusticum (ex ad rustico m2F) rOH ad rusticum ( — cium t) monachum (add. de uita monachorum s.l.rec.m.1) VPDCt ad rusticum raonachum exortato- riam (m exp. ; add. ad rusticum m2) N de institutione uitae ad rusticum monachum '/' ad rusticum monacum de institutione monacorum B; Hieronymi nomeix ex- hibenl lituli in VHD'1'B 3 nihil] add. est DB pi omuntur H promittitur g regnum g 4 laboriorius nisiquiff cott. GH des.l.n&V pcreclitatur ') praeclitatur H alt. nihil] add. eo V,Bs.l.m2 5 imbec. rp.c.m2B inbic. H inbecc. t inuec.G a om.B Epistula CXXV 1 119 rci exempla sunt plurima. latro credidit in cruce et statim meretur audire: am en, amen dico tibi: hodie mecum eris in paradiso. Iudas de apostolatus fastigio in proditionis tar- tarum labitur et nec familiaritate conuiuii nec intinctione buccellae » nec osculi gratia frangitur, ne quasi hominem tradat, quem filium dei nouerat. quid Samaritana uilius? non solum ipsa credidit et 2 post sex uiros unum inuenit dominum Messiamque cognoscit ad fontem, quem in templo Iudaeorum populus ignorabat, sed auctor fit multorum salutis et apostolis ementibus cibos esurientem reficit 10 lassumque sustentat. quid Salomone sapientius? attamen infatuatur amoribus f eminarum. bonum est sal nullumque sacrif icium 3 absque huius aspersione suscipitur — unde et apostolus praecipit: sermo uester sit sale conditus — , quod, si infatuetur, foras proicitur in tantumquc perdit nominis dignitatem, ut ne in 15 sterquilinio quidem utile sit, quo solent credentium arua condiri et sterile animarum solum pinguescere. haec dicimus, ut prima te, 4 fili Rustice, fronte doceamus magna coepisse, exeelsa sectari et 2 *Luc. 23, 43 4 cf. Ioh. 13, 26—30 5 cf. Matth. 26, 48—49 etc. 6 cf. Ioh. 4, 5—42 10 cf. III Reg. 11, 1S 1 1 Marc. 9, 49 (50) et Luc. 14, 34 cf. Leu. 2, 13 13 *Col. 4, 6 cf. Luc. 14, 34-35 lcreditD* crucem»? meruitDCB 2 amen semelGvPCPB aeristf 3paradisoCB — disso 0 — dyso cet. perditionis PC,Ba.c. tartarum] terra- rumC 4 ruit ac labiturM instinctione (s eras.)P tinctiqneG bucelleDB bucillae H 5 frenatur 0 fraudatur B nec (c eras.)B sed Nt traderet H tradit.V/ dei filiumC 6 samaritanae P etnoniZ solum] add. i|uia»/'/' ipsa] illa H credit GNl 7 dnm (n exp.)B messiam quem Nt cogno- uit VPB 8 ignorauit G sed etiam P sed et HC 9 sal. mult. C cybum V ref ecit vH,Ba.c. 10 salamoneJ? ettamenGB infatuatus est

-' 122 Sancti Hieronymi s euehere. ibi nascitur carbunculus et zmaragdus et margarita can- dentia et uniones, quibus nobilium feminarum ardet ambitio, mon- tesque aurei, quos adire propter dracones et gryphas et inmensorum corporum monstra hominibus inpossibile est, ut ostendatur nobis, quales custodes habeat auaritia. • 4. Quorsum ista? perspicuum est. si negotiatores saeculi tanta sustinent, ut ad incertas perueniant periturasque diuitias, et seruant cum animae discrimine, quae multis periculis quaesierunt, quid Christi negotiatori faciendum est, qui uenditis omnibus quaerit pretiosissimum margaritum, qui totis substantiae suae opibus emit tt agrum, in quo repperiat thesaurum, quem nec fur effodere nec latro possit auferre? 5. Scio me offensurum esse quam plurimos, qui generalem de uitiis disputationem in suam referant contumeliam et, dum mihi irascuntur, suam indicant conscientiam multoque peius de se quam is de me iudicant. ego enim neminem nominabo nec ueteris comoediae 2 licentia certas personas eligam atque perstringam. prudentis uiri est ac prudentium feminarum dissimulare, immo emendare, quod in se intellegant, et indignari sibi magis quam mihi nec in monitorem 9 cf. Matth. 19, 21 ctc. 11 cf. Matth. 6, 19-20 etc. 1 deuehere DCB prouehere '/' uehere GNt ueere Pa.c. ubi PDC zraa- ragdus»?D,B(ea;zmaragdi»n3)z(s.J. s)amaragdusGsmaracdus.£/ diuitiis cet. ; add. suis' Nt referunt VPDCV mihi] nobis propriae H 15 indicent GDNtB 16 iudicent Ba.c. indicant H 17 licen- tiae N praestringuam B constringam W 18 prudentiam n immo] et R mom.nNWt 19 se] si Nt inteUegunt H indignare D magis om.GV monitore H Epistula CXXV 3-6 123 maledicta congerere, qui, ut isdem teneatur criminibus, certe in eo melior est, quod sua ei mala non placent. 6. Audio religiosam habere te matrem, multorum annorum uiduam, quae aluit, quae erudiuit infantem et post studia Galliarum, i quae uel florentissima sunt, misit Romam non parcens sumptibus et absentiam filii spe sustinens futurorum, ut ubertatem Gallici nitoremque sermonis grauitas Romana condiret nec calcaribus in te sed frenis uteretur, quod et in disertissimis uiris Graeciae legi- mus, qui Asianum tumorem Attico siccabant sale et luxuriantes 10 flagellis uineas falcibus reprimebant, ut eloquentiae torcularia non uerborum pampinis, sed sensuum quasi uuarum expressionibus redundarent. hanc tu suspice ut parentem, ama ut nutricem, uene- t rare ut sanctam. nec aliorum imiteris exemplum, qui relinquunt suas et alienas appetunt, quorum dedecus in propatulo est sub nomi- is nibus pietatis quaerentium suspecta consortia. noui ego quasdam iam maturioris aetatis et plerasque generis libertini adulescentibus delectari et filios quaerere spiritales paulatimque pudore superato per ficta matrum nomina erumpere in licentiam maritalem. alii sorores uirgines deserunt et extraneis uiduis copulantur. sunt, quae 8 cf. Cicero, de oratore III 36; QuintUianus, inst. or. II 8, 11 1 ut] ut in DC ut si V etsi VB hisdem GD iisdem C teneantur 0 2 est om.H eis G placcant NtB 3 religiosissimam Nt te haberc H teom.B matremom.f 4 quae te aluid B aliudD alt. qn&e]et*7V,£p.e.m2 enutriuit V et] ac Cg 5 ueluti B 6 fili GyH ut ubert. —10 reprim.] studeat eloquens uir, ut ubertatem sermonis eius grauitas condiat T 7 con- deret H ne D calcibus H 8 et om.HNl dissertissimis D^Pt.Ba.c. desertis H grecis elegimus // 9 quasi anum Nt asianos tumores G luxoriantes *]H 10 ut] ct T 11 expressione T exprcssibus HC,Da.c.m2 ex- pressis Dp.c.m2 12 redundaret GDp.c.,SPa.c. redundent ex redundit m2T suspice GP suscipe cel. 13 reliquerunt H 14 quarum Nt propatibulo G sub nom. — 18 marit.] quaedam sub nomine pietatis quaerunt suspecta consortia paulatimque pudore superato ( — 1§ m2) perfecta matrum nomina (perfecto ma- trimonio m2) erumpunt in licentiam maritalem T 16 quaerentes V quaerenti- busP ergo Vp.c.m2 quosdamO 16 maturiorcs iH aetates»? ets.l.B lib.gen. Cg adulisc. nHP adolesc. CNWtB 17 et-spir.] tales G spiri- tuales B que tn ras. m2B superate. Vf.c.m2 18 per ficta G,Bp.c. facta *P perfecto rp.c.m2 perfecta cet. matrum nomina] matrimonio Tp.c.m2 aliae V sunt qui T 19 extraneis TH exterisffp.r. externis cet. sunt qui HW^Na.c.mZ illae quoque T 124 Sancti Hieronymi oderunt suos et non suorum palpantur affectu, quarum inpatientia, index animi, nullam recipit excusationem et cassa inpudicitiae 3 uelamenta quasi aranearum fila disrumpit. uideas nonnullos ac- cinctis renibus, pulla tunica, barba prolixa a mulieribus non posse discedere, sub eodem conmanere tecto, simul inire conuiuia, an- 5 cillas iuuenes habere in ministerio et praeter uocabulum nuptiarum omnia esse matrimonii. nec culpa est nominis Christiani, si simulator religionis in uitio sit, quin immo confusio gentilium, cum ea uident ecclesiis displicere, quae omnibus bonis non placent. 7. Tu uero, si monachus esse uis, non uideri, habeto curam 10 non rei familiaris, cui renuntiando hoc esse coepisti, sed animae tuae. sordes uestium candidae mentis indicio sint, uilis tunica con- temptum saeculi probet ita dumtaxat, ne animus tumeat, ne ha- bitus sermoque dissentiat. balnearum fomenta non quaeras, qui calorem corporis ieiuniorum cupis frigore extinguere. quae et ipsa 11 moderata sint, ne nimia debilitent stomachum et maiorem refectio- nem poscentia erumpant in cruditatem, quae parens libidinum est. modicus ac temperatus cibus et carni et animae utilis est. 2 matrem ita uide, ne per illam alias uidere cogaris, quarum uultus 1 oderint V ct] ut B palpant/ 1 palpentur B affectu (a, e el — m2)V 2 animac V nuliius H recepit D respiciet ex rccipet mSV inpudentiae Q pudicitiae(— cie B)Dy,Ba.c. 3 fila] tela(non telam!)G disrumpit (s exp.)B disrumpet H disrupit N,lp.r. nonnullas PBa.c. 4 prolixa] promissa VY 5 con(m iW)manere GNt manere cet. 6 ministerium H Nl etom.yV uoca- bula GD — lo 1 7 omnia] nomina 1 matrimonia GD matroni V nec haec GDCNB non ita V culpa est haec l est culpa T culpa esse DC xpiani nomi- nis C nomini Nt,om.Q si s.l.B H uitio] certo H sit]est(? gentilium et hcreticorum /' ea] eum F uideant D 9 qui /' hominibus DCB non placent] displicent (n diLmH^T 10 tu — uis] quicumquc monachus esse uult J' uis »il,V uis et Nl nideris H,ln.r. uidere V uidentes /' habeat T cura /' 11 cui— coepisti om./' cui mn.C 12 sordidae uestcs g uestesom.H indi- cio GNt — cium T//P — c(t !f )ia cel. uilis] inutilis H 13 ita— 14 diss. om.l' tum. animus n 14 dissentiant DCB baln.— 15 exting.] qui calorcm corporis ieioniorum frigore cupit extinguerc, balneanim fomenta non quaerat/' quae- rat/'f 15 frigore cupit i 1 cupit/'g rigorfiO quac— 16sint]ieiuniamoderata essedebenti' quafl lfi modoiata suntff nimic^V/ nimia ieiunia(7 debili- tantfl 17poscent;0 erumpentD cruditatcDciude^i/^litatem^lieras.rjri? libidinis B 18 modicus] modeiatus H pr. et om.F carnc ») 19 matrem — p. 125, 1 hacicant] rcligiosus inter muiieres habitarc non debet, nc uultus earum cordi eius haereat /' ita]ibi// cog. al. uid. 1' cupaiisff conerisDC Epistula CXXV 6—7 125 cordi tuo haereant et tacitum uiuat sub pectore u u 1 n u s. ancillulas, quae illi in obsequio sunt, tibi scias esse in insidiis, quia, quantum uilior earum condicio, tanto facilior ruina est. et Iohannes Baptista sanctam matrem habuit pontificisque 5 filius erat et tamen nec matris affectu nec patris opibus uincebatur, ut in domo parentum cum periculo uiueret castitatis. uiuebafc in heremo et oculis desiderantibus Christum nihil aliud dignabatur aspicere. uestis aspera, zona pellicia, cibus locustae melque siluestre, omnia uirtuti et continentiae praeparata. filii prophetarum — quos 3 10 monachos in ueteri legimus testamento — aedificabant sibi casulas propter fluenta Iordanis et turbis urbium derelictis polenta et herbis agrestibus uictitabant. quamdiu in patria tua es, habeto cellulam pro paradiso, uaria scripturarum poma decerpe, his utere deliciis, harum fruere conplexu. si scandalizat te oculus, pes, manus tua, 15 proice ea. nulli parcas, ut soli parcas animae. qui uiderit4 mulierem a d concupiscendum eam, iam moe- chatus est eam in corde suo. quis gloriabitur castum se habere cor? astra non sunt munda in conspectu domini: quanto magis homines, quorum uita temptatio est! uae 1 Uergil. Aen. IV 67 4 cf. Luc. c. 1 6 cf. Luc. 1, 80 8 cf. Matth. 3, 4 etc. 9 cf. IV Reg. 6, 1—4 14 cf. Matth. 5, 29—30 etc. 15 Matth. 5, 28 17 *Prou. 20, 9 18 cf. Hiob 25, 5—6 1 cordi tuo om.H cordc V hae(e i/)reat FH habeant !P tacitus H 2 ancillas VH illae V alt. in s.l.G 3 quia om.GHDNt quanto DCNtH tantum H est ruina Cg 4 iohannis H 5 patris om.G 6 ut] ne DC domu V periculum V 7 eremo DC oculi G desiderantium G lacriman- tibus Y y Christum om. Y dignabantur G 8 pellitia B lucustae G lo- custa Nt melque] que H 9 et om.V praeparat DC 10 uetere V tcsta- mento( — tum C) legimus Cg cassulasfl prope DCB lliordannisG et turbisetD urbium] urbibusflD urbis C pulentaif 12 patriam tuam V tua om.C habeto— 14 conplexu] monachus, qui xpm desiderat, nihil aliud di- gnatur aspicere, sed est ei celiula pro paradiso, uaria scripturarum poma decer- pit. his utitur deliciis, harum fruitur amplexu F 13 paradisso G — dyso VPNt suauia (suabia G)GNt pona H,om.t 14 conplexus D amplexu corpus H quod si H sandalizauerit (sic) H tua. om.vCP 15 ea B eam Nl et V a te GH nullis H solae V animae] add. tuae GHDCB uiderit] add. in- quit(d) dominus VPV 16 eam om.V moech. VHDC mec. B mech. cet. 17 eamom.P'PB 18. siastraT 19 domini] eiusD hominefl est super terra T 126 Sancti Hieronyrai nobis, qui, quotiens concupiscimus, totiens fornicamur. i n e b r i a- tus est, inquit, gladius meus in caelo: multo am- 5 plius in terra, quae spinas et tribulos generat. uas electionis, in cuius Christus ore sonabat, macerat corpus suum et subicit seruituti et tamen cernit naturalem carnis ardorem suae repugnare sententiae, t ut, quod non uult, hoc agere conpellatur, et quasi uim patiens uociferatur et dicit: miser ego homo, quis me libera- bit de corpore mortis h u i u s ? et tu te arbitraris abs- que lapsu et uulnere posse transire, nisi omni custodia seruaueris cor tuum et cum saluatore dixeris : mater mea et fratresu mei hi sunt, qui faciunt uoluntatem patris 6 m e i ? crudelitas ista pietas est ; immo quid tam pium, quam sanc- tae matri sanctum filium custodire? optat et illa te uiuere, non uidere ad tempus, ut semper cum Christo uideat. Anna Samuhelem non sibi, sed tabernaculo genuit. filii Ionadab, qui uinum et si- lt ceram non bibebant, qui habitabant in tentoriis et, quas nox con- pulerat, sedes habebant, scribuntur in psalmo, quod primi captiui- tatem sustinuerint, quia exercitu Chaldaeorum uastante Iudaeam urbes introire conpulsi sunt. 8. Uiderint, quid alii sentiant — unusquisque enim suo sensu 2» 1 *Esai. 34, 5 3 cf. Gen. 3, 18 cf. Act. 9, 15 4 cf. I Cor. 9, 27 5 cf. Rom. 7, 14-23 7 Rom. 7, 24 9 cf. Prou. 4, 23 10 Luc. 8, 21 et *Matth. 12, 50 etc. 14 cf. I Reg. c. 1 15 cf. Hier. c. 35 17 cf. Ps. 70, 1 18 cf. Hier. 35, 11 1 nobis miseris B qui s.l.m2r,om.Q quia B 2 est om.vB 4 xps oveGN xps pectore vPV ore xps HDCtB sonabat Gn sonauit H resonabat PNWt resonat DCB et subiecit V subicitque f seruitute n ; add. ne aliis praedicans ipse reprobus inueniatur P 5 et om.H 6 hoc om.GH 7 uociferat Va.c. ergo H liberauit GHNt,nWa.c.m2 8 te om-H 9 et om.H omnia H tuum cor H 10 dixerit G 11 hii nHD 12 mei] add. qui in cae(e 7J)lis est PDC,B(del.) crudclis H quam sanctae matris GB sanctae matri(— e V) quam>?P!P 13 optat— uiuere om.G et om.H illi te !P te illafl uiuere] uidere ffP;add. etVPCP 14 uideris H ut] sed ut DC et H cum xpo te uideat V te uideat permanere cum xpo H samuelem GHCB 15 sichera G cicerS B 16 qui — 17 habebant om.G quas] quos l qua DC quo H que* (s.l.add. eis m2)N concluserat H 17 scribantur H scribitur V 18 quia] qui !P qui abOPDC exercitusff cald. HDB iudaea H 19 urbem tB inire H conp. sunt om.H 20 alii quid C,Bin ras.m2 quod D,Na.r. senserint H Epistula CXXV 7-9 127 ducitur — , mihi oppidum carcer est et solitudo paradisus. quid desidcramus urbium frequentiam, qui de singularitate censemur? Moyses, ut praeesset populo Iudaeorum, quadraginta annis eruditur in heremo, pastor ouium hominum factus est pastor; apostoli de 5 piscatione lacus Genesar ad piscationem hominum transierunt. tunc habebant patrem, rete, nauiculam: secuti dominum protinus omnia reliquerunt portantes cotidie crucem suam et ne uirgam quidem in manu habentes. hoc dico, ut, etiam si clericatus te 2 titillat desiderium, discas, quod possis docere, et rationabilem 10 hostiam offeras Christo, ne miles ante quam tiro, ne prius magister sis quam discipulus. non est humilitatis meae neque mensurae iudicare de ceteris et de ministris ecclesiarum sinistrum quippiam dicere. habeant illi ordinem et gradum suum, quem si tenueris, quo- modo tibi in eo uiuendum sit, editus ad Nepdtianum liber docere 15 te poterit. nunc monachi incunabula moresque discutimus et eius monachi, qui liberalibus studiis eruditus in adulescentia iugum Christi collo suo inpoeuit. 9. Primumque tractandum est, utrum solus an cum aliis in mo- nasterio uiuere debeas. mihi placet, ut habeas sanctorum contuber- 2 cf. Num. 14, 33—34 etc. 3 cf. Ex. 3, 1 4 cf. Matth. 4, 18—20 etc. 7 cf. Luc. 9, 23 cf. Matth. 10, 10 9 cf. Rom. 12, 1 14 cf. epist. Lll 1 dicitur Ta.e.m2HD\ add. at s.l.m2N est ct sol. paradisusT est et sol. paradysus est V et sol. paradisus ( — dissus G — dysus HPNt) est cet. quid desid.] monachus non desiderit \— ret m2)T 2 frequentium C presentium H singo(u m2)laritate ci(e m2)nsetur T 3 moses G 5 gennesar D genessar G gennesareth V genezareth CV generareth P 6 habentes r)P<¥ retem G rete et H et rete in n et e D secuti sunt P protinus om.H 7 relinquae(e H)- runt GH cottidie ( — ae H) GH cotidiae (a exp.)P quotidie CB ne] nec GNt 8 in manu om.P manu Nt in manibus G haec P clericatur H,om.C titil- lat te D te om.GV 9 titillat V telleat H tillat V dicas C dicere C rationabilem (— les Np.c.) hostias (sic)HNt rationalem GD, Ba.c.m2 10 xpo offeras B ne miles — 11 disc.] caue, ne ante magister quam discipulus, ante miles uelis esse quam tyro F tyro codd.praelerCB prior D,om.H 11 quam] antequam HDB non est enim H 12 ceteris] clericis g sinistro V ali- quidP 13habentD illi ordinem]etilliomniaff suum ct gradum P 14 in eo tibiffP 15 potest D 16 adulesc. GD adulisc. yHP adolesc. cet. 17 colla suaff 18monasteriisiV< 19mihi— p. 128,1 doceas om.G mihi— habcas om.H mihi quidem g habeatC sanctorum] sacrum V.seq.litlera g non deleta H 128 Sancti Hieronymi nium ncc ipse te doceas et absque doctore ingrediaris uiani, quam numquam ingressus es, statimque in partem tibi alteram declinandum sit et errori pateas plusque aut minus ambules, quam necesse est, 2 ut currens lasseris, moram faciens obdormias. in solitudine cito sub- repit superbia et, si parumper ieiunauerit hominemque non uiderit, t putat se alicuius esse momenti oblitusque sui, unde quo uenerit, intus corpore lingua foris uagatur. iudicat contra apostoli uolun- tatem alienos seruos; quod gula poposcerit, porrigit manus; dormit, quantum uoluerit, facit, quod uoluerit; nullum ueretur, omnes se inferiores putat ciebriusque in urbibus quam in cellula est et inter lt 3 fratres simulat uerecundiam, qui platearum tuibis conliditur. quid igitur? solitariam uitam reprehendimus ? minime, quippe quam saepe laudauimus. sed de ludo monasteriorum huiusce modi uolu- mus egredi milites, quos rudimcnta non terreant, qui specimen con- uersationis suae multo tempore dcderint, qui omnium fuerunt mi- is nimi, ut primi omnium fierent, quos nec esuries nec saturitas ali- quando superauit, qui paupertate lactantur, quorum habitus, sermo, uultus, incessus doctrina uirtutum est, qui nesciunt secunduni 7 cf. Rom. 14, 4 15 cf. Matth. 19, 30 etc. 1 doceat C ct] ut B absque] caue nc sine F ductorcCflductoremfi 2 numquam — statimque] et f in part. tibi alt. GDB tibi in alt. part. V in part. alt. FP tibi in part. alt. cet. alteram (m exp.)D decl.— pateas] tlecli- nans errorem patiaris i' 3 errore Hv plusquae Ta.c.n&H plus P non plus DC ne plus B ambulans nV est om.H 4 ut OH et TB aut Nt ne DC, om.yPW nc aut £ moramque VPDCB aut moram Fg faciendo V dor- miasO subripit H,Pp.c.Ba.c. 5 ieiunaueris H que om.fi 6 alic. esse mom. se putat Nt unde ct quoCj 7 coiporc] corde DC (posl corpore suppl. manens) foris lingua DB lingua] mcnte H foras V uoluntatem (add.s.l. apostoli)0 8 quod] si ad quodC quo ? poposcit V uoluerit £ porriget VH porrigatC,Ba.e. manu si Ga.c. manum Gp.c.vCVB !) null. uer., facit quod uol. c; faciunt quod uoluerint *la.c. in mij. in/., om.GHP inf criores se f se om.H lOorbibus»? cellulam H cellulis V cella DCB est] demoraturi? et om.HP 11 uerecundia Gt turbis] turpi circuitu G colluditur C circumluditur G 12 quippe posl laud. ponit Ba.c.,om.P 13 laudabimus DB laudamus *)N Wl,Pa.c. 13 huiusmodifi 14 rudimenta] h(om.C)eremi dura rudimenta DCB qui] illi aliorum debent esse doctores, qui F spec(t C)iem FDC 15 tempore] desi- nitP dederint] de(di tn2)dicerent /' dedicerent V dederit t qui] et H min. fuerint

? profundumflVfundoG 7aqua»j inter palmarum] ex myrrarum aquasff arboris H merrae G mirrae V,B (ex mirae) murrae V myrrae( — e) cet. 8 nec mirum] nimiium V pr. et s.l.N,om.H et mag. habuit C qui in ras. m2B atque DC 9 fames D, V (ex fame m2) facit H et diuitias f miseris] que miseris essent B del(l fras.)relictas H sua< 10 ten. mis. C reseruauit mis. j uenitM 11 pessimo (c/.l Reg. 25, 3) Vp.c.m2HNl pcssimus cet. 12 carmeloG carmelis(s eras.)B corneloC aufer- tur a te anima tua G animam tuam auferant a te H 13 praeparastis C pa- rasti GNl 15 uolo — 18 cogites] religiosus inter muliercs habitare non debet, ne die uideat, quod nocte cogitet T uolo] ut H exposuimus DB 16 et] auti/ aut ne C nc G,om.H offerente DCNt rennuente / renuntiando V renucndos 17accipiasff oleum om.t adicias] accipiasfl frequentia//( 18die6' nocte V in noctc Nl 19manutua»? tuis om.V recedat— p. 130, 1 uerbum] discedat liber psalterii ad uerbum C libcr psalterii disccdat ad uerbum D recedat liber psalterium ad uerbum discatur ad uerbum H disc. psalt. g psalterium ex psalraorum V LVI. Hieron. Epist. III, H i I b c r g. 9 130 Sancti Hieronymi uerbum, oratio sine intermissione, uigil sensus nec uanis cogitationi- 2 bus patens. corpus pariter animusque tendatur ad dominum. iram uince patientia; ama scientiam scripturarum et carnis uitia non amabis. nec uacet mens tua uariis perturbationibus, quae, si pectori insederint, dominabuntur tui ct te deducent ad delictum ma- 5 ximum. fac et aliquid operis, ut semper te diabolus inueniat occu- patum. si apostoli habentes potestatem de euangelio uiuere labora- bant manibus suis, ne quem grauarent, et aliis tiibuebant refrigeria, quorum pro spiritalibus debebant metere carnaba, cur tu in usus 3 tuos cessura non praepares ? uel fiscellam texe iunco uel canistrum 111 lentis plecte uiminibus, sariatur humus, areolae aequo limite diui- dantur; in quibus cum holerum iacta fuerint semina uel plantae per ordinem positae, aquae ducantur inriguae, ut pulcherrimorum uer- suum spectator adsistas: ecce supercilio cliuosi tramitis undam is clicit, illa cadens raucum per leuia murmui saxa ciet scatebrisque arentia temperat arua. 4 inserantur infructuosae arbores uel gemmis uel surculis, ut paruo post tempore laboris tui dulcia poma decerpas. apum fabricare al- uearia, ad quas te mittunt Prouerbia, et monasteriorum ordinem 20 5cf. Ps. 18, 14 7 cf. I Thess. 2, 9; 11 Thess. 3, 8— 9 9 cf. I Cor. 9, 11 15 Uergil. Georg. 1 108-110 20 cf. *Prou. 6, 8 1 uigil] monachi sit tiigel (— il m2) T uigel sit V uigilet GNt uagis DC 2 pateat F corpus — 3 pat. om.F paritei] tamen v,om.B et animus V tendatff ilmG,Va.c.m2 3 paticntiam Gl.Na.r. patientiam sectare !P ametT scientiaC 4amabitr conturbationibusO quae] quiaG Spectorituoff insiderint r/HD deducent te H te om.Nl,Wa.c. 6 facito et H facito WB boni operis ¥ te semper C occ. inu. 2V< 8 alii !P tribuerent Nt 9 spiritualibus B usum tmun H 10 cessura (censura p.c.m2)V caessura V cessari (necessaria p.c.) G cybos H successura cet. phiscellas G fiscilla V texcre HC texero D canistrom Gp.c.m2 11 plecte DC,Ba.c. flecte GvNft flecti H sarriatur C sereatur H scratur GNt ariolae Gv dirigantur G 12 in quibus s.l.m2N ho!. Gp.c.vNt ol. cet. iactataflB fuerint (i tn ras.)S' 13 ut] et V pulcerrimorum GNl pulcherimus H 14 expectator GvH \becceom.V undaG/B 16 elicit illa om.H currensi? raucum (a eras.)H a(eras.)Ieuia H murmur (alt. mur eras.) D 17 scatcbris DCP,Ba.c.m2 stre- pituque H ardentia H temperet t 18 infr.] ergo fructuosae V et fructuo- sae H fructuosae G 19 apium Vp.c alnearica H 20 salomonis prou. DC prou. sa(ez so B)lomonis HB et om.H ordine t Bpistula CXXV 11-12 131 ac regiara disciplinam in paruis disce corporbus. texantur et lina capiendis piscibus, scribantur libri, ut et manus operetur cibos et anima lectione saturetur. in desideriis est omnis o t i- » o s u s. Aegyptiorum monasteria hunc morem tenent, ut nullum i absque opere ac labore suscipiant, non tam propter uictus neces- saria quam propter animae salutom, ne uagetur perniciosis cogita- tionibus et instar fornicantis Hierusalem omni transeunti diuari- cet pedes suos. 12. Dum essem iuuenis et solitudinis me deserta uallarent, in- 19 centiua uitiorum ardoremque naturae ferre non poteram; quae cum crebris ieiuniis frangerem, mens tamen cogitationibus aestuabat. ad quam edomandam cuidam fratri, qui ex Hebraeis crediderat, me in disciplinam dedi, ut post Quintiliani acumina Ciceronisque fluuios a;rauitatemque Frontonis et lenitatem Plinii alphabetum discerem, 15 stridentia anhelantiaque uerba meditarer. quid ibi laboris insump- 2 perim, quid sustinuerim difficultatis, quotiens dcsperauerim quo- tiensque cessauerim et contentione discendi rursus inceperim, testis est conscientia tam mea, qui passus sum, quam eorum, qui mecum duxere uitam. et gratias ago domino, quod de amaro semine littera- io rum dulces fructus capio. 3*Prou. 13,4 7 cf. Ezech. 16, 25 19 cf. Otto, Sprichwoerter p. 195 1 ac regiam] e(ae C)gregiam DC ac(super ras., fuisse uidetur et) cgregiam B et om.G 2 piscibus ut (ut eras.)N et libri HDB operentur Gl ci(y)!P- bamvV 3animus»?¥' satietur N;add. quia Nl omnis anima otiosi Nl 4 acgipt. V cgypt. H egipt. B hanc f morem] modum W 5 opcre ac] ope- ris g; add. cibo C cibu (s.l.m2)N nccessariam !P necessitatcm g 6 anime (e m ras.m2)B animae suaefl uag(ez c /i)entur (n exp.B)DCB quis H co- git mens g 7 et in instarG fornicariaefl diu. omni tr. Nl 9 Dum ess. iuu.] cumque essem in heremoG 10 ferre] refrenare B quem vC 11 frang. ] fatigareri/ cogit. «.(.A^hiscogit. DC 12ad]obff domandami? ebreislB 13 in disc. dedi] tradidi disciplinae H in s.l.B quintilliani HNVB cacu- mina V flumina V cyceronisque DC ciceronis GNt fluuiu H 14 et om.H leuitatem »?B plini G pleni H plenii D polemii B alph. nCB alf. (alfaue- tum G alfabetumque H) cet. 15 et stridcntia C anel. NIB hanel. C hanil. H que s.l.m2V meditarer] resonarem Nt insumserim G sumpserim t insumi- tarfl 16 dispensauerim D quot. cess. om.Hl 17queom.»7 et]exG con- tentionem »7/V/ intentione H rursum VN i incipcrim VHC inciperem DNlB inci- pereG 18 tam om.Nt 19 duxemnt vCV et gratias— 20 capio] qui assidue insistit (ex adsistit m2) lectioni, in praesenti quidem laborat, sed postea gratula- tur, cum ceperit de amaris seminibus littcrarum dulces capere/' i\oH amo- ro H amore et V amarissimo DNl 20 f mctos capio n capio f ructos H carpo f 9* Sancti Hieronymi 13. Dieam et aliud, quid in Aegypto uiderim. Graecus adulescens erat in coenobio, qui nulla continentiae, nulla operis magnitudine flammam poterat carnis extinguere. hunc periclitantem pater monasterii hac arte seruauit. imperat cuidam uiro graui, ut iurgiis atque conuiciis insectaretur hominem et post inrogatam iniuriam s primus ueniret ad querimonias. uocati testes pro eo loquebantur, i qui contumeliam fecerat. flere ille contra mendacium; nullus alius credere ueritati, solus pater defensionem suam callide oppo- nere, ne abundantiori tristitia absorberetur frater. quid multa? ita annus ductus est, quo expleto interrogatus adulescens super 10 cogitationibus pristinis, an adhuc molestiae aliquid sustineret: 'papae', inquit, 'uiuere mihi non licet, et fornicari libet?' hic si solus fuisset, quo adiutore superasset? 14. Philosophi saeculi solent amorem ueterem amoie nono quasi clauum clauo expellere. quod et Asuero septem principes n fecere Persarum, ut Uasti reginae desiderium aliarum puellarum amore conpescerent. illi uitium uitio peccatumque peccato re- mediantur, nos amore uirtutum uitia supcremus. d e c 1 i n a, ait, a malo et fac bonum; quaere pacem et perse- quere eam. nisi oderimus malum. bonum amare non possumus. 89 9 cf. II Cor. 2, 7 14 cf. Cicero, Tusc. disp. IV 75 15 cf. Esth. 2, 1-4 18 *Ps. 33, 15; cf. Ps. 36, 27 1 illud B quod YB egypto l egipto H B prouiderim V Graecus om.H adulesc. GD adulisc. VH adolisc. C adolesc. cet. 2 caenob(ei u)io .V cenob(fx u l)io GDIB cenubio H continentia N (a in ras. m2),B (ex — ta) abs- tinentia DC 4 seruabit GDl superabat H imperauit C indicat H 5 in- sectaret D inlatam // 6 at / querimoniam H 7 faceret V mcnda- tium T)B; add. cepit D, quod g 8aliusom.y !/ credcret //!/' ueritatem V calide H,Ba.c. obp. vV^add. studuit DC,Bs.l.m2 9 abundantiore Ga.c.Nl habundantiori D habundanti V,H (ex — tis) obsorb. B 10 ita om.Nt de- ductus G quod (d eras.)G interrogatur Gv adulesc. G adulisc. vH ad- olesc. cet. 11 aliquid om.NI 12 papae HC pape NtB papa Gn'P pcne ex pane m2D mihi] me V libeat ? licct H hoc VHNt o DC 13 quo ex qui B quod D 14 phylosofi T phylosopi C philosophy G saeculi om.Hr 15 quod — 17 conp. omT et om-VH Asucro — princ.] ad septem reges H asuero V in mg. VtB assero G (del.m2) assuero DCN; add. regi V sgpte N 16 uasthi Ga.c.m2C uastin Gp.c.m2 uastis »?!P uastes H 17 illi— remed.] et uitium uitio curareT uitio uitium V que om.DBquiH medicantur g 18 nos uero r superamus N Wt ait s.l.B,om.H 19 inquere H inquire DC consequcre G scqucre Np.r.B 20 odiremus H Kpistula CXXV 13-15 133 quin potius faciendum est bonum, ut declinemus a malo; pax 2 quaerenda, ut beila fugiamus. nec sufficit eam quaerere, nisi in- uentam fugientemque omni studio persequamur, quae exsupe- rat omnem sensum, in qua habitatio dci est dicente pro- 6 pheta :et factus est in pace locus eius. pulchrcque persecutio pacis dicitur iuxta illud apostoli : hospitalitatem persequentes, ut non leui citatoque sermone et — ut ita lo- quar — summis labiis hospites inuitemus, sed toto mentis ardore teneamus quasi auferentes secum de lucro nostro atque conpendio. 10. 15. Nulla ars absque magistro discitur. etiam muta animalia et ferarum greges ductores sequuntur suos. in apibus principes sunt; grues unam sequuntur ordine litterato. imperator unus, iudex unus prouinciae. Roma, ut condita est, duos fratres simul habere reges non potuit et parricidio dedicatur. in Rebeccae utero Esau is et Iacob bella gesserunt. singuli ecclesiarum episcopi, singuh archi- presbyteri, singuh archidiaconi et omnis ordo ecclesiasticus suis rectoribus nititur. in naui unus gubernator, in domo unus dominus; in quamuis grandi exercitu unius signum expectatur. et ne plura 2 replicando fastidium legenti faciam, per haec omnia ad illud tendit 20 oratio, ut doceam te non tuo arbitrio dimittendum, sed uiuere debere in monasterio sub unius disciplina patris consortioque multorum, ut 3Phil.4,7 5Ps.75,3 6 *Rom. 12, 13 14 cf. Gen. 25, 22 1 ut declinamus D et declinandum T 2 quae(e fl)renda cst GH ut] et Nt sufficiat (a exp.)V suffecit n querere eam f eam] illam DB 3 studio omni B 4 omnc sensu t quo D habitaculum H dei s.l.DN 5 pulcreque DN.Wa.c. 6 pac. pers. DCB pacis] legis !P 7 sequentes Np.r. sectantes H leuius ONt scitatoque B uisitatoqui (sic)H usitatoque ODC ut ita] ut itC uita W ita n 8 ten. ard. B 9 afferentes B 10 maiesterioif etiam — 13 prouinciae] si enim animalia et fcrae, aues et apcs duces habent et principes suos secuntur, quanto magis homines sine rectore et doctore esse non possuntr etiamin^C etom.tf' 11 greges] reges et suos duct. seq. n secuntur IVHCNt in om.H 12 secuntur HfB ordine litterato (to »'n ras.m2) B ordinem litterarum Cfim.H unusiudexO 13 conderetur H ha- bere reges Gv*P reges habere cet. 14 par(ri s.i.m2)cidium H rebeche B isau H 15 gerunt Nt sing. archipr. om.O 16 arcidiaconi G diaconi B 17 utitur D naue V pr. unus] add. est GNt in domo] domi H in naui V alt. unus] add. est Nt 18 qucmuis 0 quouis DB,Np.r. uis C grande VD spectaturMB 19 illum n tenditur n tendati/ 20 uiuere deuere (deberi n) in mon. Gn uiuere in mon. D,Ba.c.m2 monachus uiuat in mon.r 134 Sancti Hieronyrai ab alio discas humilitatem, ab alio patientiam, hic te silentium, ille doccat mansuetudinem, non facias, quod uis, comedas, quod iuberis, habeas, quantum acceperis, uestiaris, quod acceperis, operis tui pen- sa persoluas, subiciaris, cui non uis, lassus ad stratum uenias am- bulansque dorraites, necdura expleto somno surgere conpellaris, i dicas psalmum in ordine tuo — in quo non dulcedo uocis sed mentis affectus quaeritur scribente apostolo: psallam spiritu, psallam et mente et: cantantes in cordibus u e s t r i s ; legerat enim esse praeceptum : psallite sapien- t e r — , seruias fratribus, hospitum laues pedes, passus iniuriam ta- 10 ceas, praepositum monasterii timeas ut dominum, diligas ut paren- tem, credas tibi salutare, quidquid ille praeceperit, nec de maioris sententia iudices, cuius officii est oboedire et inplere, quae iussa sunt, s dicente Moyse : audi, Israhel, et tace. tantis negotiis occupatus nullis uacabis cogitationibus et, dum ab alio transis ad n aliud opusque suecedit operi, illud solum mente retinebis, quod agere conpelleris. 16. Uidi ego quosdam, qui, postquam renuntiauere saeculo — uestimentis dumtaxat et uocis professione, non rebus — nihil de 7 I Cor. 14, 15 8 Eph. 5, 19 et Col. 3, 16 9 Ps. 46, 8 14 *Deut. 27, 9 1 diseat f hic te] hic G unus eum f ille] alter /'; add. te s.l.m2B 2 faciat T uult F comedat r iubcris (add. in mg. m2 habeas quod acce- peris quantu acceperis)fl iuueris G,Dta.c. iobetur.Thabueris.r/ 3 habeatquan- tnm acceperit jT habeas quod acceperis quantum acceperis DC,B post 2 iuberis in mg. m2(c/. supra) uest. quod acc. om.FV quod acc. uest. B uestiare ? quod] quo D all. acceperis exp. (in mg. datum)»? datnm fuerit // operis] sed (t N) et operis Nl tui] suis F pensam pensum C 4 persoluat T subiciaturT uultJ' laxusZ) ueniatT 5 dormitctT; add. etlC 6 dicas —10 pedes om.r psalmumom.fl 7 qucratur(at'n ras.m2)B dicenteCP spirituiG 8 mentem V canentes N

»? honor— 6 opin. om.V 3 hominisG fraudcm— pat.] fecit frau- dulentum magis quam absolutum H facit] fc»»t W quodque] quod na.c. VB 4 est om. !P saltim VHDV saltem cel. 5 puplicc HD ; add. et N manum H manuO aurum pannis GH teximus IJ?P tegitur DC 6 omnem G,fa.c. hominum B saculis Ga.c.B saeculis H moriuntur /' qui om.H 7 pau- p?ris uixerant V monast.] folio amisso desinil !P 8 licebis l licet G in- oliscentc V inbellcnt te H paulispcr H prius Nt 10 sectaueris GH,Da.c.m2 nequaq. consid.] qui profecere studet, non consideret 7' 11 mali alii F ma- le OH faciunt G tu boni // tu bene V boni ille r debeat J 1 12 te om.C 13 ut] et VH 14 illi] ipsi H rebus] add, ct de ipsis H 15 adeunt om.H balnea Nt balncarum // fomenta H 10 flores Nl orc H,Bp.r. uersantes D pr. et om.HD respondi] It l 17 rcspondeo g praescnte opuscolo V 18 in- struere Ip.c.mZH omni D laudabiles GB,Dp.c.m2 19 ergo] add. et B uiue — mer.] si in mon. uiucns cl. cssc dcsideras, ita te cxhibe, ut hoc uitae me- ritis consequaris, id cst /' ut clcr. esse mcr. om.V 20 pr. ut] ct G adulesc. OD adulisc. r>]H adolesc. cet. nulla— conmac,] nullam libidinis sorde maculisT Epistula CXXV 16-18 137 quasi de thalamo uirgo procedas et habeas de foris bonum testi- monium feminaeque nomen tuum nouerint, uultum nesciant. cum ad perfectam aetatem ueneris, si tamen uita comes fuerit, et te uel populus uel pontifex eiuitatis in clerum adlegerit, agito, quae s clerici sunt, et inter ipsos sectare meliores, quia in omni condicione et gradu optimis mixta sunt pessima. 18. Ne ad scribendum cito prosilias et leui ducaris insania. multo tempore disce, quod doceas. ne credas laudatoribus tuis, immo inrisoribus aurem ne libenter adcommodes, qui cum te adu- 10 lationibus fouerint et quodam modo inpotem mentis effecerint, si subito respexeris, aut ciconiarum deprehendas post tc colla curuari aut manu auriculas agitari asini aut aestuantem canis protendi linguam. nulli detrahas nec in eo te sanctum putes, si ceteros la- ceres. accusamus saepe, quod facimus, et contra nosmet ipsos diserti 15 in nostra uitia inuehimur muti de eloquentibus iudicantes. testu- 2 dineo Grunnius incedebat ad loquendum gradu et per interualla quaedam uix pauca uerba capiebat, ut eum putares singultire, non proloqui. et tamen, cum raensa posita librorum exposuisset struem, adducto supercilio contractisque naribus ac fronte rugata 1 cf. 1 Tim. 3, 7 3 cf. IV Rcg. 4, 16 11 cf. Persius I 58-60 16 Grunnius] scil. Rufinus 1 talamo Ga.c.B foras H 2 fe(fae »j)minaequae ( — nae quae V) VHD nouerunt B nouerit Ta.c. et uultum GHNi ct uultum tuum 5 nesciunt t cum— 4 adlegerit] si clericus ordinatus fueris T 4 populi G ciuitatis om.G rlcrum GVB clero HNl clericum DC adlcgerit (it in ras.m2B)GB allegerit V adlegerint D allegerint C alligauerint H elegerit N elcgerint l age T 5 con- dictione V 7 nec VB caue nc T prosilias Fp.c.m2GN B prosileas cet. leue ra.c.m2v 8 nec r>]NlB 9 inrisoribus tuis T derisoribus tuis H ne] non G, om.H qui— 131inguamon».r qui cum]quicumque#fl adol. vHN ,Ba.c.m2 10 fouerit H et quodam in ras.mZB ct codem H effecerint (ecerint in ras.m2) H efficerint VHD fecerintG 11 cyconiorum D coniarum H depraehendis DB deprchendes g pos tc H Nl postea D 12 auriculaff aures GvNt asini om.H aestuantis Nt cani / 13 nulli] numquam ulli T te sanctum] spm to H sanctiorem T 14 quae H nosmed NIB disserti DB deserti vHN,ta.c. de- sertores T 15 multi GH loquentibus G testud.— p. 138, 11 adplic. om.Nl testudinisH testugine G 16 grunniosff grunius V agrunniusG incedebant H ad] et ad H gradum H et om.H 17 quaedam] seij. in mg. m2 murmor (wi mij.inj. scripsitm2 : et per intcrualla qtiacdam murmor)»? parua B carpe- \mt DC singultareG 18 non proloqui om.H praeloqui B 19 struem om.H in struem 0 »*struem B 138 Sancti Hieronymi duobus digitulis concrepabat hoc signo ad audiendum discipulos prouocans. tunc nugas meras fundere ct aduersum singulos decla- mare: criticum diceres esse Longinum censoremque Romanae facundiae notare, quem uellet, et de senatu doctorum excludere. 8 hic bene nummatus plus placebat in prandiis. nec mirum, qui s multos inescare solitus erat factoque cuneo circumstrepentium garrulorum procedebat in publicum intus Kero, foris Cato, totus ambiguus, ut ex contrariis diuersisque naturis unum monstrum nouamque bestiam diceres esse conpactam iuxta illud poeticum: prima leo. postrema draco, media ipsa chimaera. 10 19. Numquam ergo tales uideas nec huiusce modi hominibus ad- pliceris, ne declines cor tuum in uerba malitiae et audias: s e d e n s aduersus fratrem tuum detrahebas et aduer- sus filiummatris tuae ponebas scandalumet iterum: filii hominum dentes eorum arma etis sagittae et alibi : molliti sunt sermones eius super oleum et ipsi sunt iacula et apertius in Ecclesiaste: si mordeat serpens in silentio, sic, 2 q u i fratri suo occulte detrahit. sed dicis: ipse non 10 cf. Homer. II. VI 181 12 cf. Ps. 140, 4 *Ps. 49, 20 15 Ps. 56, 5 16 Ps. 54, 22 18 *Ecclc. 10, 11 1 digitis B concinnabat H hoc] quo // signum ? disc. suos Q 2 tunc — fundere om.II thunc Gp.c. tum C meras] suas G aduersos H 3 criticumfV triticum H creticum t]DB crclicum C dicerc *]II disceres B cen- soresque G ccnsorinumque DCB rome H 4 facundiae otn.H uellit H doctorem DB 5 numeratus // praediisO quis H si qui C 6 multas B increpare GD solutos vH solutus Bp.c. fucrat V que om.g 7 et procede- bat C proccdit Va.c.mS intro H cathon H gotus (innuj.m2 1 totus) B Dnouaniff conpactum// 10 priinofV draccoO cymera GlDC cimeraffB 11 ne V huiusmodi C 12 nec nDCB ct] ne s.l.m2N 13 pr. aduersum Nt detrah.] loquibaris V loquebaris 5 alt. aduersu(arou. 25, 23 9*Ps.77,57 10*Eccli.27,28 13cf.*Esai.33,15 15*Prou.24,21-22 20*ITim.5,19-20 1 traho II quid facere C quid facerc quid D possumus N 2 excusati- onis C — ne l 3 ludit H inluditur V,Np.c.m2 deluditur DCB; add. nec ucritas angulos habet B (c/. 19) 4 est] add. f rs II noli N dns enim B 5 uide- mus] cum H faciae Va.r.N salamon II 7 linguam detrahentem H 8 ma- theriam B materiem VHD in] &ANp.c.m2l in in V reucrtetur C 10 peruer- sum H mittet D 11 rccidit Nt,Bp.c. rcsidet 0 recadit H in] super H detractator (ex — tur m2J') Vl detractatio 0 detractor cel. 12 ncc H,Bp.c. all. audientes V 13 opturantis/7 obturantes n obdurantis Gp.c.DB ne] necff ut non Nt conticiscit H conticiscet Gy 14 palleat H pallent D pallente C idem om.Nt 15 detractat. Gy detract. cet. non] ne VDC,Bin ras.m2 con(c5 Binras.m2)misc. GvB misc. cet. 16 uenit HNt 17 ruina H utris- que G quis nouit om.H 18 quam] seq. ras.3lilt.D 19 amas (s eras.)t habet B nec quaetit sus. om.H quaeret G susurros G (ex surros) VNI 20 aduersum VC cito acc. G 21 cito om.H ne] non V rcciperis H reci- piris ex recipias m2v peccantes6'( 22 ct om.VHDC timorcmft 140 Sancti Hieronymi 5 non est facile de perfecta aetate credendum, quam et uita praeterita defendit et honorat uocabulum dignitatis, uerum, quia homines sumus et interdum contra annorum maturitatem puerorum uitiis iabimur, si me uis corrigi delinquentem, aperte increpa, tantum ne occulte mordeas ;corripiet me iustus in miseri-s cordia et increpabit me, oleum autem pecca- toris non inpinguet caput meum. quem enim diligit dominus, corripi t, flagellat autem om- nem filium, quem recipit. etper Esaiam clamat deus : populus meus, qui beatos uos dicunt, sedu-io cunt uos et semitas pedum uestrorum sup- 6 plantant. quid enim mihi prode est, si aliis mala mea referas, si me nesciente peccatis meis, immo detractatiombus tuis alium uulneres et, cum certatim omnibus narres, sic singulis loquaris, quasi nulli alteri dixeris? hoc est non me emendare, sed uitio tuo is satisfacere. praecepit dominus peccantes in nos argui debere se- creto uel adhibito teste et, si audire noluerint, referri ad ecclesiam habendosque in malo pertinaces quasi ethnicos et publicanos. 20. Haec expressius loquor, ut adulescentem meum et linguae et aurium prurigine hberem, ut renatum in Christo sine ruga et 2« 5 Ps. 140, 5 7 *Prou. 3, 12 ct *Hebr. 12, 6 10 *Esai. 3, 12 15 cf. Matth. 18, 15-17 20 cf . Eph. 5, 27 1 facile] add. aliquod crimen T prouectaff cred. — 2uocab. om.G qaemV 2 honorat] honor et T ornat Nl dignit.] add. aliquid credere O 4 corregire ra.c.m2 corrigerer*p.c.»»2,CBcorregere V increpatfl 5 me mordeas'7, Bp.c. corripiet— 11 suppl. omT 6 increpabit CNB — uit cet. me om.O 8 deus V flagellat (^taor tyo£)(> castigat ce<. 9recepitC et— deus om.DC esayam tB isaiam H dominus g 10 dicant D seducunt om.V 11 semitas om.H pe- duum VD subuertunt DCB 12 prode est G prodest cel. si] add. me nesciente T referas mea g proferas H 13 si— 15 dixeris om.r nescien- temD sciente# peccatis] malisff detractat. GV detract. cel. alterum V 14 cum ex non V,om.GDC hominibus B narrans V sic ex sin D nec H 15 dix. altcri g altcri] alii H,om.G non est Vv suo G 16 praecipit CNt, Bp.c. os D arguit (t exp.) B arguere V 17 uel] uel si G habito C et si om.G et] ut N,om.V audiere C ausscultare (stc)Zf noluerit HD,Na.c. ad eclesiam referri G referre V ndom.D 18 habendosque (osque in ras.m2) B habendique D malum V quasi] sicut £ et publ. om.H 19 hec inras.m2B prae(e Qssius vNl,Ba.c.m2 presidia H loquar vDB adulesc. GD adulisc. H adolisc. V adolesc. cel. lingua H,Da.c.m2 20 ut] et B Epistula CXXV 19-20 141 raacula quasi pudicam uirginem exhibeara sanctamque tam mentc quam corpore, ne solo nomine glorietur et absque oleo bonorum ope- rum extincta lampade excludatur ab sponso. habes ibi sanctum 2 (ioctissimumque pontificem Proculum, qui uiua et praesenti uoce t nostras scidulas superet cotidianisque tractatibus iter tuum dirigat nec patiatur te in partem alteram declinando uiam relinqucre re- giam, perquam Israhelad terrani repromissionis properans se trans- iturum esse promittit. atque utinam exaudiatur uox ccclesiac con- plorantis : domine, pacem da nobis; omnia enim 10 reddidisti nobis. utinain, quod renuntiamus saeculo, uolun- 3 tas sit, non necessitas, et paupcrtas habeat expetita gloriam, non inlata cruciatum. ceterum iuxta miserias huius temporis et ubique gladios saeuientcs satis diues est, qui pane non indiget, nimium potens, qui seruire non cogitur. sanctus Exuperius, Tolosae epi- is scopus, uiduae Saraptensis imitator, esuricns pascit alios et ore pallentc ieiuniis fame torquetur aliena omnemque substantiam Christi uisceribus erogauit. nihil illo ditius, qui corpus domini ca- 4 nistro uimineo, sanguinem portat uitro, qui auaritiam proiecit e templo, qui absque funiculo et increpatione uendentium columbas, 2cf.Matth. 25,1— 13 6 cf. Num. 21, 22 9*Esai.26,12 locf.IIIReg. 17, 8—24 19 cf. Matth. 21, 12—13 ete. 1 quasi in pndicam C sanctaraque] castara lC,B in ras.mZ 2 nec H 3 lanipada DC,B{— aep.c.) abs (s eras.)N&C ibi] istic j 5 scidolas 1 sce- dulas HCB sedulas D schedulas j superat H cott. GH quot. CB que om.t]Nt 6 ne 1 patietur G,N (super ras.m2) te om.D partem aliam DB partem ali- quam 1 partc alia H declin. — 7 tcrramtn mo.tn/. 1 7ysrahelB prornissio- nisG 8 promittat HC conprob. // compar. (implor. C 9pacemtuam»? omnia — 10 nobis om.H 10 dedisti Ga.c.DC renuntiauimus H uoluntas (n tn ras. tn2)B 11 expetitam D expeditam Nt expectata H gloria V 12 inlatam G la- taC ceterumom.r iusta l miseriam/)/J ibiqueD 13gladiusra.c.m2»?fl saeuientis V e st in mg.V panem ra.c.Gl indigit Fa.c.m2 ; add. milio {del.)B et nimium H 14 potens] add. est codd.praeterrG sanctus— 15 imit.] qui dci praeceptacusto(ea:um2)ditr exsuperius *)N B exsuperantius H tolosa Ga.c.m2 to(ei tu)lose B 15 saraptcnis /> sareptensisC saraptcne// sareptene Nt imi- tatur f\H immitato(s.(. u)r B csuricm Bp.c.m2 cxemplo qui esuriens // 16 que om.H 17 uisc.] paupcribus inras.m2B erogat T erogabit D nihil — p. 142, 3 uicino] si ad clericatum perueneris, eorum F illi C,Ba.c. corp. dom. om.G 18 portauit »?ff W inuitroDCB qui] q; // proicitfleiecit'?// e] de GDC,tBa.r. 19 qui om.Nt increp.] add. cathcdras g 142 Sancti Hieronymi iil est ilona spiritus sancti, mensas subuertit mammonae et nummu- lariorum aera dispersit, ut domus dei domus uocaretur orationis » et non latronum spelunca. huius e uicino sectare uestigia et cete- rorum, qui uirtutum illius similes sunt, quos sacerdotium et humi- liores facit et pauperiores, aut, si perfecta desideras, exi cum 6 Abraham de patria et de cognatione tua et perge, quo nescis. si habes substantiam, uende et da pauperibus, si non habes, grandi onere hberatus es; nudum Christum nudus sequere. durum, grande, difficile, sed magna sunt praemia. CXXVJ. i, AD MARCELLINUM ET ANAPSYCHIAM. Dominis uere sanctis atque omni officiorum caritate uenerandis filiis Marcellino et Anapsychiae Hieronymus in Christo salutem. 5 cf. Gen. 12, 1 7 cf. Matth. 19, 21 etc. 1 sancti spir. »)C mensasque CB mamonae(e) GCN 2 disperdit G dom. uocaretur orat. GCl uocaretur dom. orat. B dom. uocetur orat. HDN dom. orat. uocetur V 3 huius to uicini D huiuscemodi uicini B et ceterorum — 1 sunt. om.V 4 similis H quos ex qui B sacerdotum D pauperes fecit et humilioris T 5 fecit Dl paupcres rDCB,Va.c. aut si— 6 nescis om.V desideres D 6 patria tua V e t de cogn. tua s.l.t] alt. de om.CN 7 uinde VnH grandei 1 »? 8 oneri H honere G (h s.l.,eras.) IB honore T est H nudum — sequcre om.H xpm nudam cruccm xpi /' nudus] nudum C 9 set l praemia] add. explicit cpistula sci hieronimi presbitcri ad rusticum H A = Berolinensis lal. 17 s. IX. • i = Parisutus 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX— X. M = Caloniensis 60 s. IX— X. I = Vaticanus lal. 341 s. X—XI. X) = Parinnus nouv. acq. lat. 1444 s. XI. B = Berohnensis lal. 18 s. XII. haec epislula est inter Auguskni epistulas CLXV (pars III p. 541 Goldbacher). in codicibus ADMB saiulationi hi tituli praemittwilur ■' hieronimus marcello et anapsichie A hieronimus marccllino et anabsychie D incip epis sci hier ad mar- ccllinfl et anapsychie (s.l. i) M marcello et anapsye; B 12 ueris A 13 marcello Al anapsycie j anapsiciciae t) anapsie B ieronimus B Epistula CXXV 20-CXXVI 1 143 1. Tandem ex Africa uestrae litteras unanimitatis accepi et non paenitet inpudentiae, qua tacentibus uobis epistulas meas frequen- ter ingessi, ut rescriptum mererer et uos esse sospites non aliis nun- tiantibus sed uestro potissimum sermone cognoscerem. super 2 s animae statu memini uestrae quaestiunculae, immo maximae eccle- siasticae quaestionis, utrum lapsa de caelo sit, ut Pythagoras philo- sophus omnesque Platonici et Origenes putant, an drcoQQOia dei substantiae, ut Stoici, Manicheus et Hispana Priscilhani heresis suspicantur, an in thesauro habeantur dei olim conditae, ut qui- lo dam ecclesiastici stulta persuasione confidunt, an cotidie a deo fiant et mittantur in corpora secundum illud, quod in euangelio scriptum est: pater meus usque modo operatur et ego o p e r o r, an certe ex traduce, ut Tertulhanus, Apollinaris et maxi- ma pars occidentalium autumat, ut, quomodo corpus ex corpore, ls sic anhna nascatur ex anima et simih cum brutis animantibus con- dicione subsistat. super quo quid mihi uideretur, in opusculis 3 contra Rufinum olim sciipsisse me noui aduersus eum libellum, quem sanctae memoriae Anastasio, episcopo Romanae ecclesiae, dedit, in quo lubrica et subdola, immo stulta confessione, dum auditorum 20 simplicitati inludere nititur, suae fidei, immo perfidiae, inlusit; quos libros reor sanctum parentem uestrum habere Oceanum. olim enim editi sunt multis Rufini libri aduersus nos calumnias respuen- tes. certe habes ibi uirum sanctum et eruditum Augustinum epi- 12 loh. 5, 17 1 affrica A un(i eras.)animitatis M non me B non meae t) 2 paeni- tetom.t) 3 ingressi $,ABa.c.,Ma.r. sospites (it s.l.m2A) esse Al sospes AM a.c.m2,f)D 4 potissimo AMBa.c.,lD 5statum.4gDM 6 caelis A sit s.l.B philos.] philo A^Dl 7 origenis Aa.c.m2 an dndgQoia Goldb. anaporria l) an aponoea (tn n allera linea speciem lillerae r praebet) B anima porro ea (porro ca exp.el s.l. alia pars m2M) A%DM an illapsa cx l an a propria 5 8 substantia Ap.c.m2l hispana duo codd. Goldb. hyspania B hispaniae (— e) Al,Mp.c.m2 hispanus ac t) spaniae (— e) lD,Ma.c.m2 hereses Ma.c.m2lt) 9 suspicantur (nexp.)M reconditaeJ quidem % 10 ecclesiasticae D 12 ego] eo J 13 tertulianus A tullianus 3 14 autumant B 16 uideretur t) uidetur (uidea- tur Mp.c.m2) cet. 17 olim t)B,om.cel. aduersum j eum ex cum m2A quem ex quae A 18 dedit t)B edidit cel. 20 nit. illudere B 22 multis (sc. uerbis = aus/uhrlich)] multi A multas l rufinis D libri t),Bp.r. libris cet. aduersas Al,Mp.c.m2 nos t)B,om.cel. respondentes f 144 Sancti Hicronymi scopum, qui uiua, ut aiunt, uoce doceie te poterit et suam, ininio per se nostram, explicare sententiam. j 2. Ezechielis uolumen olim adgred i uolui et sponsionem creberri- mam studiosis lectoribus reddere, sed in ipso dictandi exordio ita animus meus occidentalium prouinciarum et maxime urbit. Romae 5 uastatione confusus est, ut iuxta uulgare prouerbium propriuni quoque ignorarem uocabulum, diuque tacui sciens tempus esse lacri- 2 marum. hoc autem anno, cum tres explicassem libros, subitus iin- petus barbaroruni, de quibus tuus dicit Uergihus: 1 a t e q u e u a- gantes Barcaei et sancta scriptura de Ismahel: contran faciem omnium fratrum suorum habitabit, sic Aegypti limitem, Palaestinae, Phoenices, Syriae percucurrit ad instar torrentis cuncta secum trahens, ut uix manus eorum miseri- _ cordia Christi potuerimus euadere. quodsi iuxta inchtum oratorem silent inter arma leges, quanto magis studia scriptu- u rarum, quae et librorum multitudine et silentio ac librariorum sedulitate, quodque uel proprium est, securitate et otio dictantium 8 indigent! duos itaque hbros misi sanctae filiae meae Fabiolae, quo- rum exempla, si uolueris, ab ipsa poteris mutuari; pro angustia quippe temporis alios describere non potui. quos cum legeris et 29 uestibula uideris, facihs coniectura erit, qualis ipsa futura sit donius. sed credo in dei misericordia, qui nos adiuuit in difficillimo prin- cipio supra dicti operis, quod ipse adiuuet et in paene ultimis pro- phetae partibus, in quibus Gog et Magog bella narrantur, et in ex- tremis, in quibus sacratissimi et inexplicabilis templi aedificatio, II uarietas mensuraque describitur. 9 Uergil. Aen. IV 42 sq. 10 *Gen. 16, 12 15 cf . Cicero pro Milone 10 (1 1) 24 cf. Ezech. c. 38 et 39 25 cf. Bzech. c. 40—48 2 per se nostram] pseuam (= perscueram) B 5 maximae t) 7 ignorareD ignoremB 8subito4 9 tuis j uirgilius.4!t)B,.Mp.c.m2 longe lateque 1) 10 barchaei DM barchei l\j brachei j barthei A bacchci B sancta inquid 9 11 tuorum XjB habitauit D — bis t) 12 Phoenices f phoenicis t) foenicis D phenicis AMIB fenicis 5 percurrit t) 14 potueri l) oratore J 16 silet A legis j lex ex lis m2A annales l quanta B litterarum l 16 quae om.t) multitudo t) alt.ets.l.B silentium t) ac om.t) 17 sed utilitatis t) quo- que n quod ex quc B uel t)B,om.cel. securitatis t) 18 libro g 19 exem- plaria Mp.c.m2 mutuarc B 20 describe j legeris] geris A 21 sit fut. 5 22 misericordiam A$D,Ma.r. 23 operis ex opera m2A quo J pcnultimis M v .r.lt,B 24gogexcog4 in s.l.M 25 sacratissima M Epistula CXXVI 2-CXXVII 1 3. Sanctus frater noster Oceanus, cui uos cupitis commendari, tantus ac talis est et sic eruditus in lege domini, ut absque nostro rogatu instruere uos possit et nostram super cunctis quaestionibus scripturarum pro modulo communis ingenii explicare sententiam. 5 incolumes uos et prolixa aetate florentes Christus deus noster tu- eatur omnipotens, domini uere sancti. CXXVII. AD PRINCIPIAM UIKGINEM DE UTTA SANCTAE MARCELLAE. 10 1. Saepe et multum flagitas, uirgo Christi Principia, ut memo- riam sanctae feminae Marcellae litteris recolam et bonum, quo diu fruiti sumus, etiam ceteris noscendum imitandumque describam. satisque doleo, quod hortaris sponte currentem et me arbitraris in- digere precibus, qui ne tibi quidem in eius dilectione concedam » multoque plus accipiam quam tribuam beneficii tantarum recor- datione uirtutum. nam ut hucusque reticerem et biennium praeter- % irem silentio, non fuit dissimulationis, ut male aestimas, sed tristi- tiae incredibilis, quae ita meum obpressit animum, ut melius iudi- carem tacere inpraesentiarum, quam nihil dignum illius laudibus 80 dicere. neque uero Marcellam tuam, immo meam et, ut uerius 3 loquar, nostram, omniumque sanctorum et proprie Romanae urbis inclitum decus, institutis rhetorum praedicabo, ut exponam in- lustrem familiam, alti sanguinis dccus et stemmata per consules 2 tantos g ac] etg 3 instruere] doeere B nostra j uestram B 5 incolomes A,Ma.c.m2 ets.l.B dns jB 6 doniine J ueri A sancti] add. explicit epis sci hieron ad marcellinu et anapsych M A = Berolinensis lat. 17 s. IX. D = Vaticanus lal. 355 + 356 s. IX— X. B = Berolinetisis lat. 18 s. XII. ad principiam (de eras.D) uirginem (om.B) de uita sanctae(— e D) marcellae (-e . hieronimus D)ADB\ Hieromjmi nomen exhibet tilulus in D 12 sunius] fuimus B 13or«tarisA 14 conceda (a inras.mS) B 16 sil. praet. B 17 existimas g tristicia B 19 dignum] add. in m2B 21 pro- pri§DB 22inditum£> rethorum codd. 23 familiam] rotiliam B decus] genus B stemmata (ta del.m2)A per consules B proconsules D proconsulis A (i ex e m2) LVI. Hieton. Epist. III, H i 1 b e r g. 10 r 146 Sancti Hieronymi i et praefectos praetorio decurrentia. nihil in illa laudabo, nisi quoil proprium est et in eo nobilius, quod opibus et nobilitate contemp- ta facta est paupertate et humilitate nobilior. 2. Orbata patris morte uiro quoque post nuptias septimo lhense priuata est. cumque eam Cerealis, cuius clarum inter consu- s les nomen est, propter aetatem et antiquitatem familiae et insignem — quodmaximeuiris placere consueuit — dccoremcorporis acmoruni temperantiam ambitiosius peteret suasque longaeuus polliceretur diuitias et non quasi in uxorem sed quasi in filiam uellet donationem transfundere Albinaque mater tam clarum praesidium uiduitati do- 10 mus ultro appeteret, illa respondit : l si uellem nubere et non aeter- nae me cuperem pudicitiae dedicare, utique maritum quaererem, 2 non hereditatem'. illoque mandante posse et senes diu uiuere et iuuenes cito mori eleganter lusit: 'iuuenis quidem potest cito mori, sed senex diu uiuere non potesf. qua sententia repudiatus exem- is plo ceteris fuit, ut eius nuptias desperarent. legimus in euangelio se- cundum Lucam: et erat Anna prophetissa, filia Phanuhelis, de tribu Aser et haec prouectac aetatis in diebus plurimis. uixeratque cum uiro annis septem a uirginitate sua et erata» u i d u a a n n i s o c t o g i n t a quattuor n e c r e c e d e- bat de tcmplo ieiuniis et obsecrationibus ser- u i e n s n o c t e a c d i e. nec mirum, si uidere meruit saluato- 8 rem, qucm tanto labore quaerebat. conferamus septem annos septeni mensibus, sperare Christum et tenere, natum confiteri et in crucifi- 24 xum credere, paruulum non ncgare et uirum gaudere regnantem: noii facio ullam inter sanctas feminas differentiam, quod nonnulli mter sanctos uiros et ecclesiarum principes stulte facere consue- 17 *Luc. 2, 36-37 1 perfectos A praetorii Bp.c.ml pretoria Ap.c.m2 decurrentium B 2 in om.g quo B 4 orba j pre nuptias Aa.c.mZ praenuntias D 5 c§re- alis D cer§ali(ai cum uenenata spurcaque doctrina Romae inuenerit, quos induceret. tunc librorum mgl &qx&v infamis interpretatio, tunc discipulus 5k.3to$ uere nominis sui, si in talem magistrum non inpegisset, tunc nostrorum dtdnvQog contradictio et pharisaeorum turbata 3 schola. tunc sancta Marcella, quae diu coniuerat, ne per aemula- t» tionem quippiam facere crederetur, postquam sensit fidem aposto- lico ore laudatam in plerisque uiolari, ita ut sacerdotes quoque et nonnullos monachorum maximeque saeculi homines in adsensum sui traheret (hereticus) ac simplicitati inluderet episcopi, qui de suo ingenio ceteros aestimabat, publice restitit malens deo placere quam a hominibus. 14 ariolus] scil. Rufinus 18 oXfiios] scU. Macarius, Rufini discipulus 24 episcopi] scU. Siricii papae 25 cf. Act. 5, 29 1 facta A hicro(u D)solimani AD iherosolimam B 3 ig(ex n m2A)no- nunia AD absentia A 5 retinebamus B obuiare se Ba.c.m2 obuiare Bp.c.m2g epistolis Bp.c.m2g 6 perdebat absentia B 8in]etin4 9etoro.B tantaD 12 portu A 13 fonte D lutusa Aa.c.m2Bp.c.m2 ceno AD 14 fictus^D 15 natos/1 (o ex u m2)D fustesD 16 uenataAD 17 librum peryarchon B 18 OABWT A OABIOT D OABTOC B 19 did- nvgog scripsi diapiros B AIAIJIPOT D AIAAIPOT A did/.mog Marlian., Vall. turbata est g 20 scola codd. coniuerat scripsi conibuerat D cohi- buerat A,Ba.c.m2 se cohibuerat Bp.c.m2g 21 uideretur g 22 quosque Bp.c.mi 24 hereticus addidi, om.codd. simplicitatc AD episcopo B 25 estimat A mallens Bp.c.mZ Epistuia CXXVJI 8-11 153 10. Laudat saluator in euangelio uilicum iniquitatis, quod contra dominum quidem, attamen pro se prudenter feceiit. cernen- tes heretici de parua scmtUla maxima incendia concitari et suppo- sitam dudum fiammam iam ad culmina peruenisse nec possc latere, t quod multos deceperat, petunt et inpetrant ecclesiasticas epistulas, ut communicantes ecclesiae discedere uidcrentur. non multum t tempus in medio, succedit m pontificatum uir insignis Anastasius, quem diu Roma habere non meruit, ne orbis caput sub tali episcopo truncaretur; immo idcirco raptus atque translatus est, ne semel i« latam sententiam precibus suis flectere conaretur dicente domino ad Hieremiam: ne oraueris pro populo isto neque depreceris in bonum, quia, si ieiunauerint. non exaudiam preces eorum et, si obtulerint holocausta et uictimas, non suscipiam eas; 15 in gladio enim, fame et pestilentia cgo consu- mam eos. dicas: 'quo hoc?' ad laudem Marcellae. damnationis s hereticorum haec fuit principium, dum adducit testes, qui prius ab eis emditi et postea ab heretico fuerant errore correcti, dum ostendit multitudinem deceptorum, dum inpia nsol dgxoiv ingerit uolumina, 20 quae emendata manu scorpii monstrantur, dum acciti frequentibus litteris heretici, ut se defenderent, uenire non ausi sunt tantaquc uis conscientiae fuit, ut magis absentes damnari quam praesentes coargui maluerint. huius tam gloriosae uictoriae origo Marcella est 4 tuque caput horum et causa bonorum, quae scis me uera narrare, 25 quae nosti uix de multis pauca dicere, ne lcgenti fastidium faciat odiosa replicatio et uidear apud maliuolos sub occasione laudis alterius stomachum meum digerere. pergam ad reliqua. 11. De occidentis partibus ad orientem turbo transgressus mini- tabatur plurimis magna naufragia. tunc inplctum est: putas, 1 cf. Luc. 16, 8 11 *Hier. 14, 11—12 29 *Luc. 18, 8 1 aiOL B 2 quidcm] add. fraudulenter g ac tamen D 6 discedere D, Ba.c.m2 discere A discedere non Bp.c.mS (sed de discedenk, i. e. proficiscente, Rulino loquitur Hier.) discessisse g uideretur A 9 scmel latam] simulatam B 11 ihcremiam B 13 hol. et uict. obt. g 15 enim et ? consumma A 16 quid B haec g dam(p B)nationes A Ba.c.m2,D 17 hoc Ap.c.m2 18 correpti D 19 ITEPIAPXAIN A IJERIAPXAIN D peryarchon B 20 emendata B enim data AD monstrabantur D — batur A 21 sunt ausi g 22 fuit consc. B 24 qnae om.g ucre A 25 pauca me ? 27 ad e.x et m2A 29 putasne B 154 Sancti Hieronymi ueniens filius hominis inueniet fidem super t e r r a m ? refrigerata caritate multorum pauci, qui amabant fidei ueritatem, nostro lateri iungebantur, quorum publice petebatur caput, contra quos omnes opes parabantur, ita ut Barnabas quoquc abduccretur in illam simuiationem, immo apertum parricidium. 5 2 quod non uiribus sed uoluntate commisit. sed ecce uniuersa tem- pestas domino flante deleta est expletumque uaticinium prophetalc: auferes spiritum eorum et deficient et in pul- ucrem suum reuertentur. in illa die peribunt omnes cogitationes eorum, et illud euangehcum : 10 stulte, hac nocte aufertur anima tua abs te; quae autem praeparasti, cuius erunt? 12. Duin haec aguntur in Iebus, terribilis de occidente rumor adfertur obsideri Romam et auro salutem ciuium redimi spoliatosque rursum circumdari, ut post substantiam uitam quoquc amitterent. a haeret uox et singultus intercipiunt uerba dictantis. capitur urbs, quae totum cepit orbem, immo fame perit antc quam gladio et uix pauci, qui caperentur, inuenti sunt. ad nefandos cibos erupit esurien- tium rabies et sua inuicem membra laniarunt, dum mater non parcit lactanti infantiae et recipit utero, quem paulo ante effuderat. 2» 2 nocte Moab capta est, nocte cccidit murus eius. deus, uenerunt gentes in hereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuuni, posuerunt Hierusalem in pomorum custodi- am, posuerunt cadauera seruorum tuoruraa escas uolatilibus caeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. effuderunt sanguinem 2 cf. Matth. 24, 12 4 Barnabas] uerum uiri nomen ignoratur 7 cf. Hiob 4, 9 8 Ps. 103, 29 9 Ps. 145, 4 11 *Luc. 12, 20 21 *Esai. 15, 1 22 *Ps. 78, 1—3 1 inu. fid. g 2 amabant] ambulant (s.l.ml 1 amant) B 4 omnis ope AD opes omnes f superabantur AD barrabbas A barabbas D 5 duceretur ? paricidium A 6 alt. sed B etAD 7 delectata4 8auferens4 deficiens^ 9 in om.A 11 hac ex ac AB auferetur B abs B a (seq. ras. 1 — 2 litt.)A a,D 12 parasti B 13 Iebus] his diebus B 14 spoliatusque D spoliatur queA 15 ammitterentDB mitterentA perderent g 16 singultisJ. 17 coe- pit AD periitB et]utB 18 inuenti in ras. mZB sint Bp.c.m2 19 par- cet AD 20 lactenti B in facie_ A recepit A 23 sanct. tuum] suum A 24 iherus. B passim in] ut AD 25 seru.] sanctorum AD Kpistula CXXVII 11-13 155 psorum sicut aquani i n circuitu H i e r u s a 1 e m c t non erat, qui s e p e 1 i r e t. quis cladem illius noctis, quis funera !ando I e x p 1 i c e t a u t p o s s i t 1 a c r i m i s a e q u a r e d o 1 o- s r e m ? u r b s a n t i q u a r u i t m u 1 1 o s d o m i n a t a p e r a n n o s p l u r i m a p e r q u e u i a s s p a r g u n t u r inertia p a s s i ni 10 corpora perque domos et plurima mortis • i m a g o. 13. Cum interim, ut in tanta confusione rerum, Marcellae quo- que domum cruentus uictor ingreditur — sit mihi fas audita 1 o q u i, immo a sanctis uiris uisa narrare, qui interfuere praesentes, 15 qui te dicunt in periculo quoque ei fuisse sociatam , intrepido uullu excepisse dicitur introgressos; cumque posceretur aurum et defossas opes uili exeustret tunica, non tamen fecit fidem uoluntariae pau- p^rtatis. caesam fustibus flagellisque aiunt non sensisse tormenta, 2 sed hoc lacrimis, hoc pedibus eorum egisse prostratam, ne te a suo 20 consortio separarent, ne sustincret adulescentia, quod senilis aetas timere non potcrat. Christus dura corda molliuit et inter cru- entos gladios inuenit locum pietas. cumque et illam et te ad beati 8 apostoli Pauli basilicain barbari deduxissent, ut uel salutem uobis ostenderent uel sepulchrum, in tantam laetitiam dicitur erupisse, ut 25 gratiaa ageretdeo, quod te sibi integrara reseruasset, quod pauperem illam non fecisset captiuitas, sed inuenisset, quod egeret cotidiano cibo, quod saturata Christo non sentiret esuriera, quod et uoce et opere loqueretur: nuda exiui de uentre matris meae, nuda et redeam. sicut domino uisum est, ita »oet factura est. sit nomen domini benedictuni. 3 Uergil. Aen. II 361—365 et 369 13 Uergil. Aen. VI 266 28 *Hiob 1, 21 1 eorum AD tamquam g aqua D 3 alt. quis] qui D 4 aut] ut A lacrimas A 9 parsim D 10 tlomus Aa.c.m2D 12 in om.A 13 cruentus (cr inras.)A 15 ei otn.B intrepidu ( — du D) ADa.c.mS intrepidoque Ap.c.mZ 16 introgressus Aa.c.mZD 17 tun. cxc. B uoluntaria A 18 ce- sa D ccssa (pr. s exp.)A 19 prostr. cg. g 20 adolesc. B adolesccntiae ex adulicentiae (sic)m2A 21 actas timcre] ct aestimare A 22 pietatis Dp.c.m2 bcati om.g 23 duxissent A nobis A 24 sepulcrum DB 25 grat; (= gra- tus)D quod] qui B int. sibi q 28 utero g 156 Sancti Hieronymi 14. Post aliquot menses sana, integra uegetoque corpusculo dormiuit in domino et te paupertatulae suae, immo per te pauperes reliquit heredes claudens oculos in manibus tuis, reddens spiritum in tuis osculis, dum inter lacrimas tuas illa rideret conscientia uitae bonae et praemiis futurorum. haec tibi, Marcella uenerabilis, et haec • tibi, Principia filia, una et breui lucubratione dictaui non eloquii uenustate sed uoluntate gratissimi in uos animi et deo et legen- tibus placere desiderans. CXXVIIL AD PACATULAM. 10 1. Causa difficilis paruulae scribere, quae non intellegat, quid loquaris, cuius animum nescias, de cuius periculose uoluntate promit- tas, ut secundum praeclari oratoris exordium spes magis in ea lau- danda quam res sit. quid enim horteris ad continentiam, quae placen- tas desiderat, quae in sinu matris garrula uoce balbuttit, cui dulciora is 2 sunt mella quam uerba ? audiat profunda apostoli, quae anilibus magis fabulis delectatur? prophetarum alviy/xava sentiat, quam tristior gerulae uultus exagitat? euangelii intellegat maiestatem, ad cuius fulgura omnis mortalium hebetatur sensus? ut parenti subiciatur, horter, quae manu tenera ridentem uerberat matrem? 2» 13 cf. Cicero, de re publ. inc. sedis fr. 5 M. I aliquod D,Ba.c. menses] dies g sano, intcgro g 2 obdormiuit 5 paup. suae] pauperem B 4 tuis osculis g tuis oculis A oculis tuis B tuis D conscia AD 6 filia principia B 7 in uos an. grat. AD 8 desid.] add. ex- plicit ad principiam uirginem D F = Veronensis XVI. 14 s. /X. J = \ indobonensis lat. 934 s. IX. I = Ttiricensis Augiensis 41 s. IX. ad pacatulam FJS ad Gaudentium (coll./ine epistulae)g; Hieronymi nomen non exhibenf tihdi codicutn II intelligitf 12 cuius] eius ip.c. uol. peric. $ periculosa 2'p.c. 13 exodium g in ca magis ? 14 sit quam res g orteris Fa.c.m2Jp.c. orto- ris Ja.c. ortaris (a in ras., ris s.l.)I quae] quequ^ Fp.c.m2 placenta Fp.c.m2,J2a.c. placentia Jp.c. 15 balbutit 2'a.c. 17 A(eras.2)ENirMATA codd. aenigmata g 18 tristitior F,Ja.r. gcruliae Fa.r. gerulicf 2 19 sens. hcb. g sensus s.l.m2F,om.J2 20 liorter 2a.c.m2 horteri Fa.c.m2J hortor 2p.c.m2 hoitari Fp.c.m2 Epistula CXXVII 14-CXXVIII 2 157 itaque Pacatula nostra hoc epistulium post lectura suscipiat ; interim 3 modo litterulanim elementa cognoscat, iungat syllabas, discat no- mina, uerba consociet atque, ut uoce tinnula ista meditetur, propo- natur ei crustula mulsi praemia et, quicquid gustu suaue est, quod s uernat in floribus, quod rutilat in gemmis, quod blanditur in pupis, acceptura festinet; interim et tenero temptet pollice fila deduccre, rumpat saepe stamina, ut aliquando non rumpat, post laborem lusibus gestiat, de matris pendeat collo, rapiat oscula propinquo- rum, psalmos mercede decantet, amet, quod cogitur dicere, ut non 1« opus sit, sed delectatio, non necessitas, sed uoluntas. 2. Solent quaedam, cum futuram uirginem spoponderint, pulla tunica eam induere et fiuuo operire palliolo, auferre linteamina, nihil in coUo, nihil in capite auri sinere re uera bono consilio, e habere discat in tencro, quod postea deponere conpellatur. aliis 15 contra uidetur. 'quid enim', aiunt. 'si ipsa non habuerit, habentes ■> alias non uidebit ? cpddxoo/iov genus femineum est multasque etiam insignis pudicitiae, quamuis nulli uiroium, tamen sibi scimus libenter ornari. quin potius habendo satietur et cernat laudari alias, quae ista non habeant. meliusque est, ut satiata contemnat, quam non 30 habendo habere desideret'. tale quid et Israhelitico fecisse domi- 3 num populo, ut cupientibus Aegyptias carnes usque ad nausiam ct uomitum praeberet examina coturnicum, multosque saeculi prius homines facilius carere experta corporis uoluptate quam eos, qui a pueritia libidinem nesciant; ab aliis enim nota calcari, ab aliis ignota 25 appeti, illos uitare paenitendo suauitatis insidias, quas fugerunt, hos carnis inlecebris et dulci titillatione corporis blandientis, dum 20 cf. Num. c. 11 1 epistolium (0 ex u)Fl 2 litterarum 5 3 istg Fa.c. iste Ja.c.m2 proponantur 5 4 crustela Ja.c. mulsa g 5 gemis F pubis Jp.c.miS 6 festinet Fp.c. — nat cel. tentet g police 2 ducere g V stamia Fa.c.inZ stami*(na s.l.) 1 8 gestia Fa.c.m2i' osc.] oculo F Odiscerec 11 spoponde- rint Sp.c.nti — rit cet. ptillata Fp.c.nd (ta eras.) 12 fuluo Jp.c.m'2 pallio I 14 in tenero s.l.m2I ponere c aliis] add. e $.l.m22 uero e; 16 2) seclusi 2 enu- trio J et nutrio F2 3 mihi male g pacatarum g pacatorum Jp.c.m2 pecca- torum cet. 4 nescio F 5 in s.1.2 6 turpac J, om.g audiat g 7 moni- tum scripsi monitis (add. et m2I) codd. 9 rudem et g ceperit F,2a.c.m2 10 taceas Fa.c. 11 libro F,Ja.c.m2 salamonis £ 12 ac] et ? 15 dulce- dines g aurcm g 16 quoquc] que £ repellantur g 17 et (t eras.) uitan- tur F 21 pucllarum F 22 areola(s.(. afora)7; jorl. alueolo 23 pr. et om.g utramque ex utmmque codd. [foti. partem del.) quodcumque FSa.c. 24 con- temptuli 2 25 affabilitatem J2 ad] aut g 27 inpudentia Fp.c.m2 inpu- dcntia cet. (quod ab Hieronymo scriptum et 'dicta' uel 'facla' subaudiendum esse non crediderim) prohibere (h s.l.I) codd. Epistula CXXVIII 4—5 161 illo in sc uersiculo conprobato : aegre reprehendas, q u o d sinas consuescere. pudet dicere et tamen dicendum est : i nobiles feminae nobiliores habiturae procos uilissimae condicionis hominibus et seruulis copulantur ac sub nomine religionis ct 5 umbra continentiae interdum deserunt uiros, Helenae sequuntur Alexandros nec Merfclaos pertimescunt. uidcntur haec, planguntur et non uindicantur, quia multitudo peccantium peccandi licen- tiam subministrat. 5. Pro nefas, orbis terrarum nut et in nobis peccata non cor- 10 ruunt. urbs inclita et Romani imperii caput uno hausta est in- cendio. nulla regio, quae non exules eius habeat. in cineres ac fauillas sacrae quondam ecclesiae conciderunt et tamen studemus auaritiae. uiuimus quasi altera die morituri et aedificamus quasi semper in hoc uicturi saeculo. auro parictes, auro laquearia, auro lt fulgent capita columnarum et nudus atque esuriens ante fores nostras in paupere Christus moritur. legunus Aaron pontificem isse 8 obuiam furentibus flammis et accenso turibulo dei iram cohibuisse; stetit inter mortem et uitam sacerdos maximus nec ultra uestigia eius ignis procedere ausus est. Moysi loquitur deus: dimitte 20 m e e t d c 1 e b o p o p u 1 u m i s t u m. quando dicit: d i m i 1 1 c m e, ostendit se teneri, ne faciat, quod minatus est; dei enim poten- tiam serui preces inpediebant. quis, putas, illc sub caelo cst, qui « nunc irae dei possit occurrere, qui obuiare flammis et iuxta aposto- lum dicere : o p t a b a m e g o a n a t h e m a e s s e p r o f r a- 2J tribus meis? pereunt cuni pastoribus greges, quia, sicut po- pulus, sic sacerdos. Moyses conpassionis loquebatur affectu: si dimittispopulo huic. dimitte; sin autem, dele me de libro tuo. uult perire cum pereuntibus nec propria 1 Appendix sententiarum u. 1S0 Ribbeck 13 cf. Tertull. Apolog. c. 39 et supra p. 01, 8 16 cf. Num. 16, 46-50 19 *Ex. 32, 10 24 *Rom. 9, 3 26 *Ex. 32, 32 1 aegre (a eras.)J reprendas Ja.c.mZ 2 sinis g 3 nob. hab.] quae nobiliores habnere neglectni p procus I 5 sequitur FIa.c.m2 9 et om.g ruunt £ 11 nulla est g eius] Romanos £ cineris FJ ac ex a F 12 fa- uilla F,Ja.c.m2 13 uidimus Ja.c.m2 uidemus 2 14 saec. uict. I 15 nudus] nudens Fa.c.rr&J 16 nostras s.l.I Christ. in paup. g 18 stetit ex stet F2 magnus 2 19 loquitur (super r «2 s e) J 21 teneri] add. posse s.l.m22 23 nunc s.l.m22 cum apostolo I 26 moyse FJa.c. 27 huic ex hic FJ LVI. Hieron. Epint. III, Hilberg. 11 162 Sancti Hieronymi salute contentus est. g 1 o r i a quippe regis multitudo 4 p o p u li. his Pacatula est nata temporibus, inter haec crepundia primam carpit aetatem ante lacrimas scitura quam risum, prius fletum sensura quam gaudium. necdum introitus, iam exitus ; talem semper fuisse putat mundum. nescit praeterita, fugit praesentia, s futura desiderat. quae ut tumultuario sermone dictarem et post neces amicorum luctumque perpetuum infanti senex longo post- liminio s;riberem, tua me, Gaudcnti frater, inpulit caritas; malui- que parum quam nihil omnino poscenti dare, quia in altero uolun- tas oppressa luctu, in altero amicitiae dissimulatio est. to CXXIX. AD DARDANUM DE TERRA REPROMISSIONIS. 1. Quaeris, Dardane, Christianoruni nobilissime, nobilium Christianissime, quae sit terra repromissionis, quam Iudaei iede- untes ex Aegypto possiderunt. cum a maioribus eorum iam fuerit M ante possessa ac proinde non sit piomissa, sed reddita. his enim uerbis uteris in calce epistulae tuae. quod interrogans uideris illud sentiie, quod phuimis nostrorum placet, aham repromissi- onis esse terram quaerendam, de qua et Dauid loquitur in psahno: credo uidere bonadominiinterrauiuentiuni!» et dominus in euangeho: beati mites, quoniani ipsi 1 *Prou. 14, 28 20 Ps. 26, 13 21 Matth. 5, 4 2 Pacatula nostra ; nata cst 2 5 putat fuissc 2 putet fuisse g ne- sciat— fugiat— desideret g 6 quae] haec g 7 infantis (s eras.J) codd. 8 tua me J tuam (m eras.)F tua 2 9 altera J 10 aniticiae (i« mg.mZ ai anii- eitiae)i" conicitiae J est] add. explicit ad pacatulam FJ explicit 2 J = Vitidobonensis lat. 934 s. IX. 2 = Turieensis Auglensis 41 s. IX. D = Valieanus lat. 355 + 356 s. IX— X. B~Berolinensislat. 18 s. XII. ad dardanum ./ ad dardanum (add. de terra repromissionis ,n mg. m2) - ad dardanum de terra repromissionis D dardano de terra repromissionis B; Hie- ronymi nomen exhibent liluli eodicum J2B 13 ct nobilium D 14 Christianissime om.B 15 possederunt D,Bp.e. 16 hac perinde D 17 tuae Dffi.fi 19 terram esse D Epistula CXXVIII 5-CXXIX 1 163 possidebunt terram. utique Dauid, quando haec cantabat 2 in spiritu, in terra repromissionis erat et non solum in Iudaeae fini- bus morabatur, sed multarum in circuitu nationum uictor extiterat, quae a torrente Aegypti, qui est Rinocorurae, usque ad Eufraten t fluuium tendebantur, dicens in alio loco: i n Idumaeam e x- tendam calciamentum meum, mihi alienige- nae seruient. quomodo ergo se credebat accipere, quod iam uictoria possidebat? et ne forsitan legentibus Iudaeis ambiguum derelinquat, quae sit illa terra, quam uidere cupiebat, ipso sermone i» demonstrat dicens: credo uiderc bona domini in ter- r a u i u e n t i u m. ergo terra Iudaeae, quae dicionis illius erat, 3 non est terra uiuentium, id est Abraham, Isaac et lacob, de quibus dominus in quaestione resurrectionis dicit: non est deus mor- t u 0 r u m, s e d u i u c n t i u m, uerum terra et regio mortuorum, 15 c e quibus loquitur in Ezechihel: anima, quae peccauerit, ipsa morietur et: non mortui laudabunt te, c 0 m i n e, s e d n 0 s, q u i u i u i m u s [qui] in resurrectione occursuri domino saluatori dicente apostolo: hoc enim dico uobis in sermone domini, quoniam nos, qui jouiuimus, qui relinquimur in aduentum do- mini, non praeueniemus eos, qui dormiunt. de quibus et Hieremias loquitur: relinquentes super terram scribpntur. quodque promittit: credo ui-4 dere bona domini, ad spiritalem nos perspicue trahit intel- 23 legentiam. quae enim bona rex dlia requircbat aut quo indigebat, 4 cf. Esai. 27, 12 (sec. LXX) 5 *Ps. 59, 10 10 Ps. 26, 13 13 Matth. 22, 32 15 Ezech. 18, 4 16 Ps. 113, 17—18 (25—26) 18 *1 Thess. 4, 14 22 *Hier. 17, 13 23 Ps. 26, 13 1 canebat 2 3 multorum J 4 rinocorurae (a exp.) J rinocorure B ri- no»«co(ru sl)re 2 rinicorus D; seq. ad eras.2 eufrate Dp.c. Euphratem £ 6 meum s.l.J 7 se om.D 8 iudeis leg. B 9 ipse B 12 ysahac B 14 ue- rumtamen 2 15 in om.D ezechiel B hiezechiel D 16 laudauerunt J 17 all. qui seclasi qui et D 18 ocursuri 2a.c.m2; add. sunt D sumus in mg.B uobis dicimus B 20 relinquemur 2 aduentu Jp.r.2 21 dormierunt B 22 iheremias B derelinquentcs g; add. te B 23 scribuntur 2 scribentur j quotque J quod quo D ; add. Dauid £ 24 domini] add. in terra uiuentium partim in ras., partimin mg.m2B 25 quo indigebat in mg.2 quid (ex quod m2) diligebat (dilige in ras. m2) B quo requirebat J 11* 164 Sancti Hieronymi qui tantae potcntiae fuit, ut partis per illuni opibus Salomon. filius eius, quo nullus in orbe terrarum ditior fuit, contentus esset? sed in terra uiuentium bona illa requirebat, quae nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascen- derunt, quae praeparauitdeus diligentibus» s e. quod autem in euangelio dicitur : b e a t i m i t e s, q u o n i a m ipsi possidebunt terram, iuxta litteram sibi uidetur esse contrarium. non enim teirae promissio mansuetorum est et mitium, qui saepe etiam a parentibus derelicta perdunt propter mansuetudinem, sed uirorum fortium et uiolentorum, qui sunt ari 10 s bella promptissimi. denique et in psalmo quadragesimo quarto, qui sub nomine Salomonis ad Christi ecclesiaeque eius sacramentum re- fertur, scribitur: accingere gladium super femur tuum, potentissime. specie tua et decore tuo et intende et prosperare et regna propteris mansuetudinem et iustitiam et ueritatem ct «deducet te mirabiliter dextera tua. hic est, qui et in psalmo alio loquebatur: m e m e n t o, d o m i n e, D a u i d et omnis mansuetudinis cius et iterum : a d s u- mens mansuetos dominus et apertius in euangelio : 20 discite a me, quia humilis sum et mansuetus c 0 r d e. in cuius typo et Moyses omnium hominum, qui erant super terram, mansuetissimus scribitur. 2. Haec est, ut diximus, terra uiuentium, in qua sanctis uiris atque mansuetis bona domini praeparantur, quae ante aduentum 2» in carne domini saluatoris nec Abraham nec Isaac nec Iacob nec 3 *I Cor. 2, 9 6 Matth. 5, 4 13 *Ps. 44, 4-5 18 Ps. 131, 1 19 *Ps. 146, 6 21 *Matth. 11, 29 22 cf. Num. 12, 3 1 fuit pot. 2 partis] partitis D,2Bp.c.m2 illorum J,Ba.c.m2 sala- mon 2 salomo Ba.c. 2 contemptus Z? essct s.l.I,in ras.m2B e J 3 illa s.l.B quaerebat D 4 ascendit D 7 uidetur sibi B 8 posessio (pose in ras.m2)B possessio (in mg. al promissio)i" possessio D 11 prumptissimi I fortissimi B qui add.m2B 12 salamonis I xpi eccJeq; ex xpm ecciamq; B ubi(exp.)re- fertur B fertur Sa.c. 13 scribitur om.B gladium J,Ia.c. gladio 2p.c. gladio tuo (in truj.m2 gladium tuum) B,om.D 14 tuo ex tua m2B 15 pr. et s./.i", om.g alt. et s.l.I,om.J prosperare (re eras.) J 18 alio psalmo 5 domi- ne s.1.2 20 dom. mans. ~ 21 humilis] mitis B mansuetos J humilis B 22 typnm D 26 ysahac B quarl. nec s.l.m2B Epistula CXXIX 1—2 165 prophetae et alii iusti uiri consequi potuerant. denique et Abraham, licet diuersis locis, cum Lazaro uidetur apud inferos et Iacob, uir iustus, dicit: lugens et gemens descendam ad in- f e r n u m. sanguis Christi clauis paradisi est dicentis ad latronem: ihodie mecum eris in paradiso. ista est, ut diximus, 2 terra uiuentium, terra diuitiamm et bonorum dei, quae primus Adam perdidit et secundus inuenit, immo ab illo perditam iste resti- tuit dicente apostolo : regnauit mors ab Adam us- que ad Moysen — sub cuius petsona lex intellegitur — i n 10 similitudinem pr a e ua r i ca ti onis Adam, qui est forma futuri. uolumus scire, quae sit terra, manifestius ? s legamus Malachiam: beatos uos dicent omnes, dicit dominus, quoniam eritis uos terra uoluntaria, qiwe significantius Graece appellatur deXrjtf, quam uel sancti tj desiderent uel quae placeat deo. Esaias quoque in haec uerba con- 4 sentit dicens : et erit uir abscondens sermones suos et apparebit in terra Sion sicut flu- uius gloriosus in terra sitienti. quae est tena Sion, in qua apparebit fluuius gloriosus? illa uidelicet, de qua idera to Dauid in alio psalmo canit: gloriosa dicta sunt de te, ciuitas dei, et iterum: diligit dominus portas Sion super omnia tabcrnacula Iacob. istas portas » diligit deus, quas uidemus in cineres et fauillas essc conuersas ? non dico prudentibus, sed ne stultis quidem hoc persuaderi potest. is ego arbitror et illud, quod in sexagesimo quarto psalmo legimus: uisitasti terram et inebriasti eam, multipli- casti locupletare illam. fluuius dei repletus 2 cf. Luc. 16, 23-31 3 *Gen. 37, 35 6 Luc. 23, 43 8 Rom. 5, 14 12*Mal.3,12 16*Esai.32,2 20 Ps. 86,3 21 Ps.86,2 26 *Ps. 64, 10-11 1 pr. et] nec B habraham 2 4 paradysi Ip.c.D 5 paradyso J2D 6 quae] quam B 7 secundus Adam p illam D perditam (non perdita) eodd. 9 sub — lex parlitn in ras., parlim inmg.rr&B 10 adae 2 ade D 11 formam J manif., quae sit haec terra g haec terra Dg,Bp.e.m2 12 le- gimus D malachi D in Malachia g 13 in terra g 14 apellatur 2DB 6ENI6H J EENIEN S 6ENITN D 6HNI6H B 15 desiderant 2D uel quae] que ex uel m2B esaya B 16 uir] urbs Bmg.mS 17 syon B passim 18 syon terra B 22 numquid istas B 23 dns B 24 ne] nec J2 persua- dere D 25 quarto decimo 2 XIIII J 27 illam] eam DB 166 Sancti Hieronymi est aquis; parasti cibum illorum, quoniam sic est praeparatio tua. sulcos eius inebria, multiplica genimina illius; in stillicidiis eeius laetabitur germinans, huic sensui conuenire. illa enim terra cotidie uisitatur a deo, inebriatur cunctisque est plena s diuitiis. de hac fluuius egieditur dei, de quo scriptum est: flu- minis impetus laetificat ciuitatem dei, quiet in descriptione templi Ezechihel mystico sermone narratur, in cuius ripis arbores sunt ex utraque parte per singulos menses nouis frugi- bus abundantes, de qua terra et in Prouerbiis uir scripsit sapientis- 10 simus : qui operatur terram suam, inplebitur 7 p a n i b u s. quod si de hac terra, quam cernimus et quae magis a peccatoribus possidetur, de qua scriptum est: maledicta terra in operibus, aliquis intellegendum putat, respondeat, quomodo possit haec stare sententia: qui operatur terram is suam, inplebitur panibus. quanti enim operantur ter- ram et exercent uomere et tamen multis inpedientibus causis egestate conficiuntur et penuria! sed considerandum, scriptura quid dicat: qui operatur terram l sua m', quae proprie iuris sui est, de qua numquam eici potest; secundum quem sensum et illud 20 scriptum est: redemptio animae uiri propriae di- 8 uitiae. et hoe secundum htteram mentiri putes: quanti enim alienis amicorumque redimuntur pecuniis! huius terrae cultores agricolae apostoli sunt, quibus dicitur : uos estis sal terrae et in alio loco : in patientia uestra possidebitis2S 6 Ps. 46, 5 8 cf. Ezech. c. 47 9 cf. Ezech. 47, 12 11 *Prou. 12, 1 1 13 *Gen. 3, 17 15 *Prou. 12, 11 19 Prou. 12, 11 21 *Prou. 13, 8 24 Matth. 5, 13 25 Luc. 21, 19 1 cybum JI illorum] eorum D 2 (s s.i.)ic B ita 2 tua] eius 2,om.D inhebria JB 3 illius] eius I 4 eius] illius 2 5 etenim B deo] add. et D,SBp.c.m2 inhebriatur JB plena est £ 6 d~s D deo g 8 ezechihel (c/. p. 163, 15) 2 hiezechiel D ezechiel JB 10 habundantes (h eras.I dan s.l. B) codd. 14 operibus] add. tuis D,2Bs.l.m2 aliquid J2 15 hec stare possit B 16 enim om.D operanti J 17 pr. et om~D uomercs D impedimentis D aegestate ( — tae J)J2' 18 paenuria JZ consid. est B quid ex quod J 21 diuiciae B; add. eius 2 22 mentiri putes scripsi sentiri potcst J2D sen- tiri non potest f utcumque (tn ras. mZ) sentiri potcst (test tn ras. m2) non plcne tamen (non plcne tamen exp.)B 23 cult.etagr. D,Bp.c.m2 2ball.inadd.m2B Epistula CXXIX 2—3 167 animas uestras, quorum unus, uas electionis, confidentissime loquebatur: dei enim cooperatores sumus, dei agricultura, dei aedificatio estis et multa alia, quae idcirco non replico, ne sensum uidear legentis obtundere et 6 memoriae lllius diffidere. 3. Hlud quoque sollicita mente tractemus et scripturarum nos doceat auctoritas, sanctos huius terrae, quam Iudaei terram repromissionis autumant, non habitatores esse, sed accolas atque peregrinos. ex iusti uiri persona legimus: aduena sum ego 10 e t peregrinus sicut omnes patres mei. qui cum diu in terrae huius tenebris uersaretur, flebihter ingemiscit et dicit: heu me, quia peregrinatio mea prolongata est, habitaui cum habitantibus Cedar, mul- tum accola fuit anima mea. ubicumque autem habi- 2 is tator terrae legitur, et priora et media et extrema tractemus et hquido scripturarum poterit regula conprobari, semper habitatores terrae peccatores appellari, de quibus in Apocalypsi Iohannis illud exem- plum est: uae habitatoribus tcrrae. Abraham, ad quem primum facta est promissio dicente domino: t i b i d a b o aoterram hanc et semini tuo, iuxta Stephani, primi in Christo martyris, concionem ne uestigium quidem pedis dicitur accepisse. ita enim scriptum est: tunc egressus dc terras Chaldaeorum habitauit in Charran et inde, postquam mortuus est pater eius, migrauit 25 i n terram, in qua nunc uos habitatis; et non dedit ei possessionem, ne uestigium quidem 1 cf. Act. 9, 15 2 *I Cor. 3, 9 9 *Ps. 38, 13 12 *Ps. 119, 5-6 18 *Apoc. 8, 13 19 *Gen. 12, 7 22 *Act. 7, 4-5 3 estis s.l.m2B,om.J 4 sensum— 5 diff. partim in ras., partim in mg.m2B sensum — et in mg.2,om.J leg. uid. 2 6 scriptorum D 7 sanctos] quod omnes sancti B 8 non — 9 leg. in mg. in/.I,om.J habitationem pro incolatu senserunt, unde propheta B 9 ego sum B 11 uers. in terre huius ten. B ingemescit Ip.c.m2D 13 caedar J 14 accula J,Da.c. acola 2a.c.B incola g 17 de quibus] denique B apocalipsi B apocaly(ex i i")psin Jl iohannis scribit (eras.)2 18 ue DB 19 repromissio D 20 martiris in xpo B 21 martyri D contentionem J nec D.Bs.l. pedis] add. huius terrae D, 2s.l.m2Binmg.m2 23 caldeorum B charran D carran B carra J ca(r s.l.y ram I 25 uos nunc D 26 cis D poss.] add. in ea s.l.m2B nec 2DB 168 Sancti Hieronynii pedis, quara repromisit daie ei in possessi- 4 o n e m et seraini eius post ipsum. acne forsitan lec- toris tacita cogitatio trahat eum ad ilkm intellegentiam, ut, quod non est datum parenti, reddatur posteris, uas electionis loquitur ad Hebraeos : fide, qui uocatur Abraham, oboediuit* egredi in locum, quem accepturus erat in possessionem, et egressus est nesciens, quo iret. fidc peregrinatus est in terra repro- missionis quasi in aliena in tabernaculis ha- bitans cum Isaac et Iacob, coheredibusio eiusdem promissionis; expectabat enim fun- damentum habentem ciuitatem, cuius artifex eet creator deus est. et iterum, cum de Abel et Enoch, Noe Sarraque dixisset. intuht: iuxta fidem mortui sunt hi omnes non acceptis repromissionibus, sed l» procul eas uidentes et salutantes et confiten- tes, quia peregrini et aduenae sunt super terram. qui enim sic loquuntur, ostendunt, quod quaerant patriam. et, siquidem illius recordabantur, de qua egressi erant, habe-20 bant tempus, ut reuerterentur; nunc uero «meliorem desiderant, id est caelestem. multis- que in medio sanctis ad extreniuni intulit: e t h i 0 m 11 e s t e s t i- monium habentes in fidem non acceperunt repromissionem deo de nobis quid m e 1 i u s 25 prouidente, ne sine nobis perfecti fierent. 4 cf. Act. 9, 15 5 *Hebr. 11, 8—10 13 cf. Hebr. 11, 4. 5. 7. 11 14 *Hebr. 11, 13-16 23 *Hebr. 11, 39-40 1 quam] sed fn ras.mZB in possess. om.I in add.m2B 2 ipsuni] eium (i dd.) D ac] hac D 5 habraham B 8 ire B terra Bp.e.tn2 9 quasi in aliena in in ras.m2B tabern. — 11 enim tn mg.m2B 10 heredi- bus I et heredibus J et coheredibus s 11 exspectauit £ ciu. hab. fund. B 12 art. et creat.] rector et art. B 13 est deus S habel B enoc B; add. et I 14 Saraque £ iuxta— 15 omnes] et hii omnes iuxta fidem defuncti sunt B 15hiiJB 16 confidentcs JI 17 peregrina Sa.c. peregrinia (a eras.) J adue- naJ sunt (s.J.eranteras.)2"erantD 18 sic B se J haec Zs.l.m2D 19quae(e)- runt J,2a.c. 23 sanctis] add. commemoratis D,IBs.l.m2 hii JB 24 habent et J fide Ip.c.m2D 25 de] pro B melius quid D 26 fuerint JD,Sa.c. Kpistula CXXIX 3-4 169 accessimus cnini ad montem Sion et ciuita- tem dei uiuentis, Hierusalem caelestem, et m u 1 1 a m i 1 i a a n g e 1 o r u m s o 1 1 e m n i t a t i s e t e c- clesiam primitiuorum, qui scripti sunt in • c a e 1 i s. nec me fugit, quod perfidia Iudaeorum hacc testimonia 7 non suscipiat, quae utique ueteris testamenti auctoritate firmata sunt. illud nostris dicendum est, hanc cpistulam, quae scribitur ad Hebraeos, non solum ab ecclesiis orientis sed ab omnibus retro ecclesiae Graeci sermonis scriptoribus quasi Pauli apostoli suscipi, 10 licet plerique eam uel Barnabae uel Clementis arbitrentur, ct nihil interesse, cuius sit, cum ecclesiastici uiri sit et cotidie ecclesiarum lectione celebretur. quodsi eam Latinorum consuetudo non recipit g inter scripturas canonicas, nec Graecorum quidem ecclesiae Apo- calypsin Iohannis eadem libertate suscipiunt, et tamen nos utram- u que suscipimus uequaquam huius temporis consuetudinem sed ue- terum scriptorum auctoritatem sequentes, qui plerumque utrius- que abutuntur testimoniis, non ut interdum de apocryphis facere solent — quippe et gentihum litterarum raro utantur exemphs — , sed quasi canonicis et ecclesiasticis. 20 4. Respondeant mihi, qui hanc terram — quae nunc nobis Chri- sti passione et resurrectione terra repromissionis effccta est — posscs- sam putant a populo Iudaeorum, postquam est reuersus ex Aegypto, quantum possederit: utique a Dan usque Bersabee, quac uix cen- tum sexaginta mihum in longum spatio tenditur. neque enim Dauid 1 *Hebr. 12, 22—23 20 Respond.— p. 170, 10 barbar.] = Eucherii epist. ad Faustum p. 129, 5-20 Geyer 1 rnonte D 2 ihrlm B ihrl J 3 multorum B solemn. I sollempnitatSB ecclesia (ecl— I) JI 5 me s.l.S test. tam clara (add. tam s.l.m2) aperta B 7 inscribitur D,Bp.c.m2 3 ad — omnibus in ras. mZB 9 ecclcsiasticis j 10 pr. ucl om.D 11 ecclae(ecle— JJsiasti J,2a.c. cottidie(— ae J) J2' quotidieB 12 caelebretur J eara tn ras.rn.2B e(cras.)iam J consuetudine D 13 apocalipsin-TB — lypsen Ja.c. — lypsi D 14 iohannes J tamcn ex tanto B nos s.l.J utraraque (m eras.) 2 17 abutuntur ^ab eras.) B apocriphis B apocrifis cel. 18 quippe] add. qui D,Ss.l.m2 utuntur B (c/. ind. gramm.) 21 terra ex terrac J 22 reuersus est B reuersus Euch. Paris. ex s.l.B 23 patet quantura B possiderit J utique lin mg.D,om.JB usque ad Eucli. bersabee Euch. Par. bersabee B uersabee D bersabae (— be 2)J2 bersabe Euch. Ese. quae] qui JB Euch. Esc. CLX codd. CXL Euch. Par. 24 spatio (spatium Par.) in Iongum Euch. in longe D enim om. Euch. Par. 170 Sancti Hieronymi et Salomon, potentissimos reges, exceptis his, quos post uictoriam 2 in amicitiam receperunt, plus tenuisse scriptura testatur. et hoc dico, ut taceam quinque Palaestinae ciuitates, Gazam, Ascalonem, Geth, Accaron, Azotum, Idumaeos quoque ad meridianam plagam septuaginta quiiique mihbus ab Hierosolyma separatos, Arabas ct s Agarenos.quos nunc Sarracenos uocant, in uicinia urbis I lierosolymae. pudet dicerc latitudinem terrae repromissionis, ne ethnicis occasio- s nem blasphemandi dedisse uideamur. ab Ioppe usque ad uiculum nostrum Bethlecm quadraginta sex miha sunt, cui succedit uastissi- ma sohtudo plena ferocium barbarorum, de quibus dicitur: con- 10 tra faciem omnium fratrum tuorum habita- bis et quorum facit poeta eloquentissimus mentionem: late- que uagantes Barcaei, a Barca oppido, quod in sohtudinc situm est, quos nunc corrupto sermone Afri Baricianos uocant. hi sunt, qui pro locorum quahtatibus diuersis nominibus appellantur 15 et a Mauritania per Africam et Acgyptum Palaestinamque et Phoe- nicem, Coelen Syriam et Osrohenen, Mesopotamiam atque Persidem 4 tendunt ad Indiam. haec, Iudaee, tuarum longitudo et latitudo 2cf. IReg.3, 20; IIReg. 3, 10; IIReg. 17,11; IIReg. 24,2etl5; III Reg. • 4, 25; 1 Par. 21, 2; II Par. 30, 5 10 *Gen. 16, 12 12 Uergil. Aen. IV 42 sq. 1 salamon 2 salomonem Ettch. hiis B iis f 2 script. ten. B 3 ut taceam quinque palestine omnia praeter nc in ras. m2B ut taceam quinque s.1.2 ut taceam om.J urbcs B gazan D ascaionam Jp.c. ascalon Euch. Esc. ct ascalon et B 4 geth ct D acaron 2a.c. accharon Euch. Esc; add. et B a meridiana plaga D Euclt.; add. uix D,2m2 in mg.Euch. 5 LXXV JB,2 in lexlu XXV 2in nvj. Euch. uiginti quinque D ab hier. milibus D Euch. hierosolyma J hicrosolima Euch. Esc. hierusolyma D hierusolima Euch. Par. hieru(o w2)solima 2 ierosolima B Ierosolyma ? et separatos J arabes Euch. 6 uicina J,2a.c. hierosolimae 2 hierol J ierosol^ B hierusalem D Euch. Icrusalem g putet J 7 et(h s.!.)nicis - 8 ab] a Euch. 0 bethleem JB Euch. Par. bethlem Sa.c. Euch. Esc. bethlehem Jp.c.D cui] huic B ll suo- rum habitabit g 12 poete Da.c.mZ lateque] lazacque J 13 uagantes om.D barcaci D barchci ip.c. bacchei J,2a.c. bachei B barcaD barchai-p.c. baccha J, Ia.c. bacha B 14 barachianos JS baracanosB appellantB lb&e(eZBy gy(i B)ptum et af(ff J)ricam J2B phalestinamque J phenicem D focni- ccm 2 fenicem JB 17 et hoshrohencn (alt. h eras.) s.l.I,om.JB et osrhohenem D 18 ab india J haec] add. est D,SBs.l.m2 iudaeac (pr. a eras.)J iudee. D iudec 2, Ba.c.m2 iuda Bp.c.m2 tnarum— p. 171, 1 pr. his parlim in ras., partim in mg.rnSB tuarum s.l.m22,om.J et latitud s o.l.m22,om.J Epistula CXXIX 4—5 171 - terraruni, in his gloriaris, supcr his te per diuersas prouincias igno- rantibus iactitas: ad populum phaleras, ego te intus et in cute noui. 5. Quodsi obieceris terram repromissionis dici, quae in Nume- s roruni uolumine continetur, a meridie maris salinarum per Sina et Cades-Barne usque ad torrentem Aegypti, qui iuxta Rinocoruram mari magno influit, et ab occidente ipsum mare, quod Palaestinae, Phoenici, Syriae Coelae Ciliciaeque praetenditur, ab aquilone Taurum montcm et Zephyrium usque Emath, quae -appellatur Epiphania 10 Syriae, ad orientem ucro per Antiochiam et lacum Ccnereth, quae nunc Tiberias appellatur, et Tordanem, qui mari influit salinarum, quod nunc mortuum dicitur — trans Iordanem autcm duarum semis tribuum possessio est, Ruben et Gad et dimidiae tribus Manasse — , et ego fatebor haec tibi repromissa, non tradita, si obscmasses 15 mandata dei ct in praeccptis illius ambulasses, si non pro omnipo- 2 Persius III 30 4 Quodsi— 14 tradita] - Eucher. p. 129, 21—130, 11 5 cf. Num. c. 34 2 ad mi ras.m2B 4 obieceris (ceris.tn ras. m2) B quae sl.m22 in om.Euch.Esc. 5 a s.l.2,om.J synam Euch.Par. Sineoro. Relandius, Senna Vall. (c/. Num. 34, 3—4) 6 barnae (e, 2) J2 rinocur. J,2a.c.m2 rinicor. D Rhinocor. g 7 magno mari B ad occidentem Euch. palestini D Euch. E*c. 8 Phoenici g phoenicis JD fenicis B foenis Euch. Par. phaenices- pheniccs Euch. Esc. coelis syriac Euch. Par. sirie Euch. Esc. sirie B Coelae scripsi cele Euch. Esc. coeles B coelem 2D cylem J Coelen(?) Geyer ciliaeque la.c. Euch. Esc. cilitieque B ciliciae Euch.Par. praetend. Euch.Esc. pertend. cet. protend. g ab] et (s.l.m2) ab B aquilonem D, Euch. Par. 9 et zephir. JDB ezephyr. J et zipher. Euch. Esc. et zypherus Euch. Par. emmath Euch. Esc. amath B epyph. D ephfexp.JJiph. J2 epip(h s.l.). Euch. Esc. ephyf . Euch. Par. 10 siri- &e(e)2a.c.m2B Euch.Esc. syriaj anthioc. D anthioch. Eucli.Par. mtioc. Euch. Esc. cenereth JB ceneret 2a.c.m2 Euch. Esc. chenereth 2'p.c.m2 cinereth Euch. Par. genesareth D 11 tiberias BEuch. Esc. tyberiadis Euch. Par. tyberias cel. et—14Uibu\impartiminras.,parliminmg.m2B 11 et 12 iordancni 1 !) qui ex quf 2 in maie fluit Euch. Par. marii B 12 quod nunc — diiarum om. Euch. Par. dicitur ex dicit m2D duarum postea add. mlJ et semis Euch. Par.g 13 possessio est] possessionem Euch. Par. possessione Euch. Esc. luben B gath D Euch. Esc. dimidii J dimedio Euch. Par. tribu Euch.Esc. manasses D manases ex manase m22 14 re(pro s./.)missa 2 remi*ssa J pro- missa B 172 Sancti Hieronymi tente deo coluisses Beelphegor et Baalini, Beelzebub et Chamos, quos quia praetuhsti deo, omnia, quae tibi promissa fuerant, perdi- i disti. et mihi in euangeho promittuntur regna caelorum, quae instru- mentum uetus omnino non nominat. sed si non fecero, quae praecepta sunt, nequaquam erit culpa in promittente, sed in me, qui pro- t missum accipcre non merui. [ubi enim optio proponitur, si opera prae- termittuntur, frustra cupias, quod promissum est.] lege hbrum Io- suc et Iudicum et, quantis possessionis angustiis sis coartatus, intelle- s ges. quid diuersarum urbium ahenigenas commcmorem, quos po- pulus Iudacorum non quiuit expellere de urbibus et sedibus suis, cum 10 ipsa metropolis tua — prius Iebus, postea Salem, tertio Hierosolyma et nunc Aelia — Iebusaeos expellere non ualuerit, sed manserit cum eis in scandalum exemplumque uitiorum in tantum, ut, ubi templum tuum conditum est, area Ornae fuerit Iebusaei et ipsum templum LXXX milium latomorum et LXX milium uectorum, hoc est l» CL mihum exceptis praepositis operum pro multitudine habitan- tium tecum incircumcisorum ab ethnicis extmctum sit? 1 cf. Num. 25, 3 etc. cf. Iudd. 2, 11 etc. cf. IV Reg. 1, 2 etc. cf. III Reg. 11, 7 etc. 3 et mihi— 8 intell.j = Eucher. p. 130, 12—17 12 cf. 11 Par. 3, 1 14 cf. III Reg. 5, 15-16 1 deo om.B beelph. J behelph. D behetph. B belph. £ bahalim DB\ add. etI,Bs.l.m2 b(e s.Z.)elzebub 2' behelzebub (ex — bul m2)B uehelzebubhD camos JB c(h s./.)amus I 2 quos om.J quia s.l.I,otn.B (prae s.(.)tulisti £ retulisti J tibi s.l.I,om.J non perderes B 3 promittitur regnum celorum quod (ex quae m2) B 4 pr. non s.l.m2I, om. Euch. Esc. si s.l.J perficero Euch.Esc. 5 pr. in s.l.m2I,omJB promittenti ./ — tis B sed in me] set mei Bp.c.m2 promissa Euch. Esc. 6 ubi— 7 prom. cst om. Euch. Esc. ; seclusi uerba olim margini adscripla, poslea grauiler corrupia propon.] add. ad eli(e I)- gendum IsJ.,D si opera praetermittuntur B (jort. ex mera conieclura) qui operare promittuntur J,Ia.c.m2 quid opera promittuntur 2p.c.m2 opera premit- tuntur D qui operari renuis g 7 cupias] culpas Jp.c.m2 librum om. Eucli. Esc. iosu§ XD 8 et Iudicum om.Euch. Par. possessiones Euch. Par. possessioni- bus Euch. Esc. possessionum £ intellegas D intellegis Euch. Par. intellege Euch. Esc. 11 hierosolyma J hierusolyma D hicro(ez u m2)solima I iherosolima B 12 aelia D helia cet. iiebuseos D ualuerint Ip.c. ualuerunt D manserint D 13 uicinorum £ ibi Ba.c.g 14 est] sit ubi 5 area s.l.I aree D,Bp.c.m2,om.J orneDBorniae J fuerint D,Bp.c.m2 h(s.i.m2)iebusaei J 15 LXXX seripsi LXXcodd. LXXBLXXX2\DCLXXX J miliaJi - uictorumj 16 pro] prae B 17 het(h sj.)nicia 2 exstructum I Epistula CXXIX 5—7 173 6. Nec hoc dico in sugillationem terrae Iudaeae, ut hereticus sycophanta mentitur, aut quo auferam historiac ueritatem, quae fundamentum est intellegentiae spiritahs, sed ut decutiam super- cilium Iudaeorum, qui synagogae angustias ecclesiae latitudini s praeferunt. si enim occidentem tantum sequuntur litteram et non 2 spiritum uiuificantem, ostendant terram repromissionis lacte et melle manantem; sin autem per tropologiam clictum putant pro rerum omnium abundantia, et nos confessionis terram terramque uiuentium terrae ueprium praeferimus dicente domino ad Moysen de 10 abicctione Israhehs et adsumptione gentium : d i m i 1 1 e m e, u t deleam populum istum et faciam te in gentem m a g n a m, et eodem patre ad filium : postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam etposses- sionem tuam terminos terraeet apertius per Esaiam : 15 parum tibi est, ut sispuermeus adsuscitan- das tribus Iacob et faeces — uel reliquias — Israhel congregandas. dedi te in lucem cunc- tis gentibus, ut sis saluator uniuersae ter- r a e. ex quo perspicue demonstratur omnia illius populi in imagine 3 20 et umbra et typo praecessisse, scripta autem es&e pro nobis, i n quos fines saeculorum decucurrerunt. 7. Multa, Iudaee, scelera commisisti, cunctis circa seruisti nati- onibus. ob quod factum? utique propter idolatriam. cumque ser- uires crebro, misertus tui est deus et misit iudices et saluatores, 26 qui te de famulatu Moabitarum et Ammanitarum, Phihstiim quo- 5 cf. II Cor. 3, 6 6 cf. Ex. 3, 8 etc. 8 cf. Ps. 26, 13 9 cf. Esai. 7, 24 10 *Ex. 32, 10 12 Ps. 2, 8 15 *Esai. 49, 6 20 *I Cor. 10, 11 1 suggill. DB 2 sicoph. B sychoph. D syc(h s./.)of. I sycophantis (ex — tit m2) J aut] illud D quod B hystoriae (— e B)IB 3 dccutiam] disciam (iam in ras. m2) B 4 sinagogae ( — e B)JB latitudine J,Sa.c. 5 secuntur B 6 ostenda JS manantcm lac et mel B 7 si 2 tropho- logiam 2 8 habundantia (h eras.2) codd. confess. tenam scripsi terram om.J,2Ba.e.m2 terram confess. D,2Bp.e.m2 9 praeferemus 2D proferimus J moiscn B 10 isrl JB et] sed (add. et de s.l.m2)J 14 per isaiam I in isaia B 16 tribus iacob s\.X 18 ut ex sit D 19 umbra et typo ct ima- gine D 20 processisse J 21 saeculi g decurrerunt IDB 22 iudce^ B iu- daeae Ja.r. iudea Jp.r. circa Ja.c. circa te cel. 23 idololatriam g ser- ui(s s.i.)ses 2 seruieris B 24 est tui B 25 de fam.] a dominatu B amanit. ex aminat. J Ammonit. ? philistim Ja.c.SB 174 Sancti Hieronymi que et diuersarum gentium liberarunt. nouissimc sub regibus offendisti deum et omnis prouincia Babylonia uastante deleta est 2 et per septuaginta annos mansit solitudo. a Cyro, rege Persarum, est laxata captiuitas — Hesdra hoc et Neemia plenissime referunt — , extructum est tcmplum sub Dario, rege Persarum atque Medorum, s a Zorababel, filio Salathiel, et Iesu, filio Iosedech, sacerdote. magno. quae passi sitis a Medis, Aegyptiis Macedonibusque, non numero nec tibi adducam in memoriam Antiochum Epiphanen, crude- lissimum omnium tyrannorum, nec Gnaeum Pompeium, Gabi- nium, Scaurum, Uarum, Cassium Sossiunique replicabo, qui tuis 10 8 urbibus et praecipue insultauere Hierosolymae. ad extremum sub Uespasiano et Tito urbs capta templumquc subuersum est. deinde ciuitatis usque ad Adrianum principem per quinquaginta annos mansere reliquiae. post euersionem templi paulo minus per quadrin- gentos annos et urbis et temph ruinae permanent. ob quod tantum 15 facinus? certe non colis idola, sed etiam seruiens Persis atque Ro- 4 manis et captiuitatis pressus iugo ignoras ahenos deos. quomodo clementissimus deus, qui numquam tui oblitus est, nunc per tanta spatia temporum miseriis tuis non adducitur, ut soluat captiuitatem et, ut uerius dicam, expectatum tibi mittat antichristum ? ob quod, -m inquam, facinus et tam execrabile scelus auertit oculos suos ? igno- ras ? memento uocis parentum tuorum : sanguis eius super 22 Matth. 27, 25 1 liberauerunt 2 2 omnis tua 2p.c.m2D babilonia 2 babillonia D rege (s.l.ml) babilonio B gente Babylonica g 3 et om.D permansit sol. 2p.c.m2 mansit templi sol. Bp.c.mH templi sol. permansit D ciro 2a.c.m2B 4 est — 5 Pers. tfl mg.inf.2 hesdra J esdra 2a.c.m2D hesdras/J esdras 2p.c.m2 nee(ex neo 2")mias 2p.c.m2B Nchemias g planissime £ 6 zorababel 2 sa- latiel B salat(h s.i.)ihel 2 h(i sl)esu I Iosedec g 7 aegyptis J,Ia.c. egiptiis B et mac(h s.i.m2J)edonibus quae J2 et macedonibus B enumero g 8 in s.1.2' antiochum (ochum in ras.m2) B antiquorum J ephifanen JI epiphanem B 9 g(s.J.m2 in ulroque co capite ID 7 eloquentissime D duplici Ba.c.mS 8 honoratior s.l.m2B,om.J 10 eadem I mihi die £ _expetitae f 11 inculcto (stc) ex incuncto D 12 est karitatis B; add. finit epl de terra iudae longa CLX milibus, lata cir- citer XLVII J explicit ad dardanum D A — Berolinensis lal. 17 s. IX (continei praeter integram epistulam etiam parlem epistAae ab initio usque ad p. 183, 8 suo; iibicumque in hac epislulae parte duo apographa inler se non consenliunt, siglis A l el A' usus sum). 58 = Caroliruhensis Augiertsis 105 s. IX— X. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX-X. B = Berolinensis lat. 18 s. XII. ad demetriadem 93D ad demedriadem (sic) uirginem A l A % ad nicea deme- triadg B; Hieronymi nonu,n exhibet titulus in 58 15 adulisc. A l %a.c.m2 adolisc. Sdp.c.m2 adolesc. A l p.c.m2A'B 16 alt. uel s.l.% 17 demedriadem A l D de(me s.i.)triadem A 1 176 Sancti Hieronymi ct nobilitate et diuitiis prinia est in orbe Eomano, si cuncta uirtuti- bus eius congrua dixero; adulari putabor, si quaedam subtraxero, ne incredibilia uideantur, damnum laudibus eius mea faciet uere- 2 cundia. quid igitur faciam ? quod inplere non possum, negare non audeo: tanta est auiae eius et matris, insignium feminarum, in i iubendo auctoritas, in petendo fides, in extorquendo perseuerantia. neque enim ut nouum quiddam et praecipuum a me flagitant, cuius ingenium-in huiusce modi materiis saepe detritum est, sed ne uocis meae pro uirili parte desit testimonium in eius uirtutibus explican- dis, cuius — ut incliti oratoris utar sententia — s p e s m a g i s 10 1 a u d a n d a q u a m r e s e s t, quamquam puellares annos fidei ardoie superarit et inde coeperit, unde alias desisse perfectae con- summataeque uirtutis est. 2. Procul obtrectatio, facessat inuidia, nullum in ambitione sit crimen. ignoti ad ignotam scribimus: dumtaxat iuxta faciem cor- is poralem; alioquin interior homo pulchre sibi cognitus est illa notitia, qua et apostolus Paulus Colosenses multosque credentium 2 nouerat, quos ante non uiderat. quantum sit apud me merituni, im- mo miraculum uirginis nostrae, hinc potest aestimari, quod occu- patus in explanatione templi Hiezechielis — quod opus in omnibus 2t scripturis sanctis ueldifficillimum est — et in ea parte delubri, in qua sancta sanctorum et thymiamatis altare describitur, malui parum- per hoc uti deuerticulo, ut de altari transirem ad altare et hostiam uiuam, placentem deo ac sine ulla macula aeternae pudicitiae 8 consecrarem. scio, quod ad inprecationem pontificis flammeum 2» uirginale sanctum operuerit caput et illud apostolicae uocis insigne 10 Cicero, de re publica inc. sedis fr. 5 M. 17 cf. Col. 2, 1 20 cf. Ezech. c. 40—46 23 cf. Rom. 12, 1 1 mbeA l a.c.n>2A 2 romana^' 2 adolari A^Ha.c.n&^A* 3facietmeaB 5 auia A*a.c.m2 7 et praec. quiddam (quidam D)AD quidam D quid S8 S materia ex materies m2A l 11 est quam res B 12 superaret AtyD unde s.l.m2$i ubi B aliis 93 14 nulla A* 15 criminis A* innoti B innotam B ignota A 1 ignotum 93 16 ulterior A' 17 et s.l.m29},om.A l D paul. apost. B paulus s.(.m?93 Coloss. g 18 uidcrat] nouerat A l a.c.m2 20 explan.] hoc explicatione A' iezechielis D ezechielis B 21 uel] uel maximum uel A* qua sj.93 quo AD 22 tym. 93 tim. cel. discr. 93 23 hoc diuert. uti A* uti hoc diuert. g diuert. A 2 B,A'18p.c.7n2 transire D 25 inpraedicatio- ncm A 2 flameum 93 Epistula CXXX 1—3 177 celebratum sit : uolo autem uos omnes uirginem castam exhibere Christo, quando adstitit re- gina a dextiis eius in uestitudeaurato circum- data uarictate. qua ueste polymita et multarum uirtutum 5 diuersitate contexta indutus fuit et Ioseph et regum quondam ute- bantur f iliae. unde et ipsa sponsa laetatur ac dicit : i n t r o- 4 duxit me rex in cubiculum suum sodaliumque re- spondit chorus : omnis gloria filiae regis intrin- s e c u s. sed et nostra oratio dabit aliquid emolumenti. equorum 10 cursus fauore pernicior fit, pugilum fortitudo clamoribus incitatur, paratas ad proelium acies strictosque mucrones sermo imperatoris accendit: igitur et in opere praesenti auia quidem materque plan- tauerint, sed et nos rigabimus et dominus incrementum dabit. 3. Rhetorum disciplina est abauis et atauis et omni retro no- 15 bilitate ornare. quem laudes. ut ramorum sterilitatem radix fecunda conpenset et, quod in fructu non teneas, mireris in trunco. scilicet nunc mihi Proborum et Olybriorum clara repetenda sunt nomina et inlustre Anicii sanguinis gcnus, in quo aut nullus aut rarus est, qui non meruerit consulatum, aut proferendus Olybrius, uirginis 2» nostrae pater, quem inmatura morte subtractum Roma congemuit. uereor plura dicere, ne sanctae matris uulnus exasperem et uirtu- 2 tuni eius recordatio fiat doloris instauratio. pius fihus, uir ama- bilis, clemens dominus, ciuis affabilis, consul quidem in pueritia, sed morum bonitate senator inlustrior. fehx morte sua, qui non 25 uidit patriam corruentem, immo fehcior sobole, qui Demetriadis 1 "II Cor. 11, 2 2 Ps. 44, 10 4 cf. Gen. 37, 3 6 *Cant. 1, 3 8 *Ps. 44, 14 12 cf. 1 Cor. 3, 6 24 cf. Uergil. Aen. XI 159 2 adstetit AS8a.c.m2 astitit '&p.c.m2B 3 a] ad A' circumamicta B 4 polimita codd. 5 contesta D fil. ut. A' 6 hac D 7 respondct B 8 gloria] add. eius s.l.m2A' filiae om.A* 9 et om.A' cmulumenti A l D 10 currus D clarioribus A' 11 paratas] pares B proel. A' prel. D prael. cet. 12 plantauerunt A'B 13 rigauerimus B all. et om.A' 14 rethorum codd. disciplinae 58 abauis scripsi ab auis A'$iB auis A'D 15 quam D ut ram.] ultra morum A' lfi conpenset] conpetens A' etom.B qaoA' truncosA' 17 olibriorum B clibiorum A' 18 inlustri A'a.c.m2D est] erit A'D 19 me- ruit B consol. A'9ia.c.m2 aut] ut B preferendus A' olibrius B 20 in matura B gemuit A' 22 cius om.A' instauratio] in ista oratio A' 23 ciues 58 cibis A'D 25 subole A"8p.c.m1 demetriades A"%a.c.m2,D LVI. Hieron. EpUt. III. Hilberg. 12 178 Sancti Hieronymi proauiae nobilitatem insigniorem reddidit Demetriadis filiae per- petua castitate. 4. Uerum quid ago? oblitus propositi, dum admiror iuueneni, laudaui aliquid bonorum saecularium, cum in eo mihi uirgo magis nostra laudanda sit, quod haec uniuersa contempserit, quod non se 5 nobilcm, non diuitiis praepotentem, sed hominem cogitarit. incredi- bilis animi fortitudo inter gemmas et sericum, inter eunuchorum et puellarum cateruas et adulationem ac ministeria familiae perstre- pentis et exquisitas epulas, quas amplae domus praebebat abundan- tia, appetisse eam ieiuniorum laborem, asperitatem uestium, 10 2 uictus continentiam. legerat enim domini uerba dicentis: qui mollibus uestiuntur, in domibus regum sunt. stupebat ad conuersationem Hehae et Iohannis Baptistae, quorum uterque zona pellicia adstrinxit et mortificauit lumbos suos, alter uenisse narratur in spiritu et uirtute Heliae praecursor domini. 15 in utero prophetans parentis et ante diem iudicii iudicis uoce laudatus. Annae, fihae Fanuelis, mirabatur ardorem, quae ora- tionibus atque ieiuniis usque ad ultimam senectutem in templo domino seruiebat. quattuor uirginum fiharum Phihppi desidera- bat chorum et unam se illarum esse cupiebat, quae pudicitia 20 3 uirginali prophetiae gratiam consecutae sunt. his et huiusce modi cogitationibus pascebat animum nihil ita metuens quam auiam matremque offendere. quarum cum incitaretur exemplo, uoluntate et studiis terrebatur, non quo disphceret eis sanctum propositum, sed quod pro rei magnitudine optare id et appetere s& 11 Matth. 11, 8 13 cf. IV Reg. 1, 8 cf. Matth. 3, 4 etc. 15 cf. Matth. 11, 14 cf. Matth. 11, 10 16 cf. Luc. 1, 41 cf. Matth. 11, 11 17 cf. Lnc. 2, 36—37 19 cf. Act. 21, 9 > 1 proauae B demedriadis D dimedriadis A l ,s.l.m2$i,om.B 3 agam A* 4 in eo] mo B magis uirgo nostra mihi B 5 alt. quod om.A* se non g 6 potentem B praepollentem g cogitaret A l D,S8Ba.c.m2 incredibili A* 7 syricum A l D 8 &<16l. A'$ia.c.m2,D strepentisA* 9 et om.A % domos A' habund. A'D B 10 appetisset A* 11 continentia A* uerbum domini A* uerba domini B 13 stupebant A* 14 zonam pelliciam A* pellicea 5 mortificabit D 16 prophetat parentes A* uoce] ore B 17 fanuh. D pha- nuh. A* 19 domini A* 20 pudic(t 4 l )itiae A l %a.c,A* 21 huiusmodi B 22 nihil ita metuens quam] ubi metuens A* 24 uoluntatis B quod B eis ex ei B 25 quo %,om.A* obtare A'93 id om.A l D Epistula CXXX 3—5 179 non auderent. acstuabat Christi tiruncula, oderat ornatum suum et cum Hester loquebatur ad dominum: tu nosti, quod oderim insigne capitis mei — hoc est diadema, quo utebatur quasi regina — et tantae ducam inmun- sditiae uelut pannum mulieris menstruatae. aiunt sanctae et nobiles feminae, quae eam uidere, quae norunt, 4 quas de litore Galliarum ad habitationem sanctorum locorum hostium per Africam conpulit saeua tempestas, noctibus et secreto consciis tantum uirginibus dei, quae in matris et auiae comitatu 10 orant, numquam eam linteamine, numquam plumarum usam mollitie, sed ciliciolum in nuda humo habuisse pro stratu, iugibus faciem rigasse lacrimis saluatoris mente genibus aduolutam, ut suum reciperet propositum, ut inpleret desiderium, ut auiae ani- mum matrisque molhrct. 15 5. Quid ultra differo? cum iam nuptiarum adpropinquaret dies et futuro matrimonio thalamus pararetur, secrete ct absque arbitris noctemque habens pro solacio talibus fertur se armasse consiliis: 'quid agis, Demetrias? cur pudicitiam tanto pauore defendis ? libertate opus est et audacia. quae sic in pace metuis, 20 quid faceres in martyrio perpetrando? quae tuorum uultum ferre non potes, quomodo sustineres tribunalia persecutorura ? si te uirorum exempla non prouocant, hortetur faciatque secu- 2 ram beata martyr Agnes, quae et aetatem uicit et tyrannum et titulum castitatis martyrio coronauit. nescis, misera, nescis, y 25 cui debeas uirginitatem tuam. dudum inter barbaras tremuisti 2 *Esth. 14, 16 23 cf. Prudcntius, Perist. carm. XIV etc. ltir.Btyr.ee/. oderat] ostcnderat A 1 , om.A' ordinatum A % 2Estherg ad s.l.A* 3 insignem (m eras.)S9 4 quod D tantam A % ducebat B inmunditiam A' 5 mulieris om.g 6 uidcrunt ? et uidere B quae no- nint om.A' alt. quae in ras.n&B 7 littore Bp.c.mZ 8 hostium] hospitium A 2 affricam A'B 9 conscius D comitatu e(s.l.add. ne m2)rant (uoluit uene- rant)23 commitauerant A* 10 lint. numq. om.A 1 usa A % 11 strato A* 12 gen. mente B mento Engelbrecht aduoluta B 13 alt. ut] ut ad A* 16 secrete (tert. e in ras.) 58 secret^ A % secreta B secreto g ali. et om.A* 17 ar- bitriis Dp.c.mZ se fertur f 18 quur A' D,A % fta.c.m2 pauore] pudore A' 19 libertatem A % audatiam A % 20 perpetiendo martirio B martyrio perpeti- endo c; martirio A % B tuorum] duarum ^l s 22 ct faciat A 1 securam s.l.m2i&,om.Ba.c.m2 23 martyra^O pr. et s.l.m2%,om.A' B all.etexp.A* tyr.] durandum A' 24 consecrauit £ 25 uirg. tuam deb. S 12* 180 Sancti Hieronymi manus, auiae matrisque sinu et palliis tegebaris, uidisti te capti- uam et pudicitiam tuam non tuae potestatis, horruisti truces hostium uultus, raptas uirgines dei gemitu tacito conspexisti. 3 urbs tua, quondam orbis caput, Romani populi sepulchrum est, et tu in Libyco litore exulem uirum ipsa exul accipies? quam 5 habitura pronubam? quo deducenda comitatu? stridor linguae Punicae procacia tibi fescennina cantabit. rumpe moras omnes. perfecta dilectio forasmittit timorem. ad- sume scutum fidei, loricam iustitiae, galeam salutis, procede ad proelium. habet et seruata pudicitia martyrium suum. quid me- 10 tuis auiam? quid formidas parentem? forsitan et ipsae uelint, 4 quod te uelle non credunt'. his inflammata stimulis omnem cor- poris cultum et habitum saecularem quasi propositi sui inpedi- menta proiecit. pretiosa monilia et graues censibus uniones ardentesque gemmae redduntur scriniis, uili tunica induitur, is uiliori tegitur pallio et insperata auiae genibus repente prouol- s uitur fletu tantum et planctibus, quae esset, ostendens. obsti- puit sancta et grauis femina alienum habitum in nepte con- spiciens, mater gaudio stabat adtonita. utraque uerum non cre- dere, quod uerum esse cupiebant. haesit uox faucibus et inter M ruborem atque pallorem metumque ac laetitiam cogitationes uariae mutabantur. 6. Succumbcndum est huic loco neque narrare adgrediar, quod dicendo minus faciam. ad explicandam incredibiUs gaudii magni- tudinem et Tulliani fluuius siccaretur ingenii et eontortae Demo- 25 sthenis uibrataeque sententiae tardius languidiusque ferrentur. 8 *I loh. 4, 18 9 cf. Eph. 6, 16 et 14 et 17 ; Ksai. 59, 17 20 cf. Uergil. Acn. II 774 etc. 1 raanibus A* et palleis Af&D apalliis ex apelliis m2A % 4 capnt orbis 4 : 5 lybico A % %D libico A'D exul ipsa g exula B 6 pronuba A* quod A : Pun. lingnae £ 7 omne D 8 dei dilectio ? 9 luricam A'a.c.%D 10 ser- uat A % a.c.m2B 12 his] add. et aliis quampluribus £ 13 praepositi A'D in- pedimcntu A* 14 munilia A'a.c.^D centibus A'a.c.m2A % ccntes (fort. uoluil centies) A'p.c.m2 16 inspirata A*D genubus s pedibus A* 17 et] mero- risque B ostcndit g obstupuit A'%Bp.c.m2 18 neptae A'%a.c.,A'I> 19 gaudio om.A' 20 cupiebat S6B 21 atque] et £ ac] et A % B atque c 22 nutabant g 23 su(cx i m2)ccurrendum A % neque] ne quid A'p.c.m2 25 et Tull. f luu. sicc. ing.] ut tull. fluuii sicc. eloquium .4* ingenii tn lextu, eloquii in mj.SJ demostenis 9iDB demosth(st A')enes a.c.m2A'A* 26 ferentur A % Epistula CXXX 5—6 181 quicquid potest cogitare animus, quicquid sermo non potest ex- plicare, illo in tempore factum audiuimus. certatim in oscula nep- tis et filiae ruunt. ubertim flere gaudio, iacentem manu attol- lere amplexarique trepidantem, agnoscere in illius proposito 5 mentem suam et gratulari, quod nobilem familiam uirgo uirgi- nitate sua nobiliorem faceret. inuenisse eam, quod praestaret generi, quod Romanae urbis cineres mitigaret. Iesu bone, quid t illud in tota domo exultationis fuit? quasi ex radice fecunda multae simul uirgines pullularunt exemplumque patronae et io dominae secuta est clientium turba atque famularum. per omnes domos feruebat uirginitatis professio, quarum cum inpar esset in carne condicio, unum erat praemium castitatis. parum loquor: cunctae per Africam ecclesiae quodam exultauere tripudio. non 3 solum ad urbes, oppida uiculosque, sed ad ipsa quoque mappalia 15 celebris fama penetrauit. omnes inter Africam Italiamque in- sulae hoc rumore repletae sunt et inoffenso pede longius gaudia cucurrere. tunc lugubres uestes Italia mutauit et semiruta urbis Romae moenia pristinum ex parte recepere fulgorem propitium sibi aestimantes deum in alumnae conuersione perfecta. putares 20 extinctam Gothorum manum et conluuicm perfugarum atque seruorum domini desuper intonantis fulmine concidisse. non sic 4 post Trebiam, Trasumennum et Cannas, in quibus locis Roma- norum exercituum caesa sunt milia, Marcelli primum apud Kolam proelio se populus Romanus erexit. minori prius gaudio strata 25 Gallorum agmina auro redempta nobilitas et seminarium Romani 23 cf. Cicero, Brutus 12 1 non om.g 2 pr. in om.A 1 aud.] est g 3 fiiiaej mater et filia A'D filia, mater et auia g prae gaudio g manum A 1 5 uirgo om.B uirgini- tatem suam A l a.c. uirginitatis suae A' 6 inuenisset A % 8 illum A' fecun- dae A' 9 pulularunt A' pollularent A'a.c.m2 10 clientum B omnia A l omne D 11 domus A l B 13 cunctae] nunc te A' affricam A'B,Dp.c.m2 quondam exultabere A' 14urbem4* ad s.X.mZA' magaliag \boxas\&A 1 omne D affricam Dp.c.m2 16 conpleta A' completae g 17 Italia] ita A' semifsey. ras. 2 KU„ s.l. ruta m2)$5 18 recepere A'S8Dp.c.m2,B cecipere cel. propitius A' 19 existimantes A' dnm B 20 Gotthorum g 22 trasume- num B thrasumennum A'a.r.^8p.c.D thrasumenum A l p.r.V5a.c. tra(n s.i.m2)sime- num A* 24 praelio prelio A' minoris A* strata Gall.] gall. strata tunc A' stratas A*a.r.D strata s (= sunt) B 25 aura {all. a in ras.) D retenta A' seminar(i s.J.)um A' scminari(iun si.)SS seminar(ium s.l.) B 182 Sancti Hieronymi 'generis in arce cognouit. penetrauit hic rumor orientis litora et in mediterraneis quoque urbibus Christianae gloriae trium- b phus auditus est, quae uirginum Christi non huius se societate iactauit ? quae mater non tuum, Iuliana, beatum clamauit ute- rum? incerta apud infideles sint praemia futurorum: plus interim 5 recepisti, uirgo, quam obtulisti. quam sponsam hominis una tantum prouincia nouerat, uirginem Christi totus orbis audiuit. 6 solent miseri parentes et non plenae fidei Christiani deformes et aliquo membro debiles filias, quia dignos generos non inueniunt, uirginitati tradere — tanti, ut dicitur, uitrum, quanti margari- 10 tum — ; certe, qui religiosiores sibi uidentur, paruo sumptu et qui uix ad alimenta sufficiat uirginibus dato omnem censum in utros- 7 que sexus saecularibus hberis largiuntur. quod nuper in hac urbe diues quidam fecit presbyter, ut duas filias in proposito uirginali inopes relinqueret et aUorum ad omnem copiam filiorum luxuriae 15 atque deliciis prouideret, fecerunt hoc multae, pro dolor, nostri propositi feminae; atque utinam rarum esset exemplum, quod quanto crebrius est, tanto istae feliciores, quae ne plurimarum quidem exempla sectatae sunt! 7. Fertur et omnium Christianorum laude celebratur, quic- 20 quid fuerat nuptiis praeparatum, a sancta Christi synoride uir- gini traditum, ne sponso fieret iniuria, immo ut dotata pristinis opibus ueniret ad sponsum et, quod in rebus mundi periturum 2 erat, domesticorum dei inopiam sustentaret. quis hoc credat? Proba illa, omnium dignitatum et cunctae nobilitatis in orbe 25 Romano nomen inlustrius, cuius sanctitas et in uniuersos effusa 2 mediterrentis A'a.c.m2 3 uirgo B se om.A' societati A'D 4 iuli- ane A l — ne A' 5 incerta om.A' sint licet A'p.c.m2 sit licet A' 6 reci- pisti.4.\D,33».c.m2 sponsaA 2 8xpianae.4 l 9 inueniant SBo.c.m? 10 mar- garita B 11 certum quos religiorcs A' certe quid(d exp.) rele(i m3)giosioros A l sumpto A' 12 utroque scxu SB 14 uirginitatis B 15 reliquerit SBa.c.m3 luxu(ex 0 m2A')n&e ad omnem cop. fil. A l D luxoriae (sl ad omnem copiam fiIiorum)93 filiorum om.A' luxoriac A l a.c.m2A'18 16 dilic(t A')w A 1 ® a.c.m2A* multi A' 17 praepositi A*D rarum] paruum A* 18 quanti Aa.c.m2D 19 exemplum S8 sccutae S8B 20 quidquid A'a.r.®D 21 a sancta Chr. syn.] scas noride A' a sanctis feminis non detractum B uirgini sed B 22 ditata A' detota A'a.c.m2D decorata A'p.c.m2 23 sponsam A'Da.c. 24 sust. in. 25 probam illam .4'93D orbe romane D urbe roma non A' 26 inlustre A' in s.l.m2A' effusos A' Epistula CXXX 6—7 bonitas etiam apud barbaros uenerabilis fuit, quam trium libe- rorum, Probini, Olybrii et Probi, non fatigarunt ordinarii con- sulatus et cum incensis direptisque domibus in urbc captiuitas, nunc auitas uenundare dicitur possessiones et facere sibi amicos s de iniquo mammona, qui se recipiant in aeterna tabernacula, ut erubescat omnis ecclesiastici ministerii gradus et cassa no- mina monachorum emere praedia tanta nobilitate uendente. uix 3 barbarorum effugerat manus et auulsas de conplexu suo uirgines fleuerat, cum subito intolerabili et quod numquam timuerat 10 amantissimi filii orbitate percutitur et quasi futura uirginis Christi auia spe futurorum mortiferum uulnus excepit probans in se uerum esse, quod in lyrico carmine super iusti praeconio dicitur: si fractus inlabatur orbis, 15 inpauidumferientruinae. legimus in uolumine Iob : adhuc isto loquente u e- 1 nit alius nuntius etin eodem: temptatio — siue, ut melius habetur in Hebraeo, militia — est uita ho- minis super t.erram. ad hoc enim laboramus et in sae- 20 culi huius periclitamur militia, ut in futuro saeculo coronemur. nec mirum hoc de hominibus credere, cum dominus ipse tempta- tus sit. et de Abraham scriptura testatur, quod deus temptauerit eum. quam ob causam et apostolus loquitur : gaudentess in tribulatione et: scientes, quod tribu- 25latio patientiam operatur, patientia pro- baUonem, probatio spem, spes autem non 4cf. Luc.16,9 UHorat.c. 1113,7— 8 16*Hiobl,18 17*Hiob7,l 21 cf.Matth. 4,1—11 22 cf. Gen. c. 22 23 *Rom. 12,12 24 *Rom.5,3-6 1 barbaras A 2 puerorum B 2 prob. olibrii et probi olibrii prob. et probi A'B probini D fatigarant A' fatigauerunt B consularis A' 3 et om.g dom. dir. B domibus] omnibus 33 captiuis B captiuitas sit g 4 aui- tas g habitas codd. dic. uen. A 1 5 mammona S8B mamona eet. 6 erube- scant A'B omnis A'D in quibusdam S3B in quibus A' 8 et s.1.58 con- spectu A 2 suo] hic desinit A' 9 et om.g 10 et filii A 11 auia spe] auiaspD auiae B morti*ferunt D 12iustiuiriB 16 beati(s.(.m2)iob 3} 18 Hebraico 20 coronemur ex ornemur m2S ' 22 dc s.i.SB habraham A testetur ®,Bp.e.m2 25 operetur SBp.c.B 184 Sancti Hieronymi c o n f u n d i t, et in alio loco : quis nos separabit a caritate Christi? tribulatio an angustia an persecutio an fames an nuditas anpericu- lurn an gladius? sicut scriptum est:quia propter te mortificamur tota die, aesti-s emati sumusut oues occisionis. ct Esaias huiusce modi homines cohortatur dicens: qui ablactati estis a lacte, qui auulsi ab ubere, tribulationem super tribulationemexpectate, spem super spem. non sunt condignae passioneshuiusio temporis ad futuram gloriam, quae reue- 7 1 a b i t u r i n n o b i s. cur ista replicauerim, sequens sermo monstrabit. quae de medio mari fumantem uiderat patriam et fragili cumbae salutem suam suorumque commiserat, crudeliora inuenit Africae litora. excipitur enim ab eo, quem nescias utrum 15 auarior an crudelior fuerit, cui nihil dulce praeter uinum et pre- tium et qui sub occasione partium clementissimi principis sae- uissimus omnium extitit tyrannorum et — ut aliquid loquar de fabulis poetarum — quasi Orcus in tartaro non tricipitem sed mul- torum capitum habuit Cerberum, qui cuncta traheret, laceraret, 20 8 extingueret. hic matrum gremiis abducerepactas, negotiatoribus et auidissimis mortalium Syris nobilium puellarum nuptias uendere, non pupillorum, non uiduarum, non uirginum Christi inopiae parcere manusque magis rogantium spectare quam uultus. hanc feram et Charybdim Scyllamque succinctam 2S multis canibus fugiens barbaros matrona sustinuit, quae nec 1 *Rom. 8, 35—36 7 *Esai. 28, 9—10 10 Rom. 8, 18 15 ab co, quem etc.] = Heraclianus, comes Africae 17 principis] = Honorius 21 Uergil. Aen. X 79 1 confundat s %,Bp.c.m2 separauit D 2 ChristiJ dei g 6 isayas B 7 ortatur B 9 expectantes B 14 cimbao Ap.r.B cymbae g 15 affricae DB littoram Aa.c. littora g utrum] ut cum D 17 partium] portus Ap.c.vt! 19 multo D 20 traherct] add. ac g 21 extingueret s.l.$$ml,om.cet. matris D pactas]partus in ras.m2B 23uenderetB pr.nonuircw.m2B pupillaruin AD 24 manusque magis (magis s.Z.23) Ap.c.m2%)B manuquc (quae D) manus Aa.c.mZD magisque manus g spectare B expcctare cet. 25 uultus— 26 multis vm.D et om.g caribdim codd. ; seq. in eras.33 scillamque codd. 26 qui g Epistula CXXX 7 naufragiis parceret nec captiuitatibus flecteretur. imitare, crude- 9 lis, saltim hostem Romani imperii. Brennus nostri temporis tantum, quod inuenerat, tulit; tu quaeris, quod non inuenis. et mirantur aemuli — uirtusenimsemperinuidiaepatet— , curtanta- 5 rum secum pudicitiam tacita proscriptione mercata sit, cum et ille partem sit dignatus accipere, qui totum potuit auferre, et haec quasi comiti negare non ausa sit, quae se intellegebat sub nomine priuatae dignitatis tyranno seruientem? sentio me ini- 10 micorum patere morsibus, quod adulari uidear nobilissimae et 10 clarissimae feminae. qui accusare non poterunt, si me scierint hucusque tacuisse; neque enim laudaui in ea umquam antiquita- tem generis, diuitiarum et potentiae magnitudinem uiro uiuente uel mortuo, quae alii forsitan mercennaria oratione laudauerint. mihi propositum est stilo ecclesiastico laudare auiam uirginis 11 is meae et gratias agere, quod uoluntatem eius sua adiuuerit uo- luntate. alioquin cellula monasterii, uilis cibus uestisque con- tempta et aetas uicina iam morti breuisque temporis uiaticum carent omni adsentationis infamia. denique in reliquis partibus omnis mihi sermo ad uirginem dirigetur et uirginem nobilem et 20 nobilem non minus sanctitate quam genere, cuius quanto subli- mis ascensus est, tanto lapsus periculosior. (unum) illud tibi, nata deo, proque omni-12 b u s u n u m praedicam et repetens iterumque ite- 25 r u m q u e m 0 n e b 0, ut animum tuum sacrae lectionis amore occupes nec in bona terra pectoris tui sementem lolii auenarumque suscipias, ne 2 Brennus nostri temporis] = Alaricus 22 Uergil. Aen. III 435— 436 27 cf. Matth. 13, S 1 parccrent— flecterentur g 2 saltem S8p.cS 3 inuenerit Aa.c.S&D 4 tantarum rcrum sccum (secum s.l.) B 5 pudicitia D perscriptionc AD 6 dignatus sit 5 8 seruiente D 9 adolari A%a.c.m2,D nob. fem. et clar. B clar. et nob. fcminae g 10 clar.] kme D quia A potcrint AD,%ia.c. scirent B 11 laudabis (s poslea add.)D 13 laudauerunt Sfla.r. laudauer B 15 gratiam reddere B quod s.l.mZB uoluntati B 17 breuis- que(sezp.)A 19 pr.etom.B 20 quanto] parte D sublimiore 211apsuD 22 pr. anum om.codd. preque Ap.c.m2 praeque 5 24 pr. que erasSd,om.cel. 27tuiont.4 nec(c exp.) A s 186 Sancti Hieronymi dormiente patre familias — qui est vovg, id est animus, deo semper adhaerens — inimicus homo zizania superseminet, sed semper loquaris :in noctibus quaesiui, quem di- lexit anima mea. ubi pascis, ubi cubas in meridie?et:adhaesit postte anima mea, me 5 suscepit dextera tua illudque Hieremiae : n o n 1 a- boraui sequens te. neque enim estdolor in lslacob nec labor in Israhel. quando eras in saeculo, ca, quae erant saecuh, dihgebas : pohrc faciem purpurisso et cerus- sa ora depingere, ornare crinem et ahenis capilhs turritum uerti- cem struere, ut taccam de inaurium pretiis, candore margarita- rum Rubri Maris profunda testantium, zmaragdorum uirore, ce- rauniorum flammis, hyacinthorum pelago, ad quae ardent et 14 insaniunt studia matronarum. nunc autem, quia saeculum re- liquisti et secundo post baptismum gradu inisti pactum cum aduersario tuo dicens ei: 'renuntio tibi, diabole, et saeculo tuo et pompae tuae et operibus tuis', serua foedus, quod pepigisti, et esto consentiens pactumque custodiens cum aduersario tuo, dum es in uia huius saeculi, ne forte tradat te iudici et de suo ah- quid usurpasse conuincat tradarisque ministro, qui ipse est ini- micus et uindex, et mittaris in carcerem et in tenebras exteriores, quae, quanto a Christo, uero lumine, separamur, tanto nos maiori horrore circumdant, et non inde exeas, nisi soluas nouissimum quadrantem, id est minimum quodque delictum, quia et pro oti- oso uerbo reddituri sumus rationem in die iudieii. 8. Haec dicta sint non infausto contra te uaticinio, sed pa- uidi cautique monitoris officio ea quoque in te, quae tuta sunt, 1 cf. Matth. 13, 23. 25 3 *Cant. 3, 1 4 *Cant. 1, 6 5 »Ps. 62, 9 6 *Hier. 17, 1G 7 *Num. 23, 21 18 cf. Matth. 5, 25 21 cf. Matth. 22, 13 23 cf. Matth. 5, 26 24 cf. Matth. 12, 36 27 cf. Uerg. Aen. IV 298 1 qui est Ap.c.mSSi quies uel qui es cet. seinper deo B 2 inimicos D 3 diligit B 4 cubes A^8a.c.m2,D 5 inhaesit SBa.c.Z) inesit A an. mea post te B 6 iheremiae B laborabit D 8 nec ex et 83 9 purpurissimo A 12 smar. g zmaragdino B cerauneorum MD 13 iacinth. A iachint. 330 iacinct. B ad quae] atque D ad q; A ardenti (i s.l.m2)A 14 (in in mg.) saniunt 33 quia] que A cur D 16 tuo om.D 17 pompis tuis B 19 et te de j 20 et inimicus et s 21 ext. ten. B 22 separantur 33 24 et s.l.m2B 26 sunt DB 27 tuta ex tua m2B Epistula CXXX 7—8 187 formidantis. si spiritus, inqiut, potestatem haben- tis ascenderit super te, locumtuumne di- m i s e r i s. quasi in procinctu et in acie stamus semper ad pu- gnam. uult nos loco mouere hostis et de gradu excedere, sed soli- -i 5 danda uestigia sunt et dicendum :statuit supra petram pedes meos et: petra refugium lcporibus, pro quo multi 'erinacios' legunt, animal paruum et fugax et [peccatorum] sentibus praegrauatura. sed ideo Iesus spinis coro- natus est et nostra delicta portauit et pro nobis doluit, ut de io sentibus et tribulationibus feminarum, ad quas dicitur: in an- xietatibus et doloribus paries, mulier, et ad uirum conuersio tua et ipse tui domi- nabitur, rosae uirginitatis et lilia castitatis nascerentur. unde et sponsus pascitur inter lilia et inter eos, 3 tsqui uestimenta sua non coinquinauerunt — uirgines enim permanserunt audieruntque praeceptum: c a n- dida sint semper uestimenta tua — , et quasi auctor uirginitatis et princeps loquitur confidenter : e g 0 f 1 0 s campi et lilium conuallium. petra igitur leporum 4 20 est, qui in persecutionibus de ciuitate fugiunt in ciuitatcm nec timent illud propheticum: periit fuga a me. montes autem excelsi ceruis, quorum colubri cibus sunt, quos educit puer paruulus de foramine, quando pardus et haedus re- quiescunt simul et bos et leo comedunt paleas, ut nequaquara 25 bos discat feritatera, sed leo doceatur mansuetudinem. reuer- s tamur ad propositum testimoniura: si spiritus p 0 1 e- 1 Eccle. 10, 4 5 Ps. 39, 3 6 *Ps. 103, 18 10 *Gen. 3, 16 14 Cant. 2, 16 et 6, 2 15 *Apoc. 3, 4 16 *Eccle. 9, 8 18 Cant. 2, 1 19 cf. *Ps. 103, 18 21 Ps. 141, 5 Ps. 103, 18 22 cf. Esai. 11, 6-8 26 Eccle. 10, 4 1 formidantes ABa.c.m2$D 3 procincto A8a.c.m2.D 4 decedere g 5 sunt uest. sunt (alt. sunt s.l.m2)B supcr S8Z) 7 eri(ex e m2)nacios 58 eri(ez e m2)natios A erenacios D herinaciis B herinacios s Icgunt] add. heri- nacios g 8 peccatoruni ut scioli addiiamenlum seelusi, capilloruin coni. Engel- brecht, spinarum substituit g Iesus om.A 9 portabit D 12 uirum tuum B conuersatioA 13 cast. lil. B nasceretur.458o.cm2 17 semper om.B 18 actor B 20 fug. de ciu. £ 21 timent] mittent Aa.c.mS dimittunt Ap.c.m2 22cibiB quod (quos m2A) scducit AD 23 hedus codd, 25 bos »«di(s s.i.m2)cat A 188 Sancti Hieronymi statem habentis ascenderit super te, 1 o c u m tuum ne dimiseris. post quod sequitur: quia cura- tio quiescere facit peccata maxima. qui uersi- culus hunc habet sensum: si in cogitationes tuas coluber ascende- rit, omni custodia serua cor tuumet cum Dauid 5 canito :aboccultis meis munda me, domine, et ab alienis parce seruo tuo, etad peccatum maxi- mum, quod opere perpetratur, nequaquam peruenies, sed incen- tiua uitiorum statim in mente iugulabis et paruulos Babylonios allides ad petram, in qua serpentis uestigia non repperiuntur, 10 cauteque domino promittis: si mei non fuerint do- minati, tunc inmaculatus ero et emundabor 6 a delicto maximo. hoc est, quod et alibi scriptura testa- tur: 'peccata patrum rcddam in tertiam et quartam generati- onem', ut cogitationes nostras mentisque decretum non statim a puniat, sed reddat in posteris, id est in malis operibus et in delic- torum perseuerantia, quando loquitur per Amos : super tri- bus et quattuor inpietatibus illius et illius ciui- tatis nonne auersabor eam? 9. Haec cursim quasi de prato pulcherrimo sanctarum scrip- 20 turarum paruos flores carpsisse sufficiat pro commonitione tui, ut claudas cubiculum pectoris et crebro signaculo munias frontem tuam, ne exterminator Aegypti in te locum repperiat, sed pri- mogenita, quae apud Aegyptios pereunt, in tua mente saluentur et dicas cum propheta: paratum cor meum, deus, 25 paratum cor meum; cantabo et psallam. exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium 2 *Eccle. 10, 4 5 Pron. 4, 23 6 *Ps. 18, 13—14 9 cf. Ps. 136, 9 10 cf. Prou. 30, 19 11 Ps. 18, 14 14 cf. Ex. 20, 5; Num. 14, 18; Deut. 5, 9 17 cf. Am. 1, 3 et 2, 4 23 cf. Gen. e. 11 et 12 25 *Ps. 107, 2—3 6 domine] 38 9 babil. DB babylonis 23a.c.m2 10 reper. A,Da'.c. 11 promittes B dominata Bp.c.m2 13 et om.g 14 reddam] add. in filios $ et in quartam g 17 persenerantiam A58a.c.,D quando] quoniam s per Amos loq. g 18 inpiet. et quatuor B sceleribus (exp.) impietatibus S8 all. illius s./.SS 19 nonne inras.2 litt.B 21 carpsisse B carpisse cet. com- mo(u Aa.c.m2D)mt\{t\ s.l.A)oi\em (m exp.A,eras.3i)A%iD 22 ut et g sign. crucis £ 24 egyptio(ea; u A)s AB 27 exsurge, gloria mea om.B exurge utroque loco D, altero B Epistula CXXX 8-10 189 e t c i t h a r a. quam adsumere iubetur et Tyrus multis pec- 2 catorum confossa uulneribus, ut agat paenitentiam et maculas pristinae foeditatis cum Petro amaris abluat lacrimis. uerum nos ignoremus paenitentiam, ne facile peccemus. illa quasi secunda 5 post naufragium miseris tabula sit: in uirgine integra seruetur nauis. aliud est quaerere, quod perdideris, aliud possidere, quod numquam amiseris. unde et apostolus castigabat corpus suum et 3 in seruitutem redigebat, ne aliis praedicans ipse reprobus inueni- retur, corporisque ex persona generis humani inflammatus ardori- 10 bus loquebatur: m i s e r e g 0 homo, quis me libera- bit de corpore mortis huius?et iterum : s c i 0, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum; uelle enim adiacet mihi, ut faciam autem bonum, nequaquam. neque enim, 15 q u 0 d uolo, bonum, sed, quod nolo, malum, hoc facio et denuo: qui in carne s u n t, deo placere non possunt. uos autem non estis in carne, sed in spiritu, si tamen spiritus dei habitat in uobis. 20 10. Post cogitationum diligentissimam cautionem ieiuniorum tibi arma sumenda sunt et canendum cum Dauid: humili- aui in ieiunio animam meam et: cinerem quasi panem manducaui et: cum molesti essent mihi, induebar cilicio. Eua per cibum 2 25 eiecta est de paradiso. Helias quadraginta dierum exercitatus ieiunio igneo curru rapitur ad caelum. Moyses quadragiuta die- bus ac noctibus familiaritate et sermone dei pascitur et in se uerissimum probat: non in solo pane uiuit homo, 1 cf. Esai. 23, 16 3 cf. Matth. 26, 75 etc. 7 cf. I Cor. 9, 27 10 *Rom. 7, 24 11 * Rom. 7, 18—19 16 *Rom. 8, 8-9 21 *Ps. 34, 13 22 *Ps. 101, 10 23 *Ps. 34, 13 24 cf. Gen. c. 3 25 cf. III Reg. 19, 8 26 cf. IV Reg. 2, 11 cf. Ex. 24, 18 et 34, 28 28 *Matth. 4, 4 1 cythara S3D citara B 2 poen. .49) 3 lacr. abl. c: nos] non Ap.c.m2 4 paen. B poen. cel. 6 all. aliudj add. est 5 7 suum s.l.m2B 9 inflammatur D 10 liberauit A 12 quia] quoniam B in me ex me .4. 13 ailiecit A%a.c.m2,L> 23 quasi] tamquam ? raanducabam B 24 erant 25 exercitatur Aa.c.m2I) 26 curru igneo B ad] in £ 27 pasc. domini B et s.l.m2A,del.$),om.D 28 probans g; add. quod dicitur j pane solo 3} 190 Sancti Hieronymi sed in omni ueibo, quod egredieturex ore d e i. saluator generis humani, qui uirtutum et conuersationis suae nobis reliquit exemplum, post baptismum statim adsumitur ab spiritu, ut pugnet contra diabolum et oppressum eum atque 3 eontritum tradat discipulis conculcandum. unde et apostolus 5 loquitur : deus autem conterat satanan sub pedibus uestris uelociter. et tamen hostis anti- quus post quadraginta dierum ieiunium per cibum molitur insi- diasetdicit: si filius dei es, dic, ut lapides isti ♦ panes fiant. in lege mcnse septimo post clangorem tu- 10 barum, decima die mensis totius gentis Hebraeae ieiunium est et externiinatur anima illa de populo suo, quae saturitatem prae- tulerit continentiae. in Iob scriptum est de dracone : u i r t u s jb i u 8 in lumbis et fortitudo illius super um- b i 1 i c u m u e n t r i s. aduersum iuuenes et puellas aetatis ar- is dore abutitur et inflammat rotam natiuitatis nostrae et inplet illud in Osee : omnes adulterantes, quasi cli- b a n u s corda eorum, quae dei misericordia et ieiuniorum fri- s gore restringuntur. haec sunt ignita diaboh iacula, quae simul et uulnerant et inflammant et a rege Babylonio tribus pueris 20 praeparantur, qui succendit fornacem quadraginta nouem cu- bitorum habens et ipse septem ebdomadas ad perditionem, quas dominus obseruari iusserat ad salutem. sed, quomodo ibi quar- tus speciem habens quasi filii hominis inmensos mitigauit ardores et inter camini aestuantis incendia docuit flammas calorem amit- as tere et aliud oculis comminari, aliud praebere tactui, sic et in ani- mo uirginali rore caelesti et ieiuniorum frigore calor puellaris 3 cf. Matth. 4, 1 6 »Rom. 16, 20 8 cf. Matth. 4, 2 9 Matth. 4, 3 10 cf. Leu. 16, 29 et 23, 27; Num. 29, 7 , 13 *Hiob 40, 11 17 Os. 7, 4 21 cf. Dan. 3, 47 23 cf. Dan. 3, 49-50 1 egreditur ex 93p.r. procedit de B 2 uirtutcm ABa.c.m2 3 nobis in omnibus (omnibus in mg.)2i 4 ab (b eras.) 93 a cel. eum om.B 6 conte- ret £ satanam B 11 decimo £ 12 illa anima £ illa om.B 14 lumbis eius g 15 uentris eius 5 ardore] add. hostis noster g 17 in s.LSB.om.S omne D omnia Aa.c.m2 18 rigore g 19 restinguuntur g haec— 20 uuln. et om.A 20 all. et om.D infl.] hae flammae Ap.c.mZ a s.l.m2A 21 for- nace D XLVIIII codd. 22 hebd. g 24 fili A 25 incendium £ ammit- tere D 26 comminari] seq. et eras.B in om.A 27 rigore g Epistula CXXX 10—11 191 extinguitur et humano corpori angelorum inipetratur conuer- satio. quam ob rem et uas electionis de uirginibus se dicit domi- e ni non habere praeceptum, quia contra naturam, immo ultra na- turam est non exercere, quod nata sis, interficere in te radicem s tuam et sola uirginitatis poma decerpere, nescire torum, omnem uirorum horrere contactum et in corpore uiuere sine corpore. 11. >"eque uero inmoderata tibi imperamus ieiunia et inor- mem ciborum abstinentiam, quibus statim corpora delicata franguntur et ante aegrotare incipiunt quam sanctae conuersa- 10 tionis iacere fundamenta. philosophorum quoque sententia est Heaovrjtag dperdc, ^-c«p/9oAdg xaxiaq elvai, quod Latinus ita potest sermo resonare : moderatas esse uirtutes, excedentes mo- dum atque mensuram inter uitia reputari. unde et unus de septem s sapientibus: n e q u i d, ait, n i m i s. quod tam celebre factum is est, ut comico quoque uersu expressum sit. sic debes ieiunare, ut non palpites et respirare uix possis et comitum tuarum uel porteris uel traharis manibus, sed, ut fracto corporis appetitu nec in lecti- one nec in psalmis nec in uigiliis solito quid minus facias. ieiti- nium non perfecta uirtus, sed ceterarum uirtutum fundamentum 20 est et sanctificatio atque pudicitia, sine qua nemo uide- b i t d e u m, gradus praebet ad summa scandentibus nec tarnen, si sola fuerit, uirginem poterit coronare. legamus euangebum s sapientium et stultarum uirginum, quarum aliae cubiculum in- grediuntur sponsi, aliae bonorum operum oleum non habentes 25 extinctis lampadibus excluduntur. latus est super ieiuniis cani- pus, in quo et nos saepe cucurrimus et multorum proprii haben- tur libri, ad quorum te mittimus lectioncm, ut discas, quid boni habeat continentia et quid e contrario mali saturitas. 2 cf. Act. 9, 15 cf. I Cor. 7, 25 11 cf. Bonitzii index Aristot. s. u. /ie- odt»;c et wreg/JoAij 13 unus dc sept. sap.] = Chilo Lacedaemonius 15 comico quoque uersu] = Terent. Andria 61 20 Hebr. 12, 14 22 cf. Matth. 25, 1—12 1 et in hum. corpore B imperatur (s.l. 1 suadetur m2D) A®D 5 thorum Ap.c.m2B 6 horrore A9Sa.c.m2 7 enormem Ap.c.m2B 8 cyborum A® 11 graecis uerits liaec latina superscripsit Am2: moderatas uirtutes supra modii malitias esse MECOTHCAC B EMECOTHETAC D EMECOTNETAC {NE exp.,s.l.H)A AIMECQTEICTAC SB 12 esse M.m2A excidentes A 18a.c.m2,D excedentia B 14 tam] tamen Aa.c.D 15 comico quoque cx co- missoque m2A comiqcoque (pr. q eras.)D 16 pr. et s.i.58 posteris A>8a.c.m2 17 nec] ne D 21 summum ascendentibus B 23 sponsi ingred. g 192 Sancti Hieronymi 12. Imitare sponsum tuum: esto auiae matrique subiecta. nullum uirorum — et maximc iuuenum — nisi cum illis uideas. nullum scias, quem illae nesciant. saecularis quoque sententia est: eadem uelle et eadem nolle, ea demum firma amicitia est. ut adpeteres uirginitatem, ut Christi 5 praecepta cognosceres, ut scires, quid tibi expediret, quid eligere dcberes, illarum te exempla docuerunt, sancta domi instruxit 2 conuersatio. non igitur solum tuum putes esse, quod tuum est, sed et earum, quae suam in te expressere pudicitiam et honora- bilium nuptiarum cubilisque inmaculati pretiosissimum germi- 10 nauere te florem, qui perfectus afferet fructus, si humiliaueris te sub potenti manu dei et scriptum semper memineris : s u p e r- bis deus resistit, humilibus autem dat s g r a t i a m. ubi autem gratia, non operum retributio sed donan- tis est largitas, ut inpleatur dictum apostoli: non est uo- is lentis neque currentis sed miserentis dei. ettamen uelle et nolle nostrum est; ipsum quoque, quod nostrum est, sine dei miseratione non nostrum est. 13. Eunuchorum quoque tibi et puellarum ac seruulorum inorcs magis eligantur quam uultuum elegantia, quia in omni 20 sexu et aetate et truncatorum corporum uiolenta pudicitia animi considerandi sunt, qui amputari nisi Christi timore non possunt. scurrilitas atque lasciuia te praesente non habeat locum. num- quam uerbum inhonestum audias aut, si audieris, non irascaris. perditae mentes hominum uno frequenter leuique sermone temp- 25 tant claustra pudicitiae. ridere et rideri saecularibus derelinque; 2 grauitas tuam personam decet, Catonem quoque — illum dico censorium et uestrae quondam urbis principem — , qui in extrema 1 cf. Liic. 2, 51 4 Sallust. Catil. 20, 4 9 cf. Hebr. 13, 4 12 *Jac. 4, 6 15 *Rom. 9, 16 4et]atqueZi 5peteresB 6pr.quidexquodm2.A elegere AS8a.c.m2,U 7 domi] dni B 8 putes tuum cr 9 pr. et om.AB 10 cubiculique B germen liabe(corr.i«habuerem2)/i 11 perfectos Ap.c.m2B afferretfi 16 dei mis. 5 17 uelle] et uelle 83 nolle non A ipsum — 18 nostrum est nm.AD ipsum- quc, quod nostrum est in mg.m23$ ipsum quoque B ipsumqueS 18 nostrum non ? 20 elegantur A%a.c.m2,D uultum A eligantia Wp.c.m2 21 pr. et «./.93 23 scurril. %p.c.m2 scuril. cet. habeant £ 24 irasc.] inesceris g (sed cf. p. 193, 7 ttu.) 25 mentis homines ? 28 censorinum B in otn.g Epistula CXXX 12—14 193 aetatc Graecas litteras non erubuit censor nec desperauit senex discere • «••••• • et M. Crassum semel in uita scribit risisse Lucilius. fuerit illa affectata seueritas et gloriam quaercns auramque popularem; nos affectus et perturba- 5 tiones, quamdiu in tabernaculo corporis huius habitamus et fragili carne circumdamur, moderari et regere possumus, ampu- tare non possumus. unde et psalmista dicit: irascimini et nolite peccare, quod apostolus disserens : s o 1, inquit, non occidat super iracundiam uestram, 10 quia et irasci hominis est et finem irae ponere Christiani. 14. Superfluum reor te monere contra auaritiam, cum generis tui sit et habere et calcare diuitias et apostolus doceat auariti- am esse idolorum cultum dominusque respondeat sciscitanti: magister bone, quid boni faciensuitam ae- lsternam possidebo? si uis esse perfectus, uade, uende omnia, quae habes, et da pau- peribus et habebis thesaurum in caelis et ueni, sequere me. apostolici fastigii est perfectaeque uir- 2 tutis uendere omnia et pauperibus distribuere et sic leuem atque 20 expeditum cum Christo ad caelestia subuolare. nobis, immo tibi diligens credita est dispensatio, quamquam in hoc omni aetati omnique personae libertas arbitrii derelicta sit. s i u i s, inquit, esse perfectus: 'non cogo, non impero, sed pro- pono palmam, ostendo praemia; tuum est eligere, si uolueris in 25 agone atque certamine coronari'. et consideremus, quam sa- 3 pienter sapientia sit locuta: uende, quae habes. cui ista praecipiuntur ? nempe illi, cui dictum est: s i uis esse per- f e c t u s. non partem bonorum tuorum uende, sed omnia. cum- 2 cf. Cicero de fin. V 92; Tusc. III 31. Lucilius 1299 et 1300 Marx 6 cf. IIPetr.1,13 7Ps.4,5 SEph.4,26 12cf.Eph.5,5 14 *Matth. 19, 16 15. 22. 27 *Matth.l9, 21 24 cf. II Tim. 2, 5 26 Matth. 19, 21 1 non] nec S8 disperauit A58a.c.m2,D 2 et m. crassum SQs.l.m2,g quem B, om.AD;posl(ikcerequaedamexcidisseapparet 31ucilius Bluciusce*. affectaA 4 auremque Bp.c. 8 edisserens B 9 occidam D 10 irae] iracundiae AD inponere %p.c.m2g 11 contra ex super S8 13 cultu D 15 perf. esse B 16 uade et B 18 apostoli(ci add.s.l.) D fastigiae ADa.c.m2 21 omnia D 22 relicta g 23 perf. esse B 24 elegere AS6a.c.m2,D 26 cui ista cui B 27 nempe (empe Ml ras. m2) B si s.l.m2A LVI. Hieron. Epiflt III, Hilberg. 13 194 Sancti Hieronymi que uendideris, quid sequitur? et da pauperibus. nou diuitibus, non propinquis, non ad luxuriam sed ad necessitatem. siue ille sacerdos siue cognatus sit et adfinis, nihil in illo aliud consideres nisi paupertatem. laudent te esurientium uiscera, 4 non ructantium opulenta conuiuia. in Actibus apostolorum, quando domini nostri adhuc calebat cruor et feruebat recens in credentibus fides, uendebant omnes possessiones suas et pretia earum ad apostolorum deferebant pedes, ut ostenderent pecunias 5 esse calcandas; dabaturque singubs, prout opus erat. Ananias et Saphira, dispensatores timidi, immo corde duplici et ideo con- demnati, quia post uotum obtulerunt quasi sua et non eius, cui semel ea uouerant, partemque sibi iam alienae substantiae reser- uarunt metuentes famem, quam uera fides non timet, praesen- tem meruere uindictam non crudelitate sententiae sed correptio- nis exemplo. dcnique et apostolus Petrus nequaquam inpreca- tur eis mortem, ut stultus philosophus cahimniatur, sed dei iudi- cium prophetico spiritu adnuntiat, ut poena duorum hominum 6 sit doctrina multorum. ex eo tempore, quo uirginitati perpetuae consecrata es, tua non tua sunt, immo uere tua, quia Christi esse coeperunt, quae auia uiuente uel matre ipsarum arbitrio dispen- sanda sunt. sin autem obierint et somno sanctorum requieuerint — scio enim et illas hoc optare, ut te habeant superstitem — , cum aetas maturior fuerit et uoluntas grauior firmiorque senten- tia, facies, quod tibi uisum fuerit, immo quod dominus impera- rit, scitura nihil te habituram, nisi quod in bonis operibus eroga- 7 ueris. alii aedificent ecclesias, uestiant parietes marmorum crustis, columnarum moles aduehant earumque deaurent capita pretio- sum ornatum non sentientia, ebore argentoque ualuas et gemmis aurea uel aurata distinguant altaria — non reprehendo, non ab- 1 Matth. 19, 21 6 cf. Act. 4, 34-35 9 cf. Act. 5, 1-11 2 luxoriam A3)a.c.m2 3 sit siue cogn. g 4 nisi] quam g 5 actis ; 9 prout cuique g annanias 93 10 Sapphira c 12 iam om.A reseruaue- runt? 13timetetB 14 metuere Bp.c. credulitat* .4 correctionis A,93p.c. 16 phil.] Porphyrius ; 17 prophetiae (ex — tia m2)A 18 quod D 19 es] seq. si A(exp.)D tua sunt] sunt tua B quia] qui D 22 et illas hoc 93 /i in illis hoc AD et hoc ilias g 23 ct s.?.93 24 imperat AD,Bp.c. 25 habi- turum Aa.c.m2D 27 adueant A,Da.c. capta D precioso ornatu Bp.c.m2 28 sentientia Ap.c.m 0 . sentienti cet. 29 aurea uel om.B Epistula CXXX 14—15 I nuo ; unusquisquc in sensu suo abundet raelius- que est hoc facere quam repositis opibus incubare — , sed tibi aliud propositum est: Christum uestire in pauperibus, uisitare in lan- g guentibus, pascere in esurientibus, suscipere in his, qui tecto in- 5 digent — et maxime in domesticis fidei — , uirginum alere mo- nasteria, seruorum dei et pauperum spiritu habere curam, qui diebus et noctibus seruiunt domino tuo, qui in terra positi imi- tantur angelorum conuersationem et nihil aliud loquuntur, nisi quod ad laudes dei pertinet, habentesque uictum atque uestitum 10 his gaudent diuitiis, qui plus habere nolunt, si tamen seruant propositum. alioquin, si amplius desiderant, his quoque, quae necessaria sunt, probantur indigni. haec ad uirginem diuitem et uirginem nobilem sim locutus. 15. Nunc tantum ad uirginem loquar, id est non ea, quae 15 extra te, sed in te sunt, tantum considerans. praeter psalmorum et orationis ordinem, quod tibi hora tertia, sexta, nona, ad ue- sperum, medio noctis et mane semper est exercendum, statue, quot horis sanctam scripturam ediscere debeas, quanto tempore legere non ad laborem, sed ad delectationem et instructionem 20 animae. cumque haec finieris spatia et frequenter te ad figenda 2 genua sollicitudo animi suscitauerit, habeto lanam semper in manibus uel starainis pollice fila deducito uel ad torquenda subtemina in alueolis fusa uertantur aliarumque neta aut in. globuni collige aut texenda conpone. quae texta sunt, perspice; 25 quae errata, reprehende; quae facienda, constitue. si tantis ope- rum uarietatibus fueris occupata, numquam tibi dies longi erunt, sed, quamuis aestiuis tendantur solibus, breues uidebuntur, in quibus aliquid operis praetermissum est. haec obseruans et te s ipsam saluabis et alias et eris magistra sanctae conuersationis 1 *Rom. 14, 5 5 cf. Gal. 6, 10 9 cf. I Tiin. 6, 8 1 enira in suo sensu B habundet AS&D habundat (h eras.) B 5 in s.l.rr&B 9 atque] et B 11 alioqui q 12 et] et ad %ip.c.m2B 13 sum £ loquutus AD,^8a.c.m2 15 sed] sed ea quae 2} 16 ora Aa.c.m2%} 17 media noctis S&a.c.m2,AD media nocte Q 18 quot ex quod ADB 21 animae 35a.c? suscitarit B 22 police ADfta.c.mZ 23 subtecmina Ap.c.m2 subtegmina g 24 testa D perspice scripsi respice codd. inspice ; 25 cirrata B 26 dies tibi c 27 tendatur AD$$a.c.m2 28 obseru. om.D 29 conuersionis A 13* s 196 Sancti Hieronymi multarumque castitatem lucrum tuum facies scriptura dieente: 1 in desideriis est omnis animaotiosi. nec idcirco tibi ab opere cessandum est, quia deo propitio nulla re in- diges, sed ideo cum omnibus laborandum est, ut per occasionera operis nihil aliud cogites, nisi quod ad domini pertinet seruituteni. 5 sinipliciter loquar: quamuis omnem censum tuum in pauperes distribuas, nihil apud Christum erit pretiosius, nisi quod lnani- bus tuis ipsa confeceris uel in usus proprios uel in exemplum uir- ginum ceterarum uel, quod auiae matrique offeras maiora ab eis in refectionem pauperum pretia receptura. iu 16. Paene praeterii, quod uel praecipuum est. dum esses paruula et sanctae ac beatae memoriae Anastasius episcopus Romanani regeret ecclesiam, de orientis partibus hereticorum sae- ua tempestas simplicitatem fidei, quae apostoli uoce laudata est, polluere et labefactare conata est. sed uir ditissimae pauper- tatis et apostolicae sollicitudinis statim noxium perculit caput 2 et sibilantia hydrae ora conpescuit. et quia uereor, immo ru- more cognoui in quibusdam adhuc uiuere et pullulare uenenata plantaria, illud te pio caritatis affectu praemonendam puto, ut sancti Innocentii, qui apostoUcae cathedrae et supra dicti uiri successor et filius est, teneas fidem nec peregrinam, quara- 3 uis tibi prudens callidaque uideatur, doctrinam recipias. solent enim huiusce modi per angulos musitare et quasi iustitiani dei quaerere: 'cur illa anima in illa est nata prouincia? quid causae extitit, ut alii de Christianis nascantur parentibus, alii inter feras et saeuissimas nationes, ubi nulla dei notitia est?' cumque hoc quasi scorpionis ictu simplices quosque percusserint et fistulato uulnere locum sibi fecerint, uenena diffundunt: 'putasne, frustra infans paruulus et qui uix matrem risu et uultus hilaritate cogno- scat, qui nec boni aliquid fecit nec mah, daemone corripitur, morbo opprimitur regio ct ea sustinet, quae uidemus inpios homines non 2 *Prou. 13, 4 14 cf. Eph. 4, 5. 13 29 cf. Uergil. Bucol. IV 60 1 castitate AD 2 an. omnis ociosi B anima tn mgSb 5 ad ex a A 9 ucl] ut AD quid Ap.c.m2 15 uir] seg. ras. 3 litt.SS 17 hidre B idrae A hydriae (i cras.)D ydrie D rumore ex ore 83 18 pululare AD 20 innocen- ti Aa.c.m2D 22uidearisg 23mussitare? ets.l.m2B 24 quur AD,'&a.c.rr& pr. illa ex ulla 83 25 dlt. aliae D aliqui B 29 uisu Ap.c. 30 aiiquid] aliudi 31 oppremitur Aa.c.mHD sustinent 83 [Epistula CXXX 15-17 197 sustinere et sustinere deo seruientes? sin autem iudicia', in- « quiunt, 'domini uera, iustificata in semet ipsis et nihil apud deum iniustum est, ipsa ratione conpellimur, ut cre- damus animas fuisse in caelestibus et propter quaedam antiqua s peccata damnatas in corporibus humanis et, ut ita loquamur, se- pultas nosque' in ualle lacrimarum poenas luere peccatorum. unde et propheta dicit: priusquam humiliarer, ego pec- cauiet:educ de carcere animam meam et: iste peccauit, ut caecus ex utero nasceretur, an 10 parentes eius? et cetera his similia'. haec inpia et scelerata $ doctrina ohm in Aegypto et in orientis partibus uersabatur et nunc abscondite quasi in foueis uiperarum apud plerosque uersatur illa- rumque partium polluit puritatem et quasi hereditario malo serpit in paucis, ut perueniat ad plurimos, quam certus sum quod, si 16 audieris, non recipias. habes enim apud deum magistras, quarum fides norma doctrinae est. intellegis, quid loquar — dabit enim 6 tibi deus in omnibus intellectum — nec statim aduersum saeuissimam heresim et multo his nequiora, quam dixi, responsionem flagitabis, ne non tam prohibuisse uidear quam com- go monuisse, cum praesentis operis sit instruere uirginem, non hereticis respondere. ceterum omnes fraudulentias eorum et cuniculos, qui- bus nituntur subuertere ueritatem, in aho opere deo adiuuante sub- uertimus, quod, si uolueris, prompte hbenterque mittemus. ultro- neas enim aiunt putere merces et pretia facihtate decrescere, quae 25 semper in raritate maiora sunt. 17. Solet inter plerosque esse certamen, utrum solitaria an cum multis uita sit melior. quanim prior praefertur quidem secundae, sed, in uiris si quidem periculosa est, ne abstracti ab hominum frequen- tia sordidis et inpiis cogitationibus pateant et pleni adrogantiae ac 1 *Ps. 18, 10 6 cf. Ps. 83, 7 7 *Ps. 118, 67 8 *Ps, 141, 8 *Ioh. 9, 2 16 *II Tim. 2, 7 22 in alio opere] sc. epistula CXXIV 1 sin (n eras.) 93 sint(nt exp.)A iudicia sunt g 2 semet ipsa B 5 et s.l.m2A 6 uetorum (s.J.m2S3) luere 33 B luere ueterum g 9 ex utero erasSQ Ualt.inom.g 12foueas4 15 non ex nec m253 17 intellectu D 18 quam] quae g 19 responsionem] add. ordinis (hordinis D) codd., quod ex nola origenis margini adscripla ortum puto, hominis g flagites B non] modo B 20 insti- tuere g 21 fraudol. Ma.c.m2,D 23 mittimus Aa.c.mZ&D 24 dccrescunt g 27 melior sit g 28 si in uiris (om. quidem) g si quidem scripsi quidem AD, S3a.e. quoque 83p.c.B 29 ac] et g 198 Sancti Hieronymi supercilii cunctos despiciant armcntquc linguas suas uel clericis uel aliis monachis dctrahcndi (causa) — de quibus rcctissime dicitur: filii hominum, dentcs eorum arma et sagittae et lingua eorum gladius acutus — , quanto magis in feminis, quarum mutabilis fluctuansque sententia, si suo arbitrio re- 5 2 linquatur, cito ad deteriora delabitur ! noui cgo in utroquc scxu per nimiam abstinentiam cerebri sanitatem in quibusdam fuisse uexa- tam praecipuequc in his, qui in humcctis ct in frigidis habitauere cellulis, ita ut nescirent, quid agerent quoue se uerterent, quid loqui, quid facere debcrent. certe, si rudes saecularium htterarum de tracta- 10 tibus hominum disertorum quippiam legerint, uerbositatem solam discunt absque notitia scripturarum et iuxta uetus elogium, cum lo- qui nesciant, taccre non possunt docentque scripturas, quas non intellegunt, et, cum aliis persuaserint, eruditorum sibi adsuniunt supercihum prius inperitorum magistri quam doctorum discipuli. is 3 bonum est igitur oboedire maioribus, parere perfectis et post rcgulas scripturarum uitac suae tramitem ab aliis discere nec praeceptore uti pcssimo, scihcet pracsumptione sua. de talibus feminis ct aposto- lus loquitur, quae circumferuntur omni uento doctrinae s e m p e r discentes et numquam ad scientiam ueri-20 tatis peruenientes. 18. Matronarum maritis ac saeculo scruicntium tibi consortia dechnentur, ne solhcitetur animus et audias, quid uel maritus uxori ucl uxor locuta sit uiro. uenenatae sunt huiusce modi con- fabulationcs, super quaram damnatione saecularem uersum adsu- 25 mens apostolus fecit ecclesiasticum : corrumpunt mores bonos confabulationes malae, cuius iambici metruni, dum uerbum seruat ex uerbo, nequaquam expressit Latina trans- 3 Ps. 56, 5 12 cf. Otto, Sprichw. p. 338 sq., ubi adde Quintil. i. 0. VIII 5, 18. Martial. VI 41, 2. Hieron. cpist, LXl 4, 1 19 cf. Eph. 4, 14 II Tim. 3, 7 26 *I Cor. 15, 33 = Menandri fr. 218 Kock 2 detrahendo g detrahendis Engelbreckt causa addidi, om. codd. 5 rejin- quantur B 6 delabuntur B per nim. abst. sXmSSB 7 ccrebris Aa.r.D in om.Q 8 umectis A,Da.c. teri. in erasS8,om.; habitauerunt ^ 11 dis- sert. codd.praelerB 12 eloquium A cum loqui ex conloqui m2A 14 ass. %p.c.m2B 16 igitur est B praefectis g 18 pessima D feminis om.B 20 ad ex ab A 22 mariti B ac] a Aa.c.m2D 23 declinente D 24 loquuta )8a.c.m2D 25 damnationcm ASiD 27 confab. pessimae C colloquia mala B Epistula CXXX 17—19 199 latio. graues fcminae — et maxime uiduae ac uirgines — tibi comi- t tes eligantur, quarum probata est conuersatio, sermo moderatus, sancta uerecundia. fuge lasciuiam puellarum, quae ornant capita, crines a fronte demittunt, cutem poliunt, utuntur lomentis, ad- 5 strictas habent manicas, uestimenta sine ruga soccosque crispantes, ut sub nomine uirginali uendibilius pereant. mores enim et studia 3 dominarum plerumque ex ancillarum et comitum moribus iudican- tur. illa sit tibi pulchra, illa amabilis, illa habenda inter socias, quae nescit esse se pulchram, quae neglegit formae bonum et proce- 1 0 dens ad publicuni non pectus et colla denudat nec pallio reuelato cer- irices aperit, sed quae celat faciem et uix uno oculo, qui uiae neces- sarius est, patente ingreditur. 19. Dubito an loquar, sed — uelim, nolim — , quia crebro fit, di- eendum est, non quo haec in te timere debeam, quae ista forsitan ne- 15 scias nec umquam audieris, sed quo per occasionem tui ceterae prae- monendae sint. cincinnatulos pueros et calamistratos et peregrini muris olentes pelliculas, de quibus illud Arbitri est: non bene olet, qui bene semper olet, quasi quasdam pestes et uenena pudicitiae uirgo deuitet, ut taceam de ceteris, quorum in- 20 portuna uisitatio et se infamat et alias, ut, etiamsi nihil mali operis perpetretur, tamen hoc sit uel maximum malum frustra patere maledictis et morsibus ethnicorum. nec hoc de omnibus dicimus, 2 sed de his, quos ecclesia ipsa reprehendit, quos interdum abicit, ih quos nonnumquam episcoporum et presbyteroium censura desae- 25 uit, ut prope periculosius sit lasciuis puellis ad loca religionis quam ad publicuni proccdere. quae uiuunt in monasterio et quarum si- mul magnus est numerus, numquam solac, numquam sine matre procedant. de agmine columbarum crebro accipiter unam separat, quam statim inuadat et laceret et cuius carnibus et cniore sature- 80 tur. morbidae oues suum relinquunt gregem et luporum faucibus deuorantur. scio ego sanctas uirgines, quae diebus festis propter 3 17 Martialis II 12, 4 4 dimittunt Ap.c.m2S8D mittunt Aa.c.m2 lumentis AH5a.c.m2,D pig- mentis B 8 tibi sit B pulcra DB 9 se ncscit esse g se s.lS8,om.DB pulcramD 10 rcuoluto g ceruicem ; 16 peregrinis Aa.r.D 17 olentisAD pellicula AD arbitrii AD triuii B 18 qui— alt. olet in mg.miB bene semper 18p.c.m2 semper bene cet. 19 quarum B 20 operis om.£ 22 ethn.] inimicorum .4p.e.m2 23 ipsaexomnisS 28procedunt4 29ol<.ets.i.S8,om.; 200 Sancti Hieronymi populorum frequentiani pedem domi cohibent nec tunc egrediun- tur, quando maior est adhibenda custodia et publicum penitus deuitandum. ante annos circiter triginta de uirginitate seruanda edidi librum, in quo necesse mihi fuit ire contra uitia et propter instructionem uirginis, quam monebam, diaboli insidias patefacere. 5 4 qui sermo offendit plurimos, dum unusquisque in se intellegens, quod dicebatur, non quasi monitorem libenter audiuit, sed quasi crimi- natorem sui operis auersatus est. uerumtamen quid profuit armasse exercitum reclamantium et uulnus eonscientiae dolore monstrasse ? 6 liber manet, homines praeterierunt. scripsi et ad plerasque uir- 10 gines ac uiduas anovdaafidna et, quidquid dici poterat, in illis opu- scuhs defloratum est, ut aut ex superfluo eadem a nobis repetantur aut nunc practermissa plurimum noceant. certe et beatus Cyprianus egregium de uirginitate uolumen edidit et multi alii tam Latino ser- mone quam Graeco omniumque gentium htteris atque linguis, prae- 15 6 cipue in ecclesiis, ayvr) uita laudata est. sed hoc ad eas pertineat, quae necdum elegerunt uirginitatem et exhortatione indigent, ut sciant, quale sit, quod eligere debeant; nobis electa seruanda sunt et quasi inter scorpiones et colubros incedendum, ut accinctis lum- bis calciatisque pedibus et adprehensis manu bacuhs iter per in- m sidias huius saecuh et inter uenena faciamus possimusque ad dulces Iordanis peruenire aquas et terram repromissionis intrare et ad domum dei ascendere ac dicere cum propheta: domine, di- lexi decorem domus tuae et locum habitati- onis gloriae tuae et illud: unam petii a domino, 25 3 sc. epist. XXII 19 cf. Ex. 12, 11 23 Ps. 25, 8 25 *Ps. 26, i 1 freq. pop. f 3 seruanda in mj.93 4 fuit mihi g 6 qui sermo ex quis ergo m2A in se s.2.33 7 audiunt ABa.c.m2,D 8 aduersatus Sia.r.B tamen om.)8B 10 praeterierunt tx perierunt 93 11 ac ex et 83 CIJOY- (Y in ras.m2)AACN(N exp., s.l.m2M)AAA (mul. in AEAIA m2) festinata (s.l. m2)A CIIO A(eras.)YA ACN ATIA S3 CTI OYAACNAJI A D CIIOYMCAIA- TIAB 12 ut om.A ex om.g a om.B 13 auk-certe tn mg.m2A nunc] n B et om.A ciprianus B 15 literis S3p.c.B praecipui B 16 e(ae 93)cclesia Ap.c.m218B dyvr) Vallarsi agnis423a.c.m2,D agnes453p.c.m2 agminis B pertinet B 17 exortatione D excrcitatione B 18 elegere AS8a.c. m2D seru.] confirmanda B 19pr.et]hiO 20queom.f appr. S8p.c.m2DB 21 et om.B possumusque A possumus quae D possumus 93a.c. ut possimus ; 22 aquas pcru. B 25 et iilud .«./.93 et ex ut m2A peti A domino] c- B Epistnla CXXX 19-20 201 hanc requirani, ut habitem in domo domini omnibus diebus uitae meae. felix illa conscientia et beata uirginitas, in cuius corde praeter amorem Christi, qui est sapientia, castitas, patientia atque iustitia ceteraeque uirtutes, » nullus alius uersatur anior nec ad recordationem hominis aliquando suspirat nec uidere desiderat, quem, cum uiderit, nolit dimittere. sanctum uirginum propositum et caelestis angelorumque familiae gloriam quarundam non bene se agentium nomen infamat. quibus aperte dicendum est, ut aut nubant, si se non possunt continere, aut 10 contineant, si nolunt nubere. digna res risu, immo planctu: in- cedentibus dominis ancilla uirgo procedit oraatior, ut pro nimia consuetudine, quam incomptam uideris, dominam suspiceris. non- nullae separata et absque arbitris quaerunt hospitia, ut uiuant licentius, utantur balneis faciantque, quod uolunt, et deuitent con- 15 scientias plurimarum. haec uidemus et patimur et, si aureus num- mus adfulserit, inter bona opera deputamus. 20. Finem iungo principio nec semel monuisse contentus sum. ama scripturas sanctas et amabit tc sapientia. d i 1 i g e e a m et seruabit te; honora illam et amplexabi- 20 t u r t e. haec moniha in pectore et in auribus tuis haereant. nihil ahud nouerit lingua nisi Christum, nihil possit sonare, nisi quod sanc- tum est. auiae tuae tibi semper ac matris in ore dulcedo uersetur, quarum imitatio forma uirtutis est. 9 cf. I Cor. 7, 9 18 *Prou. 4, 6. 8 1 kanc] ac D inhabitem B domini] d B 2 meae ex tuae 33 5 ad- uersatur B 6 uidere desiderat ex uiderat 33 noli D 8 quorandam codd. praekrB se eras.33 9 cont. non poss. B 13 separatao AB et om.B quaerunt] que sunt D ut] ubi B 14 faciamque D 16 adfluxerit A$ja.c.m2 reputamus AD,iQp.c. 17 contemptus D contenti Aa.c.mS 22 tuae eras.53, om.B ac ex et 33 dulc. in ore B 23 est] add. expiicit ad demetriadem 33 202 Sancti Hieronymi CXXXL AUGUSTIXUS AD HIERONYMUM I)E ORIGINE ANIMAE. 1. Deum nostrum, q u i nos u o c a u i t i n s u u m r c- gnum et gloriam, et rogaui et rogo, ut hoc, quod ad te scribo, sancte frater Hieronyme, consulens te de his, quae nescio, fructu- osum esse nobis uelit. quamquam enim te multo, quam ego sum, aetate maiorem tamen etiam ipse iam senex consulo. sed ad discen- dum, quod opus cst, nulla mihi aetas sera uideri potest, quia, etsi senes magis decet docere quam discere, magis tamen discere quam, 2 quid doceant, ignorare. nihil equidem molestius fero in omnibus angustiis meis, quas patior in difficillimis quaestionibus, quam in tam longinquo tuae caritatis absentiam, ut uix possim meas dare, uix recipere litteras tuas per interualla non dierum, non mensium, 3 1 Thess. 2, 12 6 = Ambrosianus 0. 210. sup. s. VII. $ = Escorialcnsis & 1 14 s. VIII— IX. A = Iierolinensis lal. 17 s. IX. g = Parisinus lat. 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX— X. 31 = ColoniensU 60 s. IX— X. A = Parisinus lat. 4883 A s. XI. consnlatio aureli atigustini ad hieron. presb. de origine aniraae & augusti- uus ad hieronynium de oiigine animae 5(5 beatus augustinus ad sanctum hier de origi^x e)ne anime A epistula aurcli augustini episcopi consulato {sic) ad hier. presb. de originc animae j epistola beati augustini ad sanctum hieronimum de originc (ex derigcne) animac D epistula sancti augustini ad hier. de origine animae M Iiber sancti augustini episcopi ad sanctum hier. presb. de origine animae hominis A hacc epistula esl inter Attgustim epistulas CLXVl (pars III p. 545 Goldbacher) 3 dominum deum D uocabit S|5 rcgnum suum $ 4 ut omJl ad exd.A 5 fructuum Sg fructum A 6 nobis esse A nobis om. j uelis ADM quamquam] quam !J5 te (seq. ras. 1 — 2 lill.)M te sciam si D te si (tu sis m2)A quam]quemS(5 7 maior AD,Ma.c.m2 etiam ipse om.A 9 senex dZ),4o.c.m2 sene Ap.c.m2,M (seq. ras. 1 litt.) tamcn] add. dccet 5)5 10 quid] quod 515 quae Ma.c.m'2 quae ex qui m2A doceat SADM 11 all. in eras.AM 12 longin- qua DA ,Ma.c.m2 longinquS A (seq. ras. 4—5 Utt.),Mp.c.m2 absentiam(m t"»i ras.) M absentia DA meos SP.om.s 13 uix] ucl ADM interuallum (ex — am)a mensuum ^D,AMa.r. Epistula CXXXI 1—3 203 sed aliquot annoruni, cum, si fieri posset, cotidie pracsentem te ha- bere ueHem, cum quo loquerer, quicquid uelleni. nec ideo tamen non debui facere, quod potui, si non potui totum, quod uolui. 2. Ecce uenit ad me religiosus iuuenis, catholica- pace frater, 5 aetate filius, honore conpresbyter noster Orosius, uigil ingenio, para- tus eloquio, flagrans studio, utile uas in domo domini esse desi- derans ad refellendas falsas perniciosasque doctrinas, quac animas Hispanorum multo infelicius, quam corpora barbaricus gladius, tru- cidarunt. nam inde ad nos usque ab oceani littore properauit 10 fama excitus, quod a me posset de his, quae scire uellet, quicquid uellet, audire. neque nullum cepit aduentus sui fructum, primo, ne de mc multum famae crederet; deinde docui hominem, quod potui, quod autem non potui, unde discere posset, admonui atque, ut ad te iret, hortatus sum. qua in re consilium uel praeceptum meum is cum libenter et oboedienter acciperet, rogaui eum, ut abs te ueniens per nos ad propria remearet. quam eius pollicitationem tenens occa- sionem mihi credidi a domino esse concessam, qua tibi scribcrem de his, quae per te scire cupio. quaerebam enim, quem ad te mitterem, nec mihi facile occurrebat idoneus et fide agendi et alacritate oboe- 20 diendi et exercitatione peregrinandi. ubi ergo istum iuuenem expcr- tus sum, eum ipsum esse, qualem a domino petebam, dubitare non potui. 3. Accipe igitur, quae mihi peto aperire ac disserere non gra- ueris. quaestio de anima multos mouet, in quibus et me esse confi- 25 teor. nam quid de anima firmissime teneam, non taccbo; deinde subiungam, quid mihi adhuc expediri uelim. anima hominis in- mortalis est secundum quendam modum suum. non enim omni 6 cf. II Tim. 2, 21 1 aliquod da.c.ty poss. fieriyl possit Ma.c.n>2 te cot. praes. A cottidie & te om.d 2 pr. uclim Aa.c.m2 all. uelim ty,Aa.c.m2 5 parat.] promptus ? 6 flaglans aa.c. fraglans DA 7 reuell. repell./l animosM p.c.m2 8 barbarus gladio $ trucidauitD 10 exitus $ excitatusD possit dD,AMa.c.m2 uelit— uelit Aa.c.m2 11 ullum ap.c. iUum % coepit A$MA primum la.c.m2 2G adhuc omJIa.c. adhoc $ 27 non enim] non in ex nomenin m2d 204 Sancti Hieronymi modo sicut deus, dc quo dictum est, quod solus habeat inmortali- tatem — nam de animae mortibus sancta scriptura multa comme- morat, unde illud est: sine mortuos sepelire mor- t u o s s u o s — , sed quod ita moritur alienata a uita dei, ut tamen in natura sua uiuere non omnino desistat, ita mortabs ex aliqua 5 2 causa inuenitur, ut etiam inmortahs non sine ratione dicatur. non est pars dei anima. si enim hoc csset, omni modo incommutabilis atque incorruptibihs esset. quod si esset, nec deficeret in deterius nec proficeret in mehus nec ahquid in semet ipsa uel inciperet habere, quod non habebat, uel desineret habere, quod habebat, quan- 10 tum ad eius ipsius affectiones pertinet. quam uero ahter se habeat, non opus est extrinsecus testimonio; quisquis se ipsum aduertit, 3 agnoscit. frustra autem dicitur ab eis, qui animam dei esse partem uolunt, hanc eius labem ac turpitudinem, quam uidemus in nequis- simis hominibus, lianc denique infirmitatem et aegritudinem, quam \i sentimus in omnibus hominibus, non ex ipsa illi esse, sed ex cor- pore. quid interest, unde aegrotet, quae si esset incommutabihs, unde libct aegrotare non posset? nam quod uere incommutabile et incorruptibile est, nulhus rei accessu commutari uel corrumpi 4 potest. ahoquin non Achillea tantum, sicut fabulae fenint, sed om- 20 nis caro esset inuulnerabilis, si nullus ei casus accideret. non est ita- que natura incommutabilis, quae ahquo modo, aliqua causa, ahqua parte mutabihs est; deum autem nefas est nisi uere summeque in- commutabilem credere: non est igitur anima pars dei. 4. Incorpoream quoque esse animam etsi difficile tardioribus 23 persuaderi potest, mihi tamen fateor esse persuasum. sed ne uerbi 1 cf. I Tim. 6, 1G 3 *Matth. S, 22. *Luc. 9, GO 1 quia ADM qui ? habet 5 3 scpeliant o sepelian $ 4 suos om.&a.c. ista A,Ma.r. aliena/i 5 uibere ty,om.A 7 omni niodo] omnino^ 8 ad- queoS}} lOpr. habebat] habeat ^ uel — alt. habcbatom.tyA,inmg.tn2M tlesi- nere j all. habebat] habeat A 1 1 ips. eius ADM ipsius om.A quam] quan- tumA alter AMa.c, j habcant^ 12 testimoniad" 13 ab eis om.SP part. esse ADM 14 uoluit D ac] hanc tyA tnqiidinem Aa.c.m2D 16 ex se ipsa $ corpora $ 17 incoram.] seq. quae aliquo (ev alico mZA, ex liquo D) modo aliqua(om.D)causaADil/(c/.Kn.22) 18cgrotari4p.c.m2 nondelm2M 19 nullus 6a.c.m2D accessum aa.c.m2ty 20 achillc tantum ex aihill.au- tum m2o acillea ^J} 21 caususDa.r.,om./l accidisset AD,M (ex acced — m2) itaque] ita et AD 22 quac] nec quae Mp.c.m2 modo] add. nec m2Jkf ali- qua parte s.lm2M.om.AD 24 anime $ 26 persuadere Sa.c.m2% poteest? Epistula CXXXI 3-4 205 controuersiam uel superfluo faciam uel merito patiar, quoniam, cum de re constat, non est opus certare de nomine, si corpus est omnis substantia uel essentia uel, si quid aptius nuncupatur id, quod aliquo modo est in se ipso, corpus est anima. item, si eam solam 2 5 incorpoream placet appellare natuiam, quae summe incommutabi- lis et ubique tota est, corpus est anima, quoniam tale aliquid ipsa non est. porro, si corpus non est, nisi quod per loci spatium aliqua longitudine, latitudinc, altitudine ita sistitur uel mouetur, ut maiore sui parte maiorem locum occupet et breuiore breuiorem minusque 10 sit in pai te quam in toto, non est corpus anima. per totum quippe 3 corpus, quod animat, non locali diffusione, sed quadam uitali in- tentione ponigitur; nam per omnes eius partieulas tota simul adest nec minor in minoribus et in maioribus maior, sed alicubi intentius, alicubi remissius et in omnibus tota ct in singulis tota est. neque lt enim aliter, quod in corpore etiam non toto sentit, tamen tota sentit; nam cum exiguo puncto in carne uiua aliquid tangitur, quamuis locus ille non solum totius corporis non sit, sed uix in corpore uide- atur, animam tamen totam non latet neque id, quod sentitur, per corporis cuncta discurrit, sed ibi tantum sentitur, ubi fit. unde ergo i 20 ad totam mox peruenit, quod non in toto fit, nisi quia et ibi tota est, ubi fit, nec, ut tota ibi sit, cetera deserit ? uiuunt enim et illa ea praesente, ubi nihil tale factum est. quod si fieret et utrumque si- mul fieret, simul utrumque totam paritcr non lateret. proinde et in omnibus simul ct in singulis particulis corporis sui tota simul 28 esse non posset, si per illas ita diffunderetur, ut uidemus corpora dif- fusa per spatia locorum minoribus suis partibus minora occupare et amplioribus ampliora. quapropter, si anima corpus esse dicenda 1 super filio j meriti $P 2 constet D opus est $ corporeus 5J5 cor 5 omnes 5(5 3 quid] quis J 4 se om.J item — 6 anima om.A 5 summa $ 6 ubique] ubi A alt. est] non (m2, sed eras.) est M et A 8 et altit. g com- mouetur A maiore] maiores ADMa.r. maiorem da.c.m2 9 partem(m del.) d quc om.% 10 alt. in om.A tot&A non om.A 11 quod del.m2M,om.A anima aa.c.miMA loquali $ 12 eius omnes 5 13 intensius Dp.c.mS 15 toto] totum AD,Ma.c.m2 tota da.c.m2 18 anima aa.c.n&A tota aa.c.m2A J 19 ibi] ubi j undergo o 20 mox ad totam A totam] tota da.c.m2A ia om.A toto ex totum m2A fit] sit A et ibi om.J 21 ubi est ubi 5 sit] fit g uiuimus j illa ea] ill§ a j illca (e del.m2)a illa a $ 22 et om.dA utrumne oo.c.m2,sej. qa$(del.)D simul fieret, simul utrumque omJl 23paritcr] partemo lntet % et om.o 24 simul esse] simul et (ad m3) esse d simns esse j 206 Sancti Hieronymi est, non est certc corpus, quale terrenum est nec quale humidum s aut aerium aut aetherium. omnia quippe talia maiora sunt in ma- ioribus locis et niinora in minoribus et nihil eorum in aliqua sui parte totum adest, sed, ut sunt partes locorum, ita occupantur partibus corporum. unde intellegitur, anima siue corpus siue incorporea di- s ccnda sit, propriam quandam habere naturam omnibus his mun- danae molis elementis excellentiorc substantia creatam, quae uera- citer non possit in aUqua phantasia corporalium imaginum, quas per carnis sensus percipimus, cogitari, sed mente intellegi uitaque 6 sentiri. neque haec perinde loquor, ut te, quae tibi nota sunt, doceam, 10 sed ut aperiam, quid firmissime de anima teneam, ne me quisquam, cum ad ea uenero, quae requiro, nihil de anima uel scientia uel fide tenere arbitretur. 5. Certus etiam sum animam nulla dei culpa, nuUa dei necessi- tate uel sua sed propria uoluntate in peccatum esse conlapsam nec 15 liberari posse de corpore mortis huius uel suae uoluntatis uirtute tamquam sibi ad hoc sufficiente uel ipsius corporis morte, sed gratia dei per Iesum Christu m, d o m i n u m n o s t r u m, nec omnino esse animam ullam in genere humano, cui non sit necessarius ad Uberationem mediator dei et h o- 20 2minum, homo Christus Iesus. quaecumque autem sine gratia mediatoris et sacramento eius in quaUbet corporis aetate de corpore exierit, et in poena futuram et in ultimo iudicio recepturam corpus ad poenam. si autem post generationem humanam, quae facta est cx Adam, regeneretur in Christo ad eius pertinens socie- 25 tatem, et requiem post mortem corporis habituram et corpus ad gloriam recepturam. haec sunt, quae de anima firmissime teneo. 16 cf. Rom. 7, 24 18 Rom. 7, 25 20 I Tim. 2, 5 1 corpus ccrtc/1 2 pr. aut om.ty aereum aD,Aa,c.m? aut aeth. om.A aethereum AD,aMp.c.m2 alia a sunt mai. A 3 alt, in om.a parte sui A 5 sit dic. A 6 nat.] add. et m2D 7 excellcnt(c)iorem substantiam AA 9 carnis] cauernis ( — nasro2)a percepimus %AA,DMa.c.m2 cogitare D, AMa.c.m2 10 proinde ADMA te] e (ea m2)a 11 teneat 5)5 me om.A 12 requiro] reo uiro $ nihil me de A 13 fidej add. me s.l.m2D 15 uel sua om.a peccato $ 16 liberare A 17 sufficientem (m del.m2)a mortem aa.c.m2A sed] nisi A 19 ulla 3 cui non] cum A,Ma.c. 20 hominum] hominis $ 23 poenam .1/ futura %DA receptura ty,Ap.T. Epistula CXXXI 4—7 207 6. ^unc accipc, obsecro, quid requiram, et noli me spernere; sic non te spernat, qui pro nobis dignatus est sperni. quaero, ubi contraxerit anima reatum, quo trahitur in condemnationem etiam infantis morte praeuenti, si ei per sacramentum, quo etiam par- 5 uuli baptizantur, Christi gratia non subuenerit. non enim es ex illis, qui modo noua quaedam garrire coeperunt dicentes nullum reatum esse ex Adam tractum, qui per baptismum in infante soluatur. quod te sapere si scirem, immo nisi te id non sapere scirem, nequaquam hoc abs te quaererem aut quaerendum putarem. sed quia tenemus 2 10 de hac re sententiam tuam concinentem catholicae fundatissimae fidei, qua et Iouiniani uaniloquia redarguens adhibuisti testimo- nium ex hbro Iob: nemo mundus in conspectu tuo nec infans, cuius est diei unius uita super terram, deinde adiunxisti: 'tenemurque rei in simi- lslitudinem praeuaricationis Adae', et liber tuus in Ionam prophetam satis hoc insigniter dilucideque declarat, ubi ieiu- nare paraulos propter ipsum originale peccatum merito coactos esse dixisti, non inconuenienter abs te quaero, hunc reatum anima ubi contraxerit, unde oporteat eam etiam in illa aetate per sacramentum 20 Christianae gratiae hberari. 7. Ego quidem ante ahquot annos, cum libros quosdam scribe- rem de libero arbitrio, qui in multorum manus exierunt et habentur a plurimis, quattuor opiniones de animae incarnatione, utrum 11 cf. adu. Iouin. II 2 12 *Hiob 14, 4—5 14 adu. Iouin. II 2. cf. Rom. 5, 14 15 cf. Hieron. comm. in lonam c. 3 u. 5 22 cf. August. de libero arbitrio III 59; 62; 63 1 quaeso A 2 sic] si dp.c.ADMA te non dADM 3 contraxsit $ qui A trahatur ADMA etiam in condemn. $ 4 prae(e)uentis dADMa.c. uel r. quod A 5 enim om.d es om.A ex] de A 6 reatum] etatum D 7 esse om.J adam (m del.m2) D in omfyA infantes (— tis m2)A fonte A 8 si te sapere A pr. scire J all. scire $ 9 quaererem aut om.atyftA 10 f un- datissimaeque ? 1 1 qua et] quia et ; qua Ja.c. que quod A uidetur ADA,Ma.c. — antur j 15 urguere %AD,Ma.c. 16 septi- ma $ requieuit &A%M A,Da.c. requiebit $ si s.l.m2A,om.a 17 dictae epistulae da.c. dietam epistolam AD 18 nunc] modo Ma.c.m2 respondcns d 19 eas ministrando d 20 ne] nec aa.c.AD scribtura d scripturae et A scrip- turas!P 21 consummasset SJ5 deum] eumSp do(dsm2)d etom.A 23pr.a om.A ad $ quia] qui A 24 consummauerit A quae] qui A.DMa.c. 14* • 212 Sancti Hieronymi sent, uidit esse facienda, ut deinceps non ea, quae non erant, sed ex his, quae iam erant, crearet et faceret, quicquid faceret. ita utrum- que uerum esse monstratur, et quod dictum est: requieuit ab o p e r i b u s s u i s, et quod dictum est: usque nunc opera- t u r, quoniam Genesi non potest euangelium esse contrarium. 5 12. Uerum his, qui haec ideo dicunt, ne credatur modo deus sicut illam unam nouas animas, quae non erant, facere, sed ex illa una, quae iam erat, eas creare uel ex fonte aliquo siue thesauro quodam, quem tunc fecit, eas mittere, facile respondetur etiam illis sex diebus multa deum creasse ex his naturis, quas iam creauerat, 10 sicut ex aquis alites et pisces, ex terra autem arbores, faenum, ani- malia. sed quod ea, quae non erant, tunc fecerit, manifestum est. nulla enim erat auis, nullus piscis, nulla arbor, nullum animal et beue intellegitur ab his creatis requieuisse, quae non erant et creata sunt, 2 id est cessasse, ne ultra, quae non erant, crearentur. sed nunc 15 quod dicitur animas non in nescio quo fonte iam existentes mittere nec de se ipso tamquam suas particulas inrorare nec de illa una originaliter trahere nec pro delictis ante carnem commissis carneis uinculis compedire sed nouas creare singulas singulis suam cuique nascenti, non aliquid facere dicitur, quod ante non fecerat. iam 20 enim sexto die fecerat hominem ad imaginem suam, quod utique seoundum animam rationalem fecisse intellegitur. hoc et nunc facit 3 non instituendo, quod non erat, sed multiplicando, quod erat. unde et illud uerum est, quod a rebus, quae non erant, instituendis requieuit, et hoc uerum est, quod non solum gubernando, quae 24 3 *Gen. 2, 2 4 *Ioh. 5, 17 10 cf. Gen. 1, 11-12. 20-25 21 cf. Gen. 1, 26—27 1 uidet

2,DA ut si tyA nobis om.D 23 aperire. (t s.l.m2) A aperiat A a puls. d,Aa.c. aduersum j 24 memine primus J raemini prius ; 25 non om.J 26 deputent A nec] ne a,Aa.c. ncque ; Epistula CXXXI 27— CXXXII 1 225 qui hoc sciam, nie indigner indignum, ne hoc ipso etiam conuincar indignior. multa enim alia similiter nescio, quae commemorare uel 2 numerare nonpossum; et hoctolerabiliter ignorarem,nisi metuerem, ne aliqua istarum opinionum contra illud, quod firmissinia retine- 5 mus fide, incautis obreperct mentibus. sed antequam sciam, quae- nam earum potius eligenda sit, hoc me non temere sentire profiteor, eam, quae uera est, non aduersari robustissimae ac fundatissimae fidei, qua Christi ecclesia nec paruulos homines recentissime natos a damnatione credit nisi per gratiam nominis Christi, quam in suis 10 sacramentis commendauit, posse liberari. CXXXII. AUGUSTINUS AD HIEROXYMUM DE SESTEXTIA IACOBI APOSTOLI. 1. Quod ad te scripsi, honorande mihi in Christo frater Hiero- 15 nyme, quaerens de anima humana, si nascentibus singulis nouae singulae nunc usque fiunt, ubi peccati uinculum contrahant, quod per sacramentum gratiae Cliristi etiam in infantibus recens natis 1 indigvr Ma.c.m2,om.A nej nec A me rx mae ii ipsum A conuincoryl 2 indignor J alia om.Ma.c.m2 et alia ii uel num. om.A 3 enumerare 4 istorum ADM firmissime ex firmissa mP.a fide ret. c 5 obriperet afyAD, Ma.c.m2 6 eorum j temere ex timere m2dA 7 eamque ueram esse A 8 homines om.f 0 credi A n\A Christi om.% 10 commendabit $ — ui A possit iia.c. liberari] add. explicit epistula agustini ad hiernnimuni ii explicit epistula sancti agustini ad hierouimum de oiigine animae .1/ explicit de anima sancti augustini episcopi ad sanctum hieronimum epistula ui>! libellus A $ = Escorialensis & I. 14 s. VIII— IX. A = Berolincnsis lal. 17 s. IX. I = Parisinus lal. 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 336 s. IX— X. M = ('oloniemis 60 s. IX — X. Eug = Eiujippii excerpla ex operibus S. Awjustini p. 34—49 Knoell haec epishda esl inle.r Augustini episttdas CLXVIl (III p. 586 Goldbaclm) agustinum (sic) ad ihcroiiinmm de ^pistola iacobi $ item augustinus (in- cipit epistola agustini M) ad hieronimum (ex — mo ^l) de eo (deo M) quod scrip- tum est qui totam legem seruauerit offendat autem(om..4)iii uno (unu A) factus est omnium reus A%DM 14 honerande j 17 gratia in om.%A recentcr ty; LVI. Hieron. Epist. III, II ilberf. 15 226 Sancti Hieionymi non dubitaraus esse solucnduin, cum in non paruum uolumen pro- cederet, nolui ulla alia onerare quaestione. sed quod urguet acrius, 2 multo minus est neglegendum. proinde quaero et per dominum obsecro, ut exponas mihi, quod multis existimo profuturum, aut, si iam uel abs te uel ab aliquo expositura habes, dirigas nobis, quo- 5 raodo accipiendum sit, quod in epistula Iacobi apostoli est: qu i- cumque enim totam legem seruauerit, offen- dat autera in uno, factus est omnium reus. quae res talis ac tanta est, ut, quod hinc tibi non iam olim scripsi, me multum paeniteat. 10 2. De agenda namque praesenti uita, quomodo ad uitam per- ueniamus aeternara, non de praeterita perscrutanda, quam peniais dcmersit obliuio, sicuti est illud, quod dc anima quacrendum putaui, hacc uertitur quaestio. eleganter autem dictum esse narratur, quod huic rei satis apte conuenit. cum quidam ruisset in puteum, 13 ubi aqua tanta crat, ut cum magis exciperet, ne moreretur, quara suffocaret, nc loqucretur, accessit alius eoque uiso miserans ait: 'quomodo huc cecidisti?' at ille: 'obsecro', inquit, 'quomodo hinc me 2 liberes, non, quomodo huc ceciderim, quaere'. ita, quoniam fatemur et fide catholica tenemus de reatu peccati tamquam de puteo etiam 20 paruuli infantis animam Christi gratia libcrandani, satis cst ei, quod niodum, quo salua fiat, nouimus, etiam si numquam, quomodo in malum illud deuenerit, nouerimus. sed idco putaui essc quacrcndum, ne forte cx illis opinionibus incarnationis animac aliquam teneamus incautius, quae liberandam prorsus animam pannili contradieat 25 3 negans eam esse in isto malo. hoc igitur firmissime retento, quod anima paruuli de reatu peccati liberanda cst nec alio modo liberanda nisi g r a t i a d e i p e r I e s u m C h r i s t u m, d 0 m i n u m 6 *lac. 2, 10 28 Rom. 7, 25 1 solu. essc non dub. C in non] non in 3.1/ 2 ulla] illa A honerare Ai 3 quaeso $ deum c 5 alico

transierit, repente, quantum sufficit, inspiratur, sed sicut de tenebris in lucem procedens paulatim progrcdicndo inluminatur. quod doncc plenissime fiat, iam eum tamcn dicimus tamquam dc abditissima 15 spelunca cgrcdientem uicinia lucis afflatum tanto magis, quanto magis propinquat egressui, ut illud, quod in eo lucet, sit utique ex lumine, quo progrcditur, illud autcm, quod adhuc obscurum est, sit ex tenebris, unde egreditur. itaque et non iustif ioabitur 8 in conspectu dei omnis uiuens et tamen i u s t u s 20 e x f i d e u i u i t. et induti sunt sancti iustitia alius magis, alius minus et nemo hic uiuit sine peccato et hoc alius magis, alius minus; optimus autem est, qui minimum. 14. Sed quid ago? tamquam oblitus, cui loquar, doctori similis factus sum, cum proposuerim, quid abs tc discere uelim. sed quia 25 dc pcccatorum parilitate, unde in id, quod agcbam, incidit quaestio, examinandam tibi sentcntiam meam promere statueram, iam eam 18 Ps. 142, 2 19 *Hab. 2, 4. Rom. 1, 17. Gal. 3, 11. Hebr. 10, 38 20 cf. Hiob 29, 14 1 oppriment $ emergendum Aa.c.m2i 3 totum Eug.codd.Val. et Des- noyersii stultitia y,Ma.c.m2 nullum Eug.cod.Val. 5 stultitiae $ 6 prc- uocatione $ 7 in om.AlDM sapicntiam Eug.codd.praeterVat. — tia cet. re- spiceret AMa.r.,iD accommoda Eug.codd.praelerVat. el unum Par. 8 auctori- tate Eug.codd.plerique 9 uel] et s sapientiae^p com(n)pararetur.43/a.c.,jD 10 dici A,ip.r. 11 summa $ 13 egredieudo Eug.cod.Vat. 16 egressus sui (super sui m2 l sibi id est luci) M 17 quo] co $ 20 sancti om.5 iustiti- am % magis Eug maius cet. 21 magis Eug$ maius cet. 22 obtimum *JJ 23 ago Eug ego cet. loquor A}DM 24 dicere A%D,Ma.c m2,om.^ 25 in om.AlDM id] hic 3 236 Sancti Hicronymi tandcm aliquando concludam, quia, ctsi ucrum cst cum, qui habet unam, omncs haberc uirtutes, cum, qui unam non habet, nullam haberc, nec sic peccata sunt paria, quia, ubi uirtus nulla cst, nihil quidcm rectum est ncc tamen ideo non est prauo prauius distortoque 2 distortius. si autem — quod puto csse uerius sacrisque litteris con- 5 grucntius — ita sunt animac intentiones ut corporis membra, non quod uidcantur locis, sed quod sentiantur affectibus, et aliud in- luminatur amplius, aliud minus, aliud omnino caret lumine et tene- broso inumbratur obstaculo, profecto ita, ut quisque inlustratione piac caritatis affectus est in alio actu magis, in alio minus, in alio 10 nihil, sic dici potest habere aliam, aliam non habcre, aliam magis 3 minusue habere uirtutem. nam et 'maior est in isto caritas quam in illo' rccte possumus dicere et 'aliqua in isto, nulla in illo', quantum pertinet ad caritatem, quae pietas est, et in ipso uno homine, quod maiorcm habeat piidicitiam quam patientiam et maiorem hodic 15 quam heri, si proficit, et adhuc non habeat continentiam et habeat non paruam miscricordiam. 15. Et ut gcncraliter bretiiterque conplectar, quam de uirtutc habco notioncm, quod ad rectc uiucndum adtinct, uirtus cst caritas, qua id, quod diligendum est, diligitur. haec in aliis maior, in aliis >c minor, in aliis nulla cst, plcnissima uero, quae iam non possit augeri, quam diu hic homo uiuit, in nemine; quam diu autem augeri potcst, 2 profccto illud, quod minus cst, quam dcbet, cx uitio est. cx quo uitio non est iustus in terra, qui facict bonum ct non pcccabit. tx quo uitio non i u s t i f i c a b i t u r in?i c 0 n s p e c t u dci 0 m n i s u i u e n s. proptcr quod uititim, s i d i x c r i m u s, q u i a p e c c a t u m n 0 n h a b e m u s. nos ipsos decipimus et ueritas in nobis non 24 *Eccle. 7, 21. cf. III Reg. 8, 46 25 Ps. 142, 2 27 *I Ioh. 1, S 4 prauo prauius est g distortusque >$ 7 pr. quo A&DM 9 quisquis 10 lerl. alio] aliquo A%DM 11 sic (c exp.)A potest dici^ aliam et aliam ,- 12 minusue] aliam minusue A&D aliamue(ue i>ii)minus M aliam minus £ all. in om-l 14 pictatis Aa.c.niZiDM 16 profecit % 18 brebique 19 habi- am $ 20 qua] quia Ap.c.m% quo Al 22 homo hic g in neminem A$D in nemine cst (est tti ras.) M est in nemine g 23 debet] libet Eug.codd.praeler Val.el unum Par. 24 faciet Goldb. sec. LXX faciat codd. 25 peccauit A^D Eiig.cod.Val.,Ma.c.m2 peccet Eug.duo codd.,Mp.c.m2 (c/. LXX) 28 nosmctj seduciinus ; Epistula CXXXll 14-16 237 c s t. propter quod etiam, quantumlibet profecerimus, necessarium est nobis dicere : dimitte nobis debita nostra, cum lam omnia in baptismo dicta, facta, cogitata dimissa sint. uidet 3 itaque, qui recte uidet, ubi et quando et unde speranda sit illa per- 5 fectio, cui non sit quod adici possit. si autem praecepta non essent, non utique esset, ubi se homo certius inspiceret et uideret, unde auer- teretur, quo conaretur, quare gratularetur, quid precaretur. magna est ergo utilitas praeceptorum, si libero arbitrio tantum detur, ut gratia dei amplius honoretur. 10 16. Quae si ita se habent, unde fit onmiiim reus, si in uno offcn- dat, qui totam legem seruauerit? an forte, quia plenitudo legis caritas est, qua deus proximusque diligitur, in quibus praeceptis caritatis t 0 1 a 1 e x p e n d e t e t p r 0 p h e t a e, merito fit oinnium reus, qui contra iliam facit, in qua pendent omnia ? 15 nemo autem peccat nisi aduersus illam faciendo, quia 'n 0 n a d u 1- 2 t e r a b i s, n 0 n h 0 m i c i d i u m f a c i e s, n 0 11 f u r a- beris, non concupisces' et, si quod est aliud m a n d a t u m, in hoc sermone recapitulatur i 11 e 0, q u 0 d d i 1 i g e s p r 0 x i m u m t u 11 m t a m q u a m 20 t e i p s u m'. dilectio proximi malum non ope- ratur, plenitudo autem legis caritas. nemo s autem diligit proximum nisi diligens deum, ut hoc, quantum potest, proximo inpendat, quem diligit tamquam se ipsum, ut et ille diligat deum, quem si ipse non diligit, nec se nec proximum diligit. ac per 25 hoc, qui totam legem seruauerit, si in uno offenderit, fit omnium reus, quia contra caritatein facit, unde tota lex pendet. reus itaquc fit omniiim faciendo contra eam, in qua pendent omnia. 2 Matth. 6, 12 10 cf. Iac. 2, 10 11 *Rom. 13, 10 13 "Hatth. 22, 40 15 *Rom. 13, 9-10 1 proficeremus.4J/a.e.m.2,3Dproficerimus.4p.c.m2 2 demittc jp.c. 3om- uium D deniissa 3 uidet] quid A%DM 4 recta 3 unde et quando et ubi g 7 quid prec. om.D 8 libere 3 uero $ 10 fiet ? 12 qua — carit. om.% 14 reus omnium A%DM illa A$D pendet^ 15 faciende 5 16 facis A Ma.c.m2 fais D 17 concupiscis alind eet g 19 quod est ; diligis tyM 21 legis est ; 22 ut] ct g 23 proximQ 3 diligat ; se] te 3 illi 3 24 ac] hac $3 27 eam, in qua] praeceptum, in quo Eug.codd.praelerVa'. pendet *)? 238 Sancti Hieronymi 17. Cur ergo non dicantur paria peccata? an fortc quia magis facit contra caritatem, qui grauius pcccat, minus, qui leuius, et hoc ipso admittit magis et minus, quo fit quidem omnium reus, sed grauius peccans uel in pluribus peccans magis reus, leuius auteni uel in paueioribus peccans minus reus, tanto maiore scilicet reatu, 5 quanto amplius, tanto minore, quanto minus peccauerit, tamen, etiam si in uno offenderit, reus omnium, quia contra eam facit, in 2 qua pendent omnia ? quae si uera sunt, eo modo et illud absoluitur, quod ait homo etiam apostolicae gratiae: in multis e n i 111 0 f f e n d i m u s 0 m n e s. offendimus enim, sed alius grauius, alius 10 leuius. quanto quisque magis minusue peccauerit, tanto in peccato committendo maior, quanto in diligendo deo et proximo minor et rursus tanto minor in peccati perpetratione, quanto maior in dei et pioximi dilectione, tanto itaque plenior iniquitatis, quanto inanior caritatis, et tuac perfectissimus in caritate, quando niliil restat ex 15 infirmitate. 18. Nec sane, quantum arbitror, putandum est leue esse pecca- tum in personarum acceptione habere fidem domini Iesu Christi, si illam distantiam sedendi et standi ad honores ecclesiasticos referamus. quis enim ferat eligi diuitem ad sedem honoris ecclesiae 20 2 contempto paupere instructiore atque sanctiorc? si autem de coti- dianis consessibus loquitur, quis non hic peccat, si tamen peccat, nisi cum apud se ipsum intus ita iudicat, ut ei tanto melior, quanto ditior illo uideatur? hoc enim uidetur significasse dicendo: nonne 9 lac. 3, 2 24 »lac. 2, 4 1 dicatnr $ iudicantur 5 3 adm.— quo] quod adm. 5 amittit ^A,Ma.c.m2 ammittat 3 magis et minus om.A%DM magis] maius quo] quod A^D. Ma.c. qui $ quidem fit M sed] si 3 4 lebis $ 5 maior $ 7 reus est o. *J5 reus 0. est c fit reus o. Mp.c.m'2 erit reus 0. Ewj.codXat. fecit .4jZ', Ma.c.m? R pendet $ adsoluit 5 9 greciae 3 gratiam % 10 off. enim] 0111- nes enim off. A$DM pr, alius] unus Q 1 1 maius minusue %Eug.codd .nonnulli grauius leuiusue (uel — que) ? peccato w».$ 12 quanto] quan 3 13 maior ex inanior 3 15 perfecti simus M perfecti sumiis ^D ex] et 3 18 domiiii nostri tyAEug.coddXat.el unus Par. 19 illa 3 sedenti 3 et] ac A\DM 21 contem(c.r n)t« paupere 3 coiitemptore D 22 consensibus/l.l/a.c.wS.j/) quo- sensibus $ hinc $ 23 diiudicat 24 illa *J3 illi AMa.c.m'!,iDEug.codXal. ille AMp.c.mi.Euy.codd.reliqui uideatur] esse uid. c diccndo om.A$DM cum dicit c Kpistula CXXXIl 17—20 239 i u d i c a s t i s a p u d uosmet i p s o s p t f a c t i e s t i s i u d i c e s c o g i t a t i o n u m iniquarum? 19. Lex itaque libertatis lex caritatis est, de qua dicit: si tamen legem perficitis regalem secundum 5 scripturas: 'diliges proximum tuum sicut te ipsum', bene facitis; si autem personas acci- pitis, peccatum operamini redarguti a lege quasi transgressores. et post illam sententiam ad intel- i legendum difficillimam, de qua satis dixi, quod dicendum putaui, 10 candem legem libertatis commemorans: s i c, inquit, 1 o q u i- mini et sic facite sicut per legem libertatis incipientes iudicari. et quoniam, quid paulo ante dixerit, nouit, quoniam i n m u 1 1 i s o f f e n d i m u s o m n e s, suggerit dominicam tamquam cotidianam cotidianis etsi leuioribus tamen 15 uulneribus medicinam : i u d i c i u m e n i m, inquit, s i n c m i s e r i c o r d i a i 1 1 i, q u i n o n f e c i t m i s e r i c o r d i a m. hinc enim et dominus: dimittite, inquit, et dimitte-3 tur uobis;dateetdabituruobis. superexultat autem misericordia iudicio; non dictum est : 'uincit 20 misericordia iudicium' — non enim est aduersa iudicio — , sed 'superexultat', quia plures per misericordiam colliguntar, sed qui misericordiam praestiterunt. beati enim misericordes, q u i a i p s o r u m m i s e r e b i t u r d e u s. 20. Et hoc utique iustum est, ut dimittatur eis, quia dimiserunt, 25 et detureis, quia dederunt. incst quippe deo et misericordia iudicanti et iudicium miseranti, propter quod ei dicitur: m i s e r i c o r d i a m et iudicium cantabo t i b i, domine; nam quisquis 3 lac. 2, 8— !> 10 Iac. 2, 12 13 lac. 3, 2 15 lac. 2, 13 17 *Luc. 6, 37—38 18 *lac. 2, 13 22 «Ifatth. 5, 7 2G Ps. 100, 1 1 iiuiicatis A$DM 2 iniq. cog. S 4 pcrf. leg. ? perfecistis .1/ perie- cisti rcg.] legalera facit A$DM miscricordia D 17 dimitte %AD 18 superexaltat A%DM Eug.codd.praeterYa/. (suiwrexsu\tat) et unum P«r.(sui)cr- exaltet) 19 misericordiam Aa.r.frDM 21 superrxaltat A&D MEug.cndd.praet,-r Val.etunumPar. 23 ipsis .-lj.U ipsi D deus8.l.m2A,om.frDM 24 quia — quia] qui— qui $ 25 iudicandi .1/ 2(i miserandi Mp.c.m? iniserenti Eug.codd.nomwUi s 240 Sancti llieronymi uelut nimium iustus iudicium sine misericordia quasi securus expec- tat, irani iustissimam prouocat, quam timens Ule dicit: n e i n t re s 2 i n i u d i c i u m c u m s e r u o t u o. unde dicitur populo con- tumaci:quid uultis mecum iudicio contendere? c u m enim rex iustus sederit in throno, quiss gloriabitur castum se habere cor? aut quis gloriabitur mundum se esse a peccato? quae igitur spes est, nisi superexultet misericordia iudicio sed erga illos, qui misericordiam fecerunt ueraciter diecndo: dimitte nobis, s i c u t e t n o s d i m i 1 1 i m u s, et sine murmuratione dando ? 10 3 h i 1 a r e m enim datorem diligit deus. deniquc sanctus Iacobus iam ex isto loco de misericordiae operibus loquitur, ut, quos uehementer illa sententia terruerat, consoletur, cum ad- monet, quomodo etiam peccata cotidiana, sine quibus hic non uiuitur, cotidianis remediis expientur, ne homo, qui, cum in uno u offenderit, fiat omnium reus, in multis offi ndendo, quia i n m u 1 1 i s offendimus omnes, magnum aggerem reatus sui niinutatini collectum ad tribunal tanti iudicis peruehat et eam, quam non fecit, misericordiam non inueniat, scd potius dimittendo atque donando mereatur sibi dimitti debita rcddique promissa. 2» 21. Midta dixi. quibus tibi taedium fortassis inferrem, qui haec, quae tanien adprobas, non expectas discere, quia ea docere consuesti. si quid autem est in eis, quantum ad res ipsas pertinet — nam, quali eloquio explicata sint, non nimis curo — , si quid ergo est in eis, quod eruditionem offendat tuam, quaeso, ut rescribendo adnioneas ct 2* 2 *Ps. 142, 2 4 Hier. 2,. 29 5 *Proih 20, 8—9 8 cf. *Iac. 2, 13 9 Matth. 6, 12 11 II Cor. 9, 7 13 cf. Iac. 5, 16 10 Iac. 3, 2 2 dixit C 3 iudicio %Eug.codd.Val.el unusPar. 8 superexultat $ — al- tet {ex — tat A) A&DM Eug.codd.praeterVat. el unum Par. misericordiam Aa.c. iDM Eug.duo codd. iudicium 9 nobis debita nostra Eug.codd.praettrVal. 12 iacob j 14 quot. pecc. ; hic non Eug non hic cet. 16 offenderat 5 fiat Eug sit } fit cel. 17 propter magnum g 18 perueat $ perueniat AhM peruenit D 19 sed] si Aa.c.m2$ donando Eitg.codd.praeier unum Par. dando cet. 20 merctur D debita] peccata £ reddique] sed idque j 22 tamen <|iiac ; quac] qui 5 expecta % dicerc AMa.c.,%D quia Eug quod cfi/. doce j conucsti j consuisti %,AMa.c.m2 23 si quid] quit j ad om.D rem ipsam A^DM nam] non } 24 eloquia $ nimis] rainus AMa.c.m2,\ in eis estMp.c.,; est s.l.m2A,om.},D,Ma.c. 25 tuam off. 3/ scribendo.V EpistuU OXXX.ll 20-CXXXllI 1 me corrigere non graueris. infelix est enim, qui non tantos et tam 2 sanctos tuorum studiorum labores et digne honorat et de his do- mino deo nostro, cuius munere talis es, gratias agit. unde cum libentius debeam a quolibet discere, quod inutiliter ignoro, quam 5 promptius quoslibet docere, quod scio, quanto iustius hoc abs te caritatis debitum flagito, cuius doctrina in nomine et adiutorio domini tantum in Latina lingua ecclesiasticae litterae adiutae sunt, quantum numquam antea potuerunt ! maxime tamen, istam senten- 3 tiam : quicumque totam legem seruauerit, of- lofendat autem inuno, factus est omnium reus, si quo alio modo melius exponi posse nouit dilectio tua, per domi- num obsecro, uti nobiscum communicare digneris. CXXXIII. AD CTESIPHOKTEM. to 1. ^"on audacter, ut falso putas, sed amanter studioseque fecisti, ut nouam mihi ex ueteri mitteres quaestionem, quac ante litteras tuas plerosque in oriente decepit, ut per simulatam humili- tatem superbiam discerent et dicerent cum diabolo: i n c a e 1 u m ascendam, super sidera caeli ponam thronum 9 Iac. 2, 10 18 *Esai. 14, 13—14 1 et tam] etiam AMa.c.m2,%D 2 dignissime 5)3 3 nostra $ est j 4 discere — quosl. om-l 3 quoslibet (quos exp.)A hoc abs te Eug abs te hoc cel. Chnius'$ et in adiutorio Eug.codd.praeterVut.et unumPar. 7 in latinam linguam $ eccl. mn.Eu damus] dare conantur ex Luerelio ; ora prius Mp.cn prius oras pocula ex Lucrelio g circum ow.h 17 linimus iip contingunt ex Lucrelio g dulci — liquorc] mellc liquato uasorum circum 11 flauoque] fauique M 19 fuissc om.n 21 digno possit M digno onun 22 Xysti ; pythagoraei n phytagorei .1/ 23 adquc ethinici A xisti Mn Sixti s romani A 24 pytag. p phytag. M Pythagoricorum g qui om.M Epistula CXXXIII 3-4 247 hominem exaequant deo et de eius dicunt essc substantia, multa de perfectione dicuntur, ut, qui uolumen philosophi ncsciunt, sub martyris nomine bibant de aureo calice Babylonis. denique in ipso 9 uolumine nulla prophetarum, nulla patriarcharum, nulla aposto- 5 lorum, nulla Christi f it mentio, ut cpiscopum et martyrem sine Christi fide fuisse contendat. unde et uos plurima contra ecclesiam usurpatis testimonia. fecerat hoc et in sancti Pamphili martyris nomine, ut librum primum sex librorum defensionis Origcnis Eusebii Caesa- riensis, quem fuisse Arrianum nemo qui nesciat, unum 'Pamphili' 10 praenotaret, quo scilicet egregia illa quattuor Origenis aegi Aqx&v uoluminaLatinis infunderet auribus. uis adhucet aliumnosse erroris 10 tui principem? doctrina tua Origenis ramusculus est. in eo enim psalmo, ubi scriptum est — ut de ceteris taceam — : insuper ct usque ad noctem erudierunt me rencs mei, 15 adserit uirum sanctum, de quomm uidelicct et tu numero es, cum ad uirtutum uenerit summitatem, ne in nocte quidem ea pati, quae hominum sunt, nec cogitationc uitiorum aliqua titillari. ncc erube- scas de societate talium rennuens eorum nomina, quorum blasphemiis iungeris. Iouiniani secunda quaestio tui ingenii disciplina cst. quic- 20 quid illi responsum est, tibi responsum credito. nec fieri potest, ut diuersus sit eorum exitus, quorum est una sententia. 4. Cum haec se ita habeant, quid uolunt miserae mulierculae oneratae peccatis, quae circumferuntur omni uento doctrinae semper discentes et numquam ad scientiam ueritatis peruenientes 25 et ceteri muliercularum socii prurientes auribus et ignorantes, quid audiant, quid loquantur, qui uetustissimum caenum quasi nouam suscipiunt temperaturam, qui iuxta Hiezechihel liniunt parietem absque temperamento, qui superueniente ueritatis pluuia dissipatur ? 3 cf. Hier. 51, 7 13 *Ps. 15, 7 22 cf. II Tim. 3, &-7 25 cf. II Tim. 4, 3 27 cf. Ezech. 13, 10 1 exaequant (n eras.)M dicunt(eip., ff.L_dicit)JM 2 filosophi A,Ma.c. sub — p. 249, 6 flectcre excideruntin A 3 nom cbibant p babyllonis (pr. 1 exp.)M 5 fit xpi n 7 pampili n a.c.m2 9 fuisso Arr.] hereticum esse n nemo est c unum] unmn nomine M nomine 5 pampili n a.c; add. martyrisiM 11 tui erroris 5 12 tua s.l.M 18 renuens p 19 se- cunda— 20 illi om.M 20 pr. resp.] responsum (s.l. I responso)ilf 21 est s.l.m2n 22itase» 24 et— pcru. om.n 27 suscipiant p hezecluel n eze- chiel M linunt M,pa.c. 28 qui] et s dissipantur g fr 248 Sancti Ilier onymi 2 Simon Magus heresin condidit Helenae meretricis adiutus auxilio. Kicolaus Antiochenus, omnium inmunditiamm repertor, choros duxit femineos. Marcion Romam praemisit mulierem, quae decepta- rum sibi animos praepararet. Apelles Philumenen suarum comiteni habuit doctrinarum. Montanus, inmundi spiritus praedicator, 5 multas ecclesias per Priscam et Maximillam, nobiles et opulentas 3 feminas, primum auro corrupit, dein heresi polluit. dimittam uetera, ad uiciniora transcendam. Arrius, ut orbem caperet, sororem prin- cipis ante decepit. Donatus, per Africam ut infelices quosque feten- tibus pollueret aquis, Lucillae opibus adiutus est. in Hispania 10 Agape Elpidium, mulier uinim, caecum caeca duxit in foueam succes- soremque sui Priscillianum habuit Zoroastris magi studiosissimuni et ex mago episcopum, cui iuncta Galla non gente sed nomine ger- manam huc illucque currentem alterius et uicinae hereseos reliquit 4 heredem. nunc quoque mysterium iniquitatis operatur; duplex 15 sexus utmmque supplantat, ut illud propheticum cogamur adsumere : clamauit perdix, congregauit, quae non pe- perit, faciens d i u i t i a s s u a s n 0 n c 11 m i u d i c i 0. in dimidio dierum derelinquent eum et nouis- s 1 m u m e i u s e r i t i n s i p i e n s. 20 5. Illud uero, quod ad decipiendos quosque postea huic senten- tiae coaptarunt: 'non absque dei gratia', cum pnma legentes fronte decipiat, introspectum et diligentissime uentilatum decipere non potest. ita enim dei gratiam ponunt, ut non per singula opera eius nitamur et regamur auxilio, sed ad liberum referunt arbitrium 25 et ad praecepta legis ponentcs illud Isaiae : 1 e g e m e n i m i 11 a d i u 1 0 r i u m d e d i t d e u s, ut in eo deo referendae sint giatiae, quod tales nos condiderit, qui nostro arbitrio possimus et 11 cf. Miitth. 15, 14. I,uc. 6, 39 17 *Hier. 17, 11 26 *Esai. 8, 2 1 1 hcrcsin p — sim .1/» 2 anthiocenus p reppertor (pr. p exp.)M 3 marchion .V deceptnram Ma.c. deceptorum Mp.c. (leci])iendos ; 4 prae- paret Ma.cn appelles Mp felumencn M i)hiloraenen u 7 auro om.n de- inden 8 corrmnperct (t s.l.m2)n deciperet • 9 affricamn fet. »1 foet. p llhelpidiump uiruiuom.il/ lOsuiJ quie 12 cuij cum n germanam (alt. m del.) n 19 dimidio] medio )( derelinquet eas 5 cam Mp.c. 21 decip.] add, homines g 23 intro inspeotum M 25 cius in mg.M ad om.n referantur .1/ praeferant n 26 in— deus] deus in adiutoriiim posuit 5 26 in s.ljf 28 possumus » Bpistula CXXXII) 4-6 249 eligere bona et uitare mala. et non intellegunt ista dicentes, quod 2 per os eoram intolerabilem blasphemiam diabolus sibilet. si enim in eo tantum dei est gratia, quod propriae nos eondidit uoluntatis et libero arbitrio contenti sumus, nec ultra eius indigemus auxilio, ne, 5 si indiguerimus, liberum frangatur arbitrium, ergo nequaquam ultra orare debemus nec illius clementiam precibus flectere, ut accipiamus cotidie, quod semel acceptum in nostra est potestate. istius modi homines tollunt orationem et per libernm arbitrium non homines propriae uoluntatis sed dei potentiae factos esse se iactant, qui 10 nullius ope indiget. tollantur et ieiunia omnisque continentia. quid 3 enim mihi necesse est laborare, ut accipiam per industriam, quod semel meae factum est potestatis? hoc, quod dico, non est meuin argiimentum; unus discipulorum eius, immo iam magister et totius ductor exercitus et contra apostolum uas perditionis, per soloecis- 15 morum et non — ut sui iactitant — syllogisinorum spineta decurrens sicphilosophaturetdisputat: 'sinihilagoabsquedeiauxilio et ])ersin- 4 gula opera illius est omne, quod gessero, ergo non ego, qui laboro, sed dei in me auxilium coronabitur frustraque dedit arbitrii pote- statem, quod inplere non possum, nisi ipse me semper adiuuerit. 20 destruitur enim uoluntas, quae alterius ope indiget. sed liberuni dedit arbitrium deus, quod aliter liberum non erit, nisi fecero, quod uoluero. ac per hoc aut utor semel potestatem, quae mihi data est, ut liberum seruetur arbitrium, aut, si alterius ope indigeo, libertas in me arbitrii destruitur'. 2» 6. Qui haec dicit, quani non excedit blasphemiani ? quae here- ticorum uenena non superat ? adserunt se per arbitrii libertateni nequaquain ultra necessarium habere deum et ignorant scriptum: q u i d h a b e s, q u 0 d n 0 n a c c e p i s t i ? s i a u t e m a c- 13 unus disc.] tci!. Caelestius? 14 cf. Act. 9. 15 28 I Cor. 4, 7 2 intollcr. 11 3 tantum ex tamen m2n dei om.n < est in nostra n 8 tollant 11 9 se esse s se om.M 10 indigeant 11 indigent g et ex etiam n,mn.p 11 per] perdam Mp.c. 12 meum non est 5 13 ex. doctor tot. n 14 doctor. An Bolucismorum M a.c.m'! 15 ut suij uti j ian(n ei;).)ctant .1/ sill. Aa.c.,n (ez sil.) sicut (ut era$.)n 17 eius .1/ qui ex quod m'!n 18 aux. in mc cor. n in me cor. aux. ? 19 quod (••>.?. 1 cum) .1/ quam c pos- sum (s.I. possim).!/ possumus \> 22 aut] ait M aii aut ; potestate Mnp 24 arbirrii in me g destruetur (ex dist— m2Mn)Mn\) 25 hoc n blas- femiam /I 250 .Sancti Hieronymi cepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? magnas deo agit gratias, qui per arbitrii libertatem rebellis in deum 2 est! quam nos libenter amplectimur, ita dumtaxat, ut agamus semper gratias largitori sciamusque nos nihil esse, nisi, quod donauit, in nobis ipse seruauerit dicente apostolo : non est uolentiss neque currentis sed miserentis dei. uelle ct cur- rere meum est, sed ipsum meum sine dei auxilio non erit meum. dicit enim idem apostolus: deus est, qui operatur in uobis et uelle et perficere, et saluator in euangelio : p a t e r meus usque modo operatur et ego operor. 10 3 semper largitor semperque donator est. non mihi sufficit, quod semel dedit, nisi semper dcderit. peto, ut accipiam, et cum accepero, rursum peto. auaras sum ad accipienda beneficia dei nec ille defi- cit in dando nec ego satior in accipiendo. quanto plus bibero, tanto plus sitio. legi enim psalmistae uoce cantari: gustate etis uidete, quoniam suauis est dominus. omne, quod habemus bonum, gustus est domini. cum me putauero ad calcem per- uenisse uirtutum, tunc habebo principium. principium enim sapientiae timor domini, qui expellitur atque destrui- i tur caritate. haec est in hominibus sola perfectio, si inperfectos esse 20 se nouerint. e t u 0 s, inquit, cum omnia feceritis, di- cite: serui inutilcs sumus: quod debuimus f a c e r e, f e c i m u s. si inutilis est, qui fecit omnia, quid de illo dicendum est, qui explerc non potuit? unde et apostolus ex parte accepisse et ex parte conprehendisse se dicit et necdum esse per- a fectum, praeteritoram obliuisci et in futuram se extendere. qui semper praeteritorum obliuiscitur et futura desiderat, ostendit se 5 *Rom. 9, 16 8 Phil. 2, 13 9 Ioh. 5, 17 15 Ps. 33, 9 18 *Ps. 110, 10 19 cf. I Ioh. 4, 18 21 *Luc. 17, 10 24 cf. I Cor. 13, 9-12 26 cf. Phil. 3, 12—13 2 ag. deo gr. M deo gr. ag. n lib. arb. c 3 est] non (s.l.m2) est n ut s.l.M 4 scimus enim n 5 nobis semper ipse n rcseruauerit p 6 mise- rantis n 7 sed om.p dei semper aux. Mp 8 est om.M nobis Mn 11 do- minator n 12 donauit ; donauerit 5 13 rursus g 14 nec — acc. om.n 15 psalm. uoce] a psalmista £ 17 domini] dus A peruenire n 18 habebo] bibo M enim om.A 20 est in om.5 21 se s.l.Mp 22 debemus H 24 cxpleri n 25 all. et om.n 26 praetcritorumque np cxtendisse n Epistula OXXXIII 6-7 251 praesentibus non esse contentum. quod autem sursum deorsum $ iactitant liberum a nobis arbitrium destrui, audiant e contrario eos arbitrii destruere libertatem, qui male co abutuntur aduersum bene- ficium largitoris. quis destruit arbitrium? ille, qui semper agit deo 5 gratias et, quodcumque in suo fluit riuulo, ad fontem refert, an qui dicit : 'recede a me, quia mundus sum; non habeo te necessarium'. dedisti enim mihi semcl arbitrii libertatem, ut faciam, quod uoluero; quid rursum te ingeris, ut nihil possim facere, nisi tu in me tua dona conpleueris? fraudulenter praetendis dei gratiam, ut 10 ad conditionem hominis referas et non in singulis operibus auxilium dei requiras, ne scilicet liberum arbitrium uidearis amittere, et, cum dei contenmas adminiculum, hominum quaeris auxilia'? 7. Audite, quaeso, audite sacrilegium: 'si', inquit, 'uoluero curuare digitum, mouere manum, sedere, stare, ambulare, discur- 15 rere, sputa iacere, duobus digitulis narium purgamenta decutere, re- leuare aluum, urinam digerere, semper mihi auxilium dei erit neces- sarium?' audi, ingrate, immo sacrilege, apostolum pracdicantcm: 2 siue manducatis siue bibitis siue aliud quid agitis, omnia in nomine domini agite et illud 20 Iacobi: age nunc qui dicitis: hodie et cras pro- ficiscemur in illam ciuitatem et faciemus illic annum unum et negoticmur et lucrcmur — qui nescitis de crastino; quae est enim uita uestra? aura enim estis siue uapor paululum 25 apparens, deinde dissipata— pro co, quod debe- atis dicere: si dominus uoluerit et uixerimus, u t faciamus hoc aut illud. nunc autem exul- tatis in superbiis uestris; omnis istius modi 6 *Esai. 65, 5 18 *I Cor. 10, 31 20 *Iac. 4, 13-16 1 rursura n deorsum om.il/ 2 a om.M audi*(s.Z. a m2)nt zl 4 libe- rum (s.l.) arb. M deo agit .1/ 5 suo] quo (q eras.)n fluit riu.] riu. fuit ; referat (a exp.)M 8 uolo p 9 gratiam dei n ut] om. el s.l. si M 10 con- dicionem p et] e(s.l. u)t M 12 quaeras M 13 sacrilegum M 15 descu- tcre n leuarc(ex lauare)aluum n ucl aluum purgare p 16 ihgeKte Ma.e.m2\> ncc. erit j 19 dei p age (s.l. 1 agite)jlf ecce n 20 quid A et] aut f 22 unum om.p pr. et] ut g 23 enim est g 24 enim est M cst enim g 25 dcin na.c.mZp dissipati n — tur p disputat {seq.ras. 1—2 lill.)M dcbeba- tis M 27 ut fac.] facicmus Mp.e.;add. aut ; 252 Sancti Hieronymi 8 gloriatio pessiraa est. iniuriam tibi fieri putas et destnii arbitrii libertatem, si ad deum sempcr auctorem recurras, si ex illius pendeas unluntate et dicas: oculi mei semper ad d o m l n u m, quoniam ipse eruetde laqueo pedes meos? unde et audes lingua proferre temeraria unumquemque 5 suo arbitrio regi? si suo regitur arbitrio, ubi est auxilium dei? si Christo rectorc non indiget, quomodo scribit Hiercmias : 11 0 n e s t in homine uia eiuset: a domino gressus homi- 11 is diriguntur? facilia dicis dei esse mandata et tamen 4 nullum proferre potes, qui uniuersa conpleuerit. responde mihi: fa- 10 cilia sunt an difficiha? si facilia, profer, quis ea inpleuerit et cur Dauid in psalmo canat: qui fingis dolorem in prae- c e p 1 0 et iterum : p r 0 p t e r uerba labiorum tuorum ego custodiui uias duras et dominus in euangelio: i n t r a t e p e r a n g u s t a m p 0 r t a m et: d i 1 i g i t e i n i- 15 micosuestroset: orateprohis, qui persequun- t u r u 0 s ? sin autem difficilia, cur ausus es dicere facilia dei esse mandata, quae nullus inpleuerit ? non intellegis tuas inter se pu- gnare sententias? aut enim facilia sunt et infinita est multitudo honiinum, qui ea inpleuerint, aut difficilia et temere dixisti esse 20 facile, quod diffieile est. 8. Soletis et hoc dicere, aut possibilia esse mandata et recte a deo data aut inpossibilia et non in his esse culpam, qui accepere mandata, sed in eo, qui dedit inpossibilia. numquid praecepit mihi deus, ut cssem, quod deus cst, ut nihil inter me essct et dominum tt creatorem, ut maior essem angelonim fastigio, ut haberem, quod angeli non habcnt? de illo scriptum est quasi proprium: qui p e c c a t u m n 0 n f e c i t n e c d 0 1 u s i n u e n t u s e s t 3*Ps.24, 15 7 «Hier. 10,23 8 *Prou. 16, i) 12 *Ps. 93, 20 13 Ps. 16, 4 15 Matth. 7, 13 Mattli. 5, 44 etc. 16 *Matth. 5, 44 27 'Ksai. 53. 9 2 semper ad deum n 3 ad dom. semper n 4 euellit A euellet ; 5 quemquem n quo que » a.c. 6 arb. suo ? arb. reg. g all. si] et si .V 7 scripsit >i ieremias p S deo np 9 dicimns M essc dei n dei om.M pracccpta A 1 1 sunt nm.n si fac. om.n 12 laborem A praeceptum A 13 uerba ex umbra m2n lC iis g persec. Mn\) 17 sin ex sia A si p esse dei M 18 repugnare s 21 est s.l.m2n 23 accipere A,n a.c. acceperi(n s.l)t M 25 et S l.A 27 qui pecc. proprium n 28 cst om.g Epistula CXXXIIl 7-8 253 i n o r e e i u s. si hoc et mihi commune cum Christo cst, quid illc habebit proprium? alioquin per se tua sententia destruitur. adseris posse hominem esse sine peccato, si uclit, et post grauissimum som- num ad dccipiendas rudes animas frustra conaris adiungere: non 5 absquc dei gratia'. si cnim semel per sc homo potcst esse sine peccato. quid necessaria est gratia dei ? sin autem sine illius gratia nihil potest faccre, quid necessc fuit dicere posse. quod non potest? 'potest', in- quit, 'esse sine peccato, potest esse perfectus, si uoluerit'. quis enim Christianorum non uult esse sine peccato aut quis perfcctioncni 10 recusat, si sufficit ci uelle et statim sequitur posse, si uclle praeccs- serit? nullusque Christianorum est, qui nolit esse sine pcccato: onines ergo sine peccato erunt, quia omnes cupiunt esse absque peccato. et in hoc ingratis tcneberis, ut, qui aut nullum aut raruni quemque sine pcccato proferrc potes, omnes absque peccato esse 18 fatearis. 'possibilia', inquit, 'mandata dcdit dcus'. et quis hoc negat? sed quomodo hacc sit intcllegenda sententia, uas electionis apertis- sime docet; ait enim: quod erat inpossibile legis, i n q u o i n f i r m a b a t u r p e r c a r n e m, d c u s f i 1 i u m suum mittens in similitudine carnis peccati 20 et de peccato condemnauit peccatum in carne et iterum: ex operibus legis non iustificabitur o m n i s c a r o. quod ne de lege tantum Moysi dictuin putes ct non de omnibus mandatis, quac uno legis nomine continentur, idem apostolus scribit diccns: consentioenim legi dei iuxta 25interiorem hominem; uideo autcm aliam le- gem in membris meis repugnantem legi men- tis meae et captiuantem me in lege peccati, quae est in membris meis. miser ego homo. 16 cf. Act. 0, 15 17 *Rom. 8, 3 21 Gal. 2, 16 24 *Rom. 7, 22—25 1 cum Chr. comm. j 2habuit; alioqui ; sua n de(i)struetur A/«p 3 post] per n 4 non ex si m2n 5 homo per se c 6 dci gratia M si p 7 inquis n 11 que om.{ cst om.n nollit (pr. 1 exp.)n non uelit p 12 quia] quod n ; add. utique c absqne] sine n 13 ingratus (s.l. 1 ingra- tisM)AMp qui aut] quia M aut (exp.,s.l. quia m2)n 14 quemquam : sine-U esse posse M 15inquisn madata n 16 int sit. 5 19 siraili- tudinem g 20 damnauit n carne] add. ut iustificatio impleretur in nobis ti 22 moysi tantum M putes om.n et— mandatis vm.p 25 autem] enim M aliquam (qu eras.) A 28 ergo A 254 Sancti Hieronymi quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia dei per Iesum Christum, dominum no- 6 strum. cur hoc dixerit, alio sermone demonstrat: scimus enim, quia lex spiritalis est, ego autem car- nalis sum, uenundatus sub peccato. quod enims operor, non cognosco. non enim, quod uolo, lioc operor, sed, quod odi, illud facio. sin au- tem, quod nolo, illud facio, consentio legi, quoniam bona est. nunc autem nequaquam ego operor illud, sed, quod in mehabitat, pec-io catum. scio e n i m, quoniam non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. uelle enim adia- cet mihi, opcrari autem bonum non inuenio. non enim, quod uolo bonum, hoc facio, sed, quod nolo malum, hocago. sin autem, quodis nolo ego, hoc facio, nequaquam ego operor illud, sed, quod habitat in me, peccatum. 9. Reclamabis et dices Manicheorum dogma nos sequi et eorum, qui de diuersis naturis ecclesiae bella concinnant, adseren- tium malam esse naturam, quae inmutari nullo modo possit. hoc 20 non mihi sed apostolo inputa, qui nouit aliud esse deum, aliud hominem, aliam carnis fragilitatem, aliam spiritus fortitudinem. caro enim desiderat contra spiritum et spiri- tus contra carnem et haec inuicem sibi ad- u e r s a n t u r, u t n 0 n, q u a e u 0 1 u m u s, i p s a f a c 1 a- 25 2 m u s. a me numquam audies malam esse naturam, sed, quomodo sit carnis fragilitas disserenda, ipso, qui scripsit, docente discamus. interroga eum, quare dixerit: n 0 n e n i m, q u 0 d u 0 1 0, h 0 c operor, sed, quod odi malum, illudfacio, quae 3 *Rom. 7, 14-20 23 *Gal. 5, 17 28 *Rom. 7, 15 et 19 1 liberauit Ap 3 cur autcm g dixit M 4 quia] quod n 7 hoc] illud s.om.A/ si Mp 8 nolo] odi p illud] hoc g 10 ego om.g habitat (ex habeat) in me .1/ 11 quoniam] quod g 13 operari] perficere 5 15 si Mp 16 pr. ego om.g facio] ago A 17 in me hab. M 18 nos] eos Ap.c.m'2 19 adse- rent A 20 imnio(u ,«./.m2)tari n et hoc g 22 hom. esse M esse hom. g 23 el 24 aducrsus M 23 et om.M 24 et om.11 25 quaecunique 11 26 malum Mna.c. 27 deserenda np.c.m2 qui n prescripsit p 28 quare hoc dixcrit n Epistula OXXXin 8-9 255 necessitas illius inpcdiat uoluntateni, quae tanta uis odio digna im- pcret facerc, ut non, quod uult, sed, quod odit et non uult, facere conpellatur: respondebit tibi: o h o m o, tu quis e s, qui respondeas deo? numquid dicit figmentum 5 f igulo: quare me fecisti sic? an non habet potestatem figulus luti de eadem massa aliud quidem uas facere in honorem, aliud autem in contumeliam? obice deo fortiorem calumniam, quare, 3 cum adhuc in utero essent Esau et Iacob, dixerit : Iacob dilexi, toEsau autem odio habui. accusa eum iniquitatis, cur Achar, filius Charmi, de Hierichuntina praeda aliqua furatus sit et tanta milia hominum illius uitio trucidata sint, quam ob rem filii Heli peccauerint et omnis paene populus cxtinctus arcaque sit capta, Dauid peccauit, ut numeraret populum, et cur in toto »5 Istraheltantahominum caesasintmilia, et adextremum — quod solet nobis obicere contubernalis uesterPorphyrius— qua ratione clemens et misericors deus ab Adam usque ad Moysen et a Moysi usque ad aduentum Christi passus sit uniuersas gentes perire ignorantia legis et mandatorum dei. neque enim Britanni, fertilis prouincia 4 20 tyrannorum, et Scythiae gentes omnesque usque ad oceanum per circuitum barbarae nationes Moysen prophetasque cognouerant. quid necesse fuit in ultimo uenire tempore et non, priusquam in- numerabilis periret hominum multitudo ? quam quaestionem bcatus apostolus ad Roman is scribens prudentissime uentilat. ignoras hac c 25 et dei concedis scientiae; dignare et ista nescire, quae quaeris. con- 3 *Rom. 9, 20— 21 9 *Mal. 1, 2— 3 ot Rom. 9, 13 11 cf. los. c. 7 12 cf. 1 Reg. capp. 2—1 14 cf. II Reg. c. 24 23 cf. Rom. c. 9 1 imperat n a.c. 2 et non uult om.M et non quod (del.) uult n 3 tu om.M 4 figm. fig. dic. n 7 autem om.Mn S fort.] factori (ex — rc) M 9 adhuc cum g 10 autem om.n 11 achar (c/. LXX) A,np.c.m2 achan ceK Wericunth. M hierechunt. n hierccunt. A Icrichunt. j 12 sint] i M 13 ICli c peccauerunt n 14 i>eccarit Engelbrecht enumeraret ; 15 istrahelzl israhel» isrl M ihl p lsraele s sint A,Mp.c. sunt cel. 16 porphirius p phorphir(i s.l.y us n 17 Moysi] moyse Mp.c.g moysen p alt. ad om.n 19 britanni A britaiuiia (pr. n exp.)n brittaniaAfp fertiles/1 20 scythie A scythicae.l/ scithicae n sciti (ras.1—2 titt.)caej? Scoticae % - 22 fuit eum 5 ucnirc tempore] tempore (s.l. incarnari xpm add.) M prius (quam s.l.add.m2) >i 24 ignorans Mp 25 concedit p concedens M alt. ct] et tu M igitur et tu ; 256 Sancti Hieronymi 5 eede deo potentiam sui, nequaquam te indiget defensore. ego mi- serabilis, qui tuas expecto contumelias, qui illud semper lego: gratia salui facti estiset: beati, quorum re- missae sunt iniquitates et quorum tecta sunt p e c c a t a, ut de mea fragilitate loquar, noui me multa uelle, 5 quae sancta sunt, et tamen inplere non posse — spiritus enim forti- t udo ducit ad uitam, sed carnis fragilitas reducit ad mortem — et audio dominum commonentem: uigilate et orate, ne intre- tis in temptationem. spiritus promptus, caro a u t e m i n f i r m a. 10 10. Frustra blasphemas et ignorantium auribus ingeris nos liberum arbitrium condemnare. damnetur ille, qui damnat. cetenun nos ab eo differimus brutis animalibus, quod hberi arbitrii con- diti sumus, sed ipsum liberum, ut diximus, arbitrium dei nititur auxilio illiusque per singula ope indiget, quod uos non uultis, ut, 15 qui semel liberum habet arbitrium, deo adiutore non egeat. liberum arbitrium dat liberam uoluntatem et non statim ex libero arbitrio 2 facit deum, qui nullius opibus indiget. tu ipse, qui perfectam et deo aequalem in hominibus iustitiam iactitas et peccatorem esse te confiteris, responde milii, uelis an nolis carere peccato. si uis, quare 20 iuxta sententiam tuam non inples, quod desideras? sin autem noii uis, contemptorem te praeceptorum dei esse demonstras. si contemp- tor es, utique et peccator. si peecator, audi tibi scripturam loquen- tem : peccatori dixit deus: quare tu enarras iustitias meas et adsumis testamentum m e u ni n p e r 0 s t u u m ? t u a u t e m 0 d i s t i d i s c i p 1 i n a m e t 3proiecisti uerba mea retrorsum. uerba dei duni 3 *Eph. 2, S Ps. 31, 1 S «Matth. 26, 41 etc. 24 *Ps. 49, 16-17 1 iniligct te n te indigeat p defcnsorem p 2 expecto] excipio M 4 iniqtiitatis A G sancta] facienda ^ 7 deducit p ducit ; 9 spir. quidem « promtus M prumptus A\add. est n 11 blasfemas A 12 condempnare— dampnetur— dampnat n 13 nos ab] non ex g diff. a? quod ex ut.l/ arbitrii om.n 15 uultis] add. sed id uultis g lfi hab. lib. g non exp.M 1S facit deum] homo faeit, sed domini auxilio g ope M aequalcnique deo n 19teessejten 21 si p autem m my. A 22 contemtorem Mp con- temtor p 23 cs, utique] utique est . (n.l. es m2)M si iwccator om.A tibi 0m.il dicentem A 25 et] et quare n assumis Mp.c.p assumes Ma.c. ad- suraes An 26 autem] uero ; 27 nerba mea] sermones meos A Epistula CXXXIII 9—11 257 non uis facere, post tergum tuum proicis et nouus apostolus orbi terrarum facienda et non facienda decernis. sed non est ita, ut loqueris; aliud in tua mente uersatur. quando enim te dicis pec- catorem et posse hominem sine pcccato esse, si uelit, illud uis in- 5 tellegi, te quidem sanctum esse et omni carere peccato, sed per humilitatem peccati nomen adsumere, ut alios potius laudes et tibi detrahas. 11. Hlud quoque argumentum uestrum ferre quis possit? dicitis his uerbis: 'aliud est esse, aliud esse posse'. esse non est in 10 nostra positura potestate, esse autem posse generaliter dici, quod, licet alius non fuerit, tamen possit esse, qui esse uoluerit. rogo, quae est ista argumentatio : posse esse, quod numquam fuit, posse fieri, quod nullum fecisse testeris, id cuilibet tribuere, qui an futurus sit ignores, et dare nescio cui, quod in patriarchis, 15 prophetis et apostolis fuisse ncqueas adprobare? audi ecclesia- 2 sticam simplicitatem siue rusticitatom aut inperitiam, ut uobis uidetur. loquere, quod credis; publice praedica, quod secreto di- scipulis loqueris. qui dicis te habere arbitrii libcrtatem, quare non libere, quod scntis, loqueris? aliud audiunt cubiculorum tuorum 20 secreta, aliud nostrorum populi. etenim uulgus indoctum non potest arcanorum tuorum onera sustentare nec caperc solidum cibum, quod infantiae lacte contentum est. necdum scripsi et 3 comminaris mihi rescriptorum tuorum fulmina, ut scilicet hoc ti- more perterritus non audcam ora reserare, et non animaduertitis 25 idcirco nos scribcre, ut uos respondere cogamini et aperte aliquando dicere, quod pro temporc, personis et locis uel loquimini uel tacetis. nolo uobis liberum esse negare, quod semel scripscritis. ecclesiae uictoria est uos apcrte dicere, quod sentitis. aut enim idera respon- suri estis, quod et nos loquimur, et nequaquam eritis aduersarii sed 21 cf. Hebr. 5, 12 1 pos Mn 4 et] ncc n 6 ass. Mp 9 est— posse] est (s.l.) csse posse {s.l. aliud essc add.)M 10 dicit p 11 alius] aliquis p 12fuerit C 15 pro- fetis A in prophetis n et om.c adpr. An appr. cel. 16 aut] audi p 17 disc. tuis n 18 arb.] liberi arb. M 19 eloqueris M 20 rostrorura 5 21 archanorum n,pa.c. 23 nescriptorum (nc ctp.)n f lumina n 24 animad- uertis Aa.c.p animaduertisti M aducrtisti n 26 discere Mp.c. loquemini A, pa.c. 27 scripsistis .V/ ccclesiae uictoria est om.p 28 enim om.n LVI. Hieron. Epist. III, H i 1 b e r g. 17 Sancti Hieronymi aniici, aut, si contraria nostro dogmati dixcritis, in eo uinccnvus, quod omncs cognosccnt ecclcsiac, quid sentiatis. sententias ucstras prodidisse supcrasse est. patet prima fronte blasphemia. non necesse habet conuinci, quod sua statim professione blasphemum 4 cst. minamini nobis respohsioncm, quam uitare nullus potest, 5 nisi qui omnino non scribit, unde nostis, quid dicturi simus, ut re- sponsionem paretis? forsitan uestra dicemus et frustra ingenii uestri acuitis stilum. Eunomiani, Arriani ct Macedoniani nomini- bus separati, inpietate concordes nullum nobis laborem faciunt; loquuntur enim, quod sentiunt. sola hacc heresis est, quae publke 10 erubescit loqui, quod secreto doccre non metuit. magistrorum silen- tia profert rabics discipulorum. quod audicrunt in cubicalis, in tectis praedicant, ut, si placuerit audientibus, quod dixerunt, refcratur ad gloriam magistrorum, si displicuerit, culpa sit discipuli, 5 non magistri. idco creuit uestra hcresis et decepistis plurimos is maximeque eos, qui adhaerent mulieribus et sciunt se pcccare non posse, quia scmpcr docetis, sempcr negatis, et audire meremini illud propheticum: gloria illis in partubus et partu- ritionibus. da illis, domine. quid dabis illis? «uuluam sterilem et ubera arentia. fcruet animus, 20 non possum ucrba cohibere. epistolaris angustia non patitur longi operis magnitudinem. nullius in hoc opusculo nomen proprie tan- gitur; aduersus magistrum perucrsi dogmatis locuti sumus. qui iratus fucrit atquc rescripserit, suo quasi mus prodetur indicio ampliora in uero certamine uulnera suscepturus. 25 12. Multi anni sunt, quod ab adulescentia usque ad hanc aeta- tem diuersa scripsi opuscula, semperquc habui studium audicntibus 12 cf. Lnc. 12, 3 18 »Os. 9, 11 19 *Os. 9, 14 1 nostra na.c.mi nincimus /1 3 blasfemia An 4 sua om.M bla<- temum J blasfemium (i del.)n 6 qui ex quod M scripsit p shiiiusJ/h 7 forsitam Aa.c. ilicimus A.ila.c. 8 acuctis ? cunomimani A atriani (flU. r exp.) A et om.s machedoniani M 10 loquntur n Iocuntur M\> 11 silentia(u s.l.)m n 13 auditoribus s dixcrintn 14 magistri M si- mag. om.M 17 docetis scmper, negatis scmper n 18 illut profcticum A gloriam; illius M,om.e partuiionibusu 21 pr. 11011] ncc g epistularis A,pa.c. 23 aduersum A qui si »1 24 iratus] locutus n quasi mtis] quasi unus Ma.c. qui sit n 26 quo u adulesc. ex adulisc. An 27 habui— p. 260, 6 ore erciderunl inA studio ; Epistula CXXXIII 11—13 loqui, quod publice in ecclcsia didiceram, nec philosophorum argu- menta sectari sed apostolorum simplicitati adquiescere sciens illud scriptum: perdam sapientiam sapientium et prudentiamprudentiumreprobabo et: fatuum s d e i s a p i e n t i u s e s t h o m i n i b u s. cum liaec ita se habeant, prouoco aduersarios, ut omnes retro chartulas discutiant et, si quid in meo ingeniolo uitii reppererint, proferant in inedium. aut enim bona erunt et contradicam eorum calumniae aut reprehen- •> sibilia et confitebor errorem malens emendare quam perseuerare 10 in prauitate sententiae. et tu ergo, doctor egregie, aut defende, quod locutus es, et sententiarum tuarum acumina adstrue eloquio sub- sequenti, ne, quando tibi placuerit, neges, quod locutus es, aut, si certe errasti quasi homo, libere confitere et discordantium inter se redde concordiam. in mentem tibi ueniat tunicam saluatoris nec 3 is a militibus fuisse conscissam. fratnim inter se cernis iurgia et rides atquc laetaris, quod alii tuo nomine, alii Christi appellentur. imitare Ionam et dicito: si propter me est ista tempestas, tollite me et mittite me in mare. ille humilitate proiectus est in profundum,ut in typum domini gloriosius surgeret; 20 tu supcrbia ad astra sustolleris, ut de te loquatur Icsus: u i d e- bam satananquasi fulgurde caelo cadcntem. 13. Quod autcm in scripturis sanctis iusti appellantur ut Zacha- rias et Helisabcth, lob, Iosaphat et Iosias et multi, quorum nomini- bus sacra scriptura contexta est, quamquam in proinisso opere ple- 25 nius — si dominusgratiamdcderit — dicturussim, tamen inpraesenti cpistula hoc breuiter strinxisse sufficiat, quod iusti appellentur, non 3 I Cor. 1, 19 4 *I Cor. 1, 25 14 cf. Ioh. 19, 24 17 *Ion. 1, 12 20 *Luc. 10, 13 5 est om.n se ita p 0 ut ez et .1/ cartulas n,pa.c.:add. ex integro 5 7 reppcrierunt na.r. 11 astruc p astruae \alt. a exp.)M 12 placuerit om.il/ 13 ccrte om.p 14 mente ji tonicam Mp.c.m2:add. conscissam n 15 con- scissam om.n 10 appellantur M 17 est om.Mn 18 pr. mc om.Mn all. me om.g 19 deiectus ? gloriosus n resurgeret g 20 per superbiam n p.c.m2p 21 satanam p quasi fulgur otn.M sicut g fulgor n cad.de coelo c 22 multi iusti g appellcntur c ut] et M 23 elisabcth M elisha- bet n 24 sancta M 25 giat. dom. c ds M 20 perstrinxisse ? appel- lantur 11 17* 260 Sancti Hieronymi 2 quod omni uitio careant, sed ex inaiori parte uirtutum. denique et Zacharias silentio condemnatur et Iob suo sermone reprehenditur et Iosaphat et Iosias, qui iusti absque dubio scripti sunt, fecisse narrantur, quae domino displicerent. quorum alter inpio auxilium tulit et correptus est a propheta, alter contra praeceptum domini ex i ore Hieremiae occurrit Nechao, regi Aegyptio, et interfectus est, et tamen uterque iustus appellatur. de ceteris non est huius temporis scribere; neque enim a me librum [scd cpistulam] flagitasti, qui dictandus ex otio est, et omnes oppositiones eorum Christi auxilin destruendae. quod nobis sanctarum seripturarum testimoniis adse- 10 3 rendum est, in qtiibus cotidic credentibus loquitur deus. illudque per tc sanctae atque inlustris domus conciliabulum precor atque coni- moneo, ne per unum aut — ut multum — tres homunculos suscipiant tantarum faeces hereseon aut — ut parum dicam — infamiam, ut, ubi primum uirtus ct sanctitas laudabatur, ibi praesumptionis diabo- is licae et sordidissimae socictatis turpitudo uersetur. sciantque se, qui huiusce modi hominibus opes suggeruut, hereticorum multitudinem congregare et Christi hostes facere et nutrire aduersarios eius fm- straque aliud lingua praetendere, cum manu sentire aliud conpro- bentur. 2D 2 cf. Luc. 1, 20-22 4 cf. III Rcg. c. 22 5 cf. IV Keg. 23, 29. 11 Par. 35, 20-25. Hier. c. 22 1 quo 11 ex Mn quod c.om.p polleaut parte uirtutiim p parte uirtutuni commcndcntnr ; 2 silentio om.M suo] sub ; 3 scripti] dicti g 4 do- mino om.n 5 contra ex cu M (i icrcmiae p egyptio n aegipti p inter- emptus » 7 appellantur n non cst s.l.M 8 librum sed epistolam a me m sed epistulam seclnsi 9 est ex otio 5 oblatrationes 5 10 ads. An ass. cel. 12 atque] et 5 inl. Jn.Ma.c. SL Mp.c.p 13 ut om.Mp 14 feces .1/ feccrs (pr. c exp.)n haerescon Ap heres(i s./.)um M parum] pure ex purum.V - 15 presumtionis M 16 se om.; 17 suggercnt n hacr. Ap lScmitrire» 19 proteudere M nianiis (s exp.n)Mn comprobetur n;add. explicit ad ctc- sifontem A explicit epistola ad thesiphontcm u Kpistula CXXXIII 13-CXXXlV 1 261 CXXXIV. AD AUGUSTINUM. Domino uere sancto et omni mihi affec}ione uenerabili papae Augustino Hieronymus in Christo salutcm. 5 1. Uirum honorabilcm, fratrcm mcum, filium dignationis tuae, Orosium presbytcrum et sui merito et te iubentc suscepi. sed in- cidit tempus difficillimum, quando mihi taccre mclius fuit quam loqui, ita ut nostra studia cessarent ct iuxta Appium canina exer- ceretur facundia. itaque duobus libellis tuis, quos meo nomini 10 dedicasti, cruditissimis ct omni eloquentiae splendorc fulgentibus ad tcmpus respondere non potui, non quo quicquam in illis reprehen- dendum putem, sed quia iuxta beatum apostolum u n u s q u i s- que m suo sensu abundct, alius quidem sic, alius autcm sic. certe, quicquid dici potuit et sublimi ingenio 2 jj de scripturarum sanctarum haurin fontibus, a te positum atque 6 incidit — 262, 10 moriatur] cf. August, epist. CCII A, 3 (IV p. 303, 7 G.) 8 cf. Sallust. Hist. II 37 Dietsch = IV 54 Maurenbrecher. Lactant. Diuin. Inst. VI 18, 26. Hicron. Epist. 119, 1, 3 12 Rom. 14, 5 13 *I Cor. 7, 7 d = Ambrosianus 0 210. sup. s. VII. «P = Escorialensis & I. 14 s. VIII— IX. A — Berolinensis lat. 17 s. IX. i-Parisinus lat. 12163 s. IX. D=Valicanus lat. 355 + 356 s. IX— X. M = Coloniensis 60 s. IX— X. C = Valicanus lat. 5762 s. X. B = Berolinensis lal. 1S s. XII. Haec epislula est inter Augustini epistulas CLXXII (III p. 636 Goldb.); dc litulo ct- adnot. ad episl. LXVII 3 Dom. — aff. el in Chr. sal. om.ADMCB 5 uencrabilcm ADMCB 6 pr. et ex e d sed] ipse $ 7 melius tacere H 8 nostra M iusta & apinm B exercetur AMa.c.m2,DCB 9 fecundia da.c. facunda Ma.c.nti nomini meo August. in epist. CCII A, 3 (IV p. 303, 10 G.) nomine d,Ma.c.m2 10 eruditissimi D — mus C 11 ad tempus om.ADMCB quod d et Aug. episl. CCIl A, 3 quiddam AD.MCB 12 putem om.J beatum om.; 14 et om. sublimi aj el Aug. eplst. CCII A, 3 ad sublimi *g a»sumi (sumo m2) M assumi AD a stimmi C summo B tam sublimi ex uno cod. Paris. lat. 1862 s. IX recepil Goldb. 15 de] et (s.l.mS) de .4 scripturae (ex — ra) sanctae (ex — ta) d sanctaruin (n.l.mZ) scripturarum B sanctarum eras. i,om.ADMC haurirc da.c. auri C aj et (del.) a d adque filjJC 262 Sancti Hicronymi dissertum est. sed quaeso rcuerentiam tuam, parumper patiaris me tuum laudare ingenium; nos enim inter nos eruditionis causa disserimus. ceterum aemuli et maxime heretici, si diucrsas inter nos scntentias uidcrint, de animi calumniabuntur rancore desccndere. 3 mihi autem decretum est tc amare, suscipere, colere, mirari tuaquc s dicta quasi mea defendere — certe etindialogo, qucm nuper edidi, beatitudinis tuae, ut dignum fuerat, recordatus sum — magisque demus operam, ut perniciosissima heresis dc ecclesns auferatur, quae semper simulat paenitentiam, ut docendi in ecclesiis habeat facul- tatem, ne, si aperta se lucc prodiderit, foras expulsa moriatur. 10 2. Sanctae et uencrabiles filiac tuae Eustochium et Paula et ge- nere suo et exhortatione tua digne gradiuntur specialiterque salutant beatitudinem tuam, omnis quoque fraternitas, quae nobiscum do- ■> mino saluatori seruire conantur. sanctum presbyterum !• irmum anno pra«terito ob rem earum Rauennam et indc Africam Sicili- is amque direximus, qucm putamus iam in Africae partibus commo- rari. sanctos tuo adhaerentes lateri ut meo obsequio salutes, precor. litteras quoque meas ad sanctum presbyterum Firmum direxi, quac si ad te uenerint, ei dirigere non graueris. incolumem te et mei memorem Christus dominus custodiat, domine uere sancte et bea- u 6 cf. dial. adu. Pclag. III 19 1 diserium d,Ba.c.m2 tuam s.l.ntlB 2 me tuum] meum & causamJ'' 3 dcserimus ua.c.m2 dixeiimus D si in ras.m2B diucrsis 3 4 animac .1/ 5 dccrctum] dc cctcrum 3 statutum ADMCB est om.j tc amare] eum (tu- iiram'i)rc ti\add. teg suscepere da.c. suspicere ADC,Mp.c.m2 coler Aa.c.mic 6 et s.l.ni2A ,q xipe u xpi y xps (in mg. xpm eadem manu) v christus ■/ te b fidei dei uyv bella om-x bcllari up.c. cttuis; 18 fautoresyg factores cet. 19 saeculi] fidci « in hac prouincia ; 266 Sancti Hieronymi auxiliis sed proprie Christi sententia pulsum essc non solum de urbe, sed de Palaestinae quoque finibus Catilinam nosque dolere uel plurimum, quod cum Lentulo multi coniurationis socii remanserunt, t qui in Ioppe remorantur. nobis autem melius uisum est locuin mutare quam fidei ueritatem aedificiorumque et mansionis amoenitatem 5 amittere quam eorum communione maculari, quibus inpraesentia- rum aut cedendum erat aut certe cotidie non lingua sed gladiis dimicandum. quanta autem passi simus et quomodo excelsa manus Christi pro nobis in hoste saeuierit, puto tc celebri nuntio omnium 3 cognouisse. quaeso ergo te, ut arreptum opus inplcas nec patiaris te 10 praesente non habere Christi ecclesiam defcnsorem. certe sciat unus- quisque, quod uel tibi sufficiat pro uirili parte, quia non uiribus cor- poris sed caritate animi dimicandum est, quae superari numquam potest. sancti fratres, qui cum nostra sunt pamitate, plurimum te salutant. puto autem et sanctum fratrem Alentium diaeonum tuae 15 dignationi cuncta nanare fideliter. incolumem te et memorem mei Christus, dominus noster, tueatur omnipotens, domine ucre sancte ct suscipiende frater. 2 Catilinam] Pclagium innuere uidetur 1 pulsam y 2 palestinc ( — c %) yv% palesthine u cantilenam uvx can- tclenam y nos quoque b uel om. maculam % 7 aml— aud u ccdendum uyb credendura cel. non lingua qnotidic g cot. uyb quot. cet. gladio

Q acceptum y 11 presentem % ccclesia u% scit g 12 sufficiat y.g suffic u sufficit cet. 13 caritate ojg cura te x circa te (i« nvj. ul contra eadem manu y) cet. anima b cst om.

a,u 7 filios mcos audio u 8 crcdidimus m '■) uoluntaric yyQu uoluntate cet. euersa »• ci uersam m 10 qd ( = quod) H sit] ct w 11 posse sc ^ scirc se g se nosce j 12 amicitiis yu ct eius hinc w 2 licet] quam- quam y/t uenia ucl uenena 01 4 saluto yq>Qv saluta cet. 5 ope co per- sequut. ug 6 spiritalibus uvqr.Q spiritualibus cel. est cnim panem g 7 men- dicare u fraugere seu perdcrc yp-add, finis u Epistula CXXXIX— CXL 1 269 CXL. AD CYPRIANUM PRESBYTERUM DE PSALMO LXXXVIHI. 1. Prius te, Cypriane, presbyterorum studiosissime, esse de illorum numero, super quibus audit Moyses: elige presby- 5 teros, quos tu ipse scis esse presbyteros, tantum epistulis noueram et beati uiri uocabulum consecutum, qui in lege dei die ac nocte meditatur. nunc autem, quia exterioris g quoque hominis nobis inuicem est facta cognitio et post salutationem dulcesque complexus, quibus sibi amicitia copulatur, ut probes ue- lo rum esse, quod audieram, statim a me postulas, ut difficillimum psalmum, qui apud Graecos et Latinos octogesimus et nonus in- scribitur, tibi edisseram, non conposita oratione uerborum plausu- que populari, qui solet inperitorum aures decipere atque palpare, sed oratione simplici et ecclesiastici eloquii ueritate, ut scilicet 15 interpretatio nostra non alio interprete indigeat, quod plerisque 4 ? 7 cf. Ps. I, 1-2 A = Berolinensis lat. 17 s. IX (conlinel extremam partem inde a p. 285, 25 si scribatur). Y = 1'arisivus tat. 1866 s. IX. (continet extremam partem inde a p. 285, 25 si scribatur jol. 190' sqq., quam sequilur prior pars inde ab initio usque ad p. 285, 25 exprimit de.xteram jol. 196 r sqq.) D = Vaticanus lal. 355+356 s. IX— X (continet idem, quod A). C = Vaticavus lat. 5762 s. X (conlinet idcm, quod A). 0 = Oxoniensis Halliolensis 229 s. XII. tj = Parisinus lat. 1875 s. XII. li = Berolinensis lat. 18 s. XII. incipit ad ciprianum prbm (pbrm Ii) de psalmoLXXXVHII YB hieronimus cypriano prbo de psalmo LXXXVIIII C hieronimus ad cyprianum prbm de mo no psalmoLXXX VIIII t) epistola beati ieronimi presbiteri ad ciprianum presbi- terum de psalmo LXXX. IX. 0 de resnrrcctione carais hicronimus cypriano pbro. de psalmo. A; lilulo carel D 3 esse 1' et Oi)B, om. g 4audiuitO 5 esse presb.] dignos esse 0 6 et] ut B uoc. dicerem (s.l.m2) consequutum B 7 in s.l.m2B, om. 0 legem 0 dnir) 8 hom. quoqueO facta est ; i) sibi om. 0 lOaudierasO Halt. etom. 1) 12 uerb. or. S oratione B plaus. pop., qui] plurimorumque ser- monum compositione quc 0 270 Sancti Hicronymi nimium disertis acciderc solct, utmaior sit intellegentiae difficultas in eorum explanationibus quam in his, quae explanare conantur. 3 aggrediar opus difficillimum et sanctarum precum tuarum fultus auxilio illius uersiculi recordabor: dominus dabit uerbum c u a n g e 1 i z a n t i b u s u i r t u t e m u 1 1 a. s 2. Ac primo sciendum, quod psalmi istius iuxta Hebraicum titulus sit: oratio Moysi, uiri dei, iuxta Septuaginta: oratio Moysi, hominis dei. inter homincm autem et uinun quid sit, sancta scriptura nos doceat. loquitur quinquagcnarius ad Heliam : h o m o d e i, r e x uocat t e. cui ille respondit : s i ic homo dei ego sum, desccndat ignis de caelo 2 e t c o m e d a t t e e t q u i n q u a g i n t a u i r o s t u o s. ad Timotheum autem apostolus scribit: tu autem, o homo d c i, h a e c f u g e. porro de uiro idem apostolus instruit: u o 1 o autem u o s scire, quod omnis uiri caput Chri-is s t u s s i t, c a p u t a u t e m m u 1 i e r i s u i r, c a p u t u e r o 3Christi deus. iste uir est, qui caput uelarc non debct, cum sit imago et gloria dei, ct cotidie orans loquitur: n o s a u t e m omncs reuelata facic gloriam domini contcm- plantes in eandem imagincm transformamursi a gloria in gloriam sicut a domini spiritu. et in alio loco : donec perueniamus omnes in uirum p e r f e c t u m, i n m e n s u r a m a e t a t i s p 1 e n i t u d i n i s 4 C h r i s t i. siue igitur uiri siue hominis appellatio sancto uiro com- petit et ei, qui uidit deum facie ad faciem et salua facta est anima ti eius, cuius ore creaturam mundi — eorum dumtaxat, quae uisibilia simt — , conditionem hominis et omnis retro historiac didicimus 4 Ps. 67, 12 7 *Ps. 89, 1 8 Ps. 89, 1 10 *IV Reg. 1,9 * IV Reg. 1,10 13 1Tim. 6, 11 l4*ICor. 11,3 17 cf. I Cor. 11, 7 18*lICor. .3, 18 22 *Kph. 4, 13 25 cf. Ex. 33, 11 et Gen. 32, 30 1 sit om. 0 2 cxplanatione inucniatur O hiisO 3 luestrammO ouir- tute mulia Yfi 6 primo Y primom eel. hcbr. l'ebr. Ohebreura h/i 7mosil" 8 mnsi Y 9 sitj intcrsit 0, lla.c.mU sacra nos scr. 0 10 hclyam l) Kliam S 13 timot. B tymoth. O autem] quoquc OB o Y, om. cel. 14 uiro (lei S 17 est uir f) 18 ilci ct gloria II 19 omncs om.O f ai ic] add. dei 0 20eadem Y easdem(s exp.)0 21 a gloiia in]ad II 25 per errorem Hier- ea. quae Gen- 32, 30 lacob de se dicit, de Moyse dicla csse ajjirmal 26 crcatura (-rc m2) H creationemqueO 27 condic. YO istoriae 1" hystorie II Kpistula CXL 1—3 ueritatem, qui non solum nobis quinque reliquit libros, Genesim, Exodum, Leuiticum, Kumeros et Deuteronomium, sed undecim quoque psalmos ab octogesimo nono, cuius principium est: do- mine, refugium factus es nobis, usque ad nonagesi- 5 mum nonum, qui inscribitur : psalmus in confessione. quod autem in plcrisquc codicibus nonagesimus octauus habet titu- 5 lum: p s a 1 m u s D a u i d, in Hcbraico non tenetur hanc habcnte scriptura sancta consuetudinem, ut omnes psalmi, qui, cuius sint, titulos non habent, his deputentur, quorum in prioribus psalmis 10 nomina continentur. 3. Quattuor autem psalnii sunt, qui habent 'orationis' titulum: sextus decimus, qui inscribitur: oratioDauid et incipit: exaudi, deus, iustitiam meam, ct octogesimus quintus simiJiter: oratio Dauid et octogesimus nonus, qui nunc in t5 manibus est: domine, refugium factus es nobis, et centesimus primus, qui habet titulum : 0 r a t i 0 p a u p e r i s, cum anxius fuerit et in conspectu domini effuderit preccm suam. Dauid et pauper, qui, cum diues 2 esset, pauper pro nobis factus est, refertur ad Christum, qui sedit 20 super pullum asinae iuxta Zachariam pauper atque mansuetus. Moyscs autem, per quem dominus legem dedit, cuius ore audiuimus loquentem deum : f a c i a m u s h 0 m i n e m a d i m a g i n e m et similitudinem nostram, statimque infertur: et fccit deus hominem, ad imaginem dei fecit 25 euin; masculum ct feminam fecit illos, ab initio conditionis hominis usque ad mortem et resurrectioncm omnia ex- plicat, qualis creatus sit, quanto uiuat tempore, quid agat in saeculo, 3Ps. 89, 1 5Ps. 90, 1 7Ps. 08, 1 12 Ps. 16. 1 13 *Ps. 16, 1 14 Ps. 85, 1 15 Ps. 89, 1 16 Ps. 101, 1 18 cf. II Cor. 8. 9 19 cf. Zach. 9, 9 22Gcn. 1,26 23 *Gen. 1, 27 2 nirnier 11 nuincrum f) scd im ras. m2B ct. Y i ad om. 0 G XCIX' 0 7ebraicoB ten.] liabeturO 10 nomina $.1.0 11 quatiior YOf) 13 deus] domine 0 14_sim. or. Dau.] inclina dnc scilicet oratio dauid 0 inclina, do- niine ? loes]eH 16 tit. Iiabet ? 17in consp. dim.]coram dnof) 18pau- per] add. refertur ad xpm 0 19 pro nobis pauper OB rcf. ad Chr. om. 0 20 zacaiiam Oa.c. Ji mansucfactus O 21 moses Y 24 ad im. suam, ad im. dei i 25 eum] illum U fecit] creauit O 272 Sancti Hieronymi quem fructuni uitae habeat, proptcr quid laborct, quo irc contendat. s et quoniam ipsc, qui haec scribit, homo est, sub persona sua de omni generis humani condicione testatur. sunt autem, qui hunc psalmum siue orationem ad Israheliticum populum referant: quo- modo in solitudine offenderit deum atque conciderit et non merucrit 5 terrain repromissionis intrare — proque patribus ingressi sunt filii — et rursum placatum expectent deum, quod in Christi conpleatur aduentu. 4. 'Oratio'iuxtagrammaticos omnis sermo loquentium est.cums etymologian sic cxprimunt: "oratio est oris ratio'. in scripturis autcm 10 sanctis difficilc orationem iuxta hunc sensum legimus, sed eam, quae •» ad preces et obsecrationcs pertinet. aiunt Hebraci uno psalmorum uolumine quinquc libros contineri: a primo usque ad quadragesimum et a quadragesimo primo usque ad septuagesimum primum et a septuagesimo secundo usque ad octogesimum octauum et ab octo- is gcsimonono.quiquartilibriinitiumestet quem nuncdisserimus.usque ad centesimum quintum — in quoruni omnium fine duplex 'amcn' positum est, quod Septuaginta transferunt 'fiat, fiat' — et a cente- simo sexto usque ad finem instar duodecim prophetarum, qui et ipsi, cum proprios libellos ediderint, unius uoluminis nomine con- 20 3 tinentur. illud autem, quod paene praeterii asserens inter undecim Moysi psalmos ctiam nonagesinuim octauum esse, in quo positum est: exaltate dominum deum nostrum et ado- r a t c s c a b e 1 1 u m p e d u m i 1 1 i u s. M 0 y s e s c t A a r 0 n in sacerdotibus eius et Samuhel in his, qui in-25 u 0 c a n t n 0 m e n i 1 1 i u s, uidetur nostrac sententiae contraire, quomodo Moysi sit, qui Samuhelem nominet, quem multo post tem- 4 pore fuisse eognoscinnis. cuiusquaestionis facilis solutio est: prophe- 5 cf. Num. 14, 29-38 23 *Ps. 98, 5-6 4 quomodo] qiii Yp.c.mZ 5 non s.1.0 mcruit B 6 promissionis sint l) 10 etymologian Y e(c. l))thimoIogiam cet. sic in ras. mZ (/wl s . . s) B " u explicant 0 15 sccundo] . 1 . 0 octauum] . IX . 0 20 libros f nom. uol.O 22mosiY et XC. VII II (ull. I eras.)0 23uesirumYB 24 scab. sanctum l) illius] eius OB: add. quoniam sanctum est B moses Y 25 sa- muel OB his] eis 0 26 illius Y eius cel. 27 mosi Y samuelem OB multa post (posr multa 0) terapora 0 t)B Epistula CXL 3—5 273 tatum esse nomen Samuhelis, qui tanti mcriti fuit, ut cum Moyse poneretur in Hieremia: si steterint Moyses et Sa- muhel iuxta illud exemplum, quando homo dei loquitur in Samaria: altare, altare, hacc dicit dominus: 5 ecce filius nascetur domui Dauid, Iosias no- m e n e i u s. sciamus quoque errare eos, qui omnes psahnos 5 Dauid arbitrantur et non eorum, quorum nominibus inscripti sunt. unde et hunc psalmum uolunt sub nomine Moysi a Dauid esse com- positum, quod scilicet legis dator communem humani generis offen- 10 sam et calamitatem et dein expectationem salutis sacro ore de- scribat. 5. Domine, habi taculum f actus es nobis in g eneratione et generatione. Septuaginta: domine, refugium factus es nobis in omni gencratione 15 et generatione. pro habitatione et refugio in Hebraico 'maon' ponitur, quod magis habitationem quam refugium sonat. narraturus autem tristia et genus deploraturus humanum a laudibus dei incipit, ut, quidquid postea homini accidit aduersorum,non creatoris duritia sed eius, qui creatus est.culpa accidisse uideatur. qui sustinet 2 20 tempestatem, uel petrae uel tccti quaerit refugium; quem hostis persequitur, ad muros urbium confugit; fessus uiator tam sole quam puluere umbrae quaerit solacium; si saeuissima bestia hominis sanguinem sitiat, cupit, utctimque potuerit, praesens uitare discrimen: ita et homo a principio conditionis suae deo utitur ad- 25 iutore et, cum illius sit gratiae, quod creatus est, illius misericordiae, quod subsistit et uiuit, nihil boni operis agere potest absque eo, qui ita liberum concessit arbitrium, ut suam per singula opera gra- tiam non negaret, ne libertas arbitrii redundet ad iniuriam con- 2*Hier. 15, 1 4 *III Reg. 13, 2 12 *Ps. 89, 1 13 *Ps. 89, 1 1 nomen esse ; samuetisOtf mose Y 2 ieremia OB ihezechieie f) steteritb moses Y samuel OB 4 altare ter 0, semel Ba.c.m2 5 domni 0, om. Yt)B 8 moyse Ba.c. mosi Y_ 9 lator 0 10 deinde 0 12 dns B est 0 13 generatione et gcneratione Y, t)p.c.m2 generationcm ct generationem O g. et g. B 14 generatione et generationf Ya.r. 15 abitatione B 17 tristia Ya.c.b tristitia Yp.c. tristiciam OB dcpl. genus 0 22 si] et si B 23 cupit] add. et nititur s poteritO 25 iiliusquc Yfj, Bp.c.m2 27 conc. lib. ? gratiam s.l.Y 28 redundarct S LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 18 274 Sancti Hieronymi ditoris et ad eius contumaciam, qui ideo liber conditus est, ut 3 absque deo nihil esse se nouerit. quod autem dicit: in genera- t. ione et generatione, omnia significat tempora et ante legem et in lege et in euangelii gratia. unde et apostolus dicit: gratia salui facti estis per fidem et hoc nons e x uobis, sed ex dei dono, et omnes epistulae eius in salutationis principio non prius pacem habent et sic gratiam, sed ante gratiam et sic pacem, ut donatis nobis peccatis nostris pacem domini consequamur. 6. Antequam montes nas c er entur et partu-n riretur terra et orbis, a saeculo et usque in saeculum tu es. Septuaginta : antequam montes firmarentur et fingeretur terra et orbis, a saeculo et usque in saeculum tu es, dcus. hunc locum quidam praua distinctione subuertunt, maxime hi, qui ante is uolunt fuisse animas, quam homo in sexti diei numero conderetur. 2 ita enim legunt atque distingunt: domine, refugium factus es nobis in generatione et generatione, prius- quam montes firmarentur et fingeretur terra et orbis, ut scilicet postea consequatur: a saeculo us-20 q u e i n s a e c u 1 u m t u e s, d e u s. ita enim disserunt : si domi- nus, antequam montes firmarcntur et fingeretur terra orbisquc terrarum, refugium fuit hominum, ergo fucrunt animae in caelesti- 3 bus, antequam hominum corpora formarentur. nos autem, ut proposuimus, lectionem ita dcbemus distinguerc: antequam» montes firmarentur et fingeretur terra et 2 *Ps. 89, 1 5 *Eph. 2, 8 6 cf. Rom. 1, 7; I Cor. 1, 3; II Cor. 1, 2 etc. 10*Ps. 89,2 12*Ps.89, 2 17 *Ps. 89, 1-2 25 *Ps. 89, 2 lqui *£ 2seesseO se s.l.mZB dixitc gcnerationc ct generatione Y generationem et generationem 0 3 et gcneratione om. Ba.c.m2 4 euiiang. V Gdonodei? 8 donatis (s in ras. 2 lill. m2) B nobisom.O lla/Z-etom. C 12 tu cs] add. dcus S Sept. — 14 tu es om. 0 14 et om. Y in]adt) 15 quidam lociun 0 dist.] interpretatione 0 maxime om. 0 hii YOa.r. uolunt ante 0 16 liomo] add. fieret et 0 17 distinguunt 5 18 in gene- ratione et generatione ( — ncm Y) Yf) in generationcm et gene ationem K a generationc in geneiationem 0 19 foimarentur 0 20 saeculo] add- et 0, sed c/. LXX cod- Valk. el p. 275, 5.6 21 in in ras. tn2B ad Y edisserunt Bp.c.m2 24 firmarentur Ila.c. 26 formarentur 0 Epistula CXL 5-6 275 orbis terrarum, a saeculo usque in saecu- 1 u m t u e s, d e u s, ut non refugium nostrum fuerit ante con- ditionem mundi, qui necdum eramus, sed quod deus ab aeterno usque in acternum sit semper deus. pro eo enim, quod Latinus inter- 5 pres posuit : a sacculo usque in saeculum et Hebraice dicitur 'olam', rectius interprctabimur: 'a sempiterno usque in sempiternum'. simile quid et in Prouerbiis ex 4 pcrsona sapientiae, qui Christus est, legitur: dominus cre- auit me initium uiarum suarum in opera sua, loante saeculum fundauit m e, in principio, antequam terram faceret et abyssos, prius- quam procederent fontes aquarum, priusquam niontes firinarentur, ante omnes collcs gene- r a t m e. nullum autem debet uerbum croationis mouere, cum 5 15 in Hebraeo non sit 'creatio', quae dicitur 'bara', sed 'possessio'. ita enim scriptum est: adonay canani bresith dercho, quod in lingua nostra cxpriniitur: 'dominus possedit me initium ui- Ii) Oli 22 enim om.Y ne 0 comedas Oli <|uocumque C 27 humilitate Y habere 0 2 meus om. 0 3 apud ii om. 6 5 terra< 0 trophologiam B quosque (que s.l.m2) 0 1 1 dices t) 18 condicio Y— tio cel. 21 of fenditis nol. aud. « 24 scientiae 0 nonj 26 iuxta idj illud C id add. m2B Kpistula CXL 6-8 277 obsecro, ut homincm, quem ad tuam imaginem et similitudinem condidisti et tanto eum honorc dignatus es, ut dc seruo filium nuncupares, ne eum humilies peccato perpetuo, ne super illum uigeat antiqua sententia : terra es et in terram ibis. 5 tu enim nobis paenitcntiam permisisti dicens: nolo mortem t peccatoris, tantum ut reuertatur et uiuat; tu dixisti omnium sanctorum tuorum eloquio: conuertimini — siue reuertimini — , filii hominum, ad clementissimum patrem, qui occurrit uenientibus et signum, quod suo uitio perdi- 10 derunt, offert et stolam incorruptionis largitur antiquam. 8. Quia mille anni in oculis tuis ut dies hesterna, quae [praeteriit] transiit, et uigi- lia nocturna siue in nocte. qui per prophetas semper nos ad paenitentiam prouocas dicens : reuertimini, filii homi- i5 n u m, pctimus — ut ante iam dixi — , ne facias hominem sempiterna humilitate retineri. nec putamus longum esse, quod promittis, et salutem nobis post tempora multa tribuendam. aeternitati com- parata breuis est omnium temporum longitudo. in conspectu enim tuo mille anni quasi una dies reputantur. statimque se ipse repre- i 20 hendit: male dixi 'unam diem' ct unius diei spatio mille annorum apud te longitudinem comparari, cum magis debuerim dicere unius uigiliae spatium instar habere mille annorum prolixitatem. nox in quattuor uigilias diuiditur, quae singulae trium horarum spatio subputantur. unde et dominus quarta uigilia ad nauigantes 25 uenit apostolos. sicut igitur una noctis uigilia cito pertransit — ma- xime uigiliarum labore defessis — , sic et mille annorum spatia apud te, qui semper es ct futurus es et fuisti,pro breuissimo tempore com- putantur. quodque infert :sicut dies hesterna, quae 3 1 cf. Gen. 1, 26 4 *Gcn. 3, 19 5 *Ezech. 33, 11 7 Ps. 89, 3 9 cf. Luc. 15, 20 et 22 11 *Ps. 89, 4 14 *Ps. 89, 3 19 cf. II Petr. 3, 8 24 cf. Matth. 14, 25; Marc. 6, 48 28 *Ps. 89, 4 2 tantum \),Bp.c.m2- honoraro Y%B 3 illum] eum 0 0 pro nobis 0 paen. peim. scnpsi pae(poe Y)n. prom. Yf) prom. poen. 0 pacientiam prom. B 6 conueitatur OB 7 tu enim 0 9 uicio suo 0 perdiderint B 10 aeter- nam b 11 ante oculos tuos f) ut] uelut Yp.c. 12 praeteriit seclusi, add. uel S transit YO et] ut Y et ut s 15 in hum. semp. 0 16 nec cnim S putemus B 17 et om. s aet. enim Y 19 reputaturOf) 21computariO 22 *instar B 24 ad] et B 25 igitur om. 0 pertransiit S 27 conp. Y 278 Sancti Hieronymi praeteriit, iuxta illud apostoli sentiamus, quod scribit ad Hebraeos : Iesus Christus heri et hodie, ipse etin sempiternuin. ego arbitror ex hoc loco et ex epistula, quae nomine Petri apostoli scribitur, mille annos pro una die solitos ap- pellari, ut scilicet, quia mundus in sex diebus fabricatus est, sex 5 milibus annorum tantum credatur subsistere et postea uenire sep- tenarium numerum et octonarium, in quo uerus exercetur sabbatis- 4 mus et circumcisionis puritas redditur. unde" et octo beatitudinibus bonorum operum praemia promittuntur. scribit autem Petrus hoc modo :unum hoc ne uos praetereat, dilectissimi, 10 quia una dies apud dominum quasi mille anni et mille anni quasi unus dies. non mo- ratur dominus in promisso, ut quidam moram a e s t i m a n t. 9. Percutiente te eos somnium erunt, maneu quasi herba tr ansiens. mane floruit et abiit, ad uesperam c onter etur atque sic c abitur. Septuaginta: quae pro nihilo habentur, eorum anni erunt. mane sicut herba transeat, mane floreat et transeat, uespere decidat, induret et are-Jo 2 s c a t. iuxta Hebraicum hic sensus est : multum conucrsioni nostrae contulit et saluti, quod omnis uita mortalium quasi somnium ita ueloci morte contracta est, quae in similitudine florum atque faeni in eodem paene tempore siccatur et deperit. percutiente, inquit, te e 0 s, id esthomines; etillo sermone completo: stulte, ti hac nocte repetent animam tuam a te; quac autem praeparasti, cuius erunt? omnis humana 3 condicio somnio comparabitur. sicut enim mane uirens herba et 2 *Hebr. 13, 8 3 cf. II Petr. 3, 8—9 7 cf. Hebr. 4, 9 8 cf. Matth. 5, 3-10 10 'II Petr. 3, 8—9 15 *Ps. 89, 5—6 18 Ps. 89, 5—6 24 *Ps. 89, 5 25 *Luc. 12, 20 3 ergo s 4 inscribitur Bp.c.m2? 7 exccrcettir 0 10 uos ne f uos non 0 11 deum 0 12 una fj 13 moram (= fiQadvzfiva) scripsi mora B moraie Y mo- rari 0\ 14 estimant 0 exaestimant Y existimant Ij B 15 to s.l.m2B, om.Y 18 Sept. om. 0 21 iuxta uerbum hebr. B conuersationi 0 22 et s.1.0 23 similitudinem Y foeni Y feni OB 24 in om. 5 eodem] add. quidem 0 tempore pene 0 poeneYpeneOB ct] atque s 25 te inquit ? conpl. Y 26 ac YOB a te om. h 27 parasti Y 28 conditio OhB Epistula CXL 8-10 279 suis floribus uernans delectat oculos contemplantium paulatimque marcescens amittit pulchritudinem et in faenum, quod conterendum. est, uertitur, ita omnis species hominum uernat in paruulis, floret in iuuenibus, uiget in perfectac aetatis uiris et repente, dum nescit, 5 incanescit caput, rugatur facies, cutis prius extenta contrahitur et extremo fine, quod hic dicitur uespera, id est senectute, uix moueri potest, ita ut non cognoscatur, quis prior fuerit, sed paene in alium commutetur. quid loquimur de infantiae temporibus usque ad * extremam et decrepitam senectutem, cum hoc et languor faciat et 10 inediae (et) maeror, ut uultus prius pulcherrimus feminarum ad tantam transeat foeditatem, ut amor in odia commutetur? super hac condicione mortalium et Isaias loquitur: omnis caro faenum et omnis gloria eius quasi flos faeni, faenum aruit, flos decidit. iuxta Septuaginta quoque 5 15 similiter explanandum est: omne, quod in saeculo longum uidetur, apud te, deus, breue est. dies enim et anni, quibus humana uita contracta est, si comparentur aeternitati, reputabuntur pro nihilo. sicuti enim herba mane creuit, floruit et siccatur, ad uesperam indurescit et deperit, ita erit omnis homimun pulchritudo. 20 10. Consumpti enim sumus in furore tuo et in indignatione tua conturbati sumus. Sep- tuaginta :quia defecimus in ira tua et in furore t u o t u r b a t i s u m u s. pro eo, quod nos diximus : t u r b a t i sumus; Symmachus et Aquila transtulerunt: acceleraui- 25mus; breuitatem autem uitae significat humanae. quodque intulit : in ira tua et in furore tuo, sententiae dei ostendit perseuerantiam, cui omnes homines subiacemus, illi uidelicet : terra es et in terram ibis. pulchre autem non, ut in Sep- 2 tuaginta continetur, t u r b a t i s u m u s, sed iuxta Hebraicum 30 accelerauimus dicitur, ut, quamuis aetas hominum longa 12 *Esai. 40, 6-7 20 *Ps. 89, 7 22 Ps. 89, 7 28 *Gen. 3, 19 2 pulcr. OB foenum 0 fenum B 3 est s.l.B 6 inc. cap. in mg. Y 6 uespere Y 7 poene Y pene OB 9 et languor hoc f) langor YO 10 et addxdi, onu codd. meror codd. 11 faed. f)B fed. 0 12 conditione Of)B esai (a s.L) sY 13 foenum YO fenum B foeni YO fcni B 14 foenum OB 15 explicandum f 18 sicut 0 mane herba 0 ucsperum B uesperamque « 19 pulcr. B 20 enim om. B 25 uitae s.l.Y 29 cont.] habctur s 280 Sancti Hieronymi uideatur, tamen comparatione aeternitatis breuis sit. quod et in- . lustris poeta testatur dicens: sed fugit interea, fugit inreparabile tempus et iterum: Rhaebe, diu; res si qua diu mortalibus ulla est, 5 uiximus. 11. Posuisti iniquitates nostras coram te, neglegentias nostras in luce uultus tui. Sep- tuaginta: posuisti iniquitates nostras in con- spectu tuo, saeculum nostrum in inlumi-to n a t i 0 n e u u 1 1 u s t u i. ubi nos iuxta Hebraicum et Sym- machum posuimus: neglegentias nostras, pro quo Septuaginta saeculum transtulerunt, in Hebraico scriptum est: a 1 0 m e n u, quod quinta editio interpretatur : adulescentiam, Aquila jtagoQdaetg et nos in linguam nostram uertere possumus 15 2 'errores' siue 'ignorantias'. unde dicit et in alio loco : d e- licta iuuentutis meae et ignorantias meas ne memineris etiterum: delicta quis intellegit? et ab occultis meis munda me, domine, et ab alienis parce seruo tuo. aliena enim a nobis sunt uitia, 20 quae saepe uoluntate, interdum ignoratione et errore committimus, et tamen, cum non sit uoluntas in crimine, error in culpa est. 3 miror autem, cur Septuaginta uoluerint pro adulescentia, neglegentiis et erroribus siue ignorationibus 'saeculum' dicere, nisi forte eo, quod in saeculo et in uitae huius tempore uitia committantur. 25 quodque intulit: in inluminatione siue in luce uultus tui, hunc habet sensum: nihil te nostrorum latuit peccatorum, 3 Vergil. Georg. III 284 5 Vergil. Aen. X 861 sq. 7*Ps. 89, 8 9 Ps. 89, 8 16 Ps. 24, 7 18 *Ps. 18, 13—14 26 Ps. 89, 8 1 conp. Y comparationi B 5 Rhaebc — alt. diu] praebeo iures si quamdiu B rebe YOt) 7 nostras otn. Yh 10 tuo ex tui B 13 saec. eras. Y; add. no- strum S transt.] add. saeculum nostrum pro quo (pro quo eras.) Y 14 alo- menum 0 adol. 0% Bp.c.m2 15 nostram linguam 0 16 dicit et] dixit f meas om.^B 19 pr. etom.OB mcis om. 0 domine om. 0 20 a om. 0 21 quae licet sepc B ignorantia fjB 24 eo om. ? 25 comitt. B comir.O 27 habet hunc 0 Epistula CXL 10-12 281 secrcta quoque hostra tuus oculus inspexit iuxta illud, quod scrip- tum est: tenebrae non abscondentur a te et: scrutans corda et renesdeus et iterum : s i c u t t e- nebrae eius, ita et lumen illius; homo enim 5 uidet in facie, deus in corde. 12. Omnes enim dies no stri transierunt, in furore tuq consumpsimus annos nostros quasi s ermonem loquens. Septuaginta : q u o n i a m dies nostri defecerunt, in ira tua defecimus; toanni nostri sicut aranea meditati sunt. bre- 2 uitatem humanae uitae, quae sententiae dei huc usque subiecta est et quam in priori uersiculo somnio comparat dicens : p e r c u- tiente te eos somnium erunt, nunc sermoni loquen- tium comparat, ut, quomodo sermo, qui in ore uersatur, dum pro- 15 fertur, intercipitur et esse desistit, sic et omnis uita nostra per- transeat atque dcsistat et hoc in ira et in furore dei, cui merito sub- iacemus uiuente in nobis, ut supra diximus, sententia dei. quae sit autem ira et furor dei, crebrius diximus, non quo deus ulciscatur iratus, sed quo patientibus poenas iratus esse uideatur. quod enim 20 in nos ex perturbatione descendit, in illo est ex iudicii ueritate. pro 'sermone loquentis' Septuaginta 'meditationem araneae' trans- 3 tulemnt. quomodo enim loquentis sermo praeteruolat, ita et opus araneae incassum texitur. de quo super persona hereticorum in Isaia scriptum est:tclam araneae texunt, quae parua 85 et leuia potest capere animalia, ut muscas, culices et cetera istius modi, a fortioribus autem rumpitur, instar leuium in ecclesia simpli- cumque, qui eorum decipiuntur erroribus, cum uiros in fidei ueritate robustos non ualeant obtinere. 2 *Ps. 138,12 3Ps.7,10 *Ps. 138,12 4*1 Reg. 16,7 6*Ps.89,9 8 *Ps. 89, 9 12 *Ps. 89, 5 24 *E s ai. 59, 5 1 oculus tuus 0 illud om. 0 4 illius] eius 0, tja.c. enim] autem 0 odeusautemO 6 transierunt et 0, Bp.c.m2 7 consu(u fl)mimus OB 8 ser- mone Y 9 et in 0 10 aranea] ara 0 12 compararat hp.c. — rauit 0 13 eloquentium 0 17 uigente B 18 quo deus] quod OB ulcisc.] add. in nobis 0 19 quo] quod OB paenas Y penas B, otn. h, 23 super] sub 0 24 script. est in Is. g isaya B ysaia 0 csaia Y 25 huius 0 26 simplici- umquc OhB 28 optinere 0 282 Sancti Hieronymi 13. Dies annorum nostrorum in ipsis sep- iuaginta anni, si autem multum, octoginta anni; et, quo d amplius est, labor et dolor. Septuaginta: dies annorum nostrorum in ipsis sep- tuaginta anni, si autem in potentatibus, i octoginta anni; et amplius eorum labor et 2 d o 1 o r. pro co, quod nos posuimus: i n i p s i s et in Hebraico habetur 'bahem', Symmachus significantius transtulit bXox/.rjQot, quod magis ad sensum quam ad uerbum transferre possumus 'uniuersi'. quicquid igitur uiuimus et in quo delectabilis est uita 10 mortalium, septuaginta annorum spatio comprehenditur. sin a u t e m m u 1 1 u m et, ut interpretatus est Symmachus, c o n- tra opinionem, octoginta anni sunt; quicquid supra fuerit, raorbis et infirmitate transigitur, quae est socia senectutis, cali- gantibus oculis, dolentibus uel cadentibus durissimis prius dentibus, is 3 quod ,plenius diuinus sermo in Ecclesiaste describit: quando ueniunt dies maiitiae et in quibus dicimus: non est nobis uoluntas; quando obscuratur sol et 1 u x et luna et stellae et conuertuntur nubes post pluuiam; in die, qua mouebuntura custodes domus et subuertuntur uiri uirtutis cessantque molentes, quia paucae factae sunt, et obscurantur, quae uident in fora- minibus, et clauduntur ianuae in foro in in- firmitate uocis molentis et exurget ad u o c e m » auis et humiliantur omnes filiae cantici et 1 'Ps. 89, 10 4 Ps. 89, 10 16 *Eccle. 12, 1-8 1 dies — 3 dolor in mg. in/. Y 2 sin s multo YB octoginta] LXX B 3 quod om. Y cst om. B 4 pr. LXX s.l.Y 6 octuaginta Y anni et om. 0 7 Hebraeo 5 8 baen Y baem S olokahro 6 AICAOKAHPOI B aisaokahroy 0 10 uite B 11 conpr. Y 13 octuaginta Y LXXX ex LXX m2B sunt anni 0 annis Y 14 senectututis senectus Y 15 cad. uel dol. 1) prius dur. i 16 scribit 0 quando om. S 17 ueniant Y uenient 0 dicemus Yp.c. 18 obscurabitur s 19 ct luna et lux f) et luna OB conuertentur 0 21 sub- ucrtentur S 22 ccssabuntque S 23 obscurabuntur f 24 claudentur s 25 et s.l.Y, om.t) exurge B 26 auis] eius 0 humiliabuntur S Epistula CXL 13-14 283 q u i d e m ab alto aspicient e t pauor in uia et florebit amygdalum et incrassabitur lo- custa et scindetur capparis. quoniam abiit homo in domo aeternitatis suae et gyrabunt 5 i n f o r o, q u i p 1 a n g u n t, q u o a d u s q u e n o n p u 1- setur funiculus argenti et conteratur orna- mentum auri et confringatur hydria ad fon- tem et impediatur rota in lacu et conuertatur puluis in terra, sicut fuit, et spiritus reucr- lotatur ad deum, qui dedit eum. uanitas uani- tatum, dixit Ecclesiastes, uniuersa uanitas. quae omnia humanac uitae et maxime senectutis miserias compre- hendunt et, quem sensum habeant, in suo loco disseruimus. sunt, qui istum locum allegorice interpretantes ad sabbati circumcisionis- 15 que mysterium referunt, quod primum requiescamus in lege et postea uerae circumcisionis in euangelio sacramenta nos teneant, ad- monentes et illud: da partcm septem et da partem o c t o et septuaginta milia atque octoginta milia hominuni multitudines, a quibus templum sub Salomone constructum est. 20 sed quid hoc ad praesentem locum, cui sufficit simplex et pura ex- planatio, quae non doctrinae gloriam in multiplicatione sermonuni sed legentis debet intellegentiam quaerere? 14. Quoniam transiuimus cito et auolaui- mus. Septuaginta : quoniam superuenit mansue- 25tudo super nos et corripiemur. pro quo in Graecn scriptum est jcaidw0r)o6tieda, quod uerbum ambiguum est et tam correptionem quam eruditionem doctrinamque significat. q u e m 13 cf. Hieron. comm. in Eccle. c. 12 17 «Eccle. 11, 2 18 cf. III Reg. 5, 15 23 *Ps. 89, 10 24 *Ps. 89, 10 27 *Hebr. 12, 6, cf. Prou. 3, 12 1 pauor (ffdftpog cod. Alex.) Y I) pauores cel. 2 amigdalum YOf) amicdalum B amygdalus S 3 caparis B abibit E 4 domum (ini tj)>> yijr LXX) Y girabunt codd. 7 hidria Y ydria 0 8 lacu (cu in ras. m2) B 9 terram Y 10 dominum S eum] illum 0 1 1 dicit S et uniuersa 0 omnia b 12 conpr. Y 15 reforant f) quod ad (eras.) primum Y 1G am- monentes YB 17 pr. et s.l.rrdB 18 atque] et c 20 pura et simplex 0 21serimonum» 23 trans.] add. et 0 ets.l.mUOB uoIauhnusO 24mans. s. nos (nQatoyg i 13ameB 14 habeam DH,Oa.c. 15 put. me esse uict. 0 put. me uict. C mc uiuere put. H 16 et] ut possim £ enim] autem h 17 cess.] desistam C quo] quod D 18 quod] quo Cl), B in ras. m2 deo scripsi co ^YCOh, Da.c.m2 in eo Dp.c.m2, om. B (in mg. m2 apud cum) coram eo ? 19 perseuerant YB conp. AD 21 aenaidevfitvovg AYDO— voig C—voo B pepaiacymenoie tj Epistula CXL 16—18 287 nos. peccatis enim nostris longe rcccsseras et dimiseras nos, ut ambularemus secundum uoluntatem et cogitationes nostras. quod 2 autem infert u s q u e q u 0, illam liabet intellegentiam, quam in duodecimo psalmo diximus : usque quo, domine, obliui- 5 sceris me in finem? qui enim in angustia constitutus est, serum ei dei uidetur auxilium et propterea inpensius deprecatur, ut cito adiutorem dominum sentiat et nequaquam iratum iudicem, sed placatum. 18. Imple nos matutina misericordia tua 10 et laudabimus et laetabimur in eunetis die- bus nostris. Septuaginta: repleti sumus mane mi- sericordia tua et exultauimus et delectati sumus in omnibus diebus nostris. in cunctis paene locis hanc habent Septuaginta consuetudinem, ut, quod apud 15 Hebraeos in futurum ostenditur, hoc illi quasi iam factum et prae- teritum referant. hic ergo non, ut illi uoluerunt, dicunt se impletos 2 esse matutina misericordia dei atque laetatos — alioquin, si hoc fac- tum erat, quomodo postea deprecantur et dicunt: respice in seruos tuos et in opera tua? — sed totum, quod postu- 20 lant, ideo deprecantur, ut mereantur matutinam misericordiam eius, quam cum fuerint consecuti, laudent eum atque laetentur in cunctis diebus uitae suae. uidetur autem mihi resurrcctionis spem :i et aeternae uitae praemia deprecari dicens: imple nos matu- tina misericordia tua. quod quidem et uicesimi (primi) 25 psalmi titulus sonat, qui proprie ad mysterium domini et ad re- surrectionem eius pertinens inscribitur: pro assumptionc m a t u t i n a. 4Ps. 12,1 9*Ps.89,14 ll*Ps.89,14 18 Ps. 89, 1G 23 *Ps. 89, 14 26 *Ps. 21, 1 1 a peccatis Yp.c. 2 uol.] duritatcm C 3 inferttir usque O infestus- que Da.c.mS 4 lcgimus ? 5 mci CO 6 uid. dci COB propt.] ideo 0 7 dom. adi. 0 8 placatum inucniat C 9 imple, domine, nos C 14 quid D 15 ostendit D ct praet. om.0 17 letatus" est D alioqui ? 18 depre(ae A)- catur AYa.c.m2 deprccat D depraecabuntur (bu del. mSt) B 20 ideo] dco D 21eum]deum? 22 iddcte D uidentur g milii om.D ; add. m C spe 0 23ctom.DCO uitacaet.f) dicentes? 24 quidem om.O primi om. codd., add. 5 26 assumtionc 1' 288 Sancti Hieronymi 19. Laetifica nos pro diebus, quibus affli- xisti nos, et annis, in quibus uidimus mala. Septuaginta: laetati sumus pro diebus, quibus nos humiliasti, annis, quibus uidimus mala. et Lazarus, quia receperat mala in uita sua, in sinu Abrahae aeterno 5 quiescit gaudio. mala autem non ea appellat, quae contraria bonis sunt, sed pro afflictione ponit et angustiis. quibus malis et Sarra afflixit Agar, ancillam suam, et de quibus in euangelio scribitur: sufficit diei malitia sua, quanto igitur in hoc saeculo persecutionibus, paupertate, inimicorum potentia uel morborum ic cruciatibus fuerimus afflicti, tanto post resurrectionem in futuro maiora praemia consequemur. pulchre autem non dixit 'sustinui- mus mala', sed 'uidimus'. quis estenimhomo, qui uiuat et non uideat mortem? quae non tam ad dissolutioneni corporis referenda est quam ad multitudinem peccatorum, iuxta 15 quam dicitur: anima, quae peccauerit, ipsa morietur. 20. Ap p ar e at apud seruos tuos opus tuum et gloria tua super f ilios eorum. crgo in seruis suis ipse dominus operatur opus suum nec propria, qui postulat, salute contentus est, sed quae sit gloria filiorum, id est seruorum dei. 20 filios autem non tam illos, qui de eorum stirpe generati sunt, quam discipulos debemus accipere, de quibus et Paulus loquebatur: filioli mei, quos iterum parturio. unde et Iohannes apostolus secundum merita filiorum suorum profectusque operum singulorum scribit ad paruulos, scribit ad iuuenes, scribit ad patres. n 21. Et sit decor domini dei nostri super nos et opus manuum nostrarum fac stabile sup er 1 *Ps. 89, 15 3 Ps. 89, 15 5 cf. Luc. 16, 23—25 8 cf. Gen. 16, (i 9 Matth. 6, 34 13 *Ps. 88, 49 16 Ezech. 18, 4 17 *Ps. 89, 16 23 Gal. 4, 19 24 cf. I Ioh. 2, 12-14 26 *Ps. 89, 17 lnosaffl. CO 2inom.g 3 Sept.— 4 mala om. AC 5 quia] qui ; mala sua YDJia.c. habrahe D a (ha B) braham YCB 6 ea om.D apellatO contrariae Aa.c. 7 adfi. A sara Yb, OBp.c.m2 8 quibus] quo D 9 igitur magis ? lladfl.yl 12 conscquemus D pulcre fifl 13 cnim est C est s.l.miB cnim om.O 16 quam] quod h 18 eorum] add. Septuaginta: rcspice in seruos tuos ct in opcra tua et dirigc filios eorum g 19 proprio AYa.c, DC 20 quae sit] quaerit B gloriam /{ 22habemusO 25 scribir patres D 27 tuarum ADt) supra 0 Epistula CXL 19—21 289 nos et opus manuum nostr arum eonfirma. Septuaginta : et sit splendor domini dei nostri super nos et opera manuum nostrarum dirige super nos et opus manuum nostrarum dirige. 5 ubi sunt, qui libcri arbitrii sibi potestate plaudentes in eo se putant dei gratiam consecutos, si habeant potestatem faciendi uel non facieudi bona siue mala? eccc hic beatus Moyses post resurrectio- 2 nem, quam postulauerat dicens: imple nos matutina mi,sericordia tua et laudabimus et laetabimur loincunctis diebus nostris, nequaquam surrexisse con- tentus est se et aeternae uitac pracmia consecutum, sed postulat, ut decor domini dei sui sit super eos, qui surrexerint, et splendeat in animabus cordibusque sanctorum et opera manuum eorum ipse dirigat faciatque esse perpetua ipseque confirmet, quicquid in sanctis 15 uidetur boni. sicut enim humilitas deprecanlis meretur pracmia, ita superbia confidentis dei auxilio deseretur. * 2 Ps. 89, 17 8 *Ps. 89, 14 1 tuarum AYDf) 3 nos om.B 5 qui] add. dc s.l.m2li libri B po- testate Y putant se ; 6 gratiam ilei f) faciendi] add. sine f) 7 moyscs beatus 0 8 nos in AC 9 et laet. s.l.B 10 surrexisse det. m2B se surre- xissc f) resurrcxisse 0 contemptus D 1 1 se et scripsi s*e*A se in ras. m2B sed DCOi) et Y consccutus O scd om. 0 12 resurrexerint ACO ct splen- deant Aa.r. explendeantZ) 13 eorum s.l.rr&B m(eras.)eorum A 14 diligat/) ipsiquae Aa.e. ipsi qui D quidquid Aa.r.CO 15 enim om. D 16 confi- tentis ADC contempnentis f) deseritur 0 ; add. explicit ad cyprianum prbni Y LVI. Hieron. Epist. III. Hilberg. 19 290 Sancti Hioronymi GXLL AD AUGUSTINUM. Domino sancto ac beatissimo papac Augustino Hicronymus. 1 Omni quidcm tcmporc beatitudinem tuam co, quo decet, honore ueneratus sum et habitantem in te dilexi dominum saluatorem, scd nunc, si ficri potcst, cumulo aliquid addimus et plena com- plemus, ut absque tui nominis mcntione nc unam quidein horam praeterire patiamur, qui contra flantes uentos ardore fidci per- stitisti maluistique, quantum in tc fuit, solus liberari de Sodomis ■i quam cum pereuntibus commorari. scit, quid dicam, prudcntia tua. macte uirtute, in orbe celebraris. catholici te conditorem antiquae rursum fidei ucnerantur atque suscipiunt et — quod signum maioris gloriae est — omncs herctici detcstantur et me pari persequuntur <1 ef. Cien. 19, 14 $ = Escorialensis & 1. 14 s. VUt—lX. A = BeroUnensis lat. 17 s. IX. 5 = Parisinus lat. 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX— X. M = Coloniensis 60 s. IX— X. 0 = Guellerbytanus 4156 „. IX— X. C = Vaticanus lat. 5762 s. X. I = Vaticanus lat. 341 s. X—Xl. H = Herolinensis lat. 18 s. XII. Haec epistula csl inter Awjustini epistulas CXCV (pars IV, p. 214 Goldbaclier); ,ie lituto c/. adruit. ad epist. LXVII 3 sancto atque beat. III sancto et beat. yp mcrito lionorabili multumquc prefcrendo *)5 papa Aa.c.nvi 4 omne quod (d eras. M) %DM0 docet J l> scd] si 3 comolo 0 add. al. $ atlicimus II! conplcmur D 7 ut] i-t 0 ita 5 tui et tu 3 mentionem 3C, ADMa.c. nc unam] neunem 3 ne una quidam 0 liora 8 quia 0 f.lantcs C perstetisti Aa.c.m2C prestitisti $ prestetisti j 9 quc ex quae A, om. 0 solum A%DC,Mp.c. lOqua^ pereunt.] aiA. sodomitis % Bs.l.m2 prudentia..V llmasteZ) inactctf» a uhtute Mp.c.m2 in orbc om.D urbe Aa.c.m2$M0Cl cclc- brariZ) catholioaCP 12 nirsus 3 sursum D suspiciunt M p.c.m2q 13gloria ee 3 gloria cst C est gloriae %0 tc(sJ.)detcstantur M pari ..l.m2M per- sequantur 0 insecuntur *J5 Epistula CXLI-CXLII 291 odio, ut, quos gladiis nequeant, uoto interficiant. incolumem et mei memorem te Christi domini clementia tueatur, domine uenerande et beatissime papa. CXLII. 5 AD AUGUSTINUM. Multi utroque claudicant pede et ne fractis quidem ceruicibus 1 inclinantur habentes affectum erroris pristini, cum praedicandi ean- dem non habeant libertatem. sancti fratres, qui cum nostra sunt paruitate, praecipue sanctae et uenerabiles filiae tuae, suppliciter 1 ut] us j nequeunt Ap.c.ntfMp.c.tyl incol.— 3 papa] pro his uerbis praebel $ episl. CXLII non separalam, mutilam et sentenliarum ordine iurbato, scilicet: capta hierusalem (p. 292, 2) — sempiterna (p. 292, 5), multi utroque (p. 291, 6)— libertatem (p. 291, S), fratres tuos (p. 292, 1)— coronara tnam (p. 292,2) incolomem A0 incolumcn j.V/ ; add. te 0 2 xpe C domini] dei nostri 0 tueat. cL 0 ueneranda 0 3 pape 0 ; add. episl. CXLIIa capta hierusalcm (p. 292, 2) usque ad sempitema (p. 292, 5) B itera post sub- scriptioiiem multi utroque (episl. CXLII p. 291, 6)— prccor (p. 292, 2)0 $ = Escorialensis & 1. 14 s. VIII— IX (inuerso ordine, ila ul posierior pars capta— sempitema praecedat superiorem). A = Herolinensis lal. 17 s. IX. i=Parisinus lat. 12163 s. IX. D = Valicanus lat. 355 + 356 s. IX— X. M = Coloniensis 60 s. IX— X. 0 = (luelferbylanus 4156 s. IX — X (conknet tantum superiorem purtem multi utroque— precor). C = Vaticanus lat. 5762 s. X. I = Vaticanus lat. 341 s. X-XI. B = Beroknensis lal. 18 s. XII (conlinet lantum posteriorem parlem capta — sempitema). Haec epislula esl intcr Augustini epistulas CXXIII (pars II, p. 745 Goldbacher). adipsum^DC ad eundem.W item postsubscriptionem 0, inscriptione carcnt cet. (> multi] Dominosancto acbeatissimo papae Augustino Hieronymus. Multi c: et om.l nec A^DMC me tf> fratris 0 7 effcctum ACl, om.ty pristini, cum] pristinum C eadem 0 8 sancti— salutant om.^J 9 praeripuc— tuae om.j et] ac ACt uenerabilis 0 19* 292 Sancti Hieronymi 2 te salutant. fratres tuos, dominum meum Alypium et dominum meum Euodium, ut meo nomine salutes, precor coronam tuam. capta Hierusalem tenetur a Nabuehodonosor nec Hieremiae uult audire consilia, quin potius Aegyptum desidcrat, ut moriatur in Taphnes et ibi seruitute pereat sempiterna. 5 CXLIII. AD ALYPIUM ET AUGUSTINTJM EPISCOPOS. Dominis uere sanctis atque omnr affectione ac iure uenerandis Alypio et Augustino episcopis Hieronymus in Christo saluteni. 1, Sanctus Innocentius presbyter, qui huius sermonis est portitor, 10 anno praeterito quasi nequaquam Africam reuersums mca ad digna- tionem uestram scripta non sumpsit, tamen deo gratias agimus, quod ita euenit, lit nostrum silentium uestris epistulis uinceretis. 2 mihi enim omnis occasio gratissima est, per quam scribo uestrae reuerentiae testem inuocans deum, quod, si possit fieri, adsumptis 15 alis columbae uestris amplexibus implicarer, semper quidem pro me- rito uirtutum uestrarum sed nunc maxime, quia cooperatoribus et 3 cf. Hier. 43, 2 et 7—10 1 te om.AiDMCI suos %a.c. Alypium— 2 meunioin./lCi domnuni

pre- cor] hic desinit 0 3 anab ac quod onores regem $ 4 taphnis Mp.c.m2 thamnes $ taphinis (pr. i del.) I taph B 5 ibi seruitute] abires uita te $ sempiterna] add. explicit epistula sancti hieronimi ad agustinum M A = Berolinensis lal. 17 s. IX. i=Parisinus lal. 12163 s- IX. D = Vaticanus lal. 355 + 356 s. IX— X. M = Colonicnsis 60 s. IX— X. C = Vatkanus lal. 5762 s. X. I = Vaiicanus lal. 341 s. X—XJ. Haec epistula est inter Auguslini epislulas CCII (pars IV, p. 299 Goldbacher); de tilulo cj. adnol. ad epist. LXVIl 8 dno C ac] ad 5 11 in Africam ? meC 13 nostrum ex uestrum >n2l uinceret l 15 posset Mp.c.l Kpistula CXLII— CXLIII 2 293 auctoribus uobis beresis Caelestina iugulata est, quae ita infecit corda multorum, ut, cum superatos damnatosque essc se sentiant, tamen uenena mentium non omittant et, quod solum possunt, nos oderint, per quos putant se Ubertatem docendi [hereseos] perdidisse. 5 2. Quod autem quaeritis, utrum rescripserim contra libros Anniani, pseudodiaconi Celedensis, qui copiosissime pascitur, ut alienae blasphemiae uerba friuola subministret, sciatis me ipsos libros in schedulis missos a sancto fratre nostro Eusebio presbytero suscepisse non ante multum temporis et exinde uel ingruentibus 10 morbis uel dormitione sanctae et uenerabilis filiae uestrae Eustochiae ita doluisse, ut propemodum contemnendos putarem. in eodem enim luto haesitat et exceptis uerbis tinnulis atque emendicatis nihil aliud loquitur. tamen multum egimus, ut, dum epistulae meae 2 respondere conatur, apertius se proderet et blasphemias omnibus 15 patefaceret. quicquid enim in miserabili illa synodo Diospolitana dixisse se denegat, in hoc opere profitetur; nec grande est ineptissi- mis naeniis respondere. si autem dominus uitam tribuerit et notari- orum habuerimus copiam, paucis lucubratiunculis respondebimus, non ut conuincamus heresim emortuam, sed ut inperitiam atque 20 blasphemiam nostris sermonibus confutemus. meliusque hoc faceret sanctitas tua, ne compellamur contra hereticum nostra laudare. sancti filii communes Albina, Pinianus et Melania pluri- s mum uos salutant. has litterulas de sancta Bethleem sancto pres- 11 cf. Terent. Phorrnio 780 1 actoribus AC celestiana 5 cclesti an D scelestina AC, Ma.c.m2 scelestis- sima Mp.c.m2 2 cum s.l.m2A damnatos quae j 3 om(omm 4)ittunt ADC, Ma.c.lp.c.m2 mittunt la.c.m2 emittunt j 4 docendae lp.c.m2g hereseos seclusi (loco Cic. Tusc. disp. V 23,70 a Goldbachero comparalo manijeslus soloe- cismus tiequaquam de/endilur) 5 quaeratis la.c.m2 rescripserimus 5 rescripse- rint A liberosC 6 aniani A$Ml animi C celendensis l parcitur l 7 aliae 3 9 nuteMp.c. autem cet. 10 eustachiac .Ma.c.m2 eusthocie D eusthochi 5 eusto- chii c 11 doluisse ex docuissent M 12 uerbi stimulis j 13 aegimus an agimus incerlum C 14 blapsemias C; add. suas g 15 illa miserabili g sy- dono A diospolitane (pr. i exp. et e corr. m2 in a) A 16 se om. 5 negat / confitetur 5 17 nemis C nimis ex neniis m2A 20 blasphemiam eius g blas- phemias Aa.c.m.2 hoc] ho 3 21 tuas(s exp.) A ucstra c nrm D 22 sancte filie. Mp.c.m2 picnianus (c exp.) A pianus Ma.c. apinianus 3 23 litteras 3 betelem 3 294 Sancti Hieronymi bytero Innocentio tradidi perferendas. neptis uestra Paula misera- biliter deprecatur, ut memores eius sitis, et multum uos salutat. incolumes uos et memores mei Christi.domini nostri,tueatur clemen- tia, domini uere sancti atque omnium affectione uenerabiles patres. CXLIV. 5 EPISTULA AUGUSTINI AD OPTATUM, EPISCOPUM MILEUITANUM. Domino beatissimo sinceriterque carissimo et desiderantissimo fratri ct coepiscopo Optato Augustinus in domino salutcm. 1. Per religiosum presbyterum Saturninum tuae uenerationis 10 litteras sumpsi hoc a me magno studio, quod nondum habeo, flagi- tantis. sed cur hoc feceris, causam mihi aperuisti, quod scilicet 2 credas de hac re mihi consulenti iam fuisse responsum. utinam ita esset! absit, ut te, cuius expectationem auidissimam nouerim, huius muneris communicatione fraudarem! sed, si quid credis, frater u carissime, quinqne ferme anni ecce euoluti sunt, ex quo in orientem misi librum non praesumptionis sed consultationis meae et adhuc rescripta non merui, quibus mihi enodaretur haec quaestio, in qua me cupis ad te certam ferre sententiam. utrumque ergo misissem, si utrumque haberem. 20 2. Hoc autem, quod habeo, sine altero, quod nondum habeo, cui- quam me iam debere mittere uel edere non uidetur, ne ille, qui mihi fortasse, ut desidero, responsurus est, interrogationem meam dispu- 1 dedi g nepotis C 2 depcctur 3 precatur g eiiis — 3 memores om.D uos om.AiMC 3 dom. n. Iesu Chr. g 4 omni Mp.r.g Go = Gotlvicensis 14 (33) s. XII. Eiig = Eugippii Excerpla ex operibus S. Auguslini p. 106S, 25—28 Knoell = p. 297, 24—27 huius ed. el p. 1068, 30-1071, 25 Knoell = p. 302, 20-305, 15 huius ed. Haec epistula est inter Augtwtini epistulas CCII A (pars IV, p. 302 Goldbacher). incipit eiusdem alia epta ad eundem scda de * eadem re Go 8 desideratissimo g 14 ut te ex uite aut inte Go 15 communicationem c 19 me om.Goa.c. ego g 22 me debere iam Goa.c. debere me iam 5 23 dis- ceptatione ? Epistula CXLIII— CXLIV 3 295 tatione operosissima elaboratam sine sua responsione, quae adhuc desperanda non est, per manus hominum notitiamque diffundi iure suscenseat idqne iactantius quam utilius fecisse me iudicet, quasi ego potuerim quaerere, quod ille non potucrit enodarc, cum forsitan 5 possit idque dum faciat, expectandus sit; magis enim scio, quod 3. Quod ut tua quoque sanctitas nouerit, adtende paulisper, . quid mihi alio anno per (per)latorem, per quem scripseram, remean- tem scripserit; nam hoc ex eius cpistula in istam transtuli: i n- 10 c i d i t, inquit, tempus difficillimum, quando mihi tacere melius fuit quam loqui, ita ut nostra studia cessarent et iuxta Appium canina exerceretur facundia. itaque duobus libellis 2 tuis, quos nomini meo dedicasti, eruditissi- umis et omni eloqucntiae splendore fulgenti- bus ad tempus respondere non potui, non quod quicquam in illis reprehendendum putem, sed quia iuxta beatum apostolum 'unusquisque iu suo sensu abundet, alius quidem sic, alius 2oautem sic'. certe, quicquid dici potuit et sub- limi ingenio de scripturarum sanctarum hau- riri fontibus, a te positum atque dissertum est. sed quaeso reuercntiam tuam, parumper 3 patiaris me tuum laudare ingenium. nos enim 25inter nos eruditionis causa disserimus. ce- terum aemuli et maxime heretici, si diuersas inter nos sententias uiderint, de animi ca- 1 u m n i a b u n t u r r a n c o r e d e s c e n d e r e. m i h i a u- 4 tem decretum est te amare, suscipere, colere, 3omirari tiiaque dieta quasi mea defendere 9—296, 7 = epist. CXXXIV, cap. 1 12 cf. Sallust. hist. fr. II 37 Dietsch 18Rom. 14,5 19 *I Cor. 7, 7 3 susc.] succ. g 5 cxspectanduiu g 7 palisper Goa.c. 8 qtiod g per perlatorem Goldb. (c/. locos db eo cilatos) per latorem Go 12 et ex episl. CXXXIV Goldb.neGo 14meonominie/>is/. CXXXIV,g dedicasti ex dcdiGo 16 quod] quo episl. CXXXIV, g 18 beatum om. g 19 abundat g 20 et tam subl. epist. CXXXIV sec. Goldb. 296 Sancti Hieronymi — certe etindialogo, quem nuperedidi, beati- tudinis tuae, ut dignum fucrat, recordatus sum — magisque demus operam, ut perniciosis- sima heresis de ecclesiis auferatur, quae semper simulat paenitentiam, ut docendi in» ecclesiis habeat facultatem, ne, si aperta se luce prodiderit, foras expulsa moriatur. 4. Cernis nempe, uenerande frater, haec mei carissimi uerba inquisitioni meae reddita non eam negasse responsionem sed ex- cusasse de tempore, quod in aUa magis urgentia curam cogeretur 10 inpendere. uides etiam, quam beniuolum animum erga me gerat quidue commoneat, ne scilicet, quod inter nos salua utique caritate ac sinceritate amicitiae eruditionis causa facimus, calumnientur 2 aemuli et maxime heretici de animi rancore descendere. proinde, si utrumque opus nostrum, et ubi ego inquisiui et ubi ipse ad in- i& quisita responderit, homines legerint, quia etiam oportet, ut, si eadem quacstjo secundum eius sententiam sufficienter fuerit ex- plicata, me instructum esse gratias agam, non paruus erit fructus, cum hoc exierit in notitiam plurimqrum, ut minores nostri non solum sciant, quid de hac re sentire debeant, quae inter nos diligenti 2» disceptatione discussa est, uerum etiam discant exemplo nostro deo miserante atque propitio, quem ad modum inter carissimos fratres ita non desit alterna inquisitionis gratia disputatio, ut tamen maneat inuiolata dilectio. 5. Si autem scriptum meum, ubi res obscurissima tantura 25 modo legitur inquisita, sine illius rescripto, ubi forsitan apparebit inuentum, emanarit latiusque pergat, perueniat etiam ad illos, qui comparantes, ut ait apostolus, semet ipsos sibimet ipsis non intelle- gunt, quo animo a nobis fiat, quod ipsi eo animo facere nesciunt, et uoluntatem meam erga honorandum pro suis ingentibus meritis 3» dilectissimum amicum non sicut eam uident — quando nec uident— sed sicut eis libitum est et sicut odio suo dictantc suspicantur, exponent. quod profecto, quantum in nobis est, cauerc debemus. 1 cf. Hieron. dial. adu. Pelag. III 19 28 cf. II Cor. 10, 12 1 tuae beat. 5 2 ut indignum Goa.c. 9 eum Go 11 quam om.Goa.c. 23 altcra Goa.c, g gratic Goa.c. 27 eraanaret Goa.c. quc om. q pergit Goa.c. 29 quod] quo s 31 dilectissimumque Goa.r. quando] quomodo g Epistula CXLIV 3-7 297 6. At si forte, quod per nos innotescere nolumus, etiam inuitis nobis eis, quibus nolumus, innotuerit, quid restabit nisi aequo animo habere domini uoluntatem ? nequc enim hoc scribere ad quem- quam deberem, quod semper latere uoluissem. namsi — quod absit— 5 aliquo uel casu uel necessitate numquam ille rescripserit, procul dubio nostra consultatio, quam ad eum misimus, quandoque mani- festabitur nec inutilis legentibus erit, quia, etsi non illa inuenient, quae requirunt, inuenient certe, quem ad modum sint inqtiirenda nec temere adfirmanda, quae nesciunt, et secundum ea, quae ibi io legerint, consulere etiam ipsi, quos potucrint, studiosa caritate, non discordiosa contentione curabunt, donec aut id, quod uolunt, reperiant aut ipsa inquisitione aciem mentis exerceant, ut ulterius inquirendum non esse cognoscant. nunc tamen, quam diu iam 2 consulti amici nondum est desperanda responsio, edendam non esse 15 consultationem nostram, quantum quidem in nobis est, puto, quod persuaserim dilectioni tuae, quamquam et ipse non eam solam poposceris, sed adiunctam etiam eius, quem consului, responsionem tibi desideraueris mitti, quod utique facerem, si haberem. si autem, 3 ut uerbis tuae sanctitatis utar, quae in tua epistula posuisti, 'sa- 20 pientiae meae lucidam demonstrationem, quam mihi pro merito', ut scribis, 'uitae meae auctor lucis attribuit', non ipsam dicis con- sultationem et inquisitionem meam, sed mihi iam eius rci, quam quaesiui, prouenisse inuentionem putas et ipsam potius poscis ut mittam, faeerem, si ita esset, ut putas. ego enim adhuc, fateor, 25 non inueni, quem ad modum anima et peccatum ex Adam trahat — - undc dubitare fas non est — et ipsa ex Adam non trahatur, quod mihi diligentius inqiiirendum quam inconsultius adserendum est. 7. Habent litterae tuae 'nescio quot senes et a doctis sacerdo- tibus institutos uiros, quos ad tuac modicitatis intellegentiam 3» assertionemque ueritate plenissimam reuocare non poteras', nec tamen exprimis, quaenam sit assertio tua 'ueritate plenissima', ad quam senes et a doctis sacerdotibus institutos uiros reuocare non poteras. si enim hoc tenebant uel tenent hi senes, quod a doctis 2 sacerdotibus acceperunt, quomodo tibi rustica ct minus instructa 35 clericorum turba molestias generauerat in his rebus, in quibus 19.28 cx Optati Mileu. epist. ad Augustinum 3 hoc om.Goa.c. 7 nec ex ne Go ' 9 secundum] dum g 10 poterint £ 12 exerccnt Go ut ex autGo 17 quem ex quam Go 18 desiderabaris Goa.c. 293 Sancti II ierony mi a doctis sacerdotibus fuerat instituta? si autcm sencs isti ucl turba clericorum ab eo, quod a doctis sacerdotibus accepcrat, sua prauitate deuiabat, illorum potius auctoritate fuerat corrigenda et a tumultu 3 contentiosissimo comprimenda. sed rursus, cum dicis 'te nouellum rudemque doctorcm tantorum ac talium episcoporum traditiones 5 timuisse corrumpere et conuertere homines in meliorem partem ob dcfunctorum iniuriam formidassc', quid das intellcgi, nisi quod illi, quos corrigere cupiebas, doctorum atquc magnorum iam dcfuncto- rum episcoporum traditiones nolendo descrere nouello mdiquc doctori adquiescere recusabant? qua in rc de illis intcrim taceo, 10 tuam uero assertionem, quam dicis esse ueritate plenissimam, uchcmenter scire desidcro; non ipsam dico sentcntiam scd cius asser- tionem. 8. Inprobari enim abs te eos, qui adfirmant omnes animas hominum ex illa una, quac protoplasto data est, per geneiationum 15 successionem propagari atquc traduci, sufficientcr quidem in nostram notitiam pertulisti, scd qua rationc quibusue diuinarum scripturarum testimoniis id falsum esse monstraueris, quia tuae 2 litterac non continent, ignoramus. dcinde, quid ipsc pro ist.o, quod inprobas, teneas, legcnti mihi epistulam tuam, et quam fratribus 20 antea Caesariensibus ct quam mihi nuperrimc dircxisti, non cui- denter apparet, nisi quod uideo te credere, sicut scribis, 'dcuni fccissc homincs ct facere et facturum esse ncque aliquid essc in caelis aut in terra, quod non ipso constiterit et constet auctore.' 3 hoc sanc ita ucrum est, ut dubitarc hinc nullus debeat. scd adhuc 2j te oportet exprimere, unde faciat animas deus, quas negas ex pro- pagine fieri, utrum aliunde — et si ita cst, quidnam illud sit — an omnino dc nihilo. nam illud Origenis et Priscilliani ucl si qui alii talc aliquid sentiu.nt, quod pro mcritis uitae piioris tcirnia atquc mor- talia contrudantiu- in coipora, absit, ut scntias. huic quippe opi- 30 nioni prorsus apostolica contradicit auctoritns dicens Esau et Iacob, antcquam nati fuissent, niliil opcratos boni seu mali. igitur non ex toto sed ex partc nobis est tua de hac re nota scntcntia; 4.22 ex Optati Mileu. ppist. ad AuKiistinum 31 cf. Rnm. f), 11 17 protulisti » 1'J contincnt quid ignoramus 5 20 legentiq; (?) Uoa.r. 21 Caesarcensibus ; 30 contrudantur rallursius contradantur Go in (non an, it/ Besselius adjirmal) Oo 32 seu] uel g 33 scn sententia Go Kpistula CXLIV 7-10 299 assertio uero eius, id est unde doceatur ueium esse, quod sentis, nos penitus latet. 9. Propterea petiueram prioribus litteris meis, ut libellum fidei, quem te scripsisse commemoras eique nescio qilfcm presbyterum 8 fallaciter subscripsisse conquereris, mihi mittere dignareiis — quod etiam nunc peto — et quidtestimoniorum diuinorum huic quaestioni reserandae adhibere potuisti. dicis enim in epistula ad Caesarienses •> 'placuisse uobis, ut omnem ueritatis adprobationem etiam iudices cognoscerent saeculares, quibus ex communi deprecatione residenti- 10 bus et ad fidem uniuersa rimantibus id diuinitas', ut scribis, 'miseri- cordiae suae infusione largita est, ut maiorem adfirmationem pro suis sensibus assertionemque proferrent, quam uestra circa eos mediocritas cum ingentium testimoniorum auctoritatibus retenta- bat.'has ergo 'testimoniorum ingentium auctoritates' ingenti studio 15 scire desidero. 10. Solam quippe unam causam uideris sccutus, qua contra- dictores tuos refelleres, quod scilicet negarent esse opus dei animas nostras. quod si sentiunt, merito eorum sententia iudicatur esse damnanda. nam hoc si de ipsis corporibus dicerent, procul dubio 20 fuerant emendandi uel detestandi. quis enim Christianus neget 2 opera dei esse corpora singulorum quorumqiie nascentium? nec tamen ea propterea negamus a parentibus gigni, quia fatemur diuinitus fingi. quando ergo dicitur sic etiam animarum nostrarum incorporea quaedam sui generis semina ct a parentibus trahi et 25 tamen ex eis animas dei opere fiei i, ad hoc refutanduin non humana coniectura sed diuina scriptura testis adhibenda est. nam de sanctis ;i libris canonicae auctoritatis potuit uobis testimoniorum suppetere copia, qua probatur deus aninias facere; sed testinioniis talibus hi redarguuntur, qui opera dei esse singulas quasque animas in homini- 30 bus nascentibus negant, non hi, qui hoc fatentur et tamen eas sictrt corpora deo quidem operante formari sed ex parentum propaga- tione contendunt. ad hos refellendos tibi diuina testimonia certa quaerenda sunt aut, si iam inuenisti, nobis, qui nondum inuenimus, cum impensissime, quantum possumus, inquiramus, mutua dilec- 35 tione mittenda. 8 ex Optati Mileu. epist. ad Caesarienses a conqueris Goa.c. 6 quid] quidquid coni. lac. Marliuus 7 potuistis Goa.r. Caesarecnses s 26 de ex da Go 27 nobis s 28 cl 30 bii Go ii ; s 300 Sancti Hieronymi 11. Tua quippe consultatio brcuis atque postrema in litteris, quas ad fratrcs Caesarienses misisti, ita se habet: exoro, inquis, ut me, filium uestrum atque discipulum c t ad haec mysteria nuper proximeque deo iu- uante uenientem, qua debetis et dignum ests et qua prudentes respondere conuenit sacer- dotes, informatione doceatis, utrum magis illa sit tenenda sententia, quae animam di- cit esse de traduce et per occultam quandam originem ordinemque secretum in omne ho-io minum genus ceteras animas ex Adae proto- plasti transfusione defluere an potius ea, quam omnes fratres uestri et sacerdotes hic positi retinent et adfirmant, eligenda de- finitio credulitasque retinenda, quae deumis auctorem uniuersarum rerum hominumque cunctorum et fuisse et esse et futurum esse atestatur et credit. horum igitur duorum, quae consulens proposuisti, uis ut eligatur tibique respondeatur alterutrum, quod fieri deberet ab scientibus, si essent inter se duo ista contraria, ut 20 altero electo consequenter esset alterum respuendum. 12. Nunc autem, si quispiam non alterum e duobus his ebgat, sed utrumque uerum esse respondeat, id est et in omne hominum genus ceteras animas ex Adae protoplasti transfusione defluere et nihilo minus dcum auctorem uniuersarum rerum hominumque 25 cunctonun et fuisse et esse et futurum esse credat et dicat, quid huic contradicendum csse censes? numquidnam dicturi sumus: 'si ex parentibus animae propagantur, non est deus auctor om- 2 nium rcrum, quia non facit animas'? respondebitur enim, si hoc dixerimus: 'ergo, quia corpora ex parentibus propagantur, non 3« cst deus auctor omniuin rerum, si propter hoc dicendus est non facere corpora.' quis autem neget auctorem humanorum omniuni corporum dcum, sed iHiuS dicat solius, quod de terra primitus finxit aut certe etiam coniugis ipsius, quia et ipsam de latere eius ipse 2 Optati Mil. cpist. ad Caesarienscs fragm. 2 caesariensensos Goa.c. Caesareenscs 5 inquit g 3 uestrum ex tuum Go 5 uenientem me (mc exp.) Go 19 que om. j 27 censcs cx censuus Go Kpistula CXLIV 11-14 301 formauit, non autem etiam ceterorum, quia ex illis cetera hominum corpora defluxisse negare non possumus? 13. Ac per hoc, si, aduersus quos tibi est in hac quacstione conflictus, sic adseuerant animarum ex illius unius deriuatione 5 propaginem, ut eas iam dcum negent facere atque fonnare, insta eis redarguendis, conuincendis, corrigendis, quantum domino adiuuante potueris. si autem initia quaedam ex illo uno et deinceps a parentibus adtrahi et tamen singulas in hominibus singulis ad- firmant ab auctore omnium rcrum deo creari atque formari, quid 10 eis respondcatur, inquire, de scripturis maxime sanctis, quod non sit ambiguum nec aliter possit intellegi, aut, si iam inuenisti, ut su- perius postulaui, dirige et nobis. quod si te adhuc sicut me latet, 2 insta quidem omnibus uiribus eos confutare, qui dicunt animas non ex opere diuino — quod eos dixisti in epistula tua 'primum inter 15 secretiores fabulas murmurasse, deinde propter hanc sententiam stultam atque impiam a tuo consortio et ecclesiae seruitio reces- sisse' — atque aduersus eos omnibus modis defende et tuere, quod in eadem epistula posuisti, 'deum fecisse animas et facere et factu- rum esse neque aliquid esse in caelis aut in terra, quod non ipso 20 constiterit aut constet auctore'. hoc enim de omni omnino genere 3 creaturae uerissime atque rectissime creditur, dicitur, defenditur, comprobatur. deus enim auctor uniuersarum rerum hominunique cunctorum ct fuit et est et futurus est, quod in extrema tua ad coepiscopos nostros prouinciae Caesariensis consultatione posuisti 25 atquc, ut id potius eligerent, exemplo omnium fratrum et consacerdo- tum, qui sunt apud uos atque id retinent, quodam modo hortatus es. 14. Sed alia quaestio est, ubi quaeritur, utrum omnium ani- marum et corporum auctor effectorque deus sit, quotl ueritas habet, an aliquid naturarum exoriatur, quod ipse non faciat, quae opinio 30 prorsus erroris est, alia uero, ubi quaeritur, utrum deus animas humanas ex propagine an sine propagine faciat, quas tamen ab illo fieri dubitare fas non est. in qua quaestione sobrium te esse ac uigilantem uolo nec sic animarum propaginem destruas, ut in hcresim Pelagianam incautus incurras. nam si humanorum 2 14.18 ex Optati Mileu. epist. ad Caes. 22 cf. p. 300, 15 1 ceter.] exterorum g 2 corpora bis Goa.c. 4 diriuationc Go 10 in- quire in (del.) dc Go 14 prima g 20 omnino ex humano Go 24 Caesarc- cnsis q 26 es] est Goa.r. 33 nec] ne g 34 in om. j 302 Saneti Hieronym i corporum, quoriun propagatio est omnibus nota,dicimus tamendeum uercque dicimus non illius tantum primi hominis coniugumue pri- morum sed omnium cx illis propagatorum esse creatorem, puto facile intellegi eos, qui animarum defendunt propagincm, non ex hoc nos habcre uelle destruere, quando deus animas facit, cum et corpora 5 facit, quae de propagine fieri negare non possumus, sed alia do- cumenta essc quaerenda, quibus hi, qui sentiunt propagari animas, repellantur, si eos errare ueritas loquitur, de qua re illi magis fuerant, si fieri posset, interrogandi, proptcr quorum iniuriam defunctorum, sicut scribis in epistula, quam mihi posteriorem misisti, in meliorem 1» 3 partem conuerterc homines formidabas. hos enim defunctos tales tantosque et tam doctos episcopos fuissc dixisti, ut eorum tradi- tiones timcres, 'doctor nouellus rudisque, corrumpere' uelle. itaque, si scire possem, 'tales ac tanti et tam docti' uiri istam de animarum propagatione sententiam quibus (rationibus) uel testimoniis ad- is serebant**********, quam tamen in htteris ad Caesarienses datis illorum auctoritatem nequaqum respiciens inuentioncm nouam et inauditum dogma esse dixisti, cum profecto, etsi error est, nouum tamen eum non esse nouerimus sed uetustum et antiquum. 15. Quando autem nos aliquae causae in aliqua quaestione 20 non inmerito dubitarc compellunt,non etiam hincdubitaredebcmus, utrum dubitare debeamus. de dubiis quippe rcbus sine dubitatione dubitandum est. uides, quem ad modum apostolus de se ipso dubitare non dubitet, utrum in corpore an extra c 0 r p u s raptus sit in tertium caelum ; siue hoc siue illud, n e s c i 0, 25 ■> inquit, d e u s s c i t. cur ergo mihi, quam diu nescio, dubitare non Iiceat, utrum anima mea in istam uitam ex propagine ah sine pro- pagine uencrit, cum cam utrolibet modo a summo et uero deo factam esse non dubitem ? cur mihi non sit fas dicere : scio animam mcam ex opere dei subsistcre et prorsus opus dci esse; siue ex propagine 30 sicut corpus siue extra propaginem sieut illa, quae primo homini data 13.14 cf. p. 298, 4 24 *I1 Cor. 12, 2-3 2 congiugunmc Ooa.c. 15 quibtis rat. uel tcst. Uoldb. qitibus uel tcst. Oo qttibus test. Bessehus qiialibus quibUsne test. uel qtta ratione quibtisue test. Martinus (c/. p. 29S, 17) 16 lacunam indicauil Ooldb. Caesareenses ? 22 de dubiis ex ne duobtis Go 2f> inqttit Eu-j, om.Oo cur Go cum Eug 29 non sit fas Ewj fas non sit Oo Epistula CXLIV 14—16 303 est;nescio, deus scit? utrum horum uis ut confirmem, possem, si nossem. quod si ipse nosti, en habes me cupidiorem discere, quod nescio, quam docere, quod scio. si autem nescis sicut 3 ego, ora sicut et ego, ut siue per quemlibet seruum suum siue per se 5 ipsum magister ille nos doceat, qui dixit discipulis suis : n e u e 1 i t i s dici ab hominibus rabbi; unus est enim ma- gister uestcr Christus, si tamen scit expedire nobis, ut etiam talia nouerimus, qui nouit non solum, quid doceat, uerum etiam, quid nobis discere expediat. jo 16. Nam confiteor dilectioni tuae cupiditatem meam: cupio quidem et hoc scire, quod quaeris, sed multo magis cuperem scire, si fieri posset, quando praesentetur desideratus omnibus g e n t i b u s et quando regnum sanctorum futurum sit, quam unde in hanc terram uenire coeperim. et tamen iilud cum ab illo, 15 qui scit omnia, discipuli sui, nostri apostoli, quaererent, responsum acceperunt: no n est uestrum scire tempora, quae pater posuit in sua potestate. quid, si et hoc scit non 2 esse nostrum scire, qui profecto scit, quid nobis sit utile scire? et illud quidem per illum scio non esse nostrum s c i r e t e m p o r a, 2oquae pater posuit in sua potestate, utrum autem originem animarum, quam nondum scio, nostrum sit scire, id est pertineat ad nos id scire, ne hoc quidem scio. nam si saltem hoc scirem, quod nostrum non sit id scire, non solum adfirmare, quam diu nescio, uerum etiam quaerere iam desisterem. nunc autem, :i 25 quamuis tam sit obscurum atque profundum, ut plus illic docendi caueam temeritatem, quam discendi habeam cupiditatem, tamen etiam hoc uolo scire, si possum. et licct multo amplius sit necessarium, quod ait ille sanctus: notum mihi fac, do- 5 *Matth. 23, 8 et 10 12 *Agg. 2, 8 16 et 19 *Act. 1, 7 28 *Ps. 38, 5 1 utrum] unum Eug cod. Val. 3 seio] nescio Eug 4 et Eug, om.Go 5 ipse (del.) ipsum Go 13 sanct. fut. sit Eug fut. sit sanct. Gu 14 in hanc bis Goa.c. 16 scire tempora Eug nosse tempus aut tcmpora Go 17 pater Eug deus Go in sua posuit Eug 18 qui profecto — nostrum scire om.Eug 19nostrift? temp.] sicut et temp. Eug 20 in sua posuit Eug potcstate] sequitur ilerum quid si — potestate (sed nostrum, non nostri) Go (exp.) 21 no- strum]an£u3 22 ne Eug nec Go 2ba.tque.Euga.cGo 27 ctiam hoc uolo Go et hoc etiam uellem Eug possum Go posscm Eug 304 Sancti Hieronymi mine, finem meum — non enim ait : 'initium meum' — , utinam tamen nec initium meum, quod ad istam quaestionem attinet, me lateret ! 17. Uerum de ipso quoque initio meo ingratus doctori meo non sum, quod animam humanam spiritum esse, non corpus, eum- 5 que rationalem uel intellectualem scio ncc eam dei esse naturani sed potius creaturam aliquatenus mortalem, in quantum in deterius commutari et a uita dei, cuius participatione beata fit, alienari potest, et aliquatenus inmortalem, quoniam sensum, quo ei post hanc 2 uitam uel bene uel male sit, amittere non potest. scio etiam non 10 eam pro actibus ante carnem gestis includi in carne meruisse, sed ncc ideo esse in homine sine sordepeccati, ctsi unius d i e i, sicut scriptum est, fuerit uita eius super ter- r a m. ac per hoc scio ex Adam per seriem generationis sine peeeato neminem nasci, unde et paruulis necessarium est per gratiam re- 15 3 generationis in Christo renasci. haec tam multa nec parua de initin uel origine animarum nostrarum, in quibus plura sunt ad eani scientiam pertinentia, quae fide constant, et didicisse me gratulor et nosse eonfirmo. quapropter si nescio in origine animarum, utruni illas deus hominibus ex propaginc an sine propagine faciat, quas 20 tanien ab ipso fieri non ambigo, scire quidem et hoc magis eligo quam nescire, sed, quam diu non possum, melius hinc dubito, quam uelut certum confirmare aliquid audeo, quod illi rei sit forte con- trarium, de qua dubitare forte non debeo. 18. Tu itaque, mi frater bone, quoniam consulis mc et uis, ut 25 unum horum dcfiniam, utrum animae ceterae ex illo uno homine sicut corpora per propaginem an sine propagine sicut illius unius a creatore singulis singulae f iant - ab ipso enim f ieri siue sic siue Sie 12 *Hiob 14, 4-5 1 alt. meum— 2 meum om.Eug utinam— 2 meum om. ? 2 nec] nnnc Eug codd. interpolati 5 sum] add. in qnantum (exp.)Go eamque Marlinus 6 rationalem Eug rationabilem Go 8 paticipiatione (sic, tert. i del. uid.) Go fit] sit s 9 quoniam Eug quo Go 10 ammittere Goa.c. 12 etsi] nec si Euq 17 uel de originc Eug 18 constant Eug constat Go 20 an sine prop. om.Euj 23 fortc Eug, om.Go 25 ut Eug, om.Go 26 ceterae omnes Eug 28 singula-' om.Eug eod. Yat. alt. siue Eug seu Go Epistula CXLIV 16-20 305 peccatum originaliter trahat, undc originalitcr ipsa non trahitur. omncs enim animas ex Adam trahere originalc peccatum similiter non negamus, ne in Pelagianam heresim detestabilcm detesta- biliter inruamus. si hoc, quod ego intcrrogo, nec tu scis, sine me 2 5 patienter utrumque nescire, et quod tu interrogas ct quod ego; si autem iam scis, quod interrogo, cum hoc etiam me docueris, tunc et illud, quod uis ut respondeam, nihil ibi iam metucns rcspondebo. pcto ergo, no suscenseas, quia non potui confirmare, quod quaeris, sed potui demonstrare, quid quaeras, quod cum inueneris, confir- 10 mare non dubitcs, quod quaercbas. 19. Et hoc quidem sanctitati tuae scribendum existimaui, qui propaginem animarum iam quasi ccrtus inprobandam putas. ceterum si illis, qui hanc adserunt, rescribendum fuisset, fortassis osteiiderem, qucrn ad modum id, quod sc nossc arbitrantur, ignorent 15 et, ne hoc adserere audercnt, quanta ratione formidarc dcbcrcnl. 20. Sane in rescripto amici, quod huic epistulac inserui, ne te forte moueat, quod duos Iibros a me missos commcmorauit, quibus respondere uacuum sibi tempus non fuisse respondit, unus est dc hac quaestione, non ambo; in alio autem aliud ab illo consulendo 20 et pertractando quaesiui. quod uero admonet et hortatur, ut 2 magisdemus operam, ut pcrniciosissimahere- sis de ecclesiis auferatur, illam ipsam Pelagianam heresim dicit, quam cautissimc ut deuites, quantum possum, fratcr, admonco, cum de animarum origine siue cogitas siue iam disputas, 25 ne tibi subrepat esse credcndum ullam prorsus animam nisi unius mcdiatoris non ex Adam trahere originale peccatum gencrationc deuinctum, rcgeneratione soluendum. 17 cf. p. 261, 9 21 p. 263, 7 3 hcrescm Eug dctcstabiliter Eug, om.Oo 4 incurramus Eug 5 pr. ct om.Eug 7 metuens] intuensg 11 exist.] putaui Ewj 12putas]existimas£ug 15 quanta ratione Eug quantiim Go tlebcrent ex dcbcrct Qo dcbercnt ostcn- dcrem Eug 19 aliud Martinus illud Co 25 subrcpat Marlit.us subripiat Uo 27 solucndum] add. cxplicit epia secunda ad optatum episcopum dc natura ct origine animae sancti augustini Qo LVI. Uieron. EpUt. III. H i I b e r ?. 20 306 Sancti Hieronyrai CXLV. AD EXUPERANTIUM DE PAENITENTIA. 1 Inter omnia, quae raihi sancti fratris Quintiliani amicitiae praestiterunt, hoc uel maximuin est, quod te mihi ignotum corpore mente sociauit. quis enim non diligat eum, qui sub paludamento 5 et habitu militari agat opera prophetarum et exteriorem horainem aliud promittentem uincat interiore homine, qui conformatus est ad imaginem creatoris? unde et prior ad olficium prouoco littera- rum et precor, ut mihi occasionem saepius tribuas rescribendi, quo t de cetero scribam audacius. illud autem prudentiae tuae breuiter 10 significasse sufficiat, ut raemineris apostolicae sententiae : u i n c t u s e s, inquit, u x 0 r i? ne quaeras solutionem; solutus es? ne quaeras u x 0 r e m, id est alligationem, quae solutioni contraria est. qui igitur seruit officio coniugali, uinctus cst; qui 3 uinctus est, seruus est; qui autem solutus est, liber est. cum ergo 15 Christi gaudeas libertate et aliud agas, aliud repromittas ac pro- pemodum in domate constitutus sis, non debes ad tollendam tuni- cam tecta descendcre nec respicere postergum nec aratri semel 7 cf. Gen. 1, 26-27 11 *I Cor. 7, 27 17 cf. Matth. 24, 17-18 18 cf. Luc. 9, 62 91 = Veronensis rescriplus XV. 13 s. VIII. A = lierolinensis lat. 17 s. IX. J = Vindobonensis lat. 934 s. IX. 2 = Turicensis Augiensis 41 s. IX. D=Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX~X. C = Vaticanus lal. 5762 s. X. ad ex(.\s 4)uperantium de pae(e 4)nitentia 914 ad ex(xs .Ea.r.)uperantium JSDC; Hieromjmi nomen exhibent liluli in 91 (eiusdem) ADC 3 f ratres A quintiani WA quintiliane Da.c. 4 maximum (maxi s.l.)£ o mente s.l.J diligit C palude(di JEp.c.)mento JS 7 interiore liomine A — rem — nem Za.r.C — ri— ne 91 formatus DC 9 trib. saep. ? quod A 10des./.£ audiciusC 12 inquit (— d 91) 914, onucet. 13 uxorem (m del.m2A) ! &A 15 pr. est] et J est et2 terl. cst 914 et eel. 16 libertatem DC aliusi) propemodoj 17 domatae 91.4 18 tecto ; discendere J post tergum Zp.c.ntlC Epistula CXLV 307 arrepti stiuam dimittcre, sed, si fieri potest, imitare Ioseph et Aegyptiae dominae pallium derelinque, ut nudus sequaris domi- num saluatorem, qui dicit in euangelio: n is i quis tulerit crucem suam et secutus me fuerit, non potest 5 meus esse discipulus. proice sarcinam saeculi, ne quaeras 4 diuitias, quae camelorum prauitatibus conparantur. nudus et leuis ad caelum uola, ne alas uirtutum tuarum auri deprimant pondera. hoc autem dico, non quo te auarum didicerim, sed subintellegam id- circo adhuc militiae operam dare, ut impleas sacculum, quem eua- 10 cuari dominus praecepit. si igitur, qui habent possessioncs et diuitias, iubentur omnia uendere et dare pauperibus et sic sequi sal- uatorem, dignatio tua aut diues est et debet facere, quod prae- ceptum est, aut adhuc tenuis et non debet quaerere, quod eroga- tura est. certe Christus pro animi uoluntate omnia in acceptum 5 15 refert. nemo apostolis pauperior fuit et nemo tantum pro domino dereliquit. uidua illa in euangelio paupercula, quae duo minuta misit in gazophylacium, cunctis praefertur diuitibus, quia totum, quod habuit, dedit. et tu igitur eroganda non quaeras, sed quaesita iam tribue, ut fortissimum tirunculum suum Christus agnoscat, ut 2u laetus tibi de longissima regione uenienti occurrat pater, ut stolam tribuat, ut donet anulum, ut immolet pro te uitulum saginatum, ut cxpeditum cum sancto fratre Quintiliano ad nos cito faciat nauigare. pulsaui amicitiarum fores; si aperueris, nos crebro habebis hospites. 1 cf. Gen. 39, 12 3 *Luc. 14, 27 6 cf. Matth. 19, 24 ctc. 9 cf. Luc. 10, 4 10 cf. Matth. 19, 22 etc. 11 cf. Matth. 19, 21 etc. 16 cf. Marc. 12, 41 -44 etc. 20 cf. Luc. 15, 20-24 1 arepti A stibam J stipam D stypam (stypham m2) 2 firi 91 imitari C iosef 91 iosefe C 2 dereliquo C derelinquere D relinque ./, 2a.c.m2 nutur Aa.c. 3 quis] qui Za.c.Dp.r.; add. dimiserit omnia et ; 6 quae om.C 7 euola g nec D 8 quod ; auarum diu (eras.)te 2 sed] add. quod s 9 quam DC euacuare 2DC • 10 praecipit J 12 tua] tam 9(, Aa.c.mZ aud DC 14 in om.A 15 refert] res est D apostolus D tantam 914 16 reliquid Za.c. 17 gaxophilacium J -philatium E -filacium D -filatium %A 19 tyrunculum JZDC 20 rcgioni Aa.c. 21 pr. ut s.1.2 22 quintUliano A quintiliane Da.c. scito D 23 nauicarc 914 pulsarui (r eras., super all. u scripsit m2 t poslea eras., uoluisse uidelur pulsanti) D amiciarum Ja.c. foras J aparueris Aa.c.m2 24 hospites] add. explicit ad exsuperantium 91 explicit ad exupen (n exp., s.l. r)antium A 308 Sancti Hieronymi CXLVL AD EUANGELTJM PBESBYTERUM. 1. Lcgimus in Esaia : fatuus fatua loquetur.audio quendam iu tantam erupisse uaecordiam, ut diacones presbyteris, id est epi- scopis, antcferret. nam cum apostolus perspicue doceat eosdem 5 esse presbyteros, quos cpiscopos, quid patitur mensarum et uidua- rum minister, ut super eos se tumidus efferat, ad quorum preces Christi corpus sanguisque conficitur? quaeris auctoritatem ? audi testimonium: Paulus et Timotheus, serui Christi Iesu, omnibus sanctis in Christo Iesu, quiio sunt in Philippis, cum episcopis et diaconi- 2 b us. uis et aliud exemplum? in Actibus apostolorum ad unius ecclesiae sacerdotes ita Paulus loquitur: adtendite uobis et cuncto gregi, in quo uos spiritus sanctus 3 *Esai. 32, 6 9 *Phil. 1,1 13 *Act. 20, 28 G = Neapotitanus VI. D. 59 s. VII. 91 = Veronensis rescriptus XV. 13 s. VIII. h = Vindobonensis lat. 10 s. VIII— IX. J = Vindobonensis lat. 934 s. IX. D = Vaticaous iat. 355 + 356 s. IX-X. N = Casinensis 295 s. X. B = Ilerolinensis lat. 18 s. XII. ad cuangelum praesbyterum quod presbyter ct diaconus differant G ad euan- gelum prbm de ordine saceidotii 91 ad cuangclum prbm quomodo prbr ct dia- conus diferant tsib) h ad euangclum de diaconibus J ad euangelium (i eras.) qualiter pbr et diaconus diffcrant D ad euangcltim prbin quo pbr ct diac distet (sic) N ad euuglium (i eras.) pbrm increpans eum quare e diacones (ex— nus) pbribus (bu eras.) ante fcrret B; Hieronymi nomen cxhibent lituli in 91 (eius- dem) hDIl _ 3 esaya N hesaia B Isaia ? fatuus] fatua J fatui h loquetur G,9l(?) loqur h loquittir cet. qucndam] ncscio quem J 4 tanta N uaec. GHh uec. (uecordia N) cet. diacones G diaches 11 diaconos cet. praesbyt. G91 passim epis epos (eras.) J 5 praecipue Jli 6 quos et episcopos A' 7 supra B eos se ex esse 91 tumidu B tumide N 8 que add. m2B quaeres 9( 9 thimo- theus GJ thimoteus B seruus D ihu xpi G J 10 sanctis] add. qui sunt B 11 in om.JB filippis 91 cum cpisc.] coepiscopis h diaconis s 12 uis] suis B et oin.h alium 91iV Epistula CXLVI 1 309 posuit episcopos, ut regeretis ecclesiam do- mini, quam adquisiuit sanguine suo. acne quis 3 contentiose in una ecclesia plures episcopos fuisse contendat, audi et aliud testimonium, in quo manifestissime conprobatur eundem 5 esse episcopum atque presbyterum: propter hoc reli- qui te Cretae, ut, quae deerant, corrigeres et constituercs per ciuitates p r e s b y t e r 0 s, sicut ego tibi mandaui: si quis est sine crimine, unius uxoris uir, filios habens fideles, non in ac- locusationeluxuriaeaut non subditos. oportet enim episcopum sine crimine esse quasi dei d i s p e n s a 1 0 r e m. et ad Timotheum : noli neglegere4 gratiam, quae tibi data est prophetiae per inpositionem manuum presbyterii. sedet 15 Petrus in prima epistula: presbyteros, inquit, in uobis precor, conpresbyter et testis passionum Christi et futurae gloriae, quae reuelanda est, particeps, regere gregem Christi et in- spicere non ex necessitate sed uoluntarie 20 i u x t a d e u m. quod quidem Graece significantius dicitur imoxortevovteg, unde et nomen episcopi tractum est. parua tibi 5 uidentur tantorum uirorum testimonia? clangat tuba euangclica 5*Tit. 1,5-7 12*ITim.4, 14 15 *1 Petr. 5, 1-2 22 cf. Marc. 3, 17 cf. loh. 13, 23 et 20, 2 ct 21, 20 2 adquisibit adquacsiuit J ac in ras.m2B eth 3 contentiosac QJ,omJt audi ot] audiat h 5 esse sJJ hoc inquitSl relinqui (n eras.) GJ 6 in Creta g ea quae J rorregeres /1 7 constituas /( ordinares h presb. per ciu. D sicut et ego GD 8 sine criminc om.J 9 uir] add. sinc crimc (sic) J in om.G occasione B 11 dei om.D 12 timoteum B 13 inquit gratiam 21 gratiam] add. quae in te est J per prophetiae (alt. e eras.) J 14 manus hJ pbri h set N,otn.B 15 alt. in m2wras.B 16 passionis ./ 17 et om.J 18 participes J 19 set N uoluntariac 317 ex uoluntatef;, Bp.c. ex uoluptate Ba.c. 20 iusta Na.c. secun- dum h significantius grece J 21 EniCKOTIEO YONTEC G EIII- CKONE YONTEC h ENICKONEPONTEC J et IIKOITCNONTEO B episcopcuontes 91 inioxonovvxet; ?; add. id est episcopyontcs G id est superin- tendentes ? tractum (c in ras. 2 titt. nv2) cst B tractatum (ta eras. N) est DN trahitur /1 22 uideantur (a eras.) N uidctur D clangat (cl inras.m2) B clagant Na.e. 310 Sancti Hierony mi filius tonitrui, quem Iesus amauit plurimum, qui de pectore salua- toris doctrinarum fluenta potauit : presbyter Electae dominae et filiis eius, quos ego diligo in ueri- t a t e, et in alia epistula: presbyter Gaio carissimo, quem ego diligo in ueritate. quod autem postea 5 unus electus est, qui ceteris praeponeretur, in scismatis remedium factum est, ne unusquisque ad se trahens Christi ecclesiam rumperet. 6 nam et Alexandriae a Marco euangelista usque ad Heraclam et Dionysium episcopos presbyteri semper unum de se electum et in excclsiori gradu conlocatum episcopum nominabant, quomodo si 10 exercitus imperatorem faciat aut diaconi eligant de se, quem in- dustrium nouerint, et archidiaconum uocent. quid enim facit ex- cepta ordinatione episcopus, quod presbyter non facit ? nec altera 7 Romanae urbis ecclesia, altera totius orbis aestimanda est. et Galliae et Brittaniae et Africa et Persis et Oriens et India et omnes 15 barbarae nationes unum Christum adorant, unam obseruant regulam ueritatis. si auctoritas quaeritur, orbis maior est urbe. ubicumquc fuerit episcopus, siue Romae siue Egubii siue Constantinopoli siue Regii siue Alexandriae siue Tanis, eiusdem meriti, eiusdem et 1 cf. Ioh. 13, 25 et 21, 20 2 *II Ioh. 1, 1 4 *III Ioh. 1, 1 1 thonitrui J; add. ihes s.l.m2N lesns] iohs (0 eras., s.l.m2 dns) A r amabatj qui s.l.m2N peccatore (ca eras.) )D salu.]eius/i 3 filius Ja.r. 4 et-^-5 ueritate om.J et] quod autem (dei. et s.l. et ml) postcafc 6 in om.J schismatis GJ scismaticos (?) Ba.c.m2 7 rump.] add. unitatcm h 8 a om.G euangclistam J eraclam N eraclium B 9 dionisium codd. pbri (exp.) prcs bru (s.l.m2) N prcsbiteris J pbris D ex pbris B semper om.N de se] csse DB ex se 5 et om.J 10 excelsiorc /1 celsiori J coll. hN\ add. qnem B 11 diconi N clegant hJD industria Ba.c. 12 excepto N 13 faciat hJB 14 ecc*e D, Ba.c.m2 eccJae J orbis] add. cccia J exti- manda Ja.c.NB existimanda g 15 gallia J brittaniae (e) 91Z>, Na.c.m2 brittanniae h (e del.) britaniao (e B) G, Ba.c.mZ britannie Bp.c.mS brittania J,Np.c.m2 africae G,ha.c. orientis h indiae h indie Np.c. (sed poslea india reslilulum) 16 adorans J obserbant 9I2V 18 egubii GB ecubii h egurio J cugubii 91 eugebii D angubii N constantinopolii G -lis h -lim JB 19 regi B Rliegii ? alcxandreae fl -dria B tanis G tanis D thanis HhJN atenis B mcritis D eiusdem et saccrdocii m mg. m2B alt. eiusdem] add. quc h et] est GhJ est ct ? Epistula CXLVI 1-2 311 sacerdotii. potentia diuitiarum et paupertatis humilitas uel sub- limiorem uel inferiorem episcopum facit, ccterum omnes aposto- lorum successores sunt. 2. Sed dices : 'quomodo Romae ad testimonium diaconi presbyter 5 ordinatur?' quid mihi profers unius urbis consuetudinem ? quid paucitatem, de qua ortum est supercilium, in leges ecclesiae uin- dicas? omne, quod rarum est, plus adpetitur; puleium apud Indos pipere pretiosius est. diaconos paucitas honorabiles, pres- byteros turba contemtibiles facit. ceterum in ecclesia etiam Romae 10 presbyteri sedent et stant diaconi, licet paulatim increbrescentibus uitiis inter presbyteros absente episcopo sedere diaconum uiderim et in domesticis conuiuiis benedictiones presbyteris dare. discant, 2 qui hoc faciunt, non se recte facere et audiant apostolos: non est dignum, ut relinquentes uerbum dei lsministremus mensis. sciant, quare diaconi constituti sint, legant Acta apostolorum, recordentur condicionis suae. pres- byter et episcopus, aliud aetatis, aliud dignitatis est nomen. unde ad Timotheum et ad Titum de ordinatione episcopi et diaconis dicitur, de presbyteris omnino reticetur, quia in episcopo et pres- 20 byter continetur. qui prouehitur, de minori ad maius prouehitur. 3 aut igitur ex presbytero ordinetur diaconus, ut presbyter minor 13 *Act. 6, 2 18 cf. 1 Tim. 3, 1-13 cf. Tit. 1, 5-9 1 et s.l.m2B 2 inf.] hnmiliorem B non facit ? 4 diccns (n eras.) N islulae usque ad p. 319, 9 peccato). K = Spinaliensis 68 s. VIII. A= Berolinensis lat. 17 s. IX. J = Vindobonensis lal. 934 s. IX. D= Valicanus lal. 355 + 356 s. IX — X. C = Vaticanus lal. 5762 s. X. V = Augustodunensis 17 A s. X. B = Ikrolinensis tat. 1S s. XII. ad sauinianum sancti pracsbyteri Meronimi coliortatoria dc pacnitentia E ad sabinianum diaconum de pacnitentia G ad sabiiiianum diaconum cohortatoria ad p(a)cnitentiam n'F ad sabinianum cohortatoria ad p(a)enitentiam KB ad (om.D) sabianum (sic) diaconum lapsum AC, D (diaco) ad sauinianum dia- <-onuin J, tilulo carcntjrajmenta inGa; Uieronymi nomen exhibenl tituliin ED1'B 9 et om. GADCB samuel KDCB 10 istrahel K chorinthios r/ 11 et talis forn.] talis V, om.AlDCB quae] qualis jWCB nec] ne EC Epistula CXLVl 2-CXLV1I 1 313 inter gentes quidem, uoce flebili commonebat dicens: ne, cum rursus uenero, humilict me deus apud uos et lugeam multos ex his, qui ante peccauerunt ct non egerunt pacnitentiam super inmun- sditiam, quam gesserunt in inpudicitia et for- n i c a t i o n e. si hoc propheta et apostolus nulla ipsi labe ma- % culati clementi in cunctos mente faciebant, quanto magis ego, ipse peccator, in te facere debeo peccatore, quod non uis crigi post rui- nam nec oculos ad caelum leuas, sed prodacta patris substantia 10 porcorum siliquis delectaris et superbiae praerupta conscendens praeceps laberis in profundum! deum ucntrem uis habere pro 3 Christo; seruis libidini, gloriaris in confusione tua et quasi pinguis hostia in mortem propriam saginaris imitarisque eorum uitia, quorum tormenta non metuis, ignorans, quod bonitas dei ad paenitentiam 15 te hortetur. secundum duritiam autem tuam et cor inpaenitens thensaurizas tibi iram in d i e i r a e. an idcirco induratur iuxta Faraonem cor tuum, quia 4 non statim percuteris et differeris ad poenam diu? ct ille dilatus est et decem plagas non quasi ab irato deo sed quasi a patre com- 20 monente sustinuit, donec in peruersum acta pacnitentia populum, quem dimiserat, per deserta sequeretur et ingredi auderet maria, per quae uel sola doceri potuit timori habendum eum, cui etiam 1 *IICor. 12,21 9 cf.Luc. 15,1.5-16 11 cf. Phil. 3, 19 15*Rora.2,5 17 cf. Ex. 4, 21 etc. 19 cf. Ex. cap. 3—14 1 quidem e J et quidem,l/)C/i uocem Aa.r.C 2 rursum EB humi- let Ga.c. aput E(i 3 lugiam rjADa.c. 4 lnraunditia quam f inmunditias quas ADB inmunditiis quas C 5 in s.l.m2A,om.EJC 7 clemente r\ 8 deb. fac. codd. praeler Er/B peccatorem EKDC1', Ja.r. quod] qui g 9 nec] ne Ka.c.etADC sed] se D prodita ADC pcrdita J 10 superbia B 11 la- baris J labens r/ 12 seruus tj libidine rj confusione] cone DC carne Ap.c.m.2 carne et confusione ? 13 uitia EGr) quita (q eras.) J uitam cel. 14 metucs rj ignoras t]JB quoniam rjADC benignitas ADC1' 15 hor- tatur B adducit K1' autem dur. ; 16 inpaen.] hic indpit prius jragm. in Oa thcnsaurizas GaO thensaurizans E tensaurozas Ka.c.m2 thesaurizans J thesau- rizas cel. 17 iuxta phar. ind. B phar. A JDCB faraoni ija.c. 18 pr. et] sedG differris KADC differis J1', Bp.c.m2 poenafti delatus K 19 est om.E deo om.rjKI 1 20 sustenuit EKa.c, rj 21 demiserat rj, Ka.c. etom.J 22 uel om.KW docere rjKI' timore ijKI 1 mori D 314 Sancti Hieronymi s elementa seruirent. dixerat et ille: non noui dominum neque dimitto Israhel. quem tu imitans loqueris : u i s i o, quam hie uidet, in dies longos est et in tem- pora longa iste prophetat. propter quod dicit Adonai dominus:non prolongabunt amplius omnes ser-s mones mei, quoscumque loquor, quia loquar 6 uerbum et faciam. sanctus Dauid de impiis et scelestis — quorum tu non pars modica sed princeps es — , quod saeculi felicitate fruerentur et dicerent : quomodo cognouit deus et si est scientia in excelso? eccc isti peccatores jo et abundantes in saeculo obtinuerunt diui- tias, paene lapso pede et fluctuanti uestigio causabatur dicens: ergo sine causa iustificaui cor meum et laui ?intcr innocentes manus meas. praemiserat enim : quia aemulatus sum super iniqua agentesu pacem peccatorum uidens, quia non est re- spectus in morte eorum et solida plaga in flagello eorum. in laboribus hominum non sunt et cum hominibus non flagellabuntur. propterea tenuit eos superbia, circumdati2o sunt iniquitate et impietate sua. egredietur sicut ex adipe iniquitas eorum; transierunt in adfectum cordis. cogitauerunt et Iocuti 1 *Ex. 5, 2 2 *E7.ech. 12, 27 5 *Ezech. 12, 28 9 *Ps. 72, 11—12 12 cf. Ps. 72, 2 13 Ps. 72, 13 15 *Ps. 72, 3—9 1 seruinnt GaKADCI' et ex e m2Ga,om.AD dm G 2 neque dim. Isr.] et isrl non dimittam B dcmitto EKr/a.c. istrahel K 3 uidit rjp.c.m2 iemporc D 4 profetat G prof(ph V')etet KV dicit] add. idem propheta haec dicit ADC, B Chaec dicit in mg. m2) dom. adonai C 5 prolongabuntur JC, Hp.c.mZ 6 pr. loquar EGJVB alt. loquar] se^u. ras. 2 litt. J 7 ct s.l.m2A Dauid] add. qui B et de scelestis GaADC; add. dicit CV 8 non tu pars E tu pars non c cs] add. doluit s.l.m2B saeculi om.KV 9 fruentur V per- fruerentur G 10 scientia] sequ. ras.2 lill. (et?) J ipsi ; 11 habund. AJDB 12 labso EK lapsu J lapsi Ap.r. lapse C fluctuante EGnB 15 supra KADV iniquamr/ agentes] gentes Aa.c.m2C lGpecc.pac.J paceG 17 in morte] in ore K'P morti ex morte m2r) morti ; 18 flagcllo EGr) f lagella cel. labore J 20tenetfi circumdatijoperti J 22 sicut] quasi B ex om.Ga iniquitates D 23 adfectum (d s.l.G) GaG affectum (— tu na.c.m^KD) cei. loquuti r\KA Epistula CXLVII 1-2 315 sunt mala, iniquitatem in excelsum locuti sunt. posuerunt in caelum os suum et lingua eorum pertransiuit super terram. 2. Nonne tibi uidetur de te omnis psalmus esse conpositus? s uegeto quippe es corpore et nouus antichristi apostolus, cum in una notus fueris ciuitate et transgredicris ad aliam, non indiges sumptibus, non plaga forti percuteris et cum honiinibus, qui non sunt ut tu inrationabilia iumenta, corripi ncn mereris. propterea elatus es in supcrbiam et uestimentum tuum est facta luxuria et quasi ex 10 aruina pingui et quodam adipe eructans uerba mortifera non te respicis esse moriturum nec umquam post expletam libidinem pacnitcntia remorderis. transisti in affectum cordis et, ne tibi solus i uidearis errare, simulas nefanda de seruis dei nesciens, quod ini- quitatem in altum loquaris et ponas in caelum os tuum. nec mirum, 15 si a te qualescumque serui domini blasphementur, cum patrem familias Beelzebul uocauerint patrcs tui. n o n e s t d i s c i p u- lus super magistrum nee seruus super domi- n u m. si illi in uiridi ligno tanta fecerunt, tu in me, ligno arido, 8 cf. Ps. 48, 13. 21 10 cf. Ps. 72, 7 12 cf. Ps. 72, 7 13 cf. Ps. 72, 8-9 15 cf. Matth. 10, 25 16 *Matth. 10, 24 18 cf. Luc. 23, 31 1 mala — 2 sunt om.Ga mala] nequitia J iniquitate D cxcelso rjJB, Ap.c.m2 loquuti rjK 2 caclo J, 'Pa.c. 3 pertransiuit GaGJ pertransiet tj transiuit B pertransiit cel. 4 de tc] ct raemia Ga.c.r/K'P ebit. Ka.c.AC habit. r/ ebet. D hebet. ,- 16 prof. EGKA contcpnas C contempnas A contempnens (terl. n exp.m'2) B contemnes c sed om.J tibi om.ADC amos ct ADC in tribus et in] exj lTmom.Gri non AD 18 aduersabor Er/KVB 19 gaia.K iaza V tyros tj idomei j; idumeae AD idumaea C moabitas et amanite J ama- nitae (-e) Er\J ammonitae C amonitae B luda scripsi iudas EGJ iud(a)ei cel. 20 et om..4 histrahel (pr. h del.) K israhelite r/p.c.m2 distinato J1' « Epistula CXLVII 2-3 317 aliquando paenitentiam, audire contempserunt, irae suae, quani inlaturus est, dominus causas iustissimas praefert dicens: in tri- bus et in quattuor impietatibus nonne auer- sabor cos? sceleratum est, inquit, mala cogitare: concessi. 5 nequius excogitata uelle perficere : et hoc pro mea misericordia beni- gnus indulsi. numquid et opere peccatum implendum fuit et mea superbe caleanda clementia? tamen et post factum, quia malo 3 paenitentiampeccatorisquammortem — non enim sanihabent opus medicos, sed male habentes — , iacenti manum 10 porrigo et conspersum in sanguine suo, ut propriis fletibus lauetur, exhortor. quodsi nec paenitentiam uult agere et fracto nauigio tabulam, per quam saluari poterat, non retentat, cogor dicere: super tribus et quattuor impietatibus nonne auersabor eum? dicit dominus auersionem aestimans 15 esse pro poena, dum suae peccator relinquitur uoluntati. inde est, * quod pcccata patrum in tertiam et quartam generationem restituit, dum non uult statim punire peccantes, sed ignoscens primis extrema condcmnat; alioquin, si protinus scelerum ultor existeret, et mul- tos alios et certe Paulum apostolum ccclesiac non habercnt. Hieze- 5 20 chiel propheta, cuius supra fecimus mentionem, dei uerbum ad se factum referens ait: a p e r i o s t u u m e t m a n d u c a, q u a e 2»Am. 1, 3 7 cf. Ezech. 33, 11 8 *Matth. 9, 12 13 *Am. 1, 3 16 cf. Ex. 20, 5 21 *Ezcch. 2, 8-9 1 contemps(ms 6')erant G X PB contempser (p eras. J) AJ 2 praeferet ex praefeiit m2r) profert C 3 in om.EGnJCB non ADC aduersabor t)KA 4 cos ex eii B, om.K'1' cogitare— nequius est (pro cx) s.l.m2A, om.DC 5 excogitata ijJEiP est (s.l.m2A,om.DC) cogitata cel. est malc cogirata ; uel- let V 6 indulsit C impl. pecc. g 7 superbae Ea.c.t]KJD 8 pecc. penit. B peccatorcs KAa.r. habent opus EtjJB o])us habent cet. 9 medicos Gr]DC,Aa.r. medicis B medico cet. manuum D 10 porrigi C propr. flet. ut G ut flet. propr. J 11 cxortor GDa.c.JB nec] ne K1' ncc sic J uult agerc] uulgare Ka.c.m21' 12 saluare rj salutem conscqui J retineat .7 13 et in(eras.)quattuor A imp.] peccatis J non ADC 14 aduersabor KW cos K acst.] dicens AD 15 suae] saepe J uolu(m del. £)ptati Erj 16 in— gcnerationem (Ari tqCx^v xal xexdQTriv yevedv cod. Alex.)] in tert(c)ia et quarta gencratione (-ni D) GyKJDCI' restituct J 17 cxtrema EGB po- strcma cet. 18 alioqui C protenus Ka.c.1' alt. SceL B cxsistcret (ex -rit m2r)) Er\K et] cum J 19 et om.J ecclesia Ap.r. habcrct Ap.c. hiezechiel Er\ hie/.ccihel G hezechihel J czechihel A ezechiel cet. 20 se om.C 318 Sancti Hieronymi ego dabo tibi. et uidi, inquit, et ecce m a n u s ex- tenta ad me; et in ipsa uolumen libri. et re- u o 1 u i t i 1 1 u d i n c o n s p e e t u m e o c t i n e o s c r i p- tum erat a facie et retrorsum lamentum et 6carmen et uae. prima scriptura ad te pertinet, si tamen 5 uolueris agere paenitentiam post delictum, secunda ad sanctos, qui ad dei canticum prouocantur — n 0 n e s t enim p u 1 c h r a 1 a u- datio in ore peccatoris — , tertia ad tui similes, qui de- sperantes semet ipsos tradiderunt inmunditiae et fornicationi et uentri et liis, quae infra uentrem sunt, qui putant omnia morte finiri 10 et nihil esse post mortem et dicunt: tempestas si trans- 7 i e r i t, non ueniet super nos. liber ille, quem propheta deuorat, omnis series scripturarum est, in quibus et paenitens plan- gitur et iustus canitur et maledicitur desperanti. nihil ita repugnat deo quam cor inpaenitens; solum crimen est, quod ueniam consequi 15 non potest. si enim ignoscitur post peccatum, qui pcccare desistit, et ille flectit iudicem, qui rogat, inpaenitens autem omnis ad ira- cundiam prouocat iudicantem, solum desperationis crimen est, s quod niederi nequeat. porro, ut scias dominum cotidie peccatores ad paenitcntiam prouocarc, qui si rigidi perstiterint, de clemente 20 eum seuerum et trucem faciunt, audi Esaiae uerba dicentis: et uocauit, inquit, dominus sabaoth in die illa f 1 e t u m e t planetum e t d e c a 1 u a t i 0 n e m e t accinctionem ciliciorum, ipsi ucro fecerunt 7 *Eccli. 15, 9 11 *Esai. 28, 15 21 *Esai. 22, 12-13 1 dabo] do J extensa AJDC 3 et in eo om.Ki) in eo om.V eo] ipsum A (ipso m2) DC 4 alt. et om.K 5 prima scripta C t> qui] quia A 7ad]a»j est s.l.m2A enimom.fi 8ore]opereff tertio J tmjtaD 9 trad. se AD pr. et om.«j 11 esse posse post G si temp. li 13 omncs Eiia.c.m2, K 14 disperanti Ap.c.m2D desperante 17 15 deo s.l.m2K inpacn. est •/ solum] add. hoc s.l.m2B 16 si] ei Bp.c.m2 enim] add. ei Gg 17 flectit (seq. ras. 2 hll.) J flectet KV 18 disperat. Ep.c.m2t]KAJDC^' 19 medere tj mediri ADa.c.m2 deum ADC cottidi(a1e GJK 20 si s.l.K rigi quod plures uirgines uiolasse narreris, qund a te nobilium uiolata matrimonia publico caesa sint gladio, quod per lupanaria inpurus 20 et helluo cucurristi. magna quidem ista sunt pondere suo, sed fiunt eorum, quae inlaturus sum, conparatione leuiora. rogo, quan- 6*Esai. 22, 14 14 cf. I Keg. 15, 11 3 uinum om.KI' 4 quas] quS J uoces] oues (m s.l.m2)K 5 et om.t] meutis ex uocis B eommemoransJ loq.JdicensylDCV Shaecom.J Tdimit- titur E remittetur ADC hocpece.C hoc om.V 8 peccatum r/ morti Ga.c.m2C cis om.J 9 dimittitur 7)p.c.m2B demittetur E, Ka.c.m2 demittitur r>a.c.m2 dimittietur (e eras.) J remittetur ADC peccatum in mg. mZB pec- axUi]hicdesinilr) 10 dimittitur ££i B,Kp.c. 11 dci]a paueoJ tam — corp.]totamentecumcorp. ADC tam (tum. J,om.K) tota niente quam corp. KJ'J' 9 perorrcsco AD uolo J 11 pr. in om.C gentilium •/ laudem EGK laudcs J laudibus cel. concinnebat A 1 2 hostia II quandam A' quaedam A quadam D altarii Ep.c. 13 fuciebas C faciebas />' illi Jt> quasi om.K'J/ flcxo ex flexas K 14 et stabas Ep.c.mZADC coro(V 16 pror. singultus c lacrimae pror. K1' pror. lacrimae ADC 17 dolere K 18 coortatui G 19 ubi— Demosthcnis om.C 19 demost. KAWB dcmonsth. 6 dcmonst. D demosthencs E nunc nuuc EG nunc cel. profccti KV fecto G 21 res ex rexD,s.i.G null§ (e A) loquentia Aa.c.m2D reppertum AJ> 22 miims Aa.c.m2JC atellinus G catellanns 1' Kpistula CXLVII 4-6 321 cffari. moris est in Aegypti ct Syriae monasteriis, ut tam uirgo 2 quam uidua, quae deo se uouerint et saeculo renuntiantes omnes deheias saeculi conculcarint, criuem monasteriorum matribus offerant dosecandum non intecto postea contra apostoli uoluntatem •. incessurac capite sed ligato pariter ac uelato. ncc hoc quisquam praeter tondeutes nouit et tonsas, nisi quod, quia ab omnibus fit, paene scitur ab omnibus. hoc autem duplicem ob causam de con- suetudinc uersum est in naturam, uel quia lauacra non adeunt uel quia oleum nec capite uec ore norunt, ne paruis animalibus, quae t» inter incultum crinem gigni solent, et concretis sordibus obruantur. (5. Uideamus igitur, tu, uir bone, inter ista quid feceris. futuro inatrimonio in spelunca illa uenerabili quasi quosdam obsides acci- pis capillos, sudariola infelicis et cingulum, dotale pignus, re- portas, iuras ei te nullam similiter amaturum. deinde curris ad is pastorum locum et angelorum desuper strepitu concinente in eadem nerba testaris. nihil dico amplius, quod in oscula rueris, quod amplexus sis. totum quidem de te credi potest, sed ueneratio prae- sepis et campi non me sinunt plus credere quam te uoluntate tan- tum et animo cormisse. miser! nonne, quando in spelunca cum a *• uirgine stare coepisti, caligauerunt oculi, linsrua torpuit. conciderunt 4 cf. I Cor. II, fi-15 1 est s.l.m2A egypti DD acgipti («6— pto) K aegyptiis A siriae K1'H syriis AD 2 qui K se deo KADC1' uouerit Ja.c.m2 uobcri(n s.l.)t G renunriat e x — ciantes J 3 dilicias Kp.c.ni2D delitias V conculcarent C con- calrarit J 4 desecundum Aa.c.m2D desecando C intcctii J intexto XV contia] secundum JB uol. ap. J 5 incessura K1' nee] sed nec KV ne E «.uispiani KADC1' 6 tnndentes AJD omnibuB] hominibus Aa.c.D 7poene.4fi ncscitur Klla.c, AD 8 pr. uel] ut ./ lauacrum ADC 9ne EB, A eilra Un. m2, om.Aa.c.ni2DC nec cel. a paruis ADCB 10 cultum KV cutoni ct ADI', om.J et um.J obiuaiitur E op(b ./Iprimantur cel. 11 inter ista tu uir bone /f quid ex quod m2A futuri ./ 13 infecis Ka.e.mi iu- fitis V reportaiis Jli depoitas KAD1' Hiurans./ te om.J amaturam KJCI' 15 stfep. des. (.' strepitu t.l.B (poslea eadem manu del.) concin- nent? ./ concincnte choro H 1G in osc. rueiis] inosculaueris AX', 1'a.c.m2 ruens /.' quod eras. II 17 amplexatus sis ; aniplexis C quidem] qiiis f 18 campi] loci ; tantirm et] ct tanto et (eras.) J 19 miser] miror K'f nonne om.J 20 caliginauciiiiit K oruli tui KAW1'K Uyi. Hi«on. K H i.t. III. M ilb erg. 21 Sancti Hieronymi brachia, pectus intremuit, nutauit incessus? post apostoli Petri basilicam, in qua Christi flammeo consecrata est, post crucis et resurrectionis et ascensionis dominicae sacramenta, in quibus rur- sum in monasterio se uicturam spoponderat, audes crinem accipere tecum noctibus dormiturum, quem Christo messuerat in spelunca? s deinde a uesperi usque mane fenestrae illius adsides et, quia propter altitudinem haerere uobis comminus non licebat, per funiculum uel accipis aliquid uel remittis. uide, quanta diligentia dominae fuerit, ut numquam uirginem nisi in ecclesia uideris et, cum talem uterque uestrum habuerit uoluntatem, nisi per fenestram nocte facultas 10 uobis non fuerit conloquendi. oriebatur tibi, ut postea didici, sol inuito. exsanguis, marcidulus et pallidus, ut suspicione omni careres, euangelium Christi quasi diaconus lectitabas. nos pallorem ieiunii putabamus et exsangue os contra institutum ac morem tuum quasi confectum uigiliis mirabamur. iam tibi et scalae, per quas u deponeres miseram, parabantur, iam iter dispositum, decreta nauigia, condicta dies, fuga animo perpetrata — et ecce angelus, ille cubiculi Mariae ianitor, cunarum domini custos et infantis Christi gerulus, coram quo tanta faciebas, ipse te prodidit. 7. 0 funestos oculos meos! o diem illam omni maledictione 20 dignissimam, in qua epistulas tuas, quas huc usque retinemus, consternata mente legi! quae ibi turpitudines ! quae hlanditiae! quanta de condicto stupro exultatio! hocine diaconum non dicam 1 bracchia K mutauit C 2 cruccs Oa.c. xpi A 3 in mon. rursum se KV rursum (su:sum .4C)se in mon.ADC rursusG 4spondcratJ cimenKJCP accepcre K accipere et AD 5 donnituram ADCP, Jp.c.Ba.c.m2 — rae ? quam ADC, Ba.c.m2 quae se Jp.c. miscueratJ 6 uesperi E — re cel. adsedes/J adsedis J ad(s fl)sidens ADB 7 nobis C 8 uel aliquid ./ remittes K uidc] add. uel J domini GaKADCW ; h%c incipit all. jragm. in Ga fuerat Ga 0 nuraquam] aid. domi GaADC uideres EAp.c.m2, Kf fueris Ba.c. tale J 10 noctem C 11 uobis s.l.rec.m.E fuit J 12 sol] solus A (us exp.) D in- uito ct G exanguis GC et sanguis GaB marcidulus EGJB marcidus cet. et EGJB,Ks.l.m2,om.cel. omnino careris E 13 pallore J 14 exangue GDC exsanguis Ba.c. contra] secundum J 15 mirabantur ^la.e.C 16 deponeris Aa.cm.2D deponereris KV misera KV mi D inter (n cas.) G non C 17 praeparata EJ pertractata GaADC angeU D illi J 18 infanti J, Da.c. 20 dies J illa J illum g 21 dignissima J dignissimum ? epist. illas tuas Ce 221egi]od(/. oE. turpidines blandit(c A)ies GaAD 23 de condictuO decet dicto Aa.c.m2D hoccine (alt. c eras.) J hoc in G hocne GaADCB haeccine q Epistula CXLVII 6-8 323 loqui sed scire potuisse! ubi, miser, ista didicisti, qui in ecclesia te nutritum esse iactabas ? nisi quod in isdem epistuhs iuras te num- quam pudicum, numquam fuisse diaconum. si negare uolueris, manus tua te redarguet, ipsi apices proclamabunt. habeto interim 5 lucrum sceleris: non possum tibi ingerere, quae scripsisti. 8. Iaces itaque aduolutus genibus meis : 'heminam', ut tuis uerbis utar, 'sanguinis' deprecaris et - o te miserum - neglecto iudicio dei me tantum quasi uindicem times. ignoui, fateor; quid enim tibi aliud possem facere Christianus? hortatus sum, ut ageres paeni- io tentiam et in cilicio et cinere uolutareris, ut solitudinem peteres, ut uiueres in monasterio, ut dei misericordiam iugibus lacrimis in- petrares. at tu, bonae spei columen, excetrae stimulis inflammatus % factus es mihi in arcum peruersum et contra me conuiciorum sagit- tas iacis. inimicus tibi factus sum uera dicens. non doleo de ma- 15 ledictis — quis enim nesciat nihil nisi flagitiosum tuo ore laudari? — hoc plango, quod te ipse non plangis, quod non sentis esse te mor- tuum, quod quasi gladiator paratus Libitinae in proprium funus 6 heminam sanguinis] cf. Theodorum philosophum ap. Senecam de tran- fl uill. animi 14, 3 10 cf. Matth. 11, 21 ; Luc. 10, 13 13 cf. Ps. 77, 57 1 potuisse] add. credendum tn mg. m2B in] add. ex (eras.) K te nu- tritum] ministrum te B 2 in om.J hisdem GaEKJDV eisdem Cq iures GaK, A (ex uiris) iuris D 3 numquam om.GaAD 4 te s.l.m2B redarguit GaG habco GaAD interim] igitur GaAD 5 lucrum om.J iungere J 6 pedibus J eminam Ga aeminam KT et minam DC de h(i jemina J de ge(r s.l. add. m2)rau(supr. ras. na mul. t« ne m2) A et heminam 7 utar] loquar JB deprecaris om.C o eras. G, om.J te ex re m2E _misero Ea.c.m2 8aliudpossumtibiCj 9possim KlPpossum ADCpossetJ xpianum ADC ageris ex egeris K 10 pr. et] ut A in cinere et cilicio EVB ciUcio et in cinere GaAD in cinere et in cilicio GK uolutareris] paeniteris J peteris ADa.e. 11 ucniresC tuearis ex tueris m2A monasterium C inpetraris K implorarcs C 12 ad GaK excetere (excitarc p.c.m2) J screte Ga, D (inler s et c spal. unius Utt.) secrette ex scrette m2A sorectae C 13 est AD contra] secundum J me conu.] meam (am exp.) uitiorum A 14 iactas ADC (Ga?) factus sum tibi 1' tibi om.AD (Ga?) sum] es J dolebo s 15 nesciet AD 16 pr. te] tu AD (Ga ?) t (eras.) non s. esse te moriturum J non s. te esse mori- turum B non te s. esse mortuum KV te non s. esse (eros.^1, om.DC) mortuum GaADC 17 libitinae Ga,G (ne s. nae m2) libidinac (a del) E libidine (-ni m2.T) cel. 21* 324 Sancti Hieronymi ornaris». ainiciris linteis, digitos anulis oncras, dentes puluere teris; raros in rubenti caluaria digeris capillos, taurina ceruix toris adipeis 3 intumescens nec, quia fracta est, inclinatur. super haec ungucntis flagras, mutas balneas et c.ontra renascentes pilos pugnas; per forum ac plateas nitidus et politus amator incedis. f a c i e s s meretricis facta est tibi, nescis erubescere. conuertere, miser, ad domiuum, ut ad te dominus conuertatur; age paenitentiam, ut et ille agat paenitentiam super omnibus, quae locutus est, malis, ut faceret tibi. 9. Quid neglecto uulnere proprio alios niteris infamare ? quid it me bene tibi et sedulc consulentem quasi f reneticus morsu laceras ? esto, ego flagitiosus sum, ut uulgo iactitas: saltem mecum agc paenitentiam; criminosus, ut insimulas: imitare lacrimas criminosi. num mea peccata uirtutes tuae sunt? an malorum tuorum putas solacium, si multos tui similes habeas? fluant paululum de oculis n lacrimae inter sericum et linteamina, quibus tibi uideris fulgidus et formonsus; intellcge te nudum, conscissum, sordidum, mendican- * tem. numquam est sera paenitcntia. quamuis de Hierosolymis 5 *Hier. 3, 3 7 cf. Zach. 1, 3 8 cf. Hier. 18, 8 . 10 18 cf. Cyprian. adDemetr. c. 23 (p. 370, 7 sq. H.) cf. I.uc. 10, 30-34 1 amic. — oncras om.OaD, A («ft mg. in/. tn2 : ai. amicteris [ct exp. el t.l ci] lineis. digitos anulis oneras) amicteris KJ, Am2a.c. amicieris Am'2p.c.V lineis Am2 oneraiis J puluc Aa.c.m2D teres OaAD, Ea,c.m2 2 camariae B; hic rleswtit alt. \ragm. in Oa degeris E digneris A a.r.C thoris JB adipes l 3 quia ex qua K ; add. propter libidinem ; facta ./ inclinaris J incuruatur R unguenta c 4 fraglasGU flagrans /) fragrans C balnea JBp.r., C contra] secundos,/ 5 foiu ./ ac] ad KV et ./ et] ac Cc polytus.4 amatoi om.J incides Ea.c.m2 in cells D 7 ad te] a te C dominus] ds AD con- uertitui.4fl.c. conuertetuivD 8 ut— paenit. om. J etom.B lOpr. quid ex qui m2B neclecto EDC. Aa.c .m2 propr.uuln.K5P alio C alicnos J iiifam- mare .4, Da.c. inflammarc ./ 11 sedulae AJD sedulo QG freniticus /£ phre- neticus C: laceraris ./ 12 flagitiosum V sim KDVll iactas B saltim KVB.Jp.c. agerc Aa.c.D 13 sum ciim. •/ innimulas EOJ simulas ctt. imitari /' crimini ./ 14 num— sunt om.J sint KDW, Aa.c.m2 15 tni] tibi KV 10 scricum (er »« >as.m2) B siricum Jp.c.m2 svricum .4 17 for- mosus EADp.c.,JC1'B intellegas C— gam AD iiiulum] add. intellege orfrf. et B concissum H'B soididatum c; add. et s.l.m2B 18 hierosolimi* Kct.c.V hyerosolimis ./ hierusnlimis A lienisolvmis /' ierosoly(i fl)mis CK Kpistula CXLVll 8-9 325 descenderis et non in itinere uubieratus — unde et Samaritanus inpositum iumento curandiunque ad stabulum referat — , sed mor- tuus iaceas in sepulchro, tamen et faetentem dominus suscitauit. imitare saltem caecos illos, propter quos saluator dimittens do- s mum suam et hereditatem suam Hiericum uenit sedentibusque in tenebris et in umbra mortis lux orta est. qui, postquam praeterire dominum cognouissent, coeperunt clamare dicentes: fili Dauid, miserere nostri. poteris et tu uidere, si sic clames, si 3 accitus ab eo sordida uestimenta proicias. cum conuersus teingemueris, saluus eris et tunc scies, ubi f u e r i s. tangat modo cicatrices tuas, pertractet luminum quondam tuorum uestigia. lieet ab utero sic genitus sis et in delictis con- ceperit te mater tua, asperget te hysopo et mundaberis, lauabit te et super niuem dealbaberis. quid incuruus terrae haeres et totus 15 in caeno es? illa, quam decem et octo annis satanas uinxerat, 4 postquam a saluatore curata est, caelum erecta suspexit. quod ad Cain dictum est, tibi dictum puta: peccasti? quiesce. quid longius recedis a facie dei et habitas in terra Naid ? quid totus in salo fluctuas nec statuis super petram pedes tuos ? caue, ne et te Phinees 3 cf. Ioh. 11, 39 4 cf . Matth. 20, 30— 34 5 cf. Luc. 1, 79 7 *Matth. 20, 30 9 cf. Marc. 10, 50 *Esai. 30, 15 12 cf. Ps. 50, 7—9 15 cf. Luc. 13, 11—16 17 *Gen. 4, 7 18 e£ *Gen. 4, 16 19 cf. Ps. 39, 3 1 discenderiB J descenderes Ep.c.m2 non E (del m2) G, Ks.l.m2B (del. m2)sisg,om.cet. uuln.] add. sis s.l.mZB inde c all. et] te JB, om.G 2 cnrandam qui KAD ad ex ab A referet CF sed] add. ct s.l.mHA, add. sis.l.m2B,add.etsis.l.m.ree.E 3 iaces ¥ sepulcro OCB suscitabit Ep.c.ADB 4 saltim JDFB, Jp.c. quod Ea.c.m.rec.Aa.c.m2D 4 5 hi- ericho Gp.c.m2JDC hyericho A ihcrico B Iericho 5 sedentibusque] (quibus s.l.Am2) sedentibus -4, Ja.c.DC 6 in EAD,Os.l.,om. cel. est eis s Ssic EG,om.cel. clamauerisJ 10saluusEG7£ tunc saluus cel. sciasJ 11 iueris (fu s.l.) K modice ADCB quondam] quod (eros.) J 12 licet] sic K si V natus JB eoncepit KDCW, Aa.c.m2 concep B 13 pr. te ex me m2A tua ex mea m2A asparget GJD all. te] e K ysopo AD hyssopo C; munda- ueris EAa.c.m2,D 14 quod J curuus KAp.c., JB in terrae (sic) K in tcrra J'F eres AD heris ./ 15 es EGJB iaces cel. illa J octo]VIIH« snthanas B uinixerat KV, Jp.c. 16 a s.l.EG aspe.xit B; add. imitare s.l.miJ ad] ut (tas-)B 17est]sit./ quid ex qui A 18 naith Am2, B (ex nato) nain C 19 statues KJD, Aa.c.m2 super EG supra ctl. petraG pedem tmim A DC et scripsi de (del.) E, m, cel. phine^s EC finees ctl. 326 Sancti Hieronymi cum Madianitide fornicantem siromaste configat. quid, postquam Thamar uirginem frater et consanguineus polluisti, uersus in Abessa- lom occidere cupis eum, qui te et rebellantem plangit et mortuum? 5 clamat contra te sanguis Nabuthae et uinea Hiezrahel, hoc est 'seminis dei', quam in hortum uoluptatum et lasciuiae holera con- 5 uertisti; dignam de te ultionem reposcunt. mittitur tibi Helias tor- menta et interitum nuntians: incuruare et sacco uestire paulisper; poterit et de te deus dicere :uidisti, quia reueritus est Achab a facie mca? non superducam mali- tiamindiebuseius. 10 10. Sed forte blandiris tibi, quod a tali episcopo diaconus ordinatus es. iam et supra dixi nec patrem pro filio nec filium pro parente puniri. anima enim, quae peccauerit, ipsa m 0 r i e t u r. et Samuhel habuit filios, qui recesserunt a timore dei et abierunt post auaritiam et iniquitatem. etHeli sacerdos sanc- 15 tus fuit, sed habuit filios, qui, ut in Hebraeorum uolumine legimus, fornicabantur cum mulieribus in tabernaculo dei et in similitudinem 2 tui inpudenter sibi dei ministerium uindicabant. unde et locus 1 cf. Num. 25, 6—8 2 cf. II Reg. 13, 14 3 cf . II Reg. 15, 1—19, 4 4 cf. III Reg. c. 21 5 cf. Onom. s. p. 28, 11 : (39, 1); 51, 11 G cf. III Reg. 21,17—24 7cf. III Reg. 21, 27 8 *1II Reg. 21, 29 13 Ezech. 18, 4 14 cf. I Reg. 8, 1-5 15 cf. I Reg. 2, 12-17, 22-25; 3, 13 18 cf. I Reg. 4, 11 1 madianitidae K madiam(m eras. )nitide E niadianite DC mazyanite A fornicantem (m del.) E seromaste Kf serii asta J seroaste D sero asta A seiromasteC; postquam] plus quam-4DB 2 tamar Aa.cm.2B fratrem C et om.KW uersus es G in s.l.J abessalom E absalom C absalon J abes- salon cet. 3eumcupisADC tc om.B pr. et EGB,om.cet. rebcllante^l reuelantc D 4 contra] secundum J nabutp (-te B) ADB nabuthei ./ iezrahel (i, z, r, a in ras. m2) B israhel ADC 5 quam in] et ADC ortum Aa.c.m2JD>PB ortus C uoluntatum KCP uoluntatem Aa.c.m2D et] in A8.l.m2D quae in C, oin.Aa.cm2z olera (ex— re K) KCWB, Aa.c.m2 opera J conuestisti G 6 de cras. J te om.J poscunt JB reposcit g elias C 7 nuncians ex nunciatis B incurbare GJD, Aa.c.m2 saccho (h exp.) E 8 et de te pot. dic. deus ADC 9 fuerit achab C achab fuerit AD achabs.J./? acab E 11 blandiaris J 12 et] ut KADCP, om.J superius -4DC pr. pro s.l.J 13 parente EKV patrem G patre cet. punire AVa.c, C 14 mor.] punieturJ samuel GKCWB 15 habierunt DC 16 uoluminibus AD 18 mynisterium dei A dei om.G Epistula CXLVII 9—11 327 tabernaculi ipse subuersus est et propter uitia sacerdotum dei sanctuarium destitutum. quamquam et ipse Heli, dum est nimium lenis in filios, offendit deum; tantumquc abest te episcopi tui iustitia liberari, ut timendum sit, ne propter tc de solio suo corruens 5 djiw&ovdvq) pereat insanabili. si Ozas leuites arcam domini, quam portare ipse debuerat, quasi ruentem sustentare uoluit et percussus est, quid de te futurum putas, qui stantem arcam domini prae- cipitare conatus es ? quanto episcopus, qui te ordinauit, probabilis 3 e6t, tanto tu amplius detestandus, qui talem hominem fefellisti. «o solemus mala domus nostrae scire nouissimi ac liberorum et con- iugum uitia uicinis cantantibus ignorare. nouerat te omnis Italia, uniuersi ante altare Christi stare ingemescebant. nec tu tam callidus eras, ut prudenter tua uitia celares. sic exaestuabas, sic subantem te et lasciuientem huc atque illuc rapiebat uoluptas, ut quasi quos- 15 dam triumphos palmamque uitiorum de expletis libidinibus sub- leuares. 11. Denique inter gladios barbari et barbari mariti et mariti potentis excubias inpudicitiae flamma te rapuit. non timuisti in illa domo adulterium facere, in qua sine iudice laesus uir se poterat ul- 20 cisci. duceris ad hortulos, ad suburbana pertrahcris, tam libere 2 cf. I Reg. 3, 11— 14 4 cf. I Reg. 4, 18 5 cf . 1 1 Reg. 6, 6— 8 1 et propter uit. sac.] sac. et post uit. KW et om. J dei] xpi KJVB 2 sanct. om.KW destitum Aa.c.D; add. est ADC heli ipse B ipse cm.J eli Aa.c.m2D dum] seq.ras. 2 lilt.J est — 9 tc om.J nimium om.KW 3 abest] habet ADC te abest f te] ut te ualeat e. om.GJB tui] add. putas s.l.m2J 41iberare ADCV 5 6nia9.om.AJDC,uariescribwU cet. insanabilis si Ep.c.m2 insanabilis KADW, Ja.c. Ba.c.m2 insanabili C ozias GJD ozyas AC archam B 6 et om.G 7 archam AB 8 quanto magis c ord.] ordinatus estJ 9estexesm2A amplius tu B Uiom.J quia (a eras.) A quid D hom.] honorem V 10 malas J nostras J 11 cancntibus ADC omnes Ka.c.m2A 12 te stare ante altare xpi stare C Um.alt. stare s) ingemisc. KDV, Ap.c.m2 calidus Aa.c.mlD 13 uitia tua

C 22 spinaa mn.K reprobata C est om.J maledirtioni AJDCH Kpistula CXLVII 11-CXLVIII 1 m dicto proxima, cuius consuinmatio in con- b u s t i o n e m. CXLVin. AD CELANTIAM. 5 1. Uetus scripturae celebrata sententia ost esse pudoreni, quo gloria inuenitur et gratia, et esse rursus pudorera, qui solet parere peccatum. cuius dicti ueritas quaniquam satis ad omnium in- telligentiam ipsa sui luceat claritate, mihi tamen nescio quomodo in praesenti eausa propius innotuit. prouocatus enim ad scriben- 2 5 < f. Eccli. 4, 25 1 cons.] add. fit s in s.t.m2A,om.T> conbustionc C conbustionem est J conbustione est .4 p.c.nvZ; add. explicit ad sabinianum de paenitentia £ amen e.xplicit epistula hieronimi ad sabinianum diaconnm de paenitentiam (sic) G explicit ad sabinianum cohortaturia (sie) K B = BemKnensis lal. 18 s. XII. 0 = Oxoniensis Balliolensis 229 s. XII. e = 1'armnus lal. 1876 s. XII. v = Sanerucensis 105 s. XII. z = Valicanus lat. 360 s. XII— XIII. a = Sessoriamis 32 (2KM. Nal, Rom. 2093) s. XIII. i l = Vaticanus lal, 344 s. XV. b' = Casa-naleneU D IV 41 s. XV. a 1 = Valicanus lal. 4279 s. XVI. c 1 = Casanateims Allls. XVI. Hmc subditiuam epislutam, quam in appendiee operum Pautini Notani edidil Gv.il. Hartel (CSEL XXIX 436), praebent integram em'c\ reHqui codd. desimmt p. 349. 1 uerbis: reprobetur a domino ad celantiam (hunc lilulum deltuil m2 et in mg. atlscripsit : apocpha) B ieroninius ad celanam quo modo in coniugio recte et sancte uiuat 0 ioronimus ad ceUan- tiamneuxormaritumsuumdimittat propter religionis causamsine illius consensu e epistola hieronimi ad cellantiam. ne uxor maritum suum dimittat propter reli- gionis causam sine illius consensii v epia beati hieronimi ad celantiam z eiusdera ad celanciam b' epla beati ieronimi ad celanciam o 1 epia ihero exhortatoria ad cellanciam et ne nxor maritum dimittet (sic) causa religionis sine illius con- sensu c\ htuto carcnt a? ; Hteromjmi nornen erhibent tiluli inOtvzb 1 (eiusdem)aV 5 sent. cel. O cel. om.ec' 6 inueniatur evc 1 rursum B prorsus evc 1 soleat evc 1 8 ipsam a 1 9 proprius Jt^iV a.c. 330 Sancti Hieronymi dum litteris tuis, quae miris hoc a me obsecrationibus flagitabant, diu, fateor, de responsione dubitaui silentium mihi imperante uerecundia. cui tamen fortissime resistebat et uim faciebat precuni tuarum fidelis ambitio pugnabatque acriter cum haesitatione mea humilitas obsecrantis et magna quadam fidei uiolentia oris claustra 5 pulsabat. cumque sic animum in utroque nutantem cogitatio diuersa 3 libraret, paene pudor exclusit officium. sed me illa, quam supra posui, sapientis sententia armauit ad depellendam inutilem uere- cundiam et damnosum silentium resoluendum, cum utique ipsam scribendi causam tam honestam uiderem esse, tam sanctam, ut le peccare me omnino credcrem, si taccrem, illud mccum scripturac reputans: tempus tacendi ct tempus loquendi et iterum :ne retineas ucrbum in tempore salutis et illud beati Petri :parati semper ad satisfactio- nem omni poscenti uos rationem. 15 2. Petis namque ct sollicite ae uigilanter petis, ut tibi certam ex scripturis sanctis pracfiniamus rcgulam, ad quam tu ordines cur- sum uitae tuae et cognita domini uoluntate inter honorem sacculi et diuitiarum illecebras morum magis diligas suppellectilem atque ut possis in coniugio constituta non solum coniugi placere sed 20 etiam ei, qui ipsum coniugium indulsit. cui tam sanctae petitioni tamque pio desiderio non satisfacere quid aliud est quam profectum 2 alterius non amare? parebo igitur precibus tuis teque paratam ad implendam dei uoluntatem ipsius nitar incitare sententiis. idem enim uerus omnium dominus ac magister, qui nos et placere 25 sibi iubet et docet, quomodo ei placerc possimus. ipsc itaque te 12Eccle.3,7 13 *Kcc!i. 4, 28 14 l Petr. 3, 15 25 cf. Ioh. 13, 13 3 resistebam euc 1 5 quodam modo evc 1 fidei om.ec 1 6 sic] sane Crc" inter (in c') utrumquc Cvc* 7 uibraret Oa' pudoris evc 1 8 sapiontiSo sapientie c l sapientio (s.l. i enter) e pellendam evc* 10 esse et c' 11 om- nino me z omnino om.erc 1 12 loquendi et tempus tacendi ec l 13 nec i 1 in om.B 15 possenti uos redere lationem b' 16 uigilanter Bai l b' uiolenter ccl. all. petis] poscis evc' 17 sanctis om.tvc' tu om. ; 18 et] ut Ovza 1 secuti (s»c) honores ft 1 honores 20 constituta om.ab 1 21 ei om.ec 1 ipsum om.i 1 ind. coni. vi' indulserit b 1 23 ergo c 1 24 dei BOza 1 domini cet. ipsius] iam piis evc 1 25 idem est evc et omn. dom. et mag. %' et om.b 1 placere om.i' 2fi et om.a placere ei » l ei om.ec 1 possumus ai 1 Epistula CXLVIII 1-3 331 informet, ipsc te doeeat, qui interroganti in euangelio adolescenti, quid faceret, ut uitam mereretur aeternam, diuina continuo man- data proponit ostendens nobis eius uoluntatem esse faciendam, a quo speramus et praemia. propter quod alio testatur loco : n o n 3 somnis, qui dicit mihi: 'domine, domine', in- trabit in regnum caelorum, sed qui facit uo- luntatem patris mei, qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum. quo manifeste illud ostenditur nos non sola dei confessione tanti praemii magnitudinem 10 promereri, nisi fidei iustitiae opera coniuncta sint. 3. Qualis est enim illa confessio, quae sic deum credit, ut eius pro nihilo ducat imperium? aut cx animo aut uerc dicimus: do- mine, domine, si eius, quem dominum confitemur, praecepta con- temnimus ? undc ipse in euangclio dicit :quid autem uoca- lstis me 'domine, dominc' et non facitis, quae dico? et iterum: populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. et rursum loqui- 2 tur per prophetam : filius honorificat patrem et seruus dominum suum timebit, et, si pater sum 2oego, ubi est honor meus? et, si dominus ego sum, ubi est timor meus? ex quo apparet nec honorari ab eis dominum nec timeri, qui eius praecepta non faciunt. unde 3 ad Dauid expressius dicitur, qui peccatum admiserat : e t p r 0 n i- hilo duxisti deum et ad Heli sermo fit domini : q u i ss honorificat me, honorificabo eum; qui autem pro nihilo me habent, ad nihilum redigentur. 1 cf. Matth. 19, 16—22 etc. 4 Matth. 7, 21 14 Luc. 6, 46 16 Matth. 15,8 18*Mal. 1,6 23 *II Reg. 12, A 24 *I Reg. 2, 30 1 infoimet et tv que a in cu. int. B interr. om.v 2 uit. aet. mer. ec\ a a.c. mer. uit. aet. vt 1 3 ostendit evc x uol. eius z 5 mihi dicit a' 6eed— 8cael. om.ab l a l 8 illud om.i 1 10 fidei et cwV opera iusticie B llenimesteu illa om.B deo erc 1 pro nih. eius »' 12pr.aut]haudap.c.m2; add. quo ec 1 quomodo v alt. aut] ac eucSom.ft 1 14ineu.ipseO autem om.B 15 alt. domine] d a 17 eorum] erat c l 19 timcbit in suspicionem uocat Engelbreeht timet Bv sum cgo (c/. LXX) Osa 1 ego sum cel., quod in seq. omnes ■praebenl 20 nbi — 21 sum om.x' 22 dom. ow.at'* 1 non om.c' unde] et 0 23 expr. ad dauid OezaV peccatum non t l 24 duxistis a 1 deum] domi- num euaV hely Oezc 1 fitsermo? domini diccns eviV 26 rediguntur ec 1 382 Sancti Hieronymi 4. Et nos securo ac bono animo sumus, qui per singula quaeque peccata inhonorantes deum elementissimum dominum ad iracundiam prouocamus eiusque imperia superbissime contemnendo in tantae maiestatis imus iniuriam? quid enim umquam tam superbum. quid uero tam ingratum uideri potest quam aduersus eius uiuere s uoluntatem, a quo ipsum uiuere aeceperis, quam illius praecepta despicere, qui ideo aliquid imperat, ut causas habeat remunerandi ? neque enim obsequii nostri deus indiget, scd nos illius indigemu? 2 imperio. mandata eius desiderabilia super aurum etlapidempretiosum nimis et dulciora saper n m e 1 e t f a u u m, quoniam in custodiendis illis r e t r i b u t i o m u 1 1 a. et ideo nobis irascitur, idcirco magis illa inmonsitas, illa dei bonitas offenditur, quia eum per tanti etiam praemii detrimenta contemniraus nec solum impcria sed etiam pro- missa illius pro nihilo ducimus. unde saepe, immo semper illa nobis n domini est reuoluenda sententia : si uis ad uitam uenire, serua m a n d a t a. hoc enim tota nobiscum lege agitur, hoe prophetae, hoc apostoli docent, hoc a nobis ct uoxChristi et sanguis efflagitat, qui ideo p r o o m n i b u s m o r t u u s e s t, u t, q u i uiuunt, iam non sibi uiuant, sed ci, qui pro illis tnor-H 3 t u u s e s t. uiuerc autem illi non aliud est quam eins praecepta seruare,quaenobis illequasi certum quoddam dilectionis suaepignus seruanda mandauit. s i d i 1 i g i t i s, inquit, m e, m a n d a t a m e a s e r u a t e et : q u i h a b e t mandata m c a e. t 9*l>s. 18, 11 11 Ps. 18, 12 16 *Matth. 19, 17 19 *1I Cor. 5, 15 23 Ioh. 14, 15 24 Ioh. 14, 21 \tu:]etOza x animo ae bono i' quaequc] quoque Oa' ; add. dci e vc x 2pecc.] praeccpta f ve x 3imperium cvc 1 4ini.imus/J ■yaewoni.Hv 6acce- pisti t l 9 imperii Ozt'aV mand.] add. enim OcwaV illius v 10 nimis] multum ; dulc H 13 inm. illa] immensa tvc x dei] cum />' eam ?«V cum eum i per tanti] iraperanti b x 14 deteiminata c 1 cognouimus uel contempniraus a nec] non c vc x imperata v 15 ducentes cc 1 saepe.immo semper] semper cv fenienti animo sepe e 1 illa — sent.] illa dom. est ren. sent. 0 nobis reu.est illa dom.sent. v animofow.c^ldom. nobis reu. sent. est f c 1 16est om.s peruenirc 4' 17 mandata dei j 1 18 docent hoc ap. H, om. v ex- flagitatO flagitat cve 1 19 omnibus] nobis fc 1 est om.ab 1 ut om.c' 20iilis] ipsis c' eis t' 21 est aliud vi'a x 22quae]quod v quoddam certumc' lecti- onis 6 1 23 seruandum evc x mandauit dicens fivV inqnit om.Oevc 1 24 et] at Oza' qnl habet — seruat ea oni.Oza' Epistula CXLVIll 4—0 333 s e r u a t o a, i 11 e e s t, q u i d i 1 i g i t m e, ac rursus : s i q u i s d i 1 i g i t me, s e r m n n e m m e u m s c r u a b i t e t pater meus diliget eum et ad eum ueniemus e t m a n s i o n e m a p u d e u m f a c i e m u s. q u i n o n .-. d i 1 i g i t m e, s e r m o n e s m e o s n o n s e r u a t. grandem 4 uim obtinet uera dilectio et, qui perfecte amatur, totam sibi amantis uindicat uoluntatem nihilque est imperiosius caritate. nos, si uere Christum diligimus, si eius nos redemptos sauguine recordamur, nihil magis uelle, nihil omnino debemus agere, quam quod illnm io uelle cognoscimus. 5. Duo autem sunt genera mandatnrum, in quibus clauditur tota iustitia: prohibendi unum cst, iubendi alterum. ut enim mala prohibentur, ita praecipiuntur bona. ibi otium imperatur, hic stndium; ibi cohercetur animus, hic incitatur; hic fecisse, hic 15 non fecisse culpabile est. unde propheta dicit : q u i s e s t h o m o, qui uult uitam et cupit uidere dies bonos? p r o h i b e 1 i n g u a m t u a m a m a 1 o e t 1 a b i a t u a, ne loquantur dolum. declina a malo et fac b o n u m et beatus apostolus : o d i e n t e s m a 1 u m, a d h a e- 28 r e n t e s b o n o. hoc itaque duplex diueisunique praeceptuni, pro- -i hibendi scilicet et iniperandi, aequo omnibus iure raandatum est. non uirgo, non uidua, non nupta ab hoc imperio libera est. in quoiiis proposito, in quouis gradu aequale peccatum est uel pro- hibita admitteie uel iussa non facere. neque uero eorum te seducat 26 error, qui ex arbitrio suo eligunt, quae potissiraum dei mandata contemnant quaeue quasi uilia ac parua despiciant. nec metuunt. t loh. 14. 28— 24 15 *Ps. 33, 13*-1B 19 Rora, 12, 9 1 ille — me om.z est qui] enim h' rursiis ait tvc' si om.i' 2 qui »' 5 grande h' l> quotl u totum c' amantis om.O 7 que om.eviV est tm.v S eius nos r»S. cvb l c l eius reil. nos H nos eius red. i' eius red. cei. il uellc homiuic 1 agere om.*' iiwumt 1 11 claud.] elam dicitur c 12sicutei>c l 1.3otio(o erpMi a oditUB cotii. Yallarskis operatur Wni'a' 14 Itrl. hic] ibi tvc 1 quarl. bic] illic i' 15 unde— quis est om.tvc' unde et c 16 "»lt] uelis ew? cupfeewc* dies nidere iV 17 labia tua] linguam tuam c 1 19apo- stolus ait tv c' mala a' 21 aequo] e\" quo a' 22 libera] secura tvc' 25 qui s.l.h quae pot. dei] ut tvc 1 maudata dei H 26 contemnant] fai iant c quae uel Cif' que uere (rc eras.) u ac] uel tv et t"V l despiciunt Ktvc' 334 Sancti Hieronymi ne secundum riiuinain sententiam minima contemnendo paulatim decidant. 6. Stoicorum quidem est peccatorum tollere differentiam et delicta omnia paria uindicare nec ullum inter scelus et erratura discrimen fatcre. nos uero, etsi multum inter peccata distare i credimus, quia et legimus, tamen satis prodesse ad cautionem z dicimus etiam minima timere pro maximis. tanto enim facilius abstinemus a quocumque delicto, quanto illud magis metuimus, nec cito ad maiora progreditur, qui etiam parua formidat. et sane nescio, an possimus leue aliquod peccatum dicere, quod in dei contemptum u admittitur. estquc ille prudentissimus, qui non tam considerat, quid iussum sit, quam illum, qui iusserit, nec quantitatem imperii, sed imperantis cogitat dignitatem. 7. Aedificanti itaque tibi spiritualem domum non super leui- tatem arenae sed supra soliditatem petrae innocentiae inprimis u fundamenta ponantur, supra quae facilius possis arduum culmen iustitiae erigere. maximam enim partem aequitatis impleuit, qui nulli nocuit, beatusque est, qui potest cum sancto Iob dicere: nulli nocui hominum; iuste uixi cum omni- 2 b u s. unde audenter ac simpliciter loquebatur ad dominum : it q u i s e 8 1, q u i i u d i c e t u r m e c u m ? id est : quis tuum 1 cf. F.ccli. 19. 1 14 cf. Matth. 7, 24-27 etc. 19 cf. Hiob 27, 6 21 Hiob 13, 19 1 nec a praesentiam ai'o' ***sentiannsententiamp.c.)0 praescientiam B 3 est quidem» 1 4 omnia paria] prauis omnia cc 1 uindicare (s.i. ai iudicare)a' iudicare vi l b' err.]iratum ec 1 iram v 5 discr. faeere om.O dist. int. pecc. ew 1 6 quia] quod O qui za 1 , ad caut. prod. »' 7 timerc pro maximis cauere b 1 pro maximis cauerei 1 pro maxiinis(s./.af pro summis)a l proximisz 8aquoc.del. om.c 1 cumque— illud om.e quanto] quo vc 1 magis illud maius c 1 10 pos- sumus u» 1 aliquod leue B contemptu Ba.c.m3cv 11 admittatur 0 ille om.wc 1 quid] quod v 12 iustum Ba 13 diuinitatem ec 1 14 edificante v tibi om.evc 1 spiritalem »' spalem Ba super] supra tuc 1 lenitatem Ba 15 liaren(a)e ey harere b 1 sed ex et a supra] super fa 1 petrae sol. tvc 1 16 fundamentum ponatur cvc 1 super ? quae] quam v quod s possis] ualeat messis evc 1 iust culmen surgere evc 1 17 maxime B 18 que est om.evc 1 sancto] beato BO 19hominura r.ocui ec 1 ^Oaudacterrc 1 acJetuiV dom.] eum evc 1 21 est ille c iudicet me euc 1 id est quis tuum] conquestum et> conquestus e 1 suum ab 1 Epistula CXLVllI 5-9 335 aduersum mc potest implorare iudicium, ut sc laesum a me con- uincat? purissimae conscientiae est secure canere cum propheta: pcrambulabam in innocentia cordis mei, in medio domus meae, unde idem alibi dicit: n o n frau- sdabit deus bonis eos, qui ambulant in inno- centia. itaque malitiam, odium atque inuidiam, quae uel ma- 3 xima uel sola semina sunt nocendi, Christiana a se anima pro- pellat neque manu tantum aut lingua sed corde quoque custodiat innocentiam nec modo operc, sed uoto etiam nocere formidet. 10 quantum enim ad peccati rationem pertinet, nocuit et qui nocere disposuit. multi nostrorum illud absolute atque integre definiunt 4 innocentem, qui ne in eo quidem nulli noeeat, quod prodesse desistat. quod si uerum cst, tum dcmum lactare de innocentiae conscientia, si, cum potes adiuuare, non desinas; sin uero diuisa inter se ista ij atque distincta sunt aliudque est non nocere, quod semper potes, aliud prodesse, cum possis, aliud malum non facere, aliud operari bonum, illud tibi rursus occurrat non sufficere Christiano, si unam iustitiae partem impleat, cui utraque praecipitur. 8. Neque enim debemus ad multitudinis exempla respicere, 2i> quae nullam morum disciplinam sequens, nullum uiuendi tenens ordinem non tam rationc ducitur, quam quodam impetu fertur. ncc imitandi nobis illi sunt, qui sub Christiano nomine gentilem 3Ps. 100, 2 4*Ps. 83, 12 1 potest impl.] implorabit B ut] et Cvc' a me esse cvc' 2 secure] seq. ras. 3 — 4 litt. B cum om.a 4 meae] tue a' idemom.cc 1 fraudabit Otc' — uit cet. 5 eos deus bonis vi' bonis om.BO 6 inu. od. atque malit. Cvc' maxia O; add. sunt c l 7 sunt sem. ec 1 seminaria u a se] add. anima a se b' prop. anima i l 9 opere modo s uoto] uoce ex uoco B formidat i' 10 et qui] qui et c l qui Ocvz 11 nostr.] nomen cvc' abs. illud B illum Oza' difiniunt c diffiniunt Ozai'0'a'c 1 12 innoc. om.afb 1 nec cvc 1 , om.i 1 uulli a ulli Og non ulli b' noccat ap.c.m2 quo cc 1 desistat ap.c.m2 13 est uerum vi 1 14 desinat B sin] si cuaV ista om.cvc' 15 quod om.a 16 malum om.ec 1 17 rursum »'c' occurrit Cvc 1 zpianum e un. part. iust. ec* part. un. iust. v» 1 18 iust. del. Hartel cui] cum v utrumque Bcvc' precipiatur v 19 debemus om.a» 1 6' multitudinem «c 1 ; add. debes s.l.m2a cxempla] hominum malam (mala e) Cvc 1 20 quae] qui ee\ om.v nullam— sequens om.Cvc 1 nulla »' morum e horum codd. tenet ec\ om.% 1 21tamom.fi 22 uobis a illi om.ec 1 subom.fi gentilium eve" 33* Sancti Hieronymi uitam agunt et aliud professione, aliud conucrsatione testantur atque, ut apostolus ait, deum eonfitentur se nosge, 3 f a C t i 8 autcm n e g a n t. inter Christianum enim atque gentilem cum fides tum debet etiam uita distinguerc et diucrsam religionem per diucrsa opera monsttare. n o 1 i, ait apostolus, i u- s g u m d u c e r e c u m i n f i d e 1 i b u s. q u a e e n i m p a r t i- eipatio iustitiae cum iniquitate aut quae socictas luci ad tenebras? quae autem eon- uentio Christi ad Belial aut quae pars fideli c u m i n f i d e 1 e ? q u i a u t e m c o u s e n s u s t e m p 1 o n (1 e i eum i d o 1 i s ? 9. Sit ergo inter nos atque illos maxima separatio. distingua- tur certo discrimine error et ueritas. illi terrena sapiant, qui cae- lestia promissa non habent, illi breui huic se uitae totos implicent, qui aeterna nesciunt, illi peccare non metuant, qui peccatorum is impunitatem putant, illi seruiant uitiis, qui non sperant praemia 2 futura uirtutum. nos uero, qui purissima confitemur fide omnem hominem manifestandnm esse ante tribunal Christi, u t reci- p i a t u n u s q u i s q u e p r o p r i a c o r p o r i s, p r o u t gessit, siue bonum siue malum, procul esse debe- *» mus a uitiis. q u i enim B unt C h r i s t i, c a r n e ni Buam c r u c i f i xe r u n t cum uitiis et concupiscentiis. nec turbam seqiiantur errantem, qui se ueritatis discipulos con- fitentur. 2*Tit. 1,1« 5*nCor.6,i4-16 18 *IT Cor. 5, 10 21 (ial. 5, 24 2 ait ap. 0 se confitentut eiV :t cnim atquc] et rc' 4 gcut.] adi. uitam agunt ( fidelis b' 10 infideli Onai'b l c' quis II autera om.i' templi i 1 lldeiom.i 1 12 sit ergo] si autcm iv(? inter] in 6' _ uos] uos t 1 atque] et Bvufc' distiuguitur tvt? disiungitur lla.c.g 13 sapiunt BOvzaV 14 huic se uitae tv uit*e huic se c 1 huic uitae sc cel. 15 qm et (et exp. a) Ba terreiia i 1 (a)cternam nesi-iunt uitam tvc' mctuunt zp.c. 16semiuntzp.c. fut. praem. ui'b' 17iicroom.cc 1 19corp.sui Bi>a»V 21 uitiis] add. dirente apostolo tvi't l enira] auteiu ec' xpi sunt t>; 23 se- q(c)uiitur OtvM 1 sequitur c 1 Epistula CXLVIll 8—10 337 10. Duas certe conuersationis uias et distincta in diuersum itinera uiuendi in euangelio saluator ostendit: q u a m, inquit, s p a t i o s a u i a, q u a c d u c i t a d m o r t e m, e t m u 1 1 i s u n t, q u i i n t r a n t p e r e a m, et rursum : q u a m a r t a s uia, quae ducit ad uitam, et pauci sunt, qui i n u e n i u n t e a m. uide, quanta intcr has uias separatio sit 2 quantumque discrimen. illa ad uitam, haec tendit ad mortem, illa celebratur et teritur a multis, haec uix inucnitur a paucis ; illa enim uitiis per consuetudinem quasi decliuior ac mollior et uelut 10 quibusdam amoena floribus uoluptatum facile ad se rapit com- lneantem multitudiuem, haec uero insueto calle uirtutum tristior atque horridior ab his tantum eligitur, quibus non tam delcctatio itineris cordi est quam utilitas mansionis. aspcram enim nobis et insuauem uirtutum uiam nimia effccit consuetudo uitiorum, quac 15 si in partem alteram transferatur, i n u e n i e t, sicut scriptura dicit, semitas iustitiae leues. ponamus ergo iam rationem :t uitae nostrae et, per quam potissimum gradiaraur uiara, conscientia teste discamus. onrae eniin, quod agimus, omne, quod loquimur, aut de lata aut de angusta uia est. si cum paucis angustum iter et 20 subtilem quandam semitarn inuenimus.ad uitam tendimus; sin uero multorum comitamiir uiam, secundum domini sententiam imus ad mortera. 2 «Mattb. 7, 13 4 *Matth. 7, 14 15 *Prou. 2, 20 1 conuersionis U diuerso cvc 1 2 itinere c 1 salti. in eu. t 1 ost. dicens cvc' inquit] lata (laeta c 1 ) et tff 3 uia est c 1 5 uia] uia et angusta est vi 1 et augusta uia est cc' 6 inuemant a 1 scparacio inter has uias R 7 que om.evc' uitam] mortem t 1 haec] ista cv istam c 1 ad mortem ten- dit cvc x moitem] uitam i' 8 celebr. a pluribus cvc' teritur] tenetur cvc 1 9 uitiis] add. quasi BOzaa' procliuior v 10 commeantium cvi'c l 12 horr. uidetur evc 1 tantum ab his a diligitur cvc 1 13enhnoi». c l nobis om. Bab 1 14 suauem B cfficit a faeit evaV uit. cons. eti 15 non transfe- ratur cv transferas t inueniat ab 1 inuenies t 1 inuenietur ec' 10 semita evc 1 semitam t 1 leuis Cvc' lenem t 1 iam ergo e rat. iam i' rationes b 1 17 et om.cc 1 quam] quod Bp.c. potissime a 1 uiam] iter B 18 discimus cvc' enim om.ec 1 quodcumque Cvc 1 omne quod — lata om.c 1 omne quod loquimur om.c 1!) si iriSa'^. 21 comit.] comitum imus Isbrun comitum comitamur Harlel LVI. Ilicron. Epist. III. Hiiberg 22 338 Sancti Hiero nymi 11. Si igitur odio atque inuidia possidemur, si cupiditati et auaritiae cedinius, si praesentia commoda futuris praeferimus, per spatiosam uiam incedimus; habemus eiiim ad haec comitem multi- tudinem et late similium Btipamur agminibus. si iracundiae libidi- nem explere uolumus, si iniuriam uindicare, si maledicenti maledici- 5 mus et aduersum inimicnm inimico animo sumus, aeque cum pluri- mis ferimur. si ucl adulaniur ipsi uel adulantem libenter audimus. si uero gratiam (non) inipendimus et magis offendere timemus animos hominum quam non ex animo loqui, de multorum iteni uia 2 sumus. tot nostri socii, quot cxtranei ueritatis. at e contrario, 10 si al) his omnibus nitiis cxtranci sumus, si purum ac liberum prae- sentamus animum ct omni cupiditatc calcata solis studemus diuites esse uirtutibus, per angustam uiam nitimur. conuersatio enim ista paucorum est estque perrarum atque difficile idoneos itineris comitcs repcrirc. quin etiam multi hac ire se simulant et per diuersa 15 errorum diuerticula ad uiam multitudinis reuertuntur. adco timen- duni est, nc, quos duces recti huius itineris habere nos crcdimus, eos comites lial)eamus crroris. 12. Si igitur inueniuntur excmpla, quac nos per hanc ducant ad uitani et rectum euangelii tramitem tcncant, scquenda sunt; sin go uero ca uel deficiunt uel dcficcre putantur, apostolorum forma 5 cf. I Petr. 2. 23 1 etgo c rupiditate et(atque e) auaritia trc' 2 cedimur vc' credimus »' 3 inc. niam eve 1 hoc» 1 comitum evc* 4 iracundiam «V— dia e lib. expl.jexpl.si lib. u libidinemque 1 1 iiimplerct' nindicamns c reinalodi- linius c' li aduersus tvc' simus a' pluribus tvc' 7 audiuimus b' 8 upruiu gratia Hp.c. ucro grameu aa.c. ueriim dicere gratia tvc non addidi. mu.codd. impedimus/j 1 -mur tvc'; a-M. hominum c' tim. hom.an.a*an. hom. tim. i'b l tim. liomines tvc' 0 diffiniunt r 1 definercc 1 defi- nire e putant Cvc' l-pistula GXLVIII 11-13 339 uniuersis proposita est. clamat uas eloctionis nosque quasi ad an- gustum hoc iter conuocans dicit : imitatores mei estote sicut et ego Christi. certe — quod cst amplius omnibus — ipsius domini relucescit exemplum, qui in euangelio ait: uenite s a d m e o m n e s, q u i 1 a I) o r a t i s e t o n e r a t i e s t i s, et ego uos rcquiescerc facia m. tollite i u g u m m e u m s u p e r u o s e t d i s c i t e a m e, q u i a m i t i s sum et humilis corde. si periculosum est imitari illos, t de quibus dubitas an imitandi sint, hunc certe imitari tutissimum 10 est atque eius uestigia insequi, qui dixit: ego s u m u i a, u e r i- t a s e t u i t a. numquam enim errat imitatio, quae sequitur ueritatem. unde et sanctus Iohannes : q u i dicit s c, inquit, in G h r i s t o m a n e r e, d e b e t, s i c u t i 1 1 e a m b u 1 a u i t, e t i p s e a m b u 1 a r e. beatus Petrus ait:Christus prn 3 lsnobis passus est uobis relinquens exemplum, 11 1 s e q 11 a m i n i 11 e s t i g i a e i u s, q u i p e e c a t u m n o n f e c i t, n e c i n u e n t u s e s t d 0 1 u s i n 0 r e e i u s. qui, cum m a 1 e d i c e r e t u r, non malcdicebat, c u m p a t e r c 1 11 r, n 0 n c 0 m m i n a b a t u r, t r a d e b a t 20 a u t c m i u d i c. a n t i s e i n i u s t e, q u i p e c c a t a n 0 s t r a ipsc pertulit in corpore suo s u p e r lignum, 11 1 peccatis mortui iustitiae uiueremus. 13. Cesset omnis excusatio errorum, auferantur peccandi foeda solacia. nihil omnino agimus, qui nos per multitudinis exempla lef.Act, 9, 15 2 ICor.4.16. 11,1 4 *Matth. 1 1 . 28— 2il 10'Iuh. 14,(5 12 'I loh. 2, 15 14 *I Petr. 2, 21-24 lcunctise 1 positace' elert. paulus evfc' nos quoquc i«' nobisque ee* hoc itei angustuni i' 2hac itei c 1 iter hoc u itor hacc conuocatz corameans ec l incitans v uorans «: adri. ct i* dicens 3 sic i l omnihus om.a 4 relucet eiV edocet ti ait in nuangelio c 5 omncs om.i 1 honeiati HUa 6 nos req. faciamus n 1 req. faciam uos vi l reficiam uos c uos reficiam c' tollite — uos om.t 1 7 et discite a me om.B Sill. imit. »' Westom.ab' sequi uftf qui om.H uer. et uita) et uer. lib', a (et s.U) 11 imitatione (imilatio a) qui Ozaa 1 imitator qui b l qui ; 12 sanctus] apostolus vi l , om.Oza 1 lohannes] add. ait eue 1 affl. dicit Cte»V inquitom.criV- 1 14etbeatuscctV xpsenim/f 15 nobis] uobis Ikab' uobis om.H 17 dol. inu. est tz est inu. dol. v inu. dol. (add. est s.l.)0 male dixit i'p.c.m2 20 enim :a' quia u uestia ai' 21 peit. ipse a' ipse om.i' 22 uiuaiUUS Cvi'c' 23 foeda pecc. i' 340 Sanoti Hioronymi defendiraus et ad consolationem nostri aliena saepe nunierantes uitia deesse nobis dicimus, quos debeamus sequi. ad illius exem- plum mittimur, qucm omnes fatemur imitandum. atque ideo prae- cipua tibi cura sit legem nosse diuinam, per quam putes quasi prae- sentia cerncrc exempla sanetorum et, quid faciendum, quid uitandum 5 sit, illius consilio discere. maximum enim ad iustitiam auxilium est implere diuinis eloquiis animum et, quod opere exequi cupias, 2 semper cordc meditari. rudi adhuc populo et hominibus ad oboe- dientiam insuetis per Moysen imperatur a domino, ut in siguurn memoriae, qua praecepta domini recordentur, per extremitates 10 uestimentoruni firabrias habeant casquc cocco hyacinthini coloris insigniant, ut etiam casu huc illucuc respicientibus oculis man- datorum caelestiura racinoria naseatur. de quibus fimbriis pharisaei denotantur a domino, quod eas peruerso usu non ad oommonitioneni praeceptorum dei sed ad ostentationem sui habere coeperint, ut 15 scilicet quasi de raaioris obseruationis diligentia sancti a populo iudicarentur. 14. Tibi uero sertianti non iara litterae praeeepta sed spiritus diuinorum raandatorum memoria spiritualiter excolenda est, cui non tam frequenter recordanda sunt praecepta dei quara scmper »e cogitanda. sint ergo diuinae scriptnrac scrnpcr in manibus et iugiter mente uoluantur. nec sufficcre tibi putes mandata dei 8 cf. Num. 15. 37-40 etc. 14 ef. Matth. 23. 5 1 nostram vi l 2 scqiii deb. v' 3 mittimus Bzaa nitaniur eve tibi praec. ab 1 praecipue v 4 putesjpotes 6 1 possis eetV 5 et om.vi 1 quid uit. sitj sit quidne uit. cviV quidue uit. sit Harlel <> disee vi l maxime eiV enim — est om.cviV est om.H 8 semper] sed a mcditare vi 1 omnibusO t !) ut] et v 10 quae v q ( — quot) z extr.] singnlas CutV llhabcntesv easque] enm ;,om.tv coeo za l toto Bab 1 tota c torta iV, wn,v iacinthioi c iacititini a&V iacinctini eet. 12 signiant b l insignia cviV huc illucque casuec 1 UlucueOzaiMllncquece/. mand.— 19diuin. om.v l3fariseiB I4de- not.] redargiiuntnr ciV usu et Q 15 praec. — ostent. om.ec 1 ostentiouem i 1 •cepernnt ab l ce(ce ejperantciV ltimaioiibus obseniationibusec 1 1lilig.om.cc 1 )iopulis cc 1 18 nero] add, iam a iam seru. nbn b 1 seruandi» 1 iamj tam t^om.ee* precepta littere c l 19 s|»liter Ba est] sit i l 20 domini eviV 21 recogitanda (re exp. c) etriV sint in nvj. II, om.Oza 1 manibns tuisO 22iu mentc ,- ne e-c 1 Epistula CXLVIII 13-15 341 memoria tenere et operibus obliuisci, sed ideo illa eognosce, ut facias, quicquid faciendum didiceris. n o n e n i m a u d i t o r e s legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. latus quidem et immensus diuinae legis 2 t campus extenditur, qui diuersis testimoniis ueritatis uelut caelesti- bus quibusdam floribus uernans mira oblectatione Iegentis animum pascit ac refouet, quae cognoscere omnia secumque reuoluere semper ingens ad conseruandam iustitiam beneficium est, sed quasi ad compendiosum locum quoddam commonitorium illa tibi euan- io gelii eligenda sententia est et superscribenda cordi tuo, quae ad totius iustitiae breuiarium dominico ore profertur: omnia, quaecumque uultis ut faciant uobis homines, haec et uos facite illis. cuius praecepti uires exprimens 3 iungit ac dicit : haec est enim lex et prophetae. 15 infinitae namque sunt species partesque iustitiae, quas non modo stilo persequi sed cogitatione etiam capere difficilhmum est, quas omnes una hac breui sententia comprehendit et latentem hominum conscientiam secreto animi iudicio aut absoluit aut damnat. 15. Ad omnem igitur actum, ad omne uerbum, ad omnem etiam 20 cogitatum haec sententia retractetur, quae tibi quasi speculum quoddam paratum et ad manum semper positum qualitatem tuae uoluntatis ostendat atque etiam uel de iniusto opere coarguat uel de iusto laetificet. quotienscumque enim talem in alterum habueris animum, qualem in te ab altero seruari cupis, aequitatis uiam tenes ; 25 quotiens uero talis erga alterum fueris, qualem in te uis neminem, iter iustitiae reliquisti. en totum illud arduum diuinae Iegis totum- 2 2 Rom. 2, 13 11 . 14 *Matth. 7, 12 loper.]moribusv eognoscere fltV 4quidamO imm.cstenc 1 5qui] que euc 1 et uelut ec 1 quib. cael. e testibus quib. c 1 7 atquc 6 1 omnia semper cogn. vi 1 semper reuolucre ec 1 8 sempcr otn.vt 1 9 locum om.evc 1 10 elegenda est sent. a et superscr. — totius] et super astmias v quae supcr a- stutius e que superans totius c 1 11 domini etiV 13 cuius — ilicit om.; uiris c iuris vc 1 expr.— proph. om.cix 1 14 ac] et aa.c.mi est om.i 1 15 namque om.ec 1 16 prosequi eaV 17 breui hae (ac a 1 ) una U:a> ac eaiVaV breuis tvc 1 19 pr. ad omnem — 26 reliquisti omxvc 1 auctum H omne] omncm a 20 pcr spec. Oza 1 22 ac t 1 iusto i 1 ledarguat i* 23 alterum] altum a 24 ab altcro in te t 1 26 dereliquisti c illud i.m.tvc 1 diu. leg. ard. ewV 342 Saneti Hieronymi que difficile, en ob quam dura imperia domino reclamamus et dici- mus nos uel difficultate uel impossibilitate mandatorum premi. nec suffieit, quod iussa non facimus, nisi etiam iubentem iniustum pronuntiemus, dum ipsum aequitatis auctorem non modo dura et ardua, sed impossibilia etiam praecepisse conquerimur. o m n i a, > inquit, q u a e c u m q u e u u 1 1 i s u t f a c i a n t u o b i s 3 homines, haec et uos facite illis. coniungi uult inter nos atque conecti per mutua benefieia caritatem omnesque homines uicario inter se amore copulari, ut id unoqiioque praestante alteri, quod sibi ab omnibus praestari uelit, tota iustitia et praecep- n tum hoc dei communis sit utilitas hominum. et — o miram dei ele- mentiam, o ineffabilem dei benignitatem! — praemium nobis polli- cetur, si nos mutug diligamus,id est,si nobis ea praestemus inuicem, quorum uicissim indigemus; et nos superbo simul et ingrato aniino eius renitimur lioluntati, cuius etiam imperium beneficium est. lt 16. Nulli iimquam omnino detrahas et aliorum uituperationc tc laudabilem uideri uelis, magisque tuam uitam ornare disce quam alienam carpere. ac semper scripturae memor esto dicentis: noli d i 1 i g e r e d e t r a h e r e, n c e r a d i c e r i s. pauci admodum sunt, qui huic uitio renuntient, rarumque inuenias, qui ita inrepre- 20 hensibileni suam uitam exhibere uelit, ut is non libenter re- prehendat alienam. tantaque huius mali libido mentes hominum inuasit, ut etiam, qui procul ab aliis uitiis recesserunt, in istiKl 5 *Matth. 7, 12 12 cf. l.uc. (i, 35 18 *Prou. 2(1, 13 1 ob quam] ob 0,1186(0) Oh 1 ob quam rausam i 1 inquam cc 1 dura] add. uelqne Vi domini h 1 2 pre(ae)mii li, a a.c. 3 nec] 11011 0 5 otiam imposs. eviV 6 quaee. inquit c' inquit om.a quae 7i s omn. — cop. om.v f ho- mines om.0 10 ius ista Ha.c.a uis ista h s uita iusta 0 iusta za 1 11 hoc] hoc estii\om.v dei] domini v utilitatis flj? et om.o rlrmentiam domini (s.l. dci i 1 ) eiitV al/. dei per em.rcni HnrlA om. 12 dei om.c-a 1 uobis fl.om.i 1 13mutao]inuicem eviV ali.siom.v aobis om.i' Hsaperbissimo eiriV lSeiusoin.fl 1 etiam om.BevtV 16 et] nec eviV lTnitam tuam aa l ordinare eviV iHacJet crc 1 19 admodum] etenlm (W 20 rafq: li raroque efiV inucnics BeviV uit. suam irrepr. s 21 suam om.c 1 exibers It exhibeii OzhW uelint ev»V >'is Ka, om.CviV reprehendant CviV 22 aliena 110- 23 etiam] et v, om.b 1 Epistula CXLVIII 15-16 tamen quasi in extremum laqueum diaboli incidant. tu uero ita hoe ■> malum effuge, ut non modo ipsa non detrahas, sed ne alii quidem detrahenti aliquando credas nec obtrectatori auctoritatem de con- sensu tuo tribuas eiusque uitium nutrias annuendo. n o 1 i, inquit 5 scriptura, consentaneus esse cum def ogantibua aducrsum proximum tuum et non accipias super i 1 1 n in peccatum ct alibi: sepi aurcs t u a s spinis et noli audire linguam nequam. unde et beatus s Dauid diuersas innocentiae species iustitiaeque dinumerans de 10 hac quoque uirtute non tacuit diccndo: et obprobriuin n o n a c c e p i t a d u e r s u s p r o x i m o s s u o s, propter quod ipse non solum aduersatur, sed etiam persequitur detrahen- tem. ait enim : detrahentem secreto proximo suo h u n c persequebar. est sane hoc uitium, quod nel in primis 4 is extingui debeat et al) his, qui se sancte instituere uolunt, prorsus excludi. nihil enim tam inquietat animam, nihil est, quod ita mo- bilem mentem ac leuem faciat quam facile totum credere et pb- trectatorum uerba temerario assensu mentis scqui. hinc cnini crebrae dissensiones, hinc odia iniusta nascuntur. hoc est, quod :> 20 saepe de amicissimis etiam inimicos facit, dum concordes quidem sed credulas animas maliloqui lingua dissociat. at contra magna quies animi magnaque est morum grauitas non temere de quoquam sinistrum aliquid audire. beatusque est, qui ita se contra hoc 4 ? 7 *Kccli. 28, 28 10 Ps. 14, 3 13 fa. 100, 5 1 ultimum i l p.c.m2 diab. laq. cuiV ita mal. hoc n 1 hoc mal. ita euiV 3ncc]nona obtrectatoribns cwV 4 tuo um. g eorumque evc' ne eomm i 1 (i aduevsus cwV suum i 1 non] n« c 1 accipies vi 1 super] per e»V 7 illos ei^c 1 ipsum u 9 innoc. om.evc 1 que om.evc 1 dcmimerans O (ienunt(c)ians CuiV 1 1 propterea c 12 quod et ipse a\om.i l 13prox. suosecr. i 1 14 est] et « hoe] tale boc evi? hoc tate f nelquodOqaod cvu 1 15 debet b l bis] eis etitV sancte se c 16 excludatur e exclnde- bator e 1 extingui {in mg. at excludi) M pr. nil ab l enunonke* animum Cni 1 !! 1 ita mobilem] tii imobilem i 1 17acrfp/. >• leuem om. v 18ment. ass. b 1 19 crebro c 1 hinc] huic « 20 de om.i 1 de amicis etiam sepe inimi- cos i 1 fecit v 21 sed] et Crc 1 maleloqui za.c.mla 1 malfloqua 22 ma- gnaque est] magna quies ciV morum ac crc 1 tiraeie vuc 1 de quoquara] quicquam c quam vc 1 23 sinislri ciV aliquid] maliqii.' c mali quid c 1 quid i' 344 Sancti Hieronyrai uitium armauit, ut apud eu.m detrahere nemo audeat. quodsi esset in nobis haec diligentia, ne passim obtrectatoribus crcderemus, iam omnes detrahere timerent, ne non tam alios quam se ipsos uiles detrahendo facerent. sed ideo hoc malum cclebre est, idcirco in multis feruet hoc uitium, quia paene ab omnibus libenter auditur. g 17. Adulatorum quoque assentationes et noxia blandimenta fallaciae uelut quasdam pestes animae fuge. nihil est, quod tam facile corrumpat mentes hominum, nihil, quod tam dulci et molli uulnere animum feriat. unde et sapiens: u e r b a, inquit, a d u 1 a- t o r u m m o 1 1 i a, f e r i u n t a u t e m i n t e r i o r a u e n- 18 tris. et dominus loquitur per prophetam: populus meus, qui beatificant uos, seducunt uos et semitas 2 p e d u m uestrorum c o n t u r b a n t. in multis isto maxime tempore regnat hoc uitium, quodque grauissimum est, humilitatis ac beniuolentiae loco ducitur. eo fit, ut iam, qui adulari nescit, is aut inuidus aut superbus putetur. et sane grande et persubtile artificium laudare alterum in commendatione sui et decipiendo animum sibi obligare decepti, quodque hoc maximc uitio agi solet, fictas laudes certo prctio uendere. quae autem haec tanta est leuitas animi, quae tanta uanitas relicta propria conscientia alienam 2« opinionem sequi et quidem fictam atque simulatam, rapi ucnto falsac laudationis, gaudere ad circumuentionem suam et illusionem pro 3 beneficio accipere? tu ergo, si uere laudabilis essc cupis, laudem 9 *Pron. 26, 22 11 *Ksai. 3, 12 1 eum] deum 0 nemo ei 0 essct haec iu nob. Oab 1 haec csset in nob. ti haec in nob. esset c 3 ne] nec i 1 non om.c 1 semet i 1 detr. om.v 4 hor ideo a 1 ideo t l 6 quoque] quippe B 7 animac om.v 8 nihil est c' tam om.v ac ab l quidam sapicns »' uerba inquit] ait uerba etltV 10 inferiora i 1 11 popule i l 12 qui] add. te c* beat.] add. me (eras.) a sedurunt uos om.a 1 13 dissipant ti maxirae isto n* 14 est grau. cmV 15co] etita cviV iam om.Otvfe 1 16pr.et]est cv subtile cutV 17com- menda(s.'. ta eHionem cviWc 1 18 sibi animum H animum sibi animum b l decepti (s.l. onis) 3 quoque Bzab l a\ cni.O hoc maximo a' ma.vime hoc . Cvc 1 soletett; li) ficta laus BOzab 1 uendere] et ucndi O autem om. eutV cst tanta leu. o 1 leu. tanta est t* 21 quidem] quid 0 Bzaa 1 fal- sae] fallatic O, om.v 22 adu(«.r 0 /?)lationis Bi 1 ad] atque ce 1 23 laudcs b 1 tandem t l Kpistula CXLVIII 16-19 345 hominum ne requiras illique tuam praepara conscientiam, q u i e t illuminabit abscondita tenebrarum et mani- festabit consilia cordium, et tunc laus erit tibi a deo. I 18. Sit igitur animus intentus ac uigilans et aduersus peccata semper armatus, sermo in omnibus moderatus ac parcus et qui necessitatem magis loquendi indicet quam uoluntatem. ornet pru- dentiam uerecundia, quodque praecipuum in feminis semper fuit, cunctas in te uirtutes pudor superet. diu ante considera, quid lo- 10 quendum sit, et adhuc tacens prouide, ne quid dixisse paeniteat. uerba tua ponderet cogitatio et linguae officium animi libra dispensct. 2 unde scriptura dicit :argentum et aurum tuum confla et uerbis tuis facito stateram et frenos ori tuo rectos et attende, ne fortelabaris lingua. is numquam maledictio ex ore tuo procedat, quae ad cumulum beni- gnitatis iuberis etiam maledicentibus benediccre : m i s e r i c o r d e s, inquit, humiles, non reddentes malum pro malo neque maledictum pro maledicto sed c con- trario benedicentes. 2o 19. Mentiri uero atque iurare lingua tua prorsus ignoret tantus- que in te sit ueri amor, ut, quicquid dixeris, iuratum putes. dc quo saluator ad discipulos ait:ego autem dico uobis non iurare omnino et paulo post: sit autem sermo uester: est est, non non; quod autem his abun- 25 d a n t i u s e s t, a m a 1 o e s t. in omni igitur actu omnique llCor.4, 5 12*Eccli. 28, 29-30 16 *I Petr. 3, 8-9 22 Matth. 5, 34 23 Matth. 5, 37 1 ne] non a q. i'a.c.m2 praep. tuam consc. w 1 praep. consc. tunm c et Ovz, om. ret. 3 tibi erit v erit unicuique Baa.c. ,0 4 dno e 5 sit] sic i 1 animus igiturO igitur ewV ac] et z 6 aimatns aiiimus tuus cr»V moil. in omnibus ab 1 ac]et/J 7 mag. ind. loq. v loq. mag. ind. i 1 pudicitiam ab l 8 quodque] que quoddam v que c 1 prae(e)cipue ew 1 9 ante] autem e lOsitom.a l^tuumom.i 1 13 pr. et] in e, ow.iV fai itei 1 14 in lingna cviV 15 numq.— proced. om.v maled. ex] malum ueibum de ci 1 uerbum malum de c 1 17 inquit] add. modesti eviV 18 sed] et i 1 20 ergo /f etO 21 ueritatis eiriV iuramentum Hab 1 22 ad disc.] discipulis B 24 all. non om.c 1 25 pr. est om.a a s.'.m2a omnique] atque tviV 346 S a n c ti H ie r 0 n y mi uerho quieta mens et plaeida seruetur semperque cogitationi tuae dei praesentia occurrat. sit humilis animus ac mitis et aduersus sola uitia ereetus; numquam illum aut supcrbia extollat aut 2 auaritia inflectat aut ira praecipitet. nihil enim quietius, nihil purius, nihil denique pulchrius ea mente esse debet, quae in dei habita- < culum praeparanda est, quem non auro templa fulgentia, non gemmis altaria distincta delectant, sed anima ornata nirtutibus. ideo et templum dei sanctorum corda dicuntur affirmante apostolo, qui ait: s i q u i s t e m p 1 u m d e i u i o 1 a u e r i t, d i s p e r d e t i 1 1 u m d e u s. t e m p 1 u m e n i m d e i s a n c t u m e s t, is q u o d e s t i s u o s. 20. Nihil habeas hiunilitate pracstantius nihilque aniabilius; haec est enim praecipua conseruatrix et quasi custos quaedam uirtu- tum omnium. nihil est, quod nos ita et hominibus gratos et deo faciat, quam si uitae merito magni, humilitate infimi simus. proptcr is quod scriptura dicit : q u a n t o m a g S U 6 e s, t a n t o t e h u- m i 1 i a, e t c o r a m d e o i n u e n i e s grati a m ct deus loquitur per prophetam : s u p e r q u e m a 1 i u ni r e q u i e s c a in n i s i s u p e r h u m i 1 e m e t q u i e t u m e t t r e ni e n- ■i tcm uerba mea? uerum tu eam humilitatem sequere, non m quae ostenditur atque simulatur gestu corporis aut fracta uoce uerborum, sed quae puro affectu cordis exprimitur. aliud est enim uirtutem habere, aliud uirtutis gimilitudinem; aliud est rerum umbram sequi, aliud iieritatem. multo illa dcformior est 5 cf. Bph, 2, 22 !> I PoK 17 lli •!• r. li. 3, 20 1* *Ksai. 66. 2 1 placita ,-' 2 animus tttUS f et milis a<- »* mitis] mentis f .3 aut au. inf. om.eic 1 5 nib. den. pulchr. eni.erc 1 6 quani 0 quae i 1 7 distincta om.v S idco| unde O tcmpla i 1 templi d !l quis antem c 1 12 nihilque] nihil i* 13 obseruatrix etiV omn. nirt. Oa 1 14 nihilqne ewV et liom. ita H pr. et] ah i l 15 magna* humiiitatis cri' 16 tanto vm. #Oey»V humilia te in ouinibus flewmW 17 dominus tviV 18per]ad 6' 20 sermones meos ciV uerumtamen eam i' iienon tameii c iiernmptamen neram tamen n 21 atqne] aut c 1 fracta— affectu] fractura 6* 22 pr. aJiud— simil. oin.v enim est HOa 23 alt. aliud] nild. enim t" 24 umhras e»*V uitatem ? iiiitiitcm B&, na.c.nri def. illa ,- est om.O Kpistula CXLVIII 19—22 Ul superbia, quae sub quibusdam humilitatis signis latet. nescio quu enim modo turpiora sunt uitia, cum uirtutum spccie celantur. 21. Nulli te umquam de generis nobilitate praeponas nec ob- scuriores quasque et humiliore loco natas tc inferiores putes. nescit 5 religio nostra personas nec condiciones hominum sed animos in- spicit, seruum et nobilem de moribus pronuntiat. sola apud deum libertas cst non seruire peccatis, summa apud eum nobilitas clarum csse uirtutibus. quid apud deum in uiris nobilius 1'etro? i quid in feminis beata Maria illustrius, quae fabri sponsa describitur? 10 sed illi piscatori et pauperi caelestis regni a Christo crcduntur claues, haec sponsa fabri illius meruit esse mater, a quo ipsae claues datae sunt. elegit enim deus ignobilia et contemptibilia liuius mundi, ut potentes ac nobiles ad humilitatem facilius adduceret. nam et alias frustra sibi aliquis de nobilitate generis :t u applaudit, cum uniuersi paris honoris et eiusdem apud deum pretii sint, qui uno Christi sanguine sunt redempti, ncc interest, qua quis condicione natus sit, cum omnes in Christo aequaliter renascamur. nam etsi obliuiscimur, quia ex uno omnes generati sumus, saltem id semper meminisse debemus, quia per unum omnes regeneramur. 20 22. Caue, ne, si ieiunare et abstinere cocperis, te putes esse iam sanctam. haec enim uirtus adiumentum est, non perfectio sancti- tatis. magisquc id prouidendum cst, ne tibi hoc, quod licita con- 5cf. Act. in. -t4:Rom. 2, 11; Kph. 6, 9 11 cf. Matth. 16, 1!) 12 cf. lOor.1,28 18ef.Hebr.2,U 19 cf. I Petr. 1, 3 1 sub] supcr i 1 <|iio enim Bab 1 ciiim i|uo cc'. 2 cum (t.l. i|uam) z (juac ,- 3 nulli te nunquam b 1 ulli numquam tc H ncquc ctiV 1 obsc] panperiores tv tuo, tu magnum illiim tua huniilitate demonstra tanto ipsa hono- ratior futura, quanto illuni amplius honoraueris. c a p u t enim, ut ait apostolus, m u 1 i c r i s c s t u i r; nec aliunde magis reli- 2 quuni corpus Ornatur quam ex capitis dignitatc. Unde idem alihi 1 "T.sai. r>. 21" 4 'Matth. 5. 11 22 cf. Hebr. 18. 4 27 tCOr. 11, 8. cf. %h. 5, 23 1 enimoiM.cc 1 3appeH.]dicuntc' 4apt.salu.v Smal.uob.e 1 6id 17 illique] illi ; et v 18curisseff presentis uite v 20 domiui] diu i 1 24 loquens c l enim om.t 1 28 ita exp. ita om.v 29 ad eum ora.ec 1 iust. sibi » 23* 356 Sancti Hieronymi renouantur. iustitia enim non proderit ei, a qua die iustus esse desierit, sicut etiam iniquo non nocebit iniquitas sua a die, quo 2 se ab iniquitate conuerterit. nec sanctus ergo securus esse debet, quamdiu in huius uitae agone uersatur, nec desperare peccator, qui secundum praedictam prophetae sententiam una die iustum se 5 efficere potest. sed totum, quo tenditur, spatium uitae tuae ut peragere possis iustitiam, nec de praeterita iustitia confidens remissior efficiaris, sed, sicut dicit apostolus: posteriora obliuiscens, ad ea autem, quae anteriora sunt, me extendens ad destinatum persequar bra-ie uium supernae uocationis sciens scriptum esse cordis 3 inspectorem deum. et idcirco satagit, ut animam mundam habeat a peccato. propter quod scriptum est: omni custodia serua c 0 r t u u m et iterum : diligit dominus munda corda, accepti autem sunt ei omnes immaculati. u idcirco age, ut ordines reliquum tempus uitae tuae sine offensa, ut possis secure canere cum propheta: perambulabam in innocentia cordis mei, in medio domus meae et iterum: introibo ad altarc dei, ad deum, qui laetificat iuuentutem meam, quia non inchoasse 2» sufficit, sed perfecissc iustitia est. 1 if. Kzech. 18, 26—28 8 *Phil. 3, 13—14 11 cf. Prou. 24, 12 12cf.Ps.50,4 13Prou.4,23 14'Prou.22, 11 17Ps.l00,2 lOPs.42,4 1 enim iusti v a quo die v a die qua c 1 esse omx 1 5 praed. om.v uno v se eff. iust e 6 tuae om.v. add. est 5 8 sed om.i 1 ap.dicit ee 1 10 me] se i 1 persequor v 12 deum] esse deum c 1 ideo i 1 a pecc. hab. v 14 dom. dil. c 1 corda munda ec 1 15 suut autem ee 1 16 tuae] sue i 1 17 secura ee 1 20 inch. non v Epistula CXLVIII 32-CXLIX 2 357 CXLIX. DISPUTATIO DE SOLLEMPNITATIBU S PASCHAE. 1. De sollempnitatibus et sabbatis et neomeniis quae in lege a domino praecipiuntur obseruari, tuae karitatis imperio cogente 5 dicturi, quid secundum litteram reprobari uel quid spiritaliter ob- seruari debeat, prius cogimur amatoribus litterae aduersariisque ueritatis respondere. quos cum meo iure possim repcrcutere, magis •> eos blande leniterque alloquens ad agnitionem ueritatis uenire cupio, qui, cum radicum amaram corticem ruminare cupiunt, poma 10 expuunt pulueremque auri mirantes formata metalla despiciunt, quia, etsi secundum litteram legis obseruari cuncta contendunt, uelamine posito super faciem Moysi spiritus ueritatis luce illuminari nequeunt. quos, etsi ueritati non adquieuerint, hirci tamen more 3 emissarii humero nostrae patientiae (portare uolumus) parati ad 15 satisfactionem de ea, quae in nobis est, fide ad heremum suae perditionis et lauare postea uestimenta, ne contagione heretici sensus polluti remaneant. 2. Nos autem in initio huius opusculi exemplo Hieremiae docti euellere prius, destruere et postea plantare et aedificare proponimus 20 de scripturis prius ostendere cupientes, quomodo hae feriae domini, quae praecipiuntur lege seruari, non umbra sed spiritali obseruantia celebrantur. et si qui inbecillitatis nostrae auctoritatem pami pen- dere uoluerint, prophetas audiant, qui prouido patrocinio proui- dentes harum reprobationem euangelii tempore uoce aperta prae- " 11 cf. II Cor. 3, 13-16 13 cf. Leu. 16, 20— 26 14 cf. I Petr. 3, 15 19cf.Hier. 1, 10 f) = Vaticanus lat. 642 s. XI— XII. in nomine di patris et filii et sps sci incipit disputatio sci ieronimi de sollempni- tatib; pasch?/? Hanc disputalionem ex ft primus inler epistulas Hieronymi ediditVallarsius, ceterum eam Hieronymi nou esse ipse \atelur 3alt.etom.Vall. 5 litt.] aid. quid (eip.)fi 7 meo iure Vall. eo in se jS 9 amarum Vall. 11 quia] qui Vall. 13hyrci/? 14 portare uolumus addidi, om.fi 16 perdic. ft 18 inicio fi 24 reprobationum Vall. aperta uoce Vall. S ancti Hieronymi dixerunt, immo in eis domino praeloquente : dies festos uestros et neomenias et sabbata odit anima 2 m e a. et haec se dominus non mandasse pronuntiat, cum ipsum in lege haec praecepisse manifestum est. in quibus uerbis quid aliud ostenditur, (quam) quod cum Christo finis legis aduenerit, ea secundum 5 litteram custodiri non mandauerit ? de sacrificiis autem per alium prophetam loquitur : non in sacrificiistuis arguam te. holocausta autem tua in conspectu meo sunt semper, non accipiam de domo tua uitu- los neque de gregibus tuis hircoset reliqua usque 1» 3 aut sanguinem hircorum potabo. quibus uerbis apostolus eodem spiritu repletus conueniens ait: nemo uos seducat in esca aut in potu aut in parte diei festi aut neomeniae aut sabbati, quod est umbra futurorumet reliqua. quibus uerbis luculentissime 15 declarat, (quod) in his siue diebus temporaliter siue escis carnalibus obseruatis nihil aliud quam uanissimam umbram et erroris sedi- 4 tionem inuenire poterit. et dominus Iesus Ohristus in euangelio sabbatum soluere declarauit, cum paralytico praeceperat : 1 0 1 1 e grabbatum tuum, quod lege prohibitum — uidelicet onera 20 in sabbato portari — manifestum est. soluit et scenopegiam, quando dicebat: non ascendam ad diem festum hunc, ac si dixisset: in hac huius festiuitatis obseruantia honoris mei gloria non ascendet. 3. De pascha autem tamquam maximo sacramento salutis 25 nostrae paulo latius aliquid dicturus, etiamsi non est huius temporis cuncta disserere, prius ostendere uolo, quibus uel quantis rationibus phase domini custodiri praecipitur. mense primo, Xo die mensis agnus anniculus inmaculatus segregari et seruari usque ad Xllllam l*Esai. 1, 13-14 5 cf. Rom. 10, 4 7 Ps. 49, 8-9 11 Ps. 49, 13 12 ♦CoL 2, 16-17 18 cf. Ioh. 6, 1— 16 19Ioh.5, 8 20 cf. Ex. 20, 10 22 *Ioh. 7, 8 28 cf. Ex. cap. 12 1 proloquente Vall. 3 pronunciat /J 5 quam addidi, om.fi 9 non— nitulos in (I omissa esse falso contendit Vall. 10 hyrcos /? 11 hyrcorum fS 16 quod addidi, om.fi 17 nichil/> 19 paralitico/? 20 honera/J 21 sceno- am u phegiam/J 24asc«nda/fa.t. 29annic.eiagnic./S usqueadXlIiIetinXIlII/f usque ad XIII. et XIV. VaU. Epistula CXLIX 2—3 369 et in XUIIa a domino per Moysen occidi praecipitur ab uniuerso coetu filiorum Israhel ad uesperum. quas rationes ipse dominus, 2 uerus agnus, cum ad uesperum pascha progreditur, aliquas permanere uolens custodiuit, aliquas non seruari cupiens commutauit. qui 5 cum in primo mense secundum praeceptum legis immolari dignatus est et XIIII. nullo modo praeuenire suae passionis tempora per- misit, aliqua tamen contra figuram fecisse narrat euangelium, quia, cum a Iuda traderetur Iudaeis, non Xo die mensis primi tentus est. et cum sui corporis et sanguinis sacramenta dare in sua uita et di- 10 scipulis suis dignatus fuerit, hoc contra figuram fecisse monstratur, cum ille agnus, qui in typo Christi pascha occidi praecipitur, assatus igni cum capite et pedibus et interaneis post suam occisionem con- sumi a populo mandaretur. hoc autem, ut mihi uidetur, propter 3 duas rationabiles causas dominus fecisse cognoscitur, ne, cum pascha 15 cum discipulis manducaret, nisi postea sacrifieium commutasset dicens:hoc est corpus meum, sic etiam postea obseruari debere crederetur. haec autem altera, ut opinor, causa, ut, (cum) corpus domini integrum et suum sanguinem in se continens ante passionem cernerent, hoc corpore spiritaliter refici crederent, et «o sic etiam nunc a nobis credi debeat. et hoc etiam intueri debemus, 4 quod non in Xlllla die ad uesperum, ut Iex praecipit, ille a g n u s dei, qui tollit peccata mundi, et pascha nostrum immolatus est Christus, sed XVa die, in quo manifestum est diem festum Iudaeorum cum suo sacrificio a domino esse solu- 85 tum. sed quid in hoc intelligere debemus, quod prius figuralis agni s carnes comedere et postea sui corporis cibo nostros apostolos reficit et post Iudaeorum typicum pascha immolatus est Christus? hoc, ut opinor, non ut ueritas figuram, sed figura ueritatem praecederet, quianon prius, quod spiritale, sed quod animale, jo deinde, quod spiritale, unde electa et amica sponsa Christi, uniuersalis ecclesia, anathematizat eos, qui cum Iudaeis in festi- 8 cf. Matth. 26, 26-28 16 Matth. 26, 26 21 *Ioh. 1 , 29 22 I Cor. 5,7 27 cf. lCor. 5,7 29 *I Cor. 15, 46 1 praec. per M. occ. Vail. 6 XIII. Vall. 8 n" X fl (minime X ex XI ul Vall. rejert) 11 qui scripsi igitur ft 12 interaneis scripsi interaneas ft interanea Vall. .17 cum addidi, om.fi 21 non] nox ft 25 figura*(=iigu- ralis) fi figurat Vall. 26 comedere = comederunt cybo fS 28 ueritatem ex -tes/? 30 spiritale unde (non animale uxor, ul Vall. coniendit) etiamft 360 Sancti Hieronymi uitate paschali XlVa celebrari definiunt et sabbata et cetera huius modi umbralis obseruantiae, et hoc tantum obseruare dignatus est [quod] dominus, ut in primo mense post XHIIam diem paschalem festiuitatem praecedente una sabbatorum celebrari sine ulla am- biguitate censuerit, licet in hoc ueritas ecclesiae orta est, aliis .-> sufficere credentibus, ut non in XHIIa cum Iudaeis pascha cele- brarent, alii autem hoc fortiter cauteque custodiant, ut immolati- onem ueri agni dei, qui tollit peccata mundi, ante Xllllam cele- brare non audeant secundum illud legale praeceptum, quod et domi- nus ad passionem ueniens minime contempsit : obseruabitis 10 eum usque ad Xllllam, quae nunc maxime ecclesia auctori- 6 tatem sedis apostolicae sequens obseruat. sed haec deserentes, quia non est huius temporis per singula discuti, ad spiritalem inteUi- gentiam mentis aciem commutamus, quibus praecipitur mense nouorum Xlllla die mensis paschalis agni carnes comedere, ut 15 nobis nascentibus ob bonorum operum fructus, cum decalogi a nobis uerba completa fuerint, in euangelii perfectione quaterno numero consistentes carnes nostri agni in uespere mundi, in quos finis saeculorum peruenit, non tenebratis cordibus spiritu sancto noctem nostram illuminante comedamus. «• 4. De sabbato. VI diebus operari praecipitur, in VIIo autem, hoc est sabbato, ab omni opere seruili prohibemur. per senarium autem numerum perfectio operum designatur, quia VI diebus fecit deus caelum et terram. in sabbato autern omne opus seruile, hoc est peccatum, operari prohibemur, quia, qui facit peccatum, ss seruus est peccati, ut, cum in praesenti saeculo perfectio- nem operum compleuerimus non obdurantes corda nostra, in ueram requiem, quae contumacibus denegata est, peruenire mereamur domino per Dauid dicente : si intrabunt in requiem meam. i De quinquagesima. Ab altero die sabbati VII ebdomadas plenas 3# numerare nobis lege praecipitur usque ad alteram dicm explctionis 8 cf. loh. 1, 29 10 *Ex. 12, 6 18 cf. I Cor. 10, 11 21 cf. Ex. 31,15 Leu. 23, 3 23 cf. Ex. 31, 17 25 Ioh. 8, 34 26 cf. Hebr. 4, 3. 7 29 *Ps. 94, 11 30 cf. Leu. 23, 15—16 1 difiniunt /9 2 modi om.Vall. 3 quod seclusi 7 autem om.Vall. 13 non i.l.p 14 conuertamus Engelbrecht 18 quo Vall. 21 de sabbato ttfiVaU. 24ds/?dominusFaH. 26 peccatu 0a.r. praecenti f>a.c. 30 de quinquagesimo ab flVall. Epistula CXLIX 3-5 361 runtur; quae denumeratio perfectionis plena per septenarium numerum et quinque decies et X quinquies. in hoc significari puto. ut perquinquagenarium.qui remissionem in se continet,(et)per kari- 5 tatem, quae septiformi spiritu gratiae superueniente diffusa est in cordibus nostris, et quinque nostri corporis sensus legi dei subditos habeamus. quae uerba decalogum in se continent 'et per karitatem', s ut dixi, quae caritas operit multitudinem pec- c a t o r u m, et sic sacrificium nouum domino ex omnibus habi- 10 tationibus nostris in usum nostri sacerdotis cum pacificis nostris uictimis cedentes offerimus, si cum domino pacem fecerimus of- ferentes spiritales hostias acceptabiles deo per Iesum Christum, qui panes primitiarum terrae nostrae etsi fermentatos tamen sibi consecratos comedit sibi pontifex, qui caelum penetrans possit 15 compati infirmitatibus nostris, et, cum apud patrem aduocatum habeamus eum, opera, quae fermento fragilitatis nostrae fermentata in usum huius sacerdotis manu orationis eleuata cedent, per uiscera misericordiae deuorat, quae odorem suauitatis deo praebent, sed magis indulgentiam exigunf. 20 5. De scenopegia et in fine anni solaris. Apud Hebraeos item VIIo mense, quando congregantur fructus in horrea siuc in cellaria. tunc sollempnia celebrare lege praeceptum est, id est primo die tubarum, Xa die expiationum celebrare dcbere sabbata et a quinta decima die per dies VII, usquedum finiantur, VIIIuo tabernacu- 25 lorum feriae esse praeeipiuntur. his autem fortasse significare 2 potest, ut, quia nos in fine saeculi trinae inuocationis sacramento simus consecrati, tuba praedicationis cuangelii fidem et aspersionem 4 cf. Leu. 25, 10 5 cf. Rom. 5, 5 7 cf. Gal. 5, 14 8 1 Petr. 4, 8 9 cf. Leu. 23, 16—17. 19—20 11 cf. I Pctr. 2, 5 13 cf. Leu. 23, 17. 20 14 cf. Hebr. 4, 14—15 15 cf. I Ioh. 2, 1 17 cf.Col. 3, 12 18 cf. Leu. 23, 18 21 cf. Ex. 23, 16. Leu. 23, 39 22 cf. Leu. 23, 24 23 cf. Leu. 23, 27 cf. Leu. 23, 39 27 cf. 1 Petr. 1, 2 3agnificari£H0eI4recW— re/J 4etaddidilEngelbrecht,om.p 4«<7kari- tatem, sed 8 caritas fS 7 quae uerba] seil. 'et per karitatem' 8 ut dixi] scil. lin. 4 13 primic. fi 16 eum Engelbrecht cum ffVall. 20 srenophegia pVall. solaris apud swie tnlerpunctione Vall. item scripsi idem fi 23 ex- piationum scripsi expletionum /? nom.Vall. 25 significari Engelbrecht 27 consecrati (ti in ras. ml) fS 362 Sancti Hieronymi sanguinis Iesu Christi, in qua uera propitiatio est, Finito legis tem- pore dicere non cessemus et congregatis bonorum operum fructibus ab omni opere malo quieti per septiformis spiritus gratiam perse- cutione sustentata in octauae beatitudinis numerum peruenire raereamur. quod tamen per ieiunii et orationis laborem fieri non s est dubium, quia et affligi animas lege praecipitur. 6. De neomeniis. In neomenia bucinare tuba praecipitur, id est noua luna, quia, qui in lumine scientiae inluminatus est,. praedi- care aliis cessare non debet, quod Paulus scientiae Christi fulgore illuminatus obseruare minime contempsit praedicans in synagogis 10 Iudaeorum. 2 De sacrificiis pauca dicere decreueram, quae, cum hostiae ueri pontificis in se figuram continent, a nobis etiam domino spiri- taliter offerri debent. per uitulum enim labor noster, per ouem inno- eentia, per hircum mortificatio fornicariae uoluptatis, per capram, is quae in sublimi pastu pascitur, uita theorica, per arietem uis prae- dicationis, quae agnos bono pastori generat, per turturem castitas solitariae mentis nemini praeter Christum iunctae, per columbam perspicacia intuitus sacramentorum, per panem soliditas praecepto- rum, per similam sinceritas uitac, per uinum et sal ueritas praedi- 20 3 cationis, per oleum fomenta karitatis intelliguntur. quae omnia siue festa siue sacrificia in uno loco celebrari et offerri lex iubet, quia tunc omnia prosunt, cum in unitate ecclesiae sine ullo scismatis errore peraguntur. haec pauca in abysso multa legis praecepta dis- serens hanc sorbitiunculam diuiti pauper, peregrinus ciui praebere 2s non timui, quia perfecta dilectio foras mittit ti- m 0 r e m, credens etiam hoc, 0 uenerabilis papa, quod plus ualet HIoh.2,2 3 cf. II Tim. 4, 18 cf. Matth. 5, 10 6 cf. Leu. 23, 27 7cf.Ps.80,4 . 24cf.Ps.35,7 26 *I loh. 4, 18 1 qua^ quo Vall. propic. /? 2 cessemus Engelbrechl — amus fS 3 qui- eti quiete Vall. 4 rustentata /} substenta Vall. 8 in lumine] inluminati- one Engelbrecht inl., sed 10 511- /J 11 Iudaeorum. De sacrificiis om.Vall., qui postea lacunam neglegentia sua ortam coniectura supplere uoluit 14 inno- centia ft 15 hyrcum fi 16 pastu om.Vall. uis scripsi autem /3 fecunditas 'aut certe quid simile' coni. Vall. 17 turturem castitas praebet codex, non uir- tutem castitatis, ut Vall. refert, cuius conteclura non differt a codicis lectione 19 perspicatia fi 24 legus /Sa.c. deserens fi 25 sorbic. fl cibi /? 26 quia om.VaU. Epistula CXLIX 5-CLI 1 363 obedientia cum fide quam facultas humani ingenii. haec autem 4 et a te postulata et a me dicta sunt propter eos, qui, cum in super- ficie Christiani uideantur, per Iudaici sensus impietatem corpus Christi ecclesiam suis scismatibus scindere non metuunt. haec sub o breuitate transcurrimus, quae si per omnia tractarentur, grande uolumen poscerent, quod non huius temporis otium exigit. orapro me, uenerabilis papa. ■ CL. Epistulae Procopii Gazaei ad Hieronymum, non Stridonensem, io sed alium quendam Aegyptium saeculo posteriorem, Graeee scriptae uersionem Latimam cur in hanc ediiwnem non receperim, non est quod expomm. nihilo minus numerum editionis V allarsianae non deleui. CLL AD RIPARIUM. 15 Domno ucre sancto et suscipiendo fratri Ripario Hieronymus. 1. Fortiter te contra hereticos dimicasse et domini uicisse certamina multorum aduenientium relatione cognoui. non solum enim Gallias et Italiam, scd et Palaestinae urbem celeberrimam suis fraudibus periuriisqiie maculant habentes patronum et con- 2« sortem magistri sui, quem dominus Iesus interfecit spiritu oris sui et omnibus reliquit exemplum, quam periculosum sit catho- licae fidei resistere et ecclesiae cupere fundamenta subuertere. 6 n (= non) praebet eodex, non in, w/ Vall. re/ert, qui pro iu huius legere uult maioris 7 papaj add. explicit dispuUtio de sollSpnitatibus p 20 cf. II Thess. 2, 8 Sp = Escorialensis & 1 14 s. VIII— IX. e 1 = Escorialensis & I 4 s. XII. Uane epislulam primus edutit D. D. de Bruyne, Revue BtntdietineXXVII (1910) p.3(=Br.) 15 dompno e 1 iheronimus eodd. 16 uicisse] add. sentencia e 1 17 adue- nientia $ 18 gallias $ galliam sed e 1 19 consortes i 20 interficiet spiritus ? 21 reliquid codd. 22 egksie $ • 364 Sancti Hieronymi 2. Tua autem sanctitas ubinam sit futura uel utrum adhuc in urbe uersetur, scire non possum. ut saltim rara scriptio per annos singulos non pereat, sed coeptas in Christo amicitias mutuis epistulis frequentemus : nos sanctae (ac) uenerabilis uir- ginis Christi Eustochiae repentina dormitio admodum contristauit 5 et paene conuersationis nostrae mutauit statum, dum quoque, quae uolumus, multa non possumus et mentis ardorem superat inbecillitas senectutis. 3. Sancti fratres, qui mecum sunt, plurimum tc salutant. sanctum filium meum Theonem diaconem commendo dignationi 10 tuae et quaeso, ut mihi super omni conuersatione et statu tuo uel, ubi disponas uiuere, familiaria scripta transmittas. incolumem (te) et memorem mei Christi, dei nostri, tueatur clementia, domne uere sancte et suscipiende frater. CLII. 15 AD RIPARIUM. Domno uere sancto et multum suscipiendo ct desidcrando fratri Ripario Hieronymus. Multum mihi gaudii praestitit sancti et ueneiabilis Innocenti presbyteri aduentus, quod et tuas mihi litteras tradidit et te 20 fidei calore feruentem etiam suis sermonibus indicauit. de furore autem Iuliani et sociorum eius Pelagiique naeniis et garrulitate Celestii magnopere non cures, quorum alter propria uerbositate 1 tua Br. tu eodd. 2 saltem Br. 4 frequentemus Br. — mur codd. ac add. Br., om. codd. 5 eustocie codd. Eustochii Br. contiistabit ? 6 poene e 1 mutabit *p permutauit c l quoque om. e 1 , hic desinitty lOdia- chonem e 1 dignationis e 1 11 statu tuo Br. statuto e 1 13 te add.Br., om.e 1 $ = Escorialensis & I 14 s. VIII— IX. e l = Escorialensis & I 4 s. XII. Uanc epistulam primus edidxt D. D. de Bruyne, Bevue BenedicUne XXV 11(1910) p. 3-4 (= Br.) 17 dompno e 1 desiderando et suscipiendo e 1 18 iheronimus codd. 19 uenerabilis] add. uiri e l Innocentii Br. 21 indicabit $ furore] futuro e 1 22 pellagiique e 1 23 Celestii Br. celestini 9p celestis in e 1 magno opere e l Epistula CLI 2-CL1II 365 blasphemat, alius cmendicatis uerbis loquitur. nec corum scriptis, 2 quae ignoro, moueor, cum sciam uoluntatem quidem blasphe- miae pessimam, sed uires prudentiae et eloquentiae non habere praecipueque sanctarum scripturaruni notitiam, quae sunt fidei 5 firmamentum et ius ecclesiastici fori auctoritasque maiorum. tamen, si scripserint et in meas aliquid peruenerit manus, ut non superbe loquar, sed sim par insaniae eorum, omnia elucubrata uolumina eadem uerbositate et una forsitam lucubratiuncula et dictatione confutanda rcor. quod autem ad scribendum cohor- s iu taris, grauc asello uetulo imponis onus. nos enim et acumen in- genii et uires corporis penitus deseruerunt, quas adsidua mor- borum debilitate perdidimus. incolumcm te et niei memorem Christi, dei nostri, tueatur clementia, domne uere sancte et multum desidcrande frater. u CLHI. AD BONIFATIUM. Beatissimo papae Bonifatio Hieronymus. Quantum gaudii super ordinatione pontificatus tui sancto 1 Innocentio presbytero ct nuntium et littcras tuae beatitudinis u perferente susceperim, ambigere non potest tua reuerentia, cum olim mutuo iungamur affectu et ante coeperimus nos amare quam nosse interiorque homo ita sibi coniunctus sit, ut ex- 1 emendatis e 1 2 niobeor