I CORPVS SCRIPTORVM ECCLESIASTICORVM LATINORVM EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS A( 'A DEMTA E LLTTERARVM ( !A ESAREAE VINDOBONENSIS VOL. LVI. S. EVSEBII HIERONYMl OPERA (SECT. I PARS III). KPISTVLARVM PARS III: EPISTVLAE CXXL— CLIV. RECENSVIT ISIDORVS HILBERG VJNDOBONAE 11 LIPSIAE F. TEMPSKY G. FBKTTAG (O.m.b.H 0 MDCCCCXVIII SANCTI EVSEBII HIERONYMI EPISTVLAE PARS III: kpistVlae CXXI-ClilV. RECENSVIT ISIDORVS HILBERG VINDOBONAE /M\ LIPSIAK F. TKMPSKY fipffl G. FKEYTAG (u.m.b.iu MDCCCCXVIII 8Ri7ao TypLs expressit (J. Freytag, Vindobonae. LECTORI BENEVOLO SALVTEM. Bello post hominum memoriam atrocissimo professores uni- uersitatis Cernouiciensis ter in exilium eiecti nefaria direptione omnibus rebus, quae hostibus alicuius pretii esse uidebantur, spoliati sunt. Intcr quos ego diram inprimis expertus sum sortem, quod infirma insuper usus ualetudine per quattuor fere iam annos exul a penatibus meis absum carens cum ceteris libris ad litterarum studia mea necessariis tum copiis ad Hieronymi epi- stulas edendas ingenti cum sudore per decennia paratis. His ipsis demum diebus certior factus hostes barbaros bona fortunasque mihi abstulisse omnes, sed abstinuisse uideri litte- rarum monumentis tam impressis quam manu scriptis me reli- quam uitae rationem inuito quidem Mercurio sed propitia Mi- nerua conformare posse sperare audeo. Itaque, si dis placet, breui Cernouicios reuersus et chartas meas Hieronymianas nactus primum impiger ad Hieronymi epistulas prolixe praefandas acce- dam, deinde indices ad epistularum corpus t m uberes confi- ciam, ut eos una cum praefatione peculi iri uolumine publici fieri iuris par sit. Ncque enim hoc uolumen quamquam minus amplum diutius in typothetae horreis iacere otiosum uolui mi- hique assensus est et opem tulit Augustus Engelbrecht, uir de studiis meis Hieronymianis optime meritus. Benignus igitur intcrim accipe, candide lector, recensionem extremae huius epistularum partis iam ante belli initia anno MCMXIV a me absolutam atque forc ut ea, quae etiamnunc desiderantur, haud ita longo tempore interiecto ad faustum finem perdu- cantur, mecum laetus spera. Vindobonae, Kal. Mart. MCMXVIII. 1, \ CORRIGENDA ET ADDENDA. IN APPARATU CRITICO: ad p. 152, 20 lege: conibuerat A cohibuerat D LOCIS CITATIS ADDK: ad p. 91, 12: cf. Cicero, Cato M. 24. I S. EVSEBII HIERONYMI EPISTVLAE CXXI-CLIV. CXXJ. AD ALGASIAM LIBER QUAESTIONUM UNDECTM. 1. Cur Iohannes discipulos suos mittit ad dominum, ut intcr- rogent eiun: t u es, qui uenturus es, an alium ex- apectamus? ciim prius ipse de eodem dixerit: ecce agnus dei, ecce, qui tollit peccata mundi? — 2. Quid Bignificet, quod in Mattheo scriptum est: harundinem quas-' satam non confringet et linum fumigans non 4 Matth. 11, 3 etc. 5 *Ioh. 1, 29 7 Mattli. 12, 20 G = NeapolitanusVI. D. 59 s. VII (conlinet initium epislulae usque ad p. 15, 18 eiusdem). A = Berolinensis lal. 17 s. IX. 83 = Caroliruhensis Augiensis 105 s. IX — X. D = Vaticanus lal. 355 + 356 s. IX— X. <P = Guelferbytanus 4156 s. IX— X (continet partem epistulae a p. 24, 8 bene fuerit usque ad finem). C = Valicanus lat. 5762 s. X (continet initium epistulae usque ad p. 20, 7 in lege). B = Berolinensis lat. 18 s. XII. inc ad agalsiam (sic) questionum XI G incipiunt capitula questionum (questio D) ad algasiam et posl capilulorum enumerationem ad algasia(ex u A)m questionum MMIKKBN (= ovniiixzojv) incipiunt questiones sci hieronimi ad algasiam AD hier ad algasiam liber quaestionum. incipiunt capitula ei post capit. enumer. incipit praefatio et post praefationem incipit textus huius libri 83 incipiunt caphi ad galafiS C ieronimi ad algasiam et posl capil. enumer. ex- plicit capitula; incipit prefactio (sic) et post praefationem explicit prologus. in- cipit liber l-B; litulus periii una cum priore parie epislulae in $; Hieronymi nomen exhibeni liiuli in AfQDB 3 capitulorum enumeralione caret C iohannis 83 interrogarent 483D 6 peccatum D 7 mattheo (matthaeo) semper G matheo semper fere cet. scrib- tum semper fere G83 harundinem AD arund. cet., cj. ad p. 6, 11. 8, 19. 9, 2) 8 non om.D et om.G tn. Hieron. BpUt. III, Hilb.rg. 1 2 Sancti Hierony mi extinguct. — 3. Quem sensum habeat, quod in euangelista Mattheo scriptum est: si quis uult post me uenire, abneget se ipsum. quae est sui abnegatio aut quomodo, qui sequitur saluatorem, se ipsum negat? — 4. Quid uult signifi- care, quod in eodem Mattheo scriptum est : u a e p r a e g n a n- » tibus et nutrientibus in illis diebuset: orate, ut non fiat fuga uestra hieme uel sabbato? — 5. Quid sibi uelit, quod scriptum est in euangelio secundum Lucam: et non receperunt eum, quia facies eius erat uadens Hierusalcm. — 6. Quid sit uilicus iniquitatis, qui io domini uoce laudatus est. — 7. Quo sensu accipiendum sit, quod in epistula legimus ad Romanos: uix enim pro iusto quis moritur; nam pro bono forsitan quis audeat mori. — 8. Quid sibi uelit, quod ad Romanos scribit apostolus: occasione accepta peccatum per mandatumu operatum est in me omnem concupiscentia m. — 9. Quare apostolus Paulus in eadem ad Romanos scribit epistula: optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis et reliqua ? — 10. Quid uelit intellegi, quod idem apostolus scribit ad Colosenses: n e m o u o s s u p e- 20 ret uolens in humilitate mcntis et religione angelorum et reliqua. — 11. Quid est, quod idem apostolus ad Thessalonicenses scribit : nisi discessio uenerit pri- mum et reuelatus fuerit homo peccati et reliqua? 2* 2 •Matth. 16, 24 5 Matth. 24, 19 6 *Matth. 24, 20 9 »Luc. 9, 53 10 cf. Luc. 16, 1-8 12Rom. 5.7 15 Rom. 7, 8 18 Rom. 9, 3 20 *Col. 2, 18 23 *I1 Thess. 2, 3 1 hab 58 habet ? in om.B cuangelio g matheo s.l.mZA Matthaei ? 2 posG 3 abneget— 4 negat om.B semet ipsum A sui ex sua 93 4 qui om.93 quis A p.c.m2 salu.] add. si s.(.m2,4 qui s.l.mffl quid ex qui D 6 et orate— sabbato om.B 7 iu hieme £ 8 ucllit 9eumo»».£ quia ex qui m2A 10quid]quiD uiUicusB 11 laudaturG sit]cstg 12 epist.] add. estG 13 moriatur I! nam — inori om./i 14 uult ? - 19 uel. int.] sibi uelit g 20 ad Col. scribit s scribit s.i.S3 scribens AD colosenses (colo- censes B) codd. Colossenses g 21 uolens — reliqua om.B relcgione 4,S8o.c. 22 est] sit B 23 tessalon. O thesalon. 58DB Uh s./.)esalon. A dissensio B 24 peccati] seq. filius (del.) 8 Epistula CXXI capit. et praef. 3 PRAEFATIO. Filius meus Apodemius, qui interpretationem nominis sui longa ad nos ueniens nauigatione signauit et de oceani litore atque ultimis finibus Galliarum Roma praeterita quaesiuit Bethleem, ut inueniret 5 in ea caelestem panem et saturatus eructuaret in domino ac diceret: eructauit cor meum uerbum bonum, dico ego opera mea regi, detulit mihi in parua scidula maximas quae- stiones, quas a te datas mihique tradendas diceret. ad quarum 2 lectionem intellexi studium reginae Saba in tc esse conpletum, 10 quae de finibus terrae sapientiam uenit audire Salomonis. non quidem ego Salomon, qui et ante se et post se cunclis hominibus praefertur in sapientia, sed tu regina appellanda es Saba, in cuius mortali corpore non regnat peccatum et quae ad dominum tota mente conuersa audies ab eo: conuertere, conuertere, i5 S u n a m i t i s. etenini Saba in lingua nostra 'conuersionem' sonat. simulque animaduerti, quod quaestiunculae tuae de euangelio tan- 3 tum et de apostolo positae indicant te ueterem scripturam aut non satis legere aut non satis intellegere, quae tantis obscuritatibus et futurorum typis inuoluta est, ut omnis interpretatione egeat et porta 80 orientalis, de qua uerum lumen exoritur et per quam pontifex ingre- ditur et egreditur, semper clausa sit et soli Christo pateat, q u i habet clauem Dauid, aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit, utillo reserante introeas cubi- culum eius et dicas : introduxit me rex in cubiculum 25 s u u m. praeterea satis miratus sum, cur purissimo fonte uicino 4 4 Bethleem = domus panis 6 Ps. 44, 2 9 cf. III Reg. 10, 1—13 10 cf. Matth. 12, 42 13 cf. Rom. 6, 12 14 •Cant. 6, 12 15 cf. Onom. s. 10, 14; 60, 2 20cf.Ezech. 43,1— 4 et 44, 1-2 22 «Apoc. 3,7 24 *Cant. 1,3 1 de prae/alionis titulis cj. supra 2 apodemus B 3 beniens G, om.ADC de om.B 4 gall. finibus C gallie finibusD finibus galileorumG 5 eructaretC ructuaret (ex — rit) S8 dnm 0 dm ADB 6 eructuauit A eructuabit D ego OTO.S3 7 scedula AB sccdola 83 schedula g 8 a quarum lectione ADCB&p.r. 9istudiumG sabba B 10 uen. aud. sap. f salamonisO llsolomonO 12inom.C adpell. C 14 audis 93 15 sunamitesi) salamitis SBa.c. 17 et om.B propositae 83B indicant te] indicantem C 18 aut non sat. int. om.B et om.AD 19 obuoluta B interpretationcm Aa.r.D 20 exortus B 22 Dauid] add. qui DC,As.l m2 cludit utroque loco C 24 dicis B 25 uicino relictogeuicino83B 1* 4 Sancti Hieronymi nostri tam procul riuuli fluenta quaesieris et omissis aquis Siloe, quae uadunt cum silentio, desideres aquas Sior, quae turbidis saeculi huius uitiis sordidantur. habes ibi sanctum uirura Alethium presbyterum, qui uiua, ut aiunt, uoce et prudenti disertoque sermone possit soluere, quae requiris, nisi forte peregrinas merces » desideras et pro uarietate gustus nostrorura quoque condimentorum te alimenta delectant. aliis dulcia placent, nonnullos subamara de- lectant, horum stomachum acida renouant, illorum salsa sustentant. t uidi ego nauseam et capitis uertiginem antidoto, quae appellatur mxgd, saepe sanari et iuxta Hippocraten contraria contrariorum 10 remedia. itaque nostram amaritudinem illius nectareo raelle curato et mitte in Merram lignum crucis senilemque pituitam iuuenili austeritate conpesce, ut possis laeta cantare: quam dulcia gutturi meo eloquia tua, super mel ori meo. 1. Cur Iohannes diseipidos suos mittU ad dominum, ut inter- lt rogerU eum: tu es, qui ue atur us es, an alium ex- pectamus? cum prius ipse de eodem dixerit: ecce agnus dei, ecce, qui tollit peccata mundi? — I)e hac quaestione in commentariis Matthei plenius diximus — unde lEsai.8, 6 2 cf. Hier. 2, 18; Onom. s. 30, 13; 55, 13 10 cf. Hippocia- tem apud Galenum iyieiv&v Uyiav I 7 (VI 34 Kuelin) 12 cf. Ex. 15, 25 13 *Ps. 118, 103 lGMatth. 11, 3 etc. 17 • Ioh. 1, 29 19 cf. Hicron. comni. in Matth. 11,3- 1 siloac OA syloe D 2 uadent Ga.c.Aa.c.m2D desiderares B aquas om.83/? seor B sibor C 3 ibi] istic g 4 aletium B alechium 83 disserto- que Aa.c.f8 5possetfi peregrinaC merce Aa.c. mercedcs D 6 ueritate Ga.c. 7alliamentag aliis — all. delect. intng.f8.om.B alt.delectentAa.cm2C 8 sto- macum Ga.c. sthomacum Aa.c.m2 falsa /} 9 ego] | (= ergo) B nausiam Ap.c.mZSdCB anthidoto D anthido (add. do s.l.m2) A quodZ)qui83« appellantur AC 10 INXPA G et eras.A hippocraten GD— tem C hyppo- cratem 33 ipp(ip B)ocratem AB contrariorum contraria (add. esse g) remedia Cg, om.AD, unde mihi suspicio orilur uerba tradita et a me recepla merum inler- prelamenlum esse, Hieronymum ipsum scripsissei %a tvaviia r&v ivavxkov IdHaza 11 nestorio (s ex c) 83 12 mcrram G myrram AS&C murram D mir- ram B Mara g s(eras.)anilemquc A pitmtam s-l, in lin. uocabulum erasum (p..tam, /ort. poetam) A uitam D uita (del.,s.l pituitam)5B iuuenali 83B iu- UenaiHa Aa.c.m2 13 auctoritate GAD 14 orio C meiGp.r. 15 de tiiulo speciali inHSB cj.swprap. 1 suos om.ADC interrogetGinterrogarent4DCfl 18 ecce om.QAD (e/. p. 1, 6) peccatum G Epistula CXXI 1 5 apparet, quae haec interrogas, ipsa te uolumina non habere — , tamen stringendum est breuiter, ne omnino tacuisse uideamur. • lohannes mittcbat discipulos suos in uinculis constitutus, ut sibi quaerens illis disceret et capite truncandus illum doceret 6 esse sectandum, quem interrogatione sua magistrum omnium fate- batur. neque enim poterat ignorare, quem ignorantibus demonstra- a uerat et de quo dixerat: qui habet sponsam, sponsus estet:cuius non sumdignuscalciamenta por- tare et: illum oportet crescere, me autem mi- 10 n u i, deumque patrem audierat intonantem : hic est filius meus dilectus, in quo mihi conplacui. quod autem dicit: tn ee, qui uenturus es, an alium expecta- m us? hunc quoque sensum habere potest: scio, quod ipse sis, qui tollere uenisti peccata mundi, sed, quia ad inferos descensurus sum, 1» etiam hoc interrogo, utrum et illuc ipse descendas an inpium sit hoc de filio dei credere aliumque missurus sis. hoc autem scire de- i sidero, ut, qui te in terris hominibus nuntiaui, etiam in inferis nuntiem, si forte uenturus es. tu enim es, qui uenisti dimittere cap- tiuitatem et soluere eos, qui in uinculis tenebantur. cuius sciscitati- 20 onem dominus intellegens operibus magis quam sermone respondit et lohanni praecipit nuntiari, uiderc caecos, ambulare claudos, leprosos mundari, surdos audire, mortuos surgere et — quod his maius est — pauperes euangelizari, pauperes uel humilitate uel diuitiis, ut nulla inter pauperem diuitemque distantia sit salutis, sed omnes uocentur 26 aequaliter. quodque infert: beatus, qui non fuerit scan- 4 dalizatus in me, non Iohannem, sed discipulos eius percutit, qui prius accesserant ad eum dicentes: quare nos et phari- 7 Ioh. 3, 29 8 Matth. 3, 11 9 Ioh. 3, 30 10 Matth. 3, 17 12 Matth. 11, 3 etc. 13 cf. Ioh. 1, 29 21 cf. Matth. 11,4-Betc. 25 'Matth. 11, 6etc. 27 Matth. 9, 14 1 qui B 2 tam G 3 constitutos Aa.c.m2C 4 illi discerent SBo.c.fl 5 fatebantur B 6dem.]ante(anteaS8p.c m2) monstraueratSBB 8calceam. g 10 int. aud. ADC 11 dilectissimus (is ex uD) ADC complacuitB 14 pec- catum AD disc. 58 dec. B 15 hoc om.B utrum] uirum B discendas 58 inpium]ipsum4B 16 dei filio .40 17aM. in om.SBCB inforisB 19 tene- bant D 20 operis S8a.c. operi B respondet g 21 prae(e)cepit .4580 nnntiaret (o«. t eras.)5B nuntians B 23 euangelizare A$}a.c„D pauperes autem g utj et Aa.c.DC 24 pauperem— 25 aeq. om-D 25 quoque D tunc quoqneA beatusestSBfl 6 Sancti Hieronymi saei ieiunamus frequenter, discipuli autem tui nonieiunant?etad Iohannem : m a g i s t e r, c u i t u praebuisti testimonium iuxta Iordanen, ecce discipuli eius baptizant et plures ueniunt ad e u ni. quo dicto liuorem significant de signoruni magnitudine et 5 inuidiae mordacitate uenientem, cur baptizatus a Iohanne ipse audeat baptizare et multo amplior ad eum turba concurrat, quam s prius uenerat ad Iohannem. et ne forsitan plebs nesciens hoc dicto Iohannem suggillari arbitraretur, in illius laudes perorat ct coepit de Iohanne ad turbas dicere circumstantes : quid existis adio desertum uidere? harundinem uento agita- tam? et quid existis in solitudinem uidere? iiominem mollibus uestitum? et reliqua. cuius dicti hic sensus est: numquid ad hoc existis in heremum, ut uideretis hominem instar harundinis uentorum flatu in partes uarias in- is clinari? ut, quem ante laudauerat, de eo nunc dubitet et, de quo prius dixerat: ecce agnus dei, nunc interroget, utrum ipse an 6 alius sit, qui uel uenerit uel uenturus sit. et quia omnis falsa prae- dicatio sectatur lucra et gloriam quaerit humanani, ut per gloriam nascantur conpendia, adserit eum camelorum uestitum pilis nulli 20 posse adulationi succumbere et, qui lucustis uescitur ac melle sil- uestri, opes non quacrere rigidamque et austeram uitam aulas uitare palatii, quas quaerunt, qui bysso et serico et mollibus uestiun- tur. dicitque eum non solum prophetam, qui soleat uentura prae- dicere, sed plus esse quam prophetam, quia, quem illi uenturum 25 esse dixerunt, hic uenisse monstrauit dicens: ecce agnus dei, 2 »1011.3,26 10 *Matth. 11, 7-S 17 Ioh. 1, 29 et 36 cf. Matth. 11, 3 etc. 20 cf. Matth. 3, 4; Marc 1, 6 26 «Ioh. 1, 29 3 iordanen D — annen 6' — anem cet. 5 liborem GC etj cx g S et — 9Ioh.om.iD forsitam A 9 sugillari ADB suggillare ffla.c. 10 alt. ad] in Ap.c.CB . 11 arund. S8fl 12et]sedg 14 hic in ras.mHG heremum] de- scrtoJB 15 arund. GCB 16anteaZ) nunc] non S8a.c.m2# 17 nunc non B 18 praed.falsaj 19ut]etS8 20 uestium4 21s,ubc..4Dfl ct]utGD,Aa.c. lucustis G locustis cet. ac] etSB 22 opes non] nec opes ncque alias tcrrenas delicias g austeram («M. duccre s.l.m2) uitam (add. ducere s.l.m2, eras.)A 23 bisso SB/i purpura et bysso C sirico AC syrico D 24 qui— 25 proph. om.A praedicare G 25 profetam G propheta D 26 dixert B dixer !8 dixerant C monstratur B Epiatula CXXI 1 7 qui tollit peccata mundi, praesertim cum ad fastigium prophetale baptistae accesserit;priuilegium, ut, cui dixerat: ego a te debeo baptizari, ipse eum baptizauerit non praesump- tione maioris, sed oboedientia discipuli ac timore seruili. cumque 7 5 inter natos mulierum nullum adserat lohanne surrexisse maiorem, se, qui de uirgine procreatus est, maiorem esse commemorat siue omnem angelum, qui in caelis minimus est, in terris cunctos ho- mines anteire. nos enim in angelos proficimus et non angeli in nos, sicut quidam stertentes sopore grauissimo somniant. nec sufficit 10 hoc in Iohannis laudibus, nisi ipse praedicans baptismum paeni- tentiae primus dixisse referatur: paenitentiam agite, adpropinquauit enim regnum caelorum. unde a 8 diebus praedicationis eius regnum caelorum uim patitur, ut, qui homo natus est. angelus esse desideret et terrenum animal caeleste quaerat 15 habitaeulum. lex enim et prophetae usque ad Iohannem propheta- uerunt, non quod Iohannes prophetarum sit finis et legis, sed ille, qui Iohannis testimonio praedicatus est. Iohannes autem secun- 9 dum mysterium, quod in Malachia scriptum est, ipse est He- lias, qui uenturus est, non quo eadem anima, ut heretici 20 suspicantur, et in Helia et in Iohanne fuerit, sed quod eandem ha- buerit sancti spiritus gratiam zona cinctus ut Helias, uiuens in he- remo ut Helias, persecutionem passus ab Herodiade, ut ille sustinuit ab Iezabel, ut, quomodo Helias secundi praecursor aduentus est, ita Johannes uenturum in carne dominum saluatorem non solum 2 Matth. 3, 14 5 cf. Mattli. 11, 11 7 cf. Matth. 5, 19 9 quidam] sc. Origenes et Origenistae 11 Matth. 3, 2 12 cf. Matth. 11, 12 15 cf. Matth. 11, l3etLuc. 16, 16 16 cf. Rom. 10, 4 18 cf. Mal. 4, 5 Matth. 11,14 21 cf. Matth. 3, 4; Marc. 1, 6 et IV Reg. 1, 8 22 cf. Matth. 14, 1—11 et III Reg. 19, 2—3 1 pecoatum Ap.c.D 2 prophetalem A1&DB accessit B cui] qui C 3 naptiziauerit G praesumtione G praesumptionis C 4 maiori GAD oboe- dientiaeSB serui g 6 se fQp.r.B sed cet. 7 in coelis qui g 9 stertenti Aa.c.m2 sternentis D 1 1 prius ADC refertur Aa.c.m2D 12 adpropin- quabit 483B | 15 proplietarunt C 16 quo 93 17 est om.A 18 malachi G malchiaC pr. est exp.A elias Da.c.m2C 19 quod ADCB ut] quo 83a.c. 20eliaCB eadem G.Aa.cm2 21 elias ulroqueloco C in her. uiuens 93 eremo C heremum G 22 Helias] seq. ras. 5 lilt.A lierode A ipse ADC 33 hiezabcl 33 h(i sX)ezauel G elias C BOCundi] seq. ras. 2 lilt.A 24 deum AC s Sancti Hieronymi in heremo, sed et in matris utero saltu et exultatione corporis nuntiarit. 2. Quid significet, quod in Mattheo scriptum est: harun- dinem quassatam non confringet et linum f u- mig ans non extinguet. — Ad cuius expositionem loci s totum, quod Mattheus de Esaia propheta adsumpsit, testimoni- um ponendum est et ipsius uerba Esaiae iuxta septuaginta interpretes ipsumque Hebraicum, cui Theodotio, Aquila Symma- 2 chusque consentiunt. sic ergo de quattuor euangelistis solus Mattheus posuit: Iesus autem sciens recessit indeio et secuti sunt eum multi et curauit eos omnes et praecepit eis, ne manifcstum eum facerent, ut inpleretur, quod dictum est per Esaiam prophetam dicentem: ecce puer meus, quem e 1 e g i, dilectus meus, in quo beneis conplacuit anima mea. ponam spiritum me- um super eum et iudicium gentibus nunti- abit. non contendet neque clamabit neque audiet quisquam in plateis uocem eius. ha- rundinem quassatam non confringet et li-so num fumigans non extinguet, donec eiciat ad uictoriam iudicium; et in nomine eius • gentes sperabunt. pro quo in Esaia iuxta septuaginta interpretes sic scriptum est: Iacob puer meus, susci- piam eum; Israhel electus meus, suscepitgs eum anima mea. dedi spiritum meum super eum, iudicium gentibus proferet. non clama- 1 cf. Ioh. 1, 29 etc. et Luc. 1, 41-46 3 Matth. 12, 20 10 «Matth. 12, 15—21 24 *Esai. 42, 1—4 1 eremo C pr. et om.A etiam C saltn et SB salutat G salutarit et DCB salutauerit et A 2 nuntiaret &;seq.-\\- capitula B 3 significat 58 arund. GCB 6hesaiaBisaiaCisai4o.c.m2 adfsBJsumpCpom.fflsitGSB assumitC adsumi (add. t s.l.m'2)A 7 esaye B isaiae C 8 hebreicum Da.c.m2 hebreacum C theodotio GS — tion D — cion AB tehodotion C simm(m 4)ach(c G#)usque C4SBB 9quatuorGCB 10 secessit fflCB 13faceret/l aclimplereturSBB 14 eseiam Gisaiam SBC 15 electi B bene]mihi4 16 anima meae maeaeC animaemeaeSBp.c.m2B 17nunt(c)iauitGB,/4S8Do.c.m2 l8contendit4a.c.m2S 19 arund. C 21 fumigatis B 23 isaia C 24 sic om.GSB 25 dilectus D suscipit Aa.c.m2Il suscipiam C 27 profert Aa.c.D clamauit GD,Aa.c.m2 Epistula CXXI 1—2 9 bit neque dimittet nec audietur foris uox eius. harundinem confractam non conteret et linum fumigans non extinguet, sed in ueri- tate proferet iudicium. splendebit et non squassabitur, donec ponat super terram iudi- cium; et in nomine eius gentes sperabunt. nos autem ex Hebraeo ita uertimus : ecce puer meus, sus-4 cipiam eum, electus meus, conplacuit sibi in illo anima mea. dedi spiritum meum super ioeum; iudicium gentibus proferet. non clama- bit neque accipiet personam nec audietur fo- ris uox eius. calamum quassatum non conte- ret et linum fumigans non extinguet; in ueri- tate educet iudicium. non erit tristis neque i5turbulentus, donec ponat in terra iudicium; et legem eius insulae expectabunt. ex quo apparet t Mattheum euangelistam non ueteris interpretationis auctoritate constrictum dimisisse Hebraicam ueritatem, sed quasi Hebraeum ex Hebraeis et in domini lege doctissimum ea gentibus protulisse, 20 quae in Hebraeo legerat. si enim sic accipiendum est, ut septua- ginta interpretes ediderunt: Iacob puer meus, suscipiam eum; Israhel electus meus, suscepit eum anima mea, quomodo in Iesu intellegimus esse conpletum, quod de Iacob et de Israhele scriptum est ? quod beatum Mattheum non solum in hoc c ss testimonio, sed et in alio fecisse legimus: ex Aegypto uocaui filium meum, pro quo Septuaginta transtulerunt: ex Aegyp- to uocauit filios suos. quod utique, nisi sequamur Hebrai- cam ueritatem, ad dominum saluatorem non pertinere manifestum 7 »Esai. 42, 1-4 18 cf. Phil. 3, 5 21 *Esai. 42, 1 25 Matth. 2, 15. Os. 11, 1 26*Os.ll, 1 1 neque A uox] uxor B 2 arund. C fractam AD teret 6A 4 pro- fert DCB 10 profert Aa.c.m2D clamauit G,Aa.c.m2 11 nec AD nequeC 12 cassatum B 13etoro.B extingJB 14 educit SB docet B iudicium tuum A non— 15 iud. om.Q 18 hebraeicam 0 hebr(a)eam AC 19exom.SBB etom.AD lege domini C eaS8p.c.m'2C n(eras.A)cel. 23hesuGihmA alt.de om.B 24 israhele G israhel cet. 25 et s.l.%S,om.H etiam C alioloco ADC etexA 27 uocabitD uocaui SQa.c.g suos] eius g hebream A 10 Sancti Hieronymi est. sequitur enim : ipsi autem immolabant Baalim. quod autem de adsumpto testimonio in euangelio minus est: splendebit et non quassabitur, donec ponat super terram iudicium, uidetur mihi accidisse primi scrip- toris errore, qui legens superiorem sententiam in uerbo iudicii esse 6 finitam putauit inferioris sententiae ultimum uerbum esse 'iudici- um' et pauca uerba, quae in medio, hoc est inter 'iudicium' et 'iudi- 7 cium', fuerant, praetermisit. rursumque, quod apud Hebraeos legi- tur: etinlegeeiusspcrabuntinsulac, Mattheus sen- sum potius quam uerba interpretans pro lege et insulis nomen io posuit et gentes. et hoc non solum in praesenti loco, sed, ubicum- que de ueteri instrumento euangelistae et apostoli testimonia pro- tulerunt, diligentius obseruandum est non eos uerba secutos esse, sed sensum et, ubi Septuaginta ab Hebraico discrepant, Hebraeum 8 sensum suis expressisse sermonibus. puer igitur dei omnipotentis is iuxta dispensationem carnis adsumptae, qua ad nos mittitur, sal- uator est appellatus. ad quem et in alio loco dicit pater: m a- gnum tibi est uocari puerum meum, ut congreges tribus Iacob. hic est uinea Sorech, quae interpretatur 'electa', hic filius amantissimus, in quo sibi conplacuit anima dei, non quo 20 deus animam habeat, sed quod in anima omnis dei monstretur affec- tus. et non mirum, si in deo anima nominetur, cum uniuersa humani corporis membra secundum leges tropologiae et diuersas intelle- t gentias habere dicatur. posuit quoque spiritum suum super eum, spiritum sapientiae et intellegentiae, spiritum consilii et fortitudinis, a spiritum scientiae et pietatis et timoris dei, qui in specie columbae l*Os.ll,2 3*Esai. 42,4 9 *Esai. 42, 4 17 *Esai. 49, 6 19 cf. Esai. 5, 1-7. Onom. s. 33, 24; 50, 24 20 cf. Matth. 12, 18 25 cf. Esai. 11,2-3 26 cf. Matth. 3, 16 etc. 1 bahalim 6'83 bhalim D 2 autem] aut 83 ads. 83 ass. (assumto G) cel. 4 in terram G in terra D inter (r eras.) A 5 errorem Aa.r.D iudicium B 6 finitum C 7 in] inter G 8 praetermittit C 12 strumento AD 13 se- cutusB 14 ab] ad Aa.c.m2B 16 adsiimtaeP assumptaeDCB qua]quod4D 17insJ.G 18tibi]ubiB grcges B 19 hoc ex hec m2A haec g uinea Ap.c.mZ sorec C qui B 20 hie GB hic est cel. filius meus amant. A ait. quo G quod cet. 21 deus] ipse 83a.c.m2 monstratur SJa.c. 22 dno 83 cum in uniuersa A 23 membra] mensa B tropholo(o ex e 4)giae(e B) AB 26 scientiae] sapientiae C et pictatis om.G dei G(cj. LXX) domini cet. Epistula CXXI 2 11 dcscendit super eum, de quo et Iohannes Baptista a deo patre au- disse se narrat: super quem uideris spiritum sanc- tum uenientem et manentem in eo, ipse est. et i u d i c i u m g e n t i b u s n u n t i a b i t, de quo et in psalmis 5 legimus: deus, iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis. qui et ipse loquitur in euangelio: non enim pater iudicat quemqua m, sed omne iudicium dedit filio. non contendet sicut agnus ductus ad uictimam, 10 non contendet in subuersione audientium. neque clama- 10 bit iuxta illud, quod Paulus apostolus scribit: omnis clamor et ira etamaritudoauferatur a liobis. noncla- m a b i t, quia Israhel non fecit iudicium, sed clamorem. n e q u e a u d i e t q u i s q u a m i n p 1 a t e i s siue foris u o c e m e i u s. o m n i s enim gloria filiae regis ab intus et arta l» et angusta uia est. quae ducit ad uitam. unde in plateis uox illius non audietur. in quibus confidenter agit sapientia latam spa- liosamque uiam non ingrediens, sed arguens atque condemnans. unde et illis, qui foris erant, non sua uoce, sed per parabolas loque- n batur: harundinem, inquit, quassatam non confrin- 20 g e t siue, ut Septuaginta transtulerunl. c a 1 a m u m f r a c t u m non conteret. calamus fractus, qui fuit ante uocalis et in laudes domini concinebat. appellandus est Israhel, qui quondam inpegit in angularem lapidem et cecidit super eum fractusque in illo est; prop- terea dicitur de eo: increpa, d o m i n e, b e s t i a s c a 1 a m i 2 *Ioh. 1, 33 3 Matth. 12, 18 5 Ps. 71, 2 6 *loh. 5, 22 SMatth. 12,19 cf.Esai.SS^etAct.S^ 9Matth.12.19 cf. IITini. 2, 14 10 *Eph. 4, 31 11 Esai. 42, 2 12 *Matth. 12, 19 cf. Esai. 42, 2 14 *Ps. 44, 14 cf. Matth. 7, 14 16 cf. Matth. 7. 13 18 cf. Marc. 4, 11 etc. 19 Matth. 12, 20 20 *Esai. 42, 3 23 cf. Esai. 28, 16 etc. 24 *Ps. 67, 31 ldiscenditSB et] add. in (eras.) G iohanne G 2 se s l.m2A,om.D uiderit B 3 uen.] discendentem 83 in eam C super eum S8 4 iudicium tuumJ etom.SBfl 51egimusom.C tuum om.C ScontenditSB ductus estcodd.praeterG%S 9 contendit A contendSJ clamauitOA 11 clamauit A 13 platheis B 15 unde] add. et A {exp.)%}B 16 audietur (e eras.) C auditur cet.; add.,sed eras. in quibus uox illius non audietur G in om.SB lata D non latamC 18 illis scripsi in hisGADB liisSBC per om.A 19 arund. GC^ax. 21antea4DC in om.A 22 continebat4a.c.m2C concinnabat /( qmSB quoniam e Sancti Hieronymi et in Icsu uolumine torrens appellatur Cane, id est 'calami', qui 12 aquas habet turbidas, quas elegit Israhel. purissima Iordanis fluenta contemnens reuersusque mente in Aegyptum et deside- rans caenosam ac palustrem regionem peponesque et caepe et alia et cucumes ollasque Aegyptiarum carnium rectissime per 5 Esaiam appellatur calamus fractus, cui qui inniti uoluerit, pertun- detur manus eius. qui enim post aduentum domini saluatoris euan- gelicae interpretationis spiritum derelinquens in Iudaicae litterae 13 morte requiescit, istius cuncta opera uulnerantur. 1 i n u m quoque fumigans non cxtinguet, populum de gentibus congrega- 10 tum, qui extincto legis naturalis ardore fumi amarissimi et qui no- xius oculis est tenebrosaeque caliginis inuoluebatur erroribus. quem non solum non restinxit et redegit in cinerem, sed e contrario de par- ua scintilla et paene moriente maxima suscitauit incendia ita, ut to- tus orbis arderet igne domini saluatoris, quem uenit mittere super 1» 14 terram et in omnibus ardere desiderat. secundum tropologiam quid nobis uidetur de hoc loco, in commentariolis Matthei breuiter ad- notauimus. iste autem, qui harundinem quassatam non confregit et linum fumigans non extinxit, iudicium quoque perduxit ad uic- toriam, cuius iudicia uera sunt, iustificata in semet ipsis, ut iustifi- 20 1 cf. Ios. 16, 8 sec. coil. Alex. et Onom. s. 26, 9 4 cf. Num. 11, 5 et Ex. 16, 3 6 cf. Esai. 42, 3 cf. Esai. 36, 6 8 cf. II Oor. 3, 6 9 Esai. 42, 3 Miitth. 12, 20 10 cf. Ps. 105, 47 11 cf. Prou. 10, 26 15 cf.Lnc. 12, 49 17 cf. Hieron. comm. in Matth. 12, 20 18 cf. Esai. 42, 3 et Matth, 1|, 20 19 cf. Matth. 12, 20 20 cf. Ps. 18, 10 cf. Ps. 50, 6 1 hiesu GS8 torren apellatur B canae 58 canne B cannae f 2 cont. fl.iord.4DC iordannis G contempnens 58 B 4 coen. ADC cen. B p»eponesque A coepe D cepe GCB 5 halia ex halea m2 (s.l. allia m2)A halea D allia CB cucumesG (c/. Neue-Wagener I 3 213) cocumeres Aa.c.m2D cucumeres cel. recentissime(s.2.etrectissimem2)il 6isaiam58B iic.lcrit.-l pertunditurSp.cm2perturdetur(exp.,s.i.perforeturm2)4 9cuntaC lOgent] add. nonA(exp.)D 11 extinctus ez extinctum m2A 12ques.2.5B 13 o/t. non om.B re(s s.(.m2)tincxit 4 estinxit C extinxit S8B redegit ex rediit m2A redigitJB e] est D*t(eorr. in e m2)A,om.B 14 suscitabit Dp.e. 16 orbisom.B anlere B 16 trophologiam AB quid ex quod m2A quicquid D 17 uidere- turSJp.c.B com(n DJmentariis AD adnotabimus Dp.c. 18 arund. S8CB ras. 3 Utk (s.l. con m2) frcgit A conf ringet B 19 extincxit A istinxit Ga.c.mS iud. quoque perd. om.Q Epistula CXXI 2-3 13 cetur in sermonibus suis et uincat. cum iudicatur, et tam diu lumen praedicationis eius in mundo resplendeat nulliusque conteratur et uincatur insidiis, donec ponat in terra iudicium et inpleatur illud, quod scriptum est: fiat uoluntas tua sicut in caelo s e t in terra. et in nomine eius gentes spera-is b u n t siue in lege eius sperabunt insulae. quo modo enim insulae turbine flatuque ucntorum et crebris tempcsta- tibus feriuntur quidem, sed non subuertuntur in exemplum euan- gelicae domus, quae super petram robusta mole fundata est, ita 10 et ecclesiae, quae sperant in lege et in nomine domini saluatoris, loquuntur per Esaiam: ego ciuitas firma, ciuitas, quae obpugnatur. 3. Quem sensum habeat, quod vn euangelista Mattheo scriptum est: si quis uult posl me uenire, abneget se ipsum. quae est 15 sui abnegatio aut quomodo, qui sequitur saluatorem, se ipsum negat? — De quo in tertio commentariorum eiusdem Matthei libro ita breuiter locutus sum : qui deponit ueterem hominem cum operibus eius, negat se ipsum dicens: 'uiuo autem non ego, uiuit uero in meChristus', 20 tollitque crucem suam et mundo crucifigitur. cui autem mundus crucifixus est, sequitur dominum crucifixum. quibus nunc haec addcre possu- s mus : postquam ostendit discipulis suis, quod oporteret eum ireHierusalem et multa pati a «ssacerdotibus et scribis et principibus sacer- dotum et occidi, adsumens eumPetrus coepit 1 cf. *Esai. 42, 4 4 Matth. 6, 10 5 Matth. 12, 21 6 *Esai. 42, 4 8 cf. Matth. 7, 24 etc. 11 *Esai. 27,3 14 *Matth. 16, 24 17 Hieron. comm. in Matth. 16, 24 cf. Eph. 4, 22 19 *Gal. 2, 20 20 cf. Matth. 16, 24 21 cf. Matth. 16, 24 etc. 23 *Matth. 16. 21-23 1 dum ADC iudicaret 83B — rit G 2 nullius quoque A 5 alt. et otn.C 7 uent.J uentuC et s.f.JB 8 sed]ct AB 9quiB supraC petram(m exp.)A robustam B mole ex ole m2A 10 qui B sperabunt B s.perant 83 superat C alt. in om.G U csayam B isaiam 83a.cC 12 qui B quae non D opp. GC 13 habet Ga.c. ht 83fl 14 uenire post me C semet C 16 qui seq.] quis sequens Ap.c.m2 salu.] add. si m2A abnegat j 16 commentariolo 33 17 sumloc(q83)utusS3/J 18 eius] suis AC.om.D 19iami!Oii£ 22 haecom.C 23suisom.CB 24 oportet D ire] in ADC etom ADC 14 Sancti Hieronymi increpare et dicere: absit a te, domine, non erictibi hoc. qui conuersus dicit Petro: uadc post me, satanas, scandalum es mihi, quia non sapis, quae dei sunt, sed quae hominum. humano quippe timore pertcrritus passionem domini formidabat, et quo 6 modo audiens 'multa pati' et 'occitli' timebat, sic audiens: et tertia die resurget gaudere debuerat et tristitiam passi- t onis resurrectionis gloria mitigare. unde illo pro timore correpto loquebatur ad omnes 'discipulos' siue c o n u o c a u i t t u r b a m c u m d i s c i p u 1 i s s u i s, nt Marcus posuit, aut iuxta Lucam 10 dicebat ad cunctos: si quis uult post me ue- nire, abneget sc ipsum et tollat crucem suam et sequatur me. cuius exhortationis hic sensus est: non est delicata in deum et secura confessio. qui in me crcdit, debet suum sanguinem fundere. qui enim perdiderit animam suam in praesenti, is lucri eam faciet in futuro. cottidie credens in Christo tollit crucem suam et negat se ipsum. qui inpudicus fuit, uersus ad castitatem tempcrantia luxuriam negat; qui formidolosus et timidus, adsumpto robore fortitudinis priorem esse se nescit. iniquus, si sequatur iustitiam, negat iniquitatem; stultus, si Christum confiteatur dei 20 4 uirtutem deique sapientiam, negat stultitiam. quod scientes non solum in persecutionis tempore et necessitnte martyrii, sed in omni conuersatione, opere, cogitatione, sermone negemus nosmet ipsos, qui ante fuimus, et confiteamur eos, qui in Christo renati sumus. idcirco enim dominus crucifixus est, ut et nos, qui credimus in eum a et peccato mortui sumus, crucifigamur cum ipso dicamusque, quod Paulus apostolus docuit: c u m C h 1 i s t 0 c r u c i f i x u s s u m 6cf.Matth.l6,21 Miitth.17,22.20,19 9 cf. Matth. 16, 24 *Marc.8,34 ll*Luc.9,23 16cf.Matth. 10, 39ctc. 16cf.Luc. 9,23 20 cf . I Cor. 1 , 24 26 cf. Rom.6,2 27*Gal.2,19 3 antana. Aa.c.m2DC 5 formidauit AD — bit C 6all.6tomGAD 7 resurget (— git83)] resurgere g (c/. Matih. 16, 21) 8 mitigaret Aa.c.m2C lOlucaiuD 12semetC 13 exort. GADli non] nos C 14 delicta Aa.c.m2C delccta Ap.c.mZ delictum D deum et] deo sed D credet H 15 su am] a dd. propter me lt 16 lucrif. eam g futurum 8 cot. AD quot. C xpm GC 18 tcmperantiam 9}Da.C. — tiae^ luxoriam^SB formidulosusO tumidusS 19 se esse SBC si s.l.A 20 confitetur B/f 21 deique] et dei £ 22solum om.R in om.g 24 pr. qui] quid B quod £ 26 que 8.1.5B 27 apost. paul. C Epistula CXXl 3-4 15 et: mi hi.au tem absitgloriari nisi in cruce do- m ini mei Iesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo. qui cuni Christo cruci- i . fixus est, despoliet principatus et potcstates et triuniphet eas in s ligno. unde et [in euangelio secundum lohannem] in typum eorum, qui in domino credituri erant et se cum illo crucifixuri, Simon Cyrenaeus portat crucem eius [quam iuxta alios euangelistas prior ipse portauit]. 4. Quid uult significare, quod in eodem Mattheo seriptum est: ta uae praegnantibus et nutrientibus in illis die- bus et: orate, ne fiat fuga uestr a hieme uel sab- bato? — Quod ex superioribus pendere manifestum est. cum enim euangelium Christi cunctis gentibus fuerit praedicatum et uenerit consummatio uiderintque abominationem deso- jslationisi quae dicta est a Danihcle propheta, stantem in loco sancto, tunc praecipitur his, qui in Iudaea sunt, ut fugiant in montes, et, qui in tecto, ne descen- dant tollere aliquid de domo sua, et, qui in'agro, ne reuertantur auferre tunicam suam. de quibus in coninientariis eiusdem Matthei 2 t» plenius diximus. statimque coniungitur: uae praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. in quibus diebus ? quando aborninatio desolationis steterit in loco sancto. quod quidem iuxta litteram de aduentu antichristi praedicari nulli dubium est, quando persecutionis magnitudo conpellit fugere et graues uteri paruulique 1 Gal. 6, 14 4 cf. Cot 2, 16 5-8 cf. Ioh. 19, 17. Matth. 27, 32. Marc. 15, 21. Luc. 23, 26 10 Matth. 24, 19 *Matth. 24, 20 12 cf. Matth. 24, 14 14 Matth. 24,15 cf. Dan. 9, 27 16 cf. Matth. 24,16— 18 etc. 19 cf. Hieron. comrn. inMatth. 24, 15—18 20 Matth. 24, 19 22 cf. Matth. 24, 15 etDun. 9, 27 2 nostri ? 4 dispoliet S6 spoliet ADC pr. in omGAD 5 in eu. sec. Ioh. et quam — portauit e nola marginali male intdlecta in Hieronymi t«xtum irrepserunt Ioh.] Matthaeum j 6 symon D3)li 7 cy(ci fl)rcneu(ea; o m2A)s codd. iux B 8 portabit D 11 ne] ut non 83 12 exuperioribus GD 14 consumatio B que s.l.O abhomin. 1&DB 15 claniele GC dailiholo 58 17 f ugiant] fiant (sint m2)A w montcs G (c/. Mare. 13, 14 et Imc. 21, 21) in montibus AD ad montes 58B (c/. Matlh. 24, 16) ad montibus C quae C ne]non4fflB discendantSB descendat4Z> 18reuertaturG4D 19 ciusdem] hic desinilG 20 subiungitur4p.c.m2 21 inquibus dicbtisom.Z) 22 abhomi- natioSJDB abhominatione C 23 anthicristi 4a.c.m2D antixristi Ap.c.m2 est om.B 24 conpellet Ap.c.mZ fuge, A 16 Sancti Hieronymi lactantes fugam retardant, licet quidam Titi et Uespasiani aduer- sus Iudaeos et praecipue Hierusalem obsidionem pugnamque signi- 3 ficari ueliht. hiemem quoque et sabbatum sic interpretantur, ne eo tempore fugere conpellantur, quando duritia frigoris in agris et in desertis locis fugientes latere non patitur et obseruatio 5 sabbati aut praeuaricatores facit, si fugiant, aut hostium gladiis 4 subiacere, si sabbati otium et praecepta seruauerint. nos autem audientes dominum saluatorem, ut, qui in Iudaea sunt, ad mon- tana confugiant, ipsi quoque oculos leuamus ad montes, de quibus scriptum est: leuaui oculos meos ad montes, undei» u e n i e t a uxilium mi hi, et in alio loco: fundamenta eius in montibus sanctis et: montes in circu- itu eius et dominus in circuitu populi sui et: non potest abscondi ciuitas super mon- t e m p 0 s i t a, et discalciamus nos pellem litterae nudisque 15 pedibus cum Moyse ascendentes montem Sina dicimus : t r a n s- iens uidebo uisionem hanc magnam, ut possimus intellegere praegnantfcs animas, quae de semine doctrinarum et ser- monis dei initia fidei conceperunt et dicunt cum Esaia : a t i m 0 r e tuo, domine, concepimus et parturiuimus etao peperimus, spiritum salutis tuae fecimus su- $ per terram. sicuti enim semina paulatim formantur in uteris et tam diu non reputatur homicidium, donec elementa confusa suas imagines membraque suscipiant, ita sensus ratione conceptus, nisi in opera proruperit, adhuc uentre retinetur et cito abortio perit, 26 cum uiderit abominationem desolationis stantem in ecclesia et 8 cf. Matth. 24, 16 etc. 10 *Ps. 120, 1 1 1 Ps. 86, 1 12 Ps. 124, 2 14 *Matth. 5, 14 15cf.Ex. 3,5 16 »Ex. 3, 3 19 «Esai. 26, 1* 26 cf. Matth. 24, 15 etc. et Dan. 9, 27 1 factentes Ap.c.m2g quidem4S8a.c,Z) aduersumSBB 2praecipuaSB 3 sabbato Ap.c.m2 Isiom.C ex praecepto S8 seruarent S8a.c.m2 9ipseS8 leuemus Ap.c.m2g adJinC 11 ueniat 83 14 ciuitas latereSBB latere ciuitas ff 15 disculc(t B)iamus Aa.c.m2f&B discalciemus Ap.c.m2G pelle Ap.c.m2CB 16 moysen Aa.r.D ascendamus ADC in montem SB in montes (s exp.)B syna D.om.g dicemus Aa.c.m2C dicentes Ap.c.mZ dica- mus g 19 isaia SBC isaya B 21 fecimus C faciemus SB quem fecisti ADB 22sicutS8/i 23putaturC homicidiumj homo £ 24 membra»*que (Juil ra uel ta) A 25 prorumperit B in uentre g 26 abhom. S8DB Epistula CXXI 4 17 satanan transfigurari in angelum lucis et de istius modi Paulus foe- tibus loquitur dicens: filioli mei, quos iterum par- turio, donec Christus formetur in uobis. has « ergo reor iuxta mysticos intellectus esse mulieres, de quibus idem 6 apostolus scribit: mulier seducta in transgressione facta est; saluabitur autem per filiorum ge- nerationem, si permanserint in fide et cari- tate et sanctitate cum pudicitia. quae si de ser- mone diuino aliquando generarint, necesse cst, quae generata sunt, 10 crescere et primum accipere lac infantiae, donec perueniant ad so- lidum cibum et ad maturam aetatem plenitudinis Christi. o m n i s enim, qui lacte alitur, inperitus est in ratione iustitiae; paruulus enim est. hae igitur animae, 7 quae necdum pepercrunt siue quae necdum potuerunt ea, quae 15 generata sunt, alere, cum uiderint sermonem hereticum stantem in ecclesia, cito scandalizantur et pereunt et in tempestate atque in persecutionibus permanere non possunt, praesertim si otium ha- buerint bonorum operum et non ambulauerint in uia, quae Christus est. de hac abominatione hereticae peruersaeque doctrinae dicebat 8 20 apostolus, quod homo iniquitatis et aduersarius eleuet se contra omne, quod dicitur deus et religio, ita ut audeat stare in templo dei et ostendere se, quod ipse sit deus; cuius aduentus secundum operationem satanae et ea, quae concepta sunt, facit perire abortio et, quae nata, ad pueritiam et ad perfectam aetatem peruenire 25 non posse. quam ob rem orandus est dominus, ne in exordio fidei et creseentis aetatis oriatur hiems, de qua scriptum est: hiems 2 *Gal. 4, 19 5 *I Tim. 2, 14-15 10 cf. Hebr. 5, 12 11 cf. Eph. 4, 13 •Hebr.5,13 18 cf. Ioh. 14, 6 20 cf. II Thess. 2, 3-4 22 cf. II Thess. 2, 9 26 *Cant. 2, 11 lsatanamCB etom.C foet. panl.C fetibus B,omAD 2dicens om.fdB 4egoS8p.r.D mistico(eiu m2A)AB idem om.AD 7 si permanserit DC,Ap.r. supermanserit Aa.r. super manser B 9 gcnerarit g 10 perueniat SBB 11 ad om. 58 13 iusticie. et B haec 58 14 quae necdum] qui nec B peper ] add. siue quae necdum pari^ D siue— potuerunt om.C all. quae] qui B ea om.C 16 all. in om.C 18 op. bon. AD non om.C 19 abhom. S8W peruersoque B 21 et— 22 deus om.B 22 tamquam deus g aducntum Ap.c.m2 24 pr. et s.l.$j,om.B quae] eaque S8/i quae sunt g 26 et om ADB de qua scriptum est s.lm2$i,om.B quo Aa.c.m2D all. hiems om.B LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 2 18 Sancti Hieronymi t r a n s i i t, a b i i t s i b i, ne otio torpeamus, sed inminente naufragio suscitemus dormientem dominum atque dicamus: prae- ceptor, salua nos, perimus. 5. Quid sibi udit, quod scriptum est in euangelio secundum Lucam: et non receperunt eum, quoniam faciesb eius erat uadens i n H i er us a l e m. — Festinans dominus Hierusalem pergere, ut conplerenturdies adsumptionis eius etpascha celebraret, de quo dixerat: desiderio desideraui hoc pascha comedere uobiscum, et biberet calicem, de quo ait: calicem, quem dedit mihi pater, non bibam 10 i 1 1 u m ? omnemque doctrinam suam patibulo roboraret iuxta illud, quod scriptum est: cum exaltatus fuero, omnia traham ad me, obfirmauit faciem suam, ut iret Hierusalem. obfirmatione enim ct fortitudine opus est ad passionem spontc properantis ; unde et Ezechiheli, cui dixerat deus: fili homi- 15 nis, in medio scorpionum tu habitas et ne ti- meas eos: obfirmaui, inquit, faciem tuam et dedi facicm tuam aeneam et-frontem tuam ferream, ut, si forsitan surrexisset contra eum malleus uniuersae terrae, quasi incude durissima resisteret malleumque contereret, de quo 20 scriptum est: quomodo confractus est et contritus mallcus uniuersae terrae? etmisit nuntios, id est angelos, ante faciem suam. iustum enim erat, ut dei filio angeli ministrarent; siue angelos apostolos uocat, quia et lohannes, praecursor doniini, angelus appellatus est. cumque ingrcssi 2» 2 *Matth. 8, 25 et *Luc. 8, 24 5 # Luc. 9, 53 8 *Luc. 22, 15 10 Ioh. 18, 11 12 *Ioh. 12, 32 13 cf. Luc. 9, 51 15 *Ezech. 2, 6 17 *Ezcch. 3, 8-9 19 cf. Hier. 50, 23 21 Hier. 50, 23 22 *Luc. 9, 52 24 cf. Mal. 3, 1 et Matth. 11, 10 etc. 25 *Luc. 9, 52—53 1 imber abiit g 3 saluos nos fac 58 4 uult Ap.c. 5 quia C 6 erat] add. obfirmata B 7 in hier. pergere 58 pergere in hier. C conpleretur A et] ut AD 7 et 9 pasca B 9 uobiscnm ante quam patiar g biberet Engel- brecht bibere codd. calicem] de calice (— ce 58) 58B 12 fnero a terra £ 13 me ipsum C obfirm. — Hier. om.AD 15 properautes B — ti g ezechi- heli fdD ezechieli C zechieli A ihezechieli /} diTs B 16 et om.D nec Ap.c.m3 nes.l.m2A 17 obfirmaui D obfirma cet. 18 aereamAD eneam B tuum ferreumJ. 19ut]etAD 20 incudo S8D incus $■ conteret Aa.c.mZC 21 contrituj estC 22 et eras.A 23 filio dei 58 Epistula CXXI 4—5 19 essent uicum Samariae, ut praepararent ei, non susceperunt illum, quia facies eius erat ua- densin Hierusalem. hostili inter se Samaritani atque Iudaei discordant odio et, cum omnes oderint gentes, proprio contra se fu- 5 rore bacchantur, dum utriquc de legis possessione contendunt et in tantum se mutuo persequuntur, ut, postquam Iudaei de Babylonia sunt reuersi. aedificationem templi Samaritani inpedierint. cum- que uellent et ipsi cum eis aedificare templum, responderunt ludaei: non licet nobis et uobis aedificare domum do- 10 m i n i. denique pro summa iniuria pharisaei exprobrant domino: s nonne daemonium habes et Samaritanus es? et in parabola de llierusalem descendentis Hiericho Samaritanus poni- tur pro signo atque miraculo, quod malus bene fecerit, et ad puteiun Samaritanae scriptum est: non enim coutunturSama- is ritani Iudaeis. uidentes ergo Samaritae dominum I lierusalem pergere, id est ad hostes suos, quod audierant a discipulis eius, qui ad parandum hospitium uenerant, Iudaeum esse cognoscunt et quasi Iudaeum atque alienum et eum, qui ad inimicos pergeret, sus- cipere noluerunt. quamquam et alia nobis subiciatur intellegentia, • 20 quod uoluntatis domini fuerit non suscipi a Samaritis, quia festi- nabat ire Hierusalem ibique pati et sanguinem fundere, ne occupatus susceptione Samaritica et doctrina gentis illius passionis differret diem, ad quam uenerat sustinendam. unde dicit et in alio loco: non ueni nisi ad oues perditas domus Isra- 25 h e 1 et apostolis praecepit: ciuitates Samaritanorum 9 'I Esr. 4, 3 11 «Ioh. 8, 48 12 cf. Luc. 10, 30-37 14 'Ioh. 4, 9 24 *Matth. 15, 24 25 «Matth. 10, 5 1 praeparent A pararcnt B 2 susciperunt 83 4 oderit C 5 baccan- tur S8DB dum] cum 58B utique A 6 tanto 83 babil(ll Aa.r. )onia Ap.r.B 7 sint S3B sammarit. D semper samarit. 33B Samarit. semper g cumque —8 resp. om.B 8 uellint ex uelint 93 templum] domum dni (exp., s.l. tem- plum) 83 lOprae^. exprobant4 exprobrabantC dnm AD 12 para- bula 83D discend. 83 hiericho Ap.c.m2$ja.c. iericho C hierico Aa.c.m2 ierico B hierichum Sdp.c.D 13 malis^Z) etom.AD ad puteuin] aput<d B) eum Aa.c.miB 14 script. —15 Sam. om.B 15 crgo] autem ADC 16 ostis C qui] quia A 17 cognoscant Aa.c m2D 19 nobis] multa (exp.,s.l. nobis m2) 83 20 a super ras. 2 — 3 litl. m2A samaritanis B 21 ire in B,om.AC 22 samm. D passim 23 quem Aa.c m2 in om.C 25 ciuitatem g Sancti Hicronymi non intrabitis, uolens tollere omnem occasionem persecutionis Iudaicae, ne postea diccrent: 'crucifiximus eum, quia se inimicis 7 nostris et hostibus iunxerat'. f a c i e s igitur eiuseratpergcn- tis Hierusalem et idcirco iuxta alteram intellegentiam non receperunt eum Samaritae, quia festinabat ingredi Hierusalem. ut 6 autem non reciperent, fuit dominicae uoluntatis. denique apostoli in lege uersati, in qua tantum iustitiam nouerant oculum pro oculo, dentem pro dente, ulcisci nituntur iniuriam et imitari Heliam, ad cuius uocem duos pentecontarchas militum ignis absumpserat, dicuntque ad dominum: uis dicimus, ut ignis 10 descendat de caelo et consumat eos? pulchre u i s, inquiunt, dicimus; nam et Helias dixerat: si homo dei 8sum, ignis descendat de caelo super uos. ergo, ut apostolorum sermo efficientiam habeat, uoluntatis est domini. nisi enim ille iusserit, frustra dicunt apostoli, ut ignis descendat u super eos, et quodam modo uerbis aliis hoc loquuntur: 'si ad serui Heliae iniuriam ignis descendit de caelo et non Samaritas, sed ludae- os consumpsit incendium, quanto magis ad contemptum filii dei in 9 inpios Samaritas debet flamma saeuire!' e regione dominus, qui non ad iudicandum uenerat, sed ad saluandum, non in potestate, »t> sed in humilitatc, non in patris gloria, sed in hominis uilitate, incre- pat eos, quod non meminerint doctrinae suae ct bonitatis euan- gelicae, in qua dixerat : qui te percusserit in maxil- lam, praebe ei e.t alteram et: diligite inimi- cosuestros. 25 3*Luc.9,53 7Ex.21,24ctc. 9cf. IVReg. 1,9— 12ctl4 H)»Luc.9,54 HLuc. 9, 54 12 «IV Reg. 1, 10 et 12 19 cf. Luc. 9, 56— 56 21 cf. Matth. 16, 27 etc. 23 'Matth. 5, 39 uel *Luc. 6, 29 24 Matth- 5, 44 etc. 1 nc intraueritisA omncm om.AD 3crantZ) pergens.4/) 4 aliam £ 5 rcceperant B ingredi in SBB 6 autem] lioc (exp.,s.l. autem)58; add. ciim C 7 in lege] hic desinil C noucratZ) 9uocesfi dxus ADB pentecontarcas fi pentecontadas Aa.c.m2$i pentecostadas Ap.c.m2D pentecontarchos g 10 ad- sumpserat (ms S8B) Aa.c.mVB, fd p.c. ass. D adsumerct 58 a.c dicemus D 11 discendatSB consummat^lZ) pulcrc /) 12 dicemus D 13 cgo sum 58 discendat 58 nosj eos 58a.c.B 14 hab. eff. (cff. s.i.»»258) 58B 16 ucrbis aliis s./.»i258 loquitur.4Z) 17 d(exp.)e caelo 58 ccelo (sic)B sed ct AD 18 fili a.c.mflA 20 iudicandos SBa.c. uindicandum A 21 pr. in om.A alt.inom.B gloriam B 23 maxilla B Epistula CXXI 5—6 21 6. Alteram de euangelio Lucae quaestiunculam proposuisti: qui sit tiUicus iniquUatis, qui domini uoce laudatus est. cuius cum uellem scire rationem et de quo fonte processcrit, reuolui uolumen euangelicum ct inter cetera repperi, quod adpropinquan- i tibus saluatori publicanis et peccatoribus, u t a u d i r e n t e u m, murmurabant pharisaei et scribae dicentes: quare iste pcccatores suscipit et comedit cum e i s? qui locutus est eis parabolam centum ouium et unius perditae, 2 quae inuenta pastoris humeris reportata est, et, cur esset proposita, io statim intulit: dico uobis: sic erit gaudium in caelo supcr uno peccatore paenitentiam agente magis quam super nonaginta nouem iustis, qui non habent opus paenitentiam. aliam quoque para- 3 bo!am dccem dragmarum uniusque perditae et repertae cum pro- l» posuisset, simili eam fine conpleuit: sicdicouobis:gaudi- um erit coram angelis dei super uno peccatore paenitentiam agente. tertiam quoque parabolam proposuit 4 hominis habentis duos filios et diuidentis inter eos substantiam. cum- quo. minor facultatibus perditis egere coepisset et comedere siliquas, to porcorum cibum, reuersus ad patrem susceptus ab eo cst. frater quoque inuidens senior patris uoce corripitur, quod laetari debuerit et gaudere, quia frater eius mortuus fuerat et reuixit. perditus et in- uentns est. has tres parabolas contra pharisaeos et scribas locutus 5 est, qui nolebant rccipere pacnitentiam peccatorum et publicanorum n salutem. dicebat autem, inquit, et ad discipulos suos — haud dubium, quin 'parabolam 1 — , sicut prius ad scribas et pharisae- os, qua parabola ad clementiam discipulos hortaretur et aliis uerbis diceret: d i m i 1 1 i t e e t d i m i 1 1 e t u r u o b i s, ut in oratione 1 cf. Luc. 16, 1-8 5«Luc. 15, 1-2 8 cf. Luc. 15, 3-6 10«Luc. 15,7 13 cf. Luc. 15, 8-9 15 «Luc. 15, 10 17 cf. Luc. 15, 11— 32 22 cf. Luc. 15, 24 25 Luc. 16, 1 28 *Luc. 6, 37 1 posuisti B 2 quis g uillicus g 5 saluatore SB 7 suscepit A 8 eis om.B 9 quae s.l.fQ qui B 12iustosSB 13 pae(e)nitentia4S8Z^).c.,R aliam] <M. decem A(exp.)D{eras.) quoquc] que ex quaque m2A 14 drachmarum g gemmarum B 18 diis (del.) hominis 93 19 silicas B 20 cibum om.B 21 quoque]queS8 correptus est f 22 perditus orat B /«r/.etom.83 23 has ergo4 phariseorum et B 25 autem rfei.SB 26hautS8f aud B quinom.SBfl 27 qua] que. ex quia mlA cohortaretur 58 (co exp.)B dic. ucrbis c 28 di- mittite] dimitte B ut] et AD 22 Sancti Hieronyrai dominica libera fronte poscatis: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus 6 n o s t r i s. quae est ergo parabola ad clementiam discipulos prouo- cantis? homo quidam erat diues. qui habebat uili- cum siue dispensatorem; hoc enim olxovdfiog significat. uilicus 5 autem proprie uillae gubernator est, unde et a uilla 'uilicus' nomen accepit. olxovdfiog autem tam pecuniae quam frugum et omnium, quae dominus possidet, dispensator est. unde et Olxovofiixbq Xeno- fontis pulcherrimus liber est, qui non gubernationem uillae, sed dis- 7 pensationem uniuersae domus Tullio interpretante significat. iste 10 igitur dispensator accusatus est ad dominum suum, quod dissipasset substantiam eius. quo uocato dixit: quid hoc audio d e te? redde rationem dispensationis; neque enim ultra mea poteris dispensare. qui dixit in semet ipso: quid faciam, quia dominus meus aufert a meis dispensationem? fodere non ualeo, mendica- re erubesco. scio, quid faciam, ut, quando sub- lata mihi fuerit dispensatio, suscipiant me sin domos suas. uocauitque singulos debitorum domini sui et dixit primo: quantum debes do-20 mino meo? qui dixit ei: centum batos olei. ait illi: tolle cautionem tuam et sedens cito scribe quinquaginta. deinde ad alium locutus est: tu autem quantum debes? ille respondit: centum coros tritici. dicit ei: tolle cautionem tuamss lMatth. 6, 12 4Lue. 16, 1 11 cf. Luc 16, 1— 2 12 «Luc. 16. 2 15 *Luc. 16, 3-14 1 dom. lib.] dominicali uera D 3 ad clem.] clementia ad Aa.c.mZD 3 prouoc.] cohort mtis 58B 4 oilL S 5 enim] autcm AD OIKONOMOYC A («./. iconomus m?) D uffl. B 6 uillici Ali uillicus g 7 OECONOMOC 58 OIK(OK A)ONOMOYCA (s.l. iconomus m2) D oeconomus B 8 OIKONO- MOYC A («./. icoriomus. iconomicus m2) /; oeconomikoc(— cus B) »B Xeno- phontis g 9 pulccrrimus D 11 dissiparet D dispensaret (s.l. dissipasset m2)S8 dissiparet uel dispensaret B 12 sustautiam DB quo ex qui m2A 13 red- dereSB disp. tuaeg 14 mea (m eras.) 58 ea B quid B intra semet ipsum 5 15ameom.fi 17 e(ae.A)rubescam Aa.c in2D 18 fuerit mihi A 19 suas] suos 58o.cZ) uocau(b 0)it itaquc AD dcbitores 4p.c.ro2S8 21 batos] cha- dosA ait(i cros.)ille^ 22tuamom4Z> 23 ad alium]alio4 24atille<4D 25 choros AD dicit<iuc AD dixitque g Epistula CXXI 6 et scribe octoginta. et laudauit dominus uili-9 c u m siue dispensatorem iniquitatis, quod prudenter fecerit: quia filii saeculi huius prudentiores sunt-filiis lucis in generatione sua. et ego dico suobis: facite uobis amicos de iniquo mamona, ut, quando defecerit, recipiant uos in ae- terna tabernacula. qui fidelis est in paruo, et in multisfidelis estet, qui in minimo iniquus est, et in multis iniquus erit. si ergo in iniquo 10 lomamona fideles non fuistis, quod uerum est, quis uobis credet? et si in alieno fideles non fuistis, quod uestrum est, quis dabit uobis? nemo seruus potest duobus dominis seruire. aut enim unum habebit odio et alterum dili- uget aut unum audiet et alterum contemnet. non potestis deo seruire ct mamonae. audie- bant autem haec omnia pharisaei, qui erant auari, et subsannabant illum. totum parabolae huius 11 textum posui, ut non nobis intellegentiam aliunde quaeramus et to in parabola certas nitamur inuenire personas, sed interpretemur eam quasi parabolam, hoc est similitudinem, quae ab eo uocatur, quod alteri nagapdXXevai, hoc est adsimilatur, et quasi umbra prooemiumue ueritatis est. si ergo dispensator iniqui mamonae is ' domini uoce laudatur, quod de re iniqua sibi iustitiam praepara- ss rit, et passus dispendia dominus laudat dispensatoris prudentiam, quod aduersus dominum quidem fraudulenter, sed pro se pru- denter egerit, quanto magis Christus, qui nullum damnum 23 cf. Luc. 16, 9 1 dlfs (del.,s.l. dominicus m2)SB uill. DB 5 m&mona Apassim 6 de- (ezp.)fecerit (add. is s.l.m2)A defe(defi m258)cerint 58Z) deferint P defeceritis £ suscipiantB 8 multo £ est om.B etom.AD all.iaom.g 9 multo g erit] estD alt.ia om.Aa.c.m2D 10 uerum f uestrum codd. 11 uob. crcditSBcredituob.ADcredetuob. j 14habet4D diligit^SBB 15 aut] ut Aa.c.m2et%a.c. 20 parabo(u 83)las ASda.r.,DB 21 qui B 22alterB IIAPABAMEP(S D)AI A (s.l. parabamesai m2) D adsimulatur S8B adsimi- lata Ap.c.m2 et om.AD 23 prooemiumue scripsi procmium S8 prohemium D praemium AB praeuium g est uer. A sicA 24 pracparet A 25 dispen- dium AD 24 Sancti Hieronymi sustinere potest et pronus est ad clementiam, laudabit discipulos suos, si in eos. qui sibi crediti sunt, misericordes fuerint! denique post parabolam intulit : et ego dico uobis: facite uobis 18 amicos de iniquo mamona. iniquus autem mamona non Hebraeorum, sed Syrorum lingua diuitiae nuncupantur, quod de ini- 6 quitate collectae sint. si ergo iniquitas bene clispensata uertitur in iustitiam, quanto magis sermo diuinus, in quo nulla est iniquitas, qui et apostolis creditus est, si bene fuerit dispensatus, dispensatores suos leuabit in caelum! quam ob rem sequitur: qui fidelis est i n m i n i m o, hoc est in carnalibus, ct in raultis fidelis 10 e r i t, id est in spiritalibus. qui auteminparuoiniquus e s t, ut non det fratribus ad utendum, quod a deo pro omnibus est creatum, iste et in spiritali pecunia diuidenda iniquus erit, ut 14 non pro necessitate, sed pro personis doctrinam domini diuidat. 'sin autem', inquit, 'carnales diuitias, quae labuntur, non bene dispen- is setis, ueras aeternasque diuitias doctrinae dei quis credet uobis ? et si in his, quae aliena sunt — alienum est autem nobis omne, quod saeculi est — infideles fuistis, ea, quae uestra sunt et proprie homini deputata, quis uobis credere poterit?' unde corripit auaritiam et dicit eum, qui amat pecuniam, deum amare non posse. igitur et apostolis, 20 15 si uelint amare deum, esse pecunias contemnendas. unde scribae et pharisaei, qui erant auari, aduersum se dictam intellegentes para- bolam subsannabant eum carnalia et certa et praesentia spiritali- bus ac futuris et quasi incertis praeponentes. Theophilus, Anti- • ochenae ecclesiae septimus post Petrum apostolum episcopus, qui 25 quattuor euangelistarum in unum opus dicta conpingens ingenii sui nobis monumenta dimisit, haec super hac parabola in suis 3 *Luc. 16, 9 9 *Luc. 16, 10 21 cf. *Luc. 16, 14 llaudauitAD 2 si in] siue (ue inras. m2)A credituri sibi £ si(s.l.tn2) miscricordes fuerunt A 3 uobis dico g 4 iniquo Ap.c.m2,om.g mamona autcm g 5 sirorum Aa.c.m2B 6 sint] s S8 iniquitas] iniqua D res (s.l.mS) iniquaA 8 et om.AD bene fuerit] hic incipil </• 91euauit<P llid]hoc£ 12 non om.B ad]at<£ 13 creatum s.l.4> creditum^ diuidendc$ ut]siSB 14 si AD 15 inquit om.AD camalis <P dispensatis g 16 que om.B credit 58$ dct AD 17 qui li cst autcm <f autem est cet. a nobis ADB 18 in (eras.SB) ca S8</'B 19 dep. hom. AD corripit] add. etiam (exp.)ft 20 amet B 21 pec. esse g 23 subsanabant D pr. et eras.A ut ? incerta <? ceteraiL alt. ct s.l.$jB 24 qualisi (U eras.) SB qualis$ incerti $ tlieo- filus 4S8* anthiochenae S80 antiocene B anthiocenacnae $ Epistula CXXI 6 commentariis est locutus : diues, qui habebat uilicumu siue dispensatorem, deus omnipotens est, quo nihilestditius. huiusdispensatorPaulus, qui ad pedes Gamaliel sacras litteras didicit, legem 5 d e i susceperat dispensandam. qui cum coepis- set credentes in Christo persequi, ligaie, occi- dere et omnem domini sui dissipare substan- tiam, correptus a domino est: Saule, Saule, quid me persequeris? durum est tibi contra stimu- io lum calcitrare. dixitque in corde suo: quid faci- 17 amPquimagisterfui et uilicus, cogor essedi- scipulus et operarius. fodere non ualeo. omnia enim mandata legis, quae terrae incubabant, cerno destructa et legem et prophetas usque 15 ad lohannem Baptistam esse finitos. mendicare erubesco, ut, qui doctor-fueram Iudaeorum, cogar a gentibus et a discipulo Annania salutis et fidei mendicare doctrinam. faciam igitur, is quod mihi utile esse intellego, ut, postquam «oproiectus fuero de uilicatione mea, recipiant me Christiani in domos suas. coepitque eos, qui prius uersabantur in lege et sic in Christo cre- diderant, ut arbitrarentur se in lege iustifi- candos, docere legem abolitam, prophetas «spraeterisse et, quae antea pro lucro fuerint, reputari in stercora. uocauit itaque duos de plu- 1» ribus debitoribus. primum, qui debebat centum 1 Theophil. Antioch. comm. in euang. 3 cf. Act. 22, 3 8 Act.* 9, 4 et26,14 12Luc.l6,3 14 cf. Luc. 16, 16etc. 15Luc.l6,3 17 cf. Act. 9, 10 23 cf. Gal. 2, 16 et 3, 11 25 cf. Phil. 3, 8 1 loc. est B uill. B 2 dei B 3 disp. est 18p.c.m2g 4 gamalihel <P Gamalielis g et legem £ 5 dispensare D 9 tibi cst AD stimulo <f>a.c. — los B 10 quid faciam om.B 11 qui] quia AD quia qui g sui B ets.i.<f> uill. Aa.c.B 13 enim om.AD incobant mut. in incohabant el in incubant 83 incubebantB 14 distructa sB<f> alt. et] atque £ 15 finitus ( — tas m2)A 17cogorS8 annania 4a.e.S8<? anania cel. 18 et] ac g 19 postquam om.B 20 uill. AB 21 eis Ap.c.m2 22 et —23 lege tn mg. sup. m2%j,om <I> xpm B 23 ut] ne B 24 diccre AD abol.] add. et sic in mg.mZ^ prophctias g 25lucraS8 fuerant 58 26 de] e s.l.mZA plurimis^l 27debeatB 26 Sancti Hicronymi batos olei, eos uidelicet, qui fuerant ex gentibus congregati et magna indigebant misericordia dei, et de centenario numero, qui plenus est atque perfectus, fecit eos scribere quinquagenarium, qui proprie paenitentium est iuxta iubeleum & ctillam in euangelio parabolam, in qua alteri quingenti, alteri quinquaginta denarii dimit- sotuntur. secundum autem uocauit populum lu- daeorum, qui tritico mandatorum dei nutri- tus erat et debebat ei centenarium numerum, 10 et coegit. ut de centum octoginta faceret, id est crederet in domini resurrectionem, quae octauae diei numero continetur, et de octo conpleretur decadis, ut de sabbato transiret ad primam sabbati. ob hanc causam a domino prae- is dicatur, quod bene fecerit et pro salute sua in euan- gelii clementiam de legis austeritate mutatus sit. 21 quodsi quaesieris, quare uocetur 'uilicus iniquitatis' in lege, quae dei est: iniquus erat uilicus, qui bene quidem offerebat, sed non bene diuidebat credens 20 in patre, sed filium persequens, habens deum omni- potentem, sed spiritum sanctum negans. prudentior itaque fuit Paulus apostolus in transgressione legis filiis quondam lucis, qui in legis obseruatione uer- sati Christum, qui dei patris uerum lumen est, per- 25 22 diderunt. Ambrosius, Mediolanensis episcopus, quid de hoc loco senserit, in commentariis eius legere poteris. Origenis et Didymi in hanc parabolam explanationem inuenire non potui et, utrum 6 cf. Leu. 25, 10 etc. 6 cf. Luc. 7, 41-42 12 cf. uol. II p. 60, 13 cum adnot. 18 cf. Lnc. 16, 8 22 cf. Luc. 16, 8 2 misericordiam D$ 4 quinquagin. 93* 5 penitentum D iobeleum D,$a.c. iubilcum Aa.c. iubilaeum g 7 qui(ez ataquagenta 4> denari B 11 octuag. $ octoag. 8} 12 credere Aac.m2D resurrectione </>B qui*B 13 octauo B — ua ex uc $ continet <£ 14 conplerct <J completur £ decadis Ap.c.m2 decades cet. dccadibus f sabb. legis g 16 quod ex qui A faceret ex feceret $ 18 uilicus s.i.S8,om.<P uill. Aa.r.B 19 uill. AB 21 pa- tiem ADB 24filiusB 2bdeis.l.B 26 ambrosiusquidem^D 27conm. D4> dydimi <t> didimi cet. 28 hac parabola ADB Epistula CXXl 6-7 ■11 abolita sit temporum uetustate an ipsi non scripserint, inccrtum habeo. mihi iuxta priorem interpretationem hoc uidetur, quod de iniquo mamona debeamus nobis amicos facere non quoslibet pauperes, sed eos, qui nos possint recipere in domos suas et in 5 aeterna tabernacula, ut, cum eis parua praebuerimus, recipiamus ab ilhs magna et dantes ahena nostra suscipiamus et seminemus in benedictione, ut metamus benedictionem; qui enim parce seminauerit, parce et metet. 7. Quo sensu accipiendum sti, quod in epistula legimus ad 10 Romanos: uix enim pro iusto quis moritur; nam pro bono f orsitan quis audeat mori. — Duae hereses ex occasione huius testimonii, quod non intcllegunt, diuerso quidem errore, sed pari inpietate blasphemant. Marcion enim, qui iustum deum et creatorem legis facit et prophctarum, bonum autem 15 euangehorum et apostolorum, cuius uult esse filium Christum, duos introducit deos: alterum iustum et alterum bonum. et pro iusto adserit uel nuUos uel paucos obpetisse mortem, pro bono autem, id est Christo, innumerabiles martyres extitisse. porro Ar- » rius iustum ad Christum refert, de quo dictum est: deus, iudi- 20 cium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis — et ipse de se in euangelio: non enim pater iudicat quem- quam, sed omne iudicium dedit filio et: ego, si- cut audio, ita iudico — , bonum autem deum patrem, de quo ipse fihus confitetur : quid me dicis bonum? nemo 25 est bonus nisi unus deus pater. cumque hucusque blas- phemiae suae deuios calles potuerit inuenire, in consequentibus in- pingit et corruit. quomodo enim pro patre quis audet mori et pro 8 3 cf. Luc. 16, 9 7 cf. II Cor. 9, 6 *II Cor. 9, 6 10 Rom. 5, 7 19P9.71.2 21*Ioh. 5, 22 22'Ioh. 5,30 24«Marc. 10, 18 uel *Luc. 18, 19 1 teraporis 58* 3 raammona codd.praeterD 4 possunt 58 5 suos 58 6 suspiciamus g 7 benedictionem (m exp.) <P ut met. ben. om.S8 (add. ut met. in benedictione rn2) <P 11 duo Aa.c.m2D diues B 12 hoccasione SBa.c. hoccansione <Pa.r. 13 par 58* phlasphaemant <P marcliion B martion A martionem D martiiim <P 15 euangelii S80 16 alt. iust. et s.Z.m2S8,o»i.<£ 17 obpet. ex pet. 58 obpetissem tf> appet. ex oppet. A 18 xpo AD xpm B xpi (s l.m2) patre 58 patrem <I> martyrum <I> 22 et om.g 23 ita] sic £ ad dcum £ (sed anacolulhon Hieronynw concedendum) 25 unus] solus AD 26 potuerint AD 27 conruit D<l> 28 Sancti Hieronymi filio uix inoritur, cum propter nomen Christi tantus martyrum san- guis effusus sit? qui igitur simpliciter hunc exponit locum, hoc potest dicere, quod in ueteri lcge, in qua iustitia est, uix pauci in- uenti sint, qui suum fuderint sanguinem, in nouo autem instru- mento. in quo bonitas est atque clementia, innumerabiles extiterint 5 martyres. sed ex eo, quod posuit : forsitan quis etiam audcat m 0 r i et pendulo gradu sententiam temperauit, in- ueniri posse nonnullos, qui audeant mori pro cuangelio, ostendit non sic accipiendum, sed ex superioribus et inferioribus sensum 4 loci huius debere tractari. dicens enim Paulus apostolus se gloriari 10 in tribulationibus, quia tribulatio patientiam ope- ratur, patientia probationem, probatio spem, spcs uero non confundit, quae ex eo certam habeat pro- missionem, quia caritas dei effusa est in cordibus nostris pcr spiritum sanctum, qui datus estis n 0 b i s, secundum illud, quod deus dixerat per prophctam : e f f u n- dam de spiritu meo super omnem carnem, miratur bonitatem Christi, quod pro infirmis et inpiis et pcccatoribus mori uoluerit et mori oportuno tempore, de quo ipse dicit : t e m p 0 r e oportuno exaudiui te et in die salutis auxiliatus 20 s u m t u i et rursum : ecce tempus accepta bile, ecce t dies salutis. quando omnes peccauerunt, simul inutiles facti sunt, non fuit, qui faceret bonum, non fiut usque ad unum. incre- dibilis crgo bonitas et inaudita clementia mori pro inpiis — uix enim pro iusto aliquem et bono suum sanguinem fundere metu mortis 2» cuncta terrente; nam inueniri interdum, ut aliquis pro re iusta et bona audeat mori — , caritas autem dei, quam in nobis habuit, hinc 6 •Rom. 5, 7 11 »Rom. 5, 3-5 14 *Rom. 5, 5 16 *Ioel 2, 28 19»Esai.49,8et»IICor. 6. 2 21 *II Gor. 6, 2 22 cf. Ps. 13, 3 2quidB 4 sunt ADB fuderunt .Aa.r.$ 5extiterB 6 potuitS8a.e.<? 7 ct] cx <Pa.c. in Aa.c.mH temperabit D inuenire Aa.c.m2<P 8 audiant <P 9 ex upcrioribus Dli ex superibus <P 10 tractaturi dicns B apostulus <P,om.g 1 1 quia] que B 12 patientia] pacientiam (m eras.)A ; add. autcni 58 probatio uero AD 13 ucro] autem AD confundat <l> 14 qui B dei] di § <P effus- sus <I> diffusa A sit <PB 16 dix. deus * 17 mirabatur AD 18 imp. et inf. AD 21 ecce nunc ulroque loco g 22 dies om.B 23 facere B 24 clem. inaud. AD morinonB 25 et pio bono B metu <P 26torrcnteB inter- dumpotost? utoni.0 pro re] p B 27 quam habuit in nobis s quae in nobis est AD hic D<1> Epistula CXXI 7-8 29 maxime conprobatur, quod, cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est et sublata est de terra uita eius et pro i n i q u i t a t i b u s populi ductus est ad mortem et portauit peccata no- sstra et tradita est in morte anima illius et cum iniquis reputatus est, ut nos inpios et infirmos et peccatores pios et robustos et iustos faceret. nonnulli ita inter- s pretantur: si ille pro nobis inpiis mortuus est et peccatoribus, quanto magis nos absque ulla dubitatione pro iusto et bono Christo 10 debemus occumbere! iustum autem et bonum non putemus esse diuersum ncc aliquam proprie significare personam, sed absolute iustam rem et bonam, pro qua difficulter interdum aliquis in- ueniri potest, qui suum sanguinem fundat. 8. Quid sibi uelit, quod ad Romanos scriiit apostolus: o ccasi- uone accepta peeealum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. — Ponamus totum testimonium et singula Christi auxilio disscrentes, quid nobis uideatur, simpliciter indicemus non praeiudicantes tuo sensui, quid uelis intellegere, sed nostram sententiam breuiter explicantes. 2oquid ergo dicimus? lex peccatum est? absit. sed peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. occasione autem accepta pec-8 catum per mandatum operatum est in me omnem 25 c o n c u p i s c e n t i a m. s i n e 1 e g e e n i m p e c c a t u m mortuum erat, ego autem uiuebam sine lege ali- quando, sed, ubi uenit mandatum, peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat ad uitam, hoc esse ad 20 mortem. peccatum enim occasionc accepta per lRom.5,8 2*Esai.53,8 4*Esai.53,4 5*Esai.53,12 14Rom.V,8 20 *Rom. 7, 7-25 5morteni£ 6 deputatus ? 9 nos om.B nlla om.li Christo om.AD 10 obcnmbere <PB 12 et— difficulter s.l.m2S8,om.<P;a<ld. sed g 14 scribsit SBp.c.m2 17 qnid— 18 sensui om.B quid] quod D 18 incitemus * 20quodB dicemusB 23 concupiscis %a .c.<P 24 operatum om.B 26uiu. —28 autem om.B aliq. sine lege g 30 Sancti Hieronymi 3 mandatum seduxit me et per illud occidit. ita- que lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est, mibi mors est? absit. sed, ut peccatum appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mor-5 tem, ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. scimus enim, quia lex spirita- lis est, ego autem carnalis £\\m, uenundatus sub peccato. quod enim operor, ignoro. non enim, 4 quod uolo, hoc ago, sed, quod odi, illud facio. si 10 autem, quod nolo, hoc facio, consentio legi, quia bona est. nunc autem iam non ego operor illud, sed, quod habitat in me, peccatum. scio enim, quianonhabitatinme, hocestincarnemea. bo- num. uelle enim adiacet mihi, perficere autem is bonum nequaquam. non enim, quod uolo, facio b o n u m, s o d, q u o d noloinalum, hocago. siautem, quod nolo, hoc facio, noniam ego operor illud, ssed, quod habitat in mc, peccatum. inuenio igi- tur legem uolenti mihi facere bonum, quia mihi 20 malum adiacet. condelector enim legi dei se- cundum interiorem hominem. uideo autem a 1 i- am legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis. infelix ego 25 homo, quis me liberabit de corpore mortis hu- ius? gratia dei per Iesum Christum, dominum 6 nostrum. quomodo medicina non est causa mortis, si osten- dat uenena mortifera, licet his mali homines abutantur ad mortem et uel se interticiant uel insidientur inimicis, sic lex data est, ut pec- 3» catorum uenena demonstret et hominem male libertate sua abuten- 2 sanctum et om.AD 3 est om.g 4 adpareat 4> appereat A 6 pecca- tum] pcccantura B 7 per mand. om.B spiritualis Ap.c.m2 13 inhabitat D 14 quia] quod g 15 uelle enim del A adiacct— 16 ncquaq. om.A autem] hoc $ 16 nequaq.] non iuucnio g non cnim s.l.m2A 17 ffial] facio mal. $ autem]hoc$ 18 nolo ego.4DB hoc] auteni </> iam non g 19habitetfl 20 uolentem 58* 21 adiecit 83 sccundum— 23 legi om.B 24 legem AD legi <P 25 quae] quod S8<PB 26 liberauit A%4> 27 deo g 31 monstra rct AD monstret g libertati $ Epistula CXXI 8 31 tem, qui prius ferebatur inprouidus et praecipiti (uia) labebatur, freno legis retineat et conpositis doceat incedere gressibus, ita ut seruiamus in nouitate spiritus et non in uetu- s t a t e 1 i 1 1 e r a e, id est uiuamus sub praeeepto, qui prius in 5 modum brutoium animalium dicebamus: manducemus et bi ba mus; cras enim moriem ur. quodsi subintrante lege. 7 quae docet, quid facere, et prohibet, quid non facere debeamus, uitio nostro et incontinentia fcramur contra scita legalia, uidetur lex causa esse peccati, quae, dum prohibet concupiscentiam, quodam 10 modo eam inflammare cognoscitur. saecularis apud Graecos sententia est: quicquid licet, minus desideratur. ergo e contrario, quicquid non licet, fomentum accipit desiderii. unde etTullius de par- ricidarum suppliciis apud Athenienses Solonem scripsisse negat, ne non tam prohibere quam commonere uideretur. igitur lex apud con- g 15 temptores et legum praecepta calcantes uidetur esse occasio delicto- rum, dum prohibendo, quod non uult fieri, ligat eos uinculis manda- torum, qui prius absque lege peccantes non tenebantur criminibus. haec diximus legem, quae per Moysen data est, intellegentes. uerum, quia in consequentibus scriptum est: iex dei et lex carnis atque 80 membrorum, quae pugnat aduersum legem mentis nostrae et capti- uos nos ducit in lege peccati', simulque quattuor leges contra se dimi- cantes in uno loco scriptas esse cognosco, non absque re arbitror, si requiram, quot genera legis in scripturis sanctis esse memorentur. dicitur lex, quae per Moysen data est, secundum illud, quod scriptum » 15 est ad Galatas: quotquot enim ex operibus legis 2 Rora. 7, 6 5 1 Cor. 15, 32 6 cf. Rom. 5, 20 11 cf. Otto, Sprichw. der Roemer p. 193 12 cf. Cicero pro Roscio Amer. 70 19 cf. Rom. 7, 22—23 23-p. 33, 8 cf. Origenes, Philocalia c. 9, 1-2 25 *Gal. 3, 10* 1 praecipiti uia scripsi eoll. Cic. pro Flacco 105 praecipiti Aa.c.D praecipi- tio Ap.c. praecipitia S8a.c.</> per praecipit(c B)i& S&p.c.B 2 frenos B doccre Aa.c.m2D 4 est s.l.AD 5 dicebamur B degcbamur (sic)9)<P 6 moriamur D<Pa.c. quodsi] quod sibi <P 7 et— alt. facere om.B alt. quid ex qui m2A quod * 8 incont. nostra B 10 cognoscatur SBtfta.c. 1 1 quicquod Ap.c.m2 quidquid SBD ergo om.AD 12 accepit Aa.c.m2D parricidiarum AD pari- darum <P 13 subpl. <Pp.c. aput etheniendis (dis corr. in ses)'/' 14 quam] quia Aa.c.D 17 tencbatur A — bamur DB 18 huec in mg.S8,om.<I> pro <P 20 aduersus g 21 pr. legem AD 22 abs g 23 quac(i> *)ram S8</' quod A58 a.c.m2,D<P 25 galathas A quodquod D<P Sancti Hicronymi sunt, sub maledicto sunt, scriptum est enim: ma- ledictus omnis, qui non permanet in omnibus, quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea. et rur- sum in eadem epistula: lexpropter praeuaricationes posita est, donec ueniret semen, cui repromis-s sum est, disposita per angelos in manu medi- atoris. et iterum: itaque lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur. post- quam autem uenit fides, nequaquam ultra sub paedagogo sumus. omnes enim filii dei estisi» loper fidem, quae est in Christo Iesu. historia quo- que, quae praecepta non continet, sed, quid factum sit, refert, ab apostolo lex appellatur : dicite mihi, qui sub lege uul- tis esse, non audistis legem? scriptum est enim, quiaAbraham duos filios habuit, unum de an-i» cilla et alterum de libera. sed qui ex ancilla, secundum carnem natus est, qui autem per re- 11 p r o m i s s i o n e m, d e 1 i b e r a. sed et psalmi lex appellantur: ut conpleretur sermo, qui in lege eorum scriptus est: quia odicrunt me gratis. Esaiae quoque propheti- «o am legem apostolus uocat: i n lege scriptum es.t: quoni- am in aliis linguis et in labiis aliis loquar p o p u 1 o huic et nec sic exaudient me, dicit dorainus. quod iuxta Hebraicum et Aquilam in Esaia scriptum repperi. appellatur lex et mystica intellegentia scripturarum: 2» 12 seimus, quia lex spiritalisest. et extra haec omnia 4 *Gal. 3, 19 7 *Gal. 3, 24—26 13 *Gal. 4, 21-23 19 »Ioh. 15, 25 21 *I Cor. 14, 21 24 cf. Esai. 28. 11—12 2(i •Rom. 7, 14 3 in (s.l.j libro scripta sunt legis </' 4 uaricationes4o.c.ra2 praeuaricatione S8p.c.m2 7 pedngoga nostra 4>B jort. recle 8 postquam] post B 10 fuimus B oni S8 12 quoil quitfquid £> quicquid 4 facturum <M 13 mihi inquit B 14 legem non legistis g 16 ct om.AD 18 de lib. pcr repr. SBa.c.f 19 scrip- tnm A consoriptus £ 20 odio habuerunt g csaye B isaiae SS* esaiam AD prophctam A prophetia Dp.c. 22 olt. in om.AD aliis labiis SB aliis (seq. ras. 3 IUL) </' (c/. ad 24) 23 sic exaudiet me 4>B sic me exaudient A sinc cxaudi- ent D 24 iuxta labiis 4> (cj. ad 22) hehracicum D haebrrj(i g./.)cum <? esaiam Aa.r.D hesayam B isaia S3<£ scriptum om.AD 25 lcx ct] etiam lex g script. intellig. ? script. scientia AD 26 omnia haec * Epistula CXXI 8 33 naturalem legem scriptam in cordibus nostris idem apostolus docet: cum enim gentes, quae non habent legem, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, isti legem non habentes sibi ipsi sunt lex, qui in- sdicant opus legis scriptum in cordibus suis testimonium praebente illis conscientia. ista lex. quae in corde scribitur, omnes continet nationes et nullus hominum est, qui hanc legem nesciat. unde omnis mundus sub peccato et uni- uersi homiues praeuaricatores legis sunt et idcirco iustum iudicium 10 dei est scribentis in corde generis humani: 'quod tibi fieri nolueris, alteri ne feceris'. quis ignoret homicidium, adulterium. furta et n oninem concupiscentiam esse malum ex eo, quod sibi ea nolit fieri ? si enim mala esse nesciret, numquam sibi doleret inlata. per hanc naturalem legem et ("ain cognouit pcccatum suum dicens: m a i o r 15 c a u s a m e a, q u a m u t d i m i 1 1 a r. et Adam et Eua. eo- gnouerunt peccatum suum et propterea absconditi sunt sub ligno uitae. Pharao quoque, antequam lex daretur per Moysen, stimulatus lege naturae sua crimina confitetur et dicit: d o m i n u s i u s t u s. ego autem et populus meus inpii. hanc legem nescit 14 20 pueritia, ignorat infantia et peccans absque mandato non tenetur lege peccati. maledicit patri et parentes uerberat et, quia necdum accepit legem sapientiae, mortuum est in eo peccatum. cum autem mandatum irenerit, ho:- e-t tempus intellegentiae adpetentis bona 25 et uitantis mala, tunc incipit peccatum reuiuiscere et ille mori rcusque cssc peccati. atque ita fit, ut tempus intellegentiae, quo dei mandata cognoscimus, ut perueniamus ad uitam, operetur in nobis mortem, si agamus neglegentius et occasio sapientiae) seducat nos 2*Rom. 2,14—15 10 *Tob.4,15(16);cf.Otto, Sprichw. derRocmerp. 16 14 *Gen. 4,13 15 cf. Gen. 3, 8 18 *Ex. 9, 27 22 cf. Rom. 7, 8 cf. Rom. 7, 9—10 26 cf. Rom. 7, 10—11 2 legem nonhabent AD 4 ipsi sibi AD 6 probente <!> perhibente g 7 quae] qui non (nS8)930 contincnt S8$B 8 est] est nisi qui adhuc qui ad- huc (stc) expers est rationis /} legem om.A 10 dei om.A hum. gen. AD uolueris Ii 11 quis enim AD furtum g 12 ea om.AD nollit Aa.r. nolet B 13nequaquam£ doleret sibi esse g 14 caim B maiorestg 17farao4DW 18natura<£ et sJ.SB dsA 20 pueritiam <P 21 patri et matri c; 22 mortuus B 25 uitantes Aa.c.m2D reuiuescere Aa.c.m2 reuisccre Da.c. reuilescere B illi more <!> 27 operetur] oportet B LVI. Hieron. Epist. III, H i 1 b e r g. 3 34 Sancti Hieronymi atque subplantet et ducat ad mortem, non quo intellegentia pec- catum sit — lex enim intellegentiae sancta et i usta et bona est — sed per intellegentiam peccatorum atque uirtutum mihi peccatum nascitur, quod, priusquam intellegercm, peccatum esse non noueram. is atque ita factum est, ut, quod mihi pro bono datum est, meo uitio 5 mutetur in malum et — ut hyperbolice dicam nouoque uerbo utar ad explicandum sensum meum — peccatum, quocl, priusquam habe- rem intellegentiam, absque peccato erat, pracuaricatione mandati incipiat mihi esse peccatius. prius quaerimus, quae sit ista concupi- scefltia, de qua lexclicit: non concupisces. alii putant illud esse 10 mandatuni, quod in decalogo scriptum est: n o n concupi- sces rem proximi tui. nos autem per concupiscentiam om- nes perturbationes animae significatas putamus, quibus maeremus 16 et dolemus, timemus et concupiscimus. et hoc apostolus, uas electi- onis, cuius corpus templum erat spiritus sancti et qui dicebat: is an experimentum quaeritis eius, qui in me lo- q u i t u r, C h r i s t i ? et in alio loco: Christus nos rede- m i t et rursum : uiuo autem iam non ego, uiuit autem in meChristus, non de se loquitur, sed de eo, qui post peccata uult agere paenitcntiam, et sub persona sua fragili- 2» tatem describit condicionis humanae, quae duorum hominum, 17 interioris et exterioris, pugnantium inter se bella perpetitur. in- terior homo consentit et scriptae et naturali legi, quod bona sit et sancta et iusta et spiritalis; exterior: e g o, inquit, c a r n a 1 i s 2 c.f. Rom. 7, 12 9 cf. Rom. 7, 13 10 Rom. 7, 7 11 *Ex. 20, 17 et •Deut. 5, 21 14 cf. Act. 9, 15 15 cf. I Cor. 6, 19 16 *1I Cor. 13, 3 17 Gal. 3, 13 18 *Gal. 2, 20 24 *Rom. 7, 14—15 1 quod Dp.e.m2g intcllegentia] intcllegentiac S8<f 2 iuxta 1) sed per] semper A 3 intellegentia Ap.c. 6 hyp. dicain] hypei bolicam </> hiperbolicam (s.l. ce di <mM.m2)S8 hiperbolice A yperbolice B 7 quod (d exp.)A 8 eram (s.l.m2A)ADB praeuaricatione scripsi per (oni.S8</') praeuaiicationem codtl. '.) peccatius D peccatus (peccatQ p.c.m2)A peccati S8 (peccatum p.c.m2)<P pecca- tum /( peccantius peccatum g prius om.AD quacramus g 10 concupi- scis S8a.c.<P 11 decalogum <P concupiscis S8</' concupis (m jine pag.)B 13 signif. csse S8 mcrcmus^DB — murS3</> 14 dolemusS8</'/i gaudemus4/> haec exhacm2yl 17 Christi] xps4p.c.ni2S8 noseinonm24 18iterum4Z) iamS8.oni.ee/. 19 uero AD 20 uult post pecc. AD post om.B 21 discri- bil SB 23 scriptac] scripta est </' all. et s.l.m2SQ,mn.<I> naturale <P lege S8 Epistula CXXl 8 35 • sum, uenundatus sub peccato. quod enim ope- ror, nescio etnon, quod uolo, hoc a g o, sed, q u o d o d i. si autem exterior facit, quod non uult, et operatur, quod odit, ostendit bonum esse mandatum et non se operari, s quod est malum, sed habitans in sua carne peccatum, hoc est incentiua corporis et desideria uoluptatis, quae propter posteros et sobolem insita cst humanis corporibus et, si fines fuerit egressa, uertitur in peccatum. se unusquisque consideret et, accusator sui, 18 tractet incentiua uitiorum, quomodo et in sermone et in cogitatione 10 et in calore corporis saepe loquatur et cogitet et patiatur, quod non uult; nolo dicere 'faciat', ne sanctos uiros uidear accusare, de quibus scriptum est : e r a t h o m o i 1 1 e u e r u s, inmacu- latus, iustus dei cultor, recedens ab omni opere m a 1 o, et de Zacharia et Elisabeth : erant autem iusti 15 ambo in conspectu dei, ambulantes in omnibus mandatis et iustificationibus domini absque q u e r e 1 1 a. et praeceptum est apostolis : estote perfecti, 19 sicut et pater uester caelestis perfectus est. numquam autem hoc apostolis imperaret, nisi sciret hominem posse 20 esse perfectum. nisi forte hoc dicamus, quod 'recedens ab o m n i m a 1 o' emendationem significet et de erroribus pueritiae et uitiis lasciuientis aetatis transitum ad correctionem atque uir- tutes, iustitiam quoque, quae in Zacharia et Elisabeth praedicatur, foris essc, concupiscentiam uero, quae nunc habitare in membris 2 5 nostris dicitur, uersari intrinsecus. sed apostolis non pueris praeci- pitur, uerum iam aetatis robustae, ut adsumant perfectionem, quam et nos confitemur in aetate esse perfecta. nec haec dicentes 20 adulamur uitiis, sed auctoritatem sequimur scripturarum, quod 12 *Hiob 1, 1 14 *Luc. 1, 6 17 Matth. 5, 48 20 "Hiob 1, 1 23cf.Luc. 1,6 25 cf. Matth. 5, 48 3 odii D 5 habitant B 6 incentiua scripsi uita l $a.c.<P uit(c /J)ia cet. 7 sobulem D finis AftD fine </> fuerit om.A 9 ct in cog. om.AD 11 nolo s.'.S8.oro.<£ sancto uiro <Pp.r. de]eAD 12estoro./J ilie homo AD uerus et g 14 zacaria /i passim helisabeth ( — t D)D<PH Elizabeth g autcm omAD 15 anibulant * 17 querela Dp.r.B quaerella S8 WetomAD 19 posse om AD 21 emendatiorcm (— c— D) AD et s.l.m2^,om.AD 22 et dc uitiis 5 corrcptionem D atque oro.58 uirtutis %,<Pp.c. 23 quae] quod AD hclisabeth (— t D) D<PB Elizabeth g 25 sed et AD 36 Sancti Hieronymi nullus homo absque peccato et conclusit deus omnes sub peccato, ut omnibus misereatur, absque eo solo, qui peccatum non fecit, nec dolus inuentus est in ore eius. unde et per Salomonem dicitur, quod scrpentis uestigia non inueniantur in petra. et ipse de se dominus : e c c e, inquit, uenit princeps 5 mundi istius et nihil in me inuenit, id est sui 21 operis suique uestigii. ob hanc causam iubetur nobis, ne exprobre- mus homini reuertenti a peccatis suis et ne abominemur Aegyptium, quia et ipsi quondam in Aegypto fuimus et de luto ac lateribus Phara- oni extruximus ciuitates et quia captiui ducti sumus in Babylonem 10 lege peccati, quod in membris nostris morabatur. cumque uideretur extrema desperatio, immo aperta confessio omnem hominem diaboli laqueis inretiri, conuersus in se apostolus, immo homo, sub cuius persona apostolus loquitur, agit gratias saluatori, quod redem- ptus sit sanguine eius et sordes in baptismate deposuerit et nouum js Christi adsumpserit uestimentum et mortuo uetere homine natus sit homo nouus, qui dicat: miser ego homo, quis me li- berabit de corpore mortis huius? gratias ago deo per Iesum Christum, dominum no- 22 s t r u m, qui me de corpore mortis liberauit. quodsi cui non uidetur 20 sub persona sua hoc apostolum de aliis dicere, exponat, quomodo Danihel, quem iustum fuisse nouimus, quasi de se dicat, cum pro aliis deprecetur: peccauimus, inique fecimus, iniuste gessimus, inpie egimus et recessimus ac de- 1 ef. Gal. 3, 22 et Rom. 11, 32 2 *Esai. 53, 9 4 cf. Prou. 30, 19 5*Ioh.l4,30 8 cf. Deut.23,7 9 cf.Ex.1,11— 14 10 cf. IV Reg. 24, 14— 16 11 cf. Rom.7,23 17 *Rom. 7,24-25 22 cf. Dan. C',22 23 *Dan. 3,29-31 1 homo sit g et] scd 58 2 ut — 3 fccit tn mg. inj. <P omnium 58 solo om.58 3 inu. est dol. ? •> huius AD 7 nestigia <P causa B ncc <P 8 reucrtente A abhom. (— tur A) codd. 9 qui AD laterc AD 10 ciu. extr. g abstruiraus * f uimus B babilonem B bal(l eras. )billonem A ccs (del.) lldelegefi moratur 58$ 12disper. A confessio B 13 inriteri <P in- rctiti B 14 loquebatur AD 15 eius om.<I> salu (del.) eius 58 baptismatis <I> — smoAD disposuerit <P l(lucteri$ 17ego8.J.m24 liberauit(corr.m2.A) codd. 18 grat. ago deo] gratia di (dni A)AD 20 corporis morte 58p.c.0/i mortis corporc D 21 apostolus g 22 daniel B dic D 23 deprecatur AD iniusta <I> 24 ac] et 58 declimabimus <P Epistula CXXI 8 37 clinauimus a mandatis tuis et iudiciis et non obaudiuimus seruos tuos prophetas, qui locuti sunt in nomine tuo ad reges nostros 5 e t principes et patres et ad omnem populum terrae. tibi, domine, iustitia, nobis autem con- f usio. illud quoque, quod in tricesimo primo psalmo dicitur: 23 peccatum meum cognitum tibi feci et ini- quitatem meam non abscondi. dixi: confite- lobor aduersum me iniustitiam meam domino, et tu remisisti inpietatem peccati mei. pro hoc orabit ad te omnis sanctus in tempore oportuno, non Dauid et iusto uiro et — ut simpliciter loquar — prophetae, cuius uerba narrantur, sed peccatori congruit. cumque 15 iustus sub persona paenitentis talia profudisset, a deo meretur audire : intellegere te faciam et docebo te in uia hac, in qua ambulabis; confirmabo super te oculos meos. in tricesimo quoque septimo psalmo, cuius 24 titulus est: in commemorationem, ut doceat nos semper 20 peccatorum nostrorum memores esse debere et agere paenitentiam, tale quid legimus: non est pax ossibus meis a facie peccatorum meorum. quoniam iniquitates meae eleuatae sunt super caput meum, quasi onus graue adgrauatae sunt super me. cor- ssruptae sunt et putruerunt cicatrices meae a facie insipientiaemeae. adflictus sum et in- curuatus sum nimis. totus hic apostoli locus ct in superi- 28 oribus et in consequentibus, immo omnis epistula eius ad Romanos 8 *Ps. 31,5-6 16*Ps.31,8 19 *Ps. 37, 1 21 *Ps. 37, 4-7 1 et iudiciis tuis g alt. et om.<I> 2 audiuimus AD 5 et ad s.l.<P ad B 6 iusticia tua B 7 tri(e <f )censimo 83$ trinccnsimo (utrutnque n eras.) A 8 in- iustitiam <P 10 aduersus B 12 hac 83 orauit eodd. tcpore B 15 ad deum 83 16 intellege B 17 in quam $ qua D quam A 18 meos om.B tricensimo4 tricisirao 83,<£a.c. 19 commcmoratione Dp.r. 20 deberet(t eras.) etA 23 caput — 24superom.fl 24 grauatae AD&a c. 25 cicatri(ce s.l.)s me $ a facie ins. meae om.93</> 26 curuatus g 27 nimis] usquc in (ad D) finem^D totus — p. 38. 1 nimiis bis B apost. loc.] apostolicus D,B (utroque loco) apostolus A in(s.!.)superi(o s.l.)bus<P 28 conseq. sensus B (tUroque loco) 38 Sancti Hieronymi nimiis obscuritatibus inuoluta est et, si uoluero cuncta disserere, nequaquam mihi unus liber, sed multa et magna scribenda erunt uolumina. 9. Quare apostolus Paulus in eadem ad Romanos scribit epistula: optabam eg o ipse anathema esse a Christo 5 pro f r atrib us meis et propinquis meis iuxta carnem, qui sunt I sr ahelitae, quorum adoptio et gloria et testamenta et legislatio et cultus et repromissiones, quorum patres, ex quibus est Christus iuxta carnem, qui est super om- 10 z nia deus benedictus in saecula, amen? — Re uera ualida quaestio, quomodo apostolus, qui supra dixerat: q u i s nos separabit a caritateChristi? tribulatio an angustia an persecutio an fames an nudi- tas an periculum an gladius?et rursum : confido 15 autem, quia neque mors neque uita neque angeli neque principatus neque praesentia neque futura neque fortitudines neque e x- celsa neque profundum neque alia creatura poterit nos separare a caritatc dei, quam ha-20 bemus in Christo Iesu, domino nostro, nunc sub iureiurando confirmet et dicat: ueritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in spiritu sancto, quoniam tristitia mihi est magna et continuus doloras cordi meo; optabam enim anathema esse ipse a Christo pro fratribus meis et propinquis siuxta carnem et reliqua. si enim tantae est in dominum 5*Rom. 9,3-5 12*Rom.8,35 15 *Rom. 8, 38-39 22*Rom.9,l-3 1 nimis * obuoluta AD et] ut AD 2 magna et multa erunt scri- benda AD 5 ipse ego D ipso <P anatcraa Qa.c.B 6 ct] ac £ alt. meis om. s -8<P (c/.p.40,10) 7 ihlAD 8 et g). ettest. ctleg.om.* 9 promissiones Wn.c.&B etexg 12supra]sunt(exp.)A quisexqui33</> 13 separauit codd. prai terB as./.S 14 angustia iti niy.SB 18 fortitiuiinisSBa.c * fortitudoAD 21 subom.* 22confirmat33 Christo] seq.ras. 3 Utt.%},add.iTiuAD 24 mea] prehibente (sic, exp.) <1>, om.B 25 est mihi AD ct om. B 26 cordi meo s.f.SB corde meo_<Pa.c. ipse om.AD 28 in deum tantae est g tanta A<P dnm B dm AD dno S8<7' Epistula CXXI 8—9 39 caritatis, ut ncc metu mortis nec spe uitae nec persecutione nec fame nec nuditate nec periculo nec gladio possit separari a caritate eius, et, si angeli quoque et potestates et uel praesentia uel futura et omnes caelorum fortitudines et excelsa pariter ac profunda et uniuersa simul 5 creatura ei ingruat — quod nequaquam potest fieri — , tamen non separetur a caritate dei, quam habet in Christo Iesu, quae est ista tanta mutatio, immo inaudita prudentia, ut pro caritate Christi nolit habere Christum? et ne ei forsitan non credamus, iurat et confir- 4 mat in Christo ct conscientiac suae testem inuocat spiritum sanctum, 10 se habere tristitiam non leuem et fortuitam scd magnam et incredi- bilem et habere dolorem in corde, non qui ad horam pungat ct trans- eat, sed qui iugiter in corde permaneat. quo tendit ista tristitia? ad quid proficit incessabilis dolor? optat anathema esse a Christo et porire, ut alii salui fiant. sed si consideremus Moysi uocem rogantis 15 deum pro populo Iudaeorum atque diccntis: si dimittis eis peccatum suu m, d i m i 1 1 e; s i n a u t e m n o n u i s, deie me de libro tuo, qucm scripsisti, perspiciemus eundem et Moysi et Pauli erga creditum sibi gregcm affcctum. pastor s enfin bonus ponit animam suam pro ouibus, mercennarius autem, 20 cum uiderit lupum uenientem, fugit, quia non sunt cius oues. et hoc ipsum est dicere : optabam anathema esse a Christo et: d e 1 e m e d e 1 i b r o, q u e m s c r i p s i s t i. qui enim de- lcntur de libro uiuentium et cum iustis non scribuntur, anathema fiunt a domino. simulque cerne apostolum, quantae caritatis in «5 Christo sit, ut pro illo cupiat mori et solus pcrire, dum modo omnc in illum credat hominum genus, perire autem non in 15 *Ex. 32,31— 32 18 cf. Ioh. 10,11— 12 21*Rom.9,3 22*Ex.32,32 cf. Ps. 68, 29 1 caritatis (ti eras.)A pcrsecutiones (ei — nis) B 2 cius] di B 4 pr. et om.<I> ac] et H simulque <I> 5 creaturae D ei om.S3D et A 6 scpara- tur D<P Christum lesum g ista om.li 7 inpriulentia /( 8 crederemus Ji 111 non]et non^D pr.etjacg fortitam A%)a.c.m2 11 pr, ets./.</> ad s.l.<1> pugnat codd. praeler B 13 perficit <1> 14 si om.<l> Moysis f 15 dnm B dimittes <Pp.c. eis ex ei 35 16sin]sig autcm eras.4> uis autem <1> 17 et rae /} 18 eandem SBa c.<I> Moysis g erga] ergo et <P pastor enim] pastorem <P pastor AD&a.c.m2 19 ponet <P ouibus suis g 20 uenientera om.AD 22 delere rae 33* libro tuo AD 25 Christum g 26 illo 33 40 Sancti Hieronymi perpetuum, sed inpraesentiarum. qui enim perdiderit animam 6 suam pro Christo, saluam eam facit. unde et de quadragesimo tertio psalmo adsumit exemplum : quoniam propter te mor- tificamur tota die, reputati sumus ut oues o c c i s i o n i s. uult ergo apostolus perire in carne, ut alii saluen- 5 tur in spiritu, suum sanguinem fundere, ut multorum animae conser- uentur. quod autem anathema interdum occisionem sonet, multis 7 ueteris instrumenti testimoniis probari potest. et ne leuem putemus esse tristitiam ct modicam causam doloris, iungit et dicit: pro fratribus meis et propinquis iuxta carnem. 10 quando propinquos appellat et fratres iuxta carnem, in spiritu a se ostendit alienos. quorum est, inquit, a d o p t i o, quae signi- ficantius Graece dieitur vlo&eoia, de quibus quondam dominus lo- quebatur : filius primogenitus meus Israhel et: filios gcnui et exaltaui, nunc dicit: filii alieniis 8 mentiti sunt mihi. et quorum gloria, utdecunctis gentibus eligerentur in peculiarem populum dei. e t q u o r u m tcstamenta, unum in littera, alteram in spiritu, ut, qui prius in carne seruierant caerimoniis lcgis abolitae, postea seruirent in spiritu mandatis euangelii sempiterni. et legislatio adso utrumque respondet: et noui et ueteris tcstamenti. et cultus, id est uera rehgio. et repromissiones, ut, quicquid repro- missum est patribus, conpleretur in filiis. et — quod omnibus ma- ius est — e x q u i b u s C h r i s t u s, de Maria generatus uirgine. 9 et ut sciremus, quis iste sit Christus, causas doloris sui uno sermone 26 conprehendit : quiest super omnia deus benedictus 1 cf. Matth. 10, 39 etc. 3 *Ps. 43, 22 9 *Rom. 9, 3 12 cf. Rom. 9, 4 14 *Ex. 4, 22 15 *Esai. 1, 2 Ps. 17, 46 16 cf. Rom. 9, 4 17 cf. Rom. 9, 4 19 cf. Rom. 1,9 21) cf. Rom. 9, 4 21 cf. Rom. 9, 4 22 cf. Rom. 9, 4 24 cf. Rom. 9, 5 26 Roni. 9, 5 1 inpraes.] add. est s.lm'iA 2 qmulragensimo (seq. r as. 2 lilt.)<P quadra- gesimo ct AD 5 carne A ut — sanguincm om.B 6 spm '/' ut] et <J> 7occisionis0 9modicum0 12significantiumgrecae <l> 11 Ap.c.m2D)ge- retur AD 18 utj et 58* 19 carnS B seruierunt <P caercm. 3} seruie- rent <P seruierint SB 20 sempiternum B legisdatio B 21 respondet £ — dit codd. instruraeuti g 22 rclegioS8tf> rcpromissionis <P promissiones^i) 24 genitus g; add. est s.i.SB 25 et exp.®,om.AD Epistula CXXI 9-10 41 in 8 a e c u 1 a, amen, ut iste tantus ac talis ab eis non recipi perciperetur, de quorum stirpe generatus est. et nihilominus laudat iudicii ueritatem, ne sententia dei in fratres et propinquos displi- cere uideatur et ucl austera esse uel nimia. in quibus igitur tanta fu- 5 erint bona, dolet, cur nunc tanta mala sint. 10. Quid uelit intellegi, quod idem apostolus scribil ad Colo- senses: nemo uos superet uolens in humilitate mentis et religione angelorum, quae non uidit ambulans frustra inflatus sensu carnis suae 10 et non tenens caput, ex quo totum corpus per nexus et coniunctio nes subministratum et con- structum crescit iu augmentum dei et reliqua. — IUud, quod crebro diximus: etsi inperitus sermone, t non tamen scientia, nequaquam Paulum de humilitate, 15 sed de conscientiae, ueritate dixisse etiam nunc adprobamus. profundos enim et reconditos sensus lingua non explicat et, cum ipse sentiat, quod loquatur, in alienas aures puro non potest trans- ferre sermone. quem cum iu uernacula lingua habeat disertissimum — quippe ut Hebraeus ex Hebraeis et eruditus ad pedes Gamalie- 20 lis, uiri in lege doctissimi — se ipsum interpretari cupiens inuolui- tur. sinauteminGraecalinguahoceiaccidit, quam nutritus in Tarso s Ciliciae a parua aetate inbiberat, quid de Latinis dicendum est, qui uerbum de uerbo exprimere conantes obscuriores faciunt eius 7 *Col. 2, 18-19 13*IICor. 11,6 19 cf. Act. 22, 3 cf. Act. 5, 34 21 cf. Act. 22, 3 1 ut] et Bg recipi perciperetur scripsi reci(ei e $)peretur A18D<P recipi- tur B (ex recipetur) g 3 iudici Aa.c.m2D in s.l.<P prop. ct fratrcs AD propinquis <P dispicere s.i.SB suos displiccre ADB 4 fuert B fuerunt D fu- erant A 5 tanta nunc AD mala om.<I> 6 uellit «fyj.c. scribet Aa.c.m2D Colossenscsff 7nemo]nc4 8relegione>lS8$ uidetS8tf> 11 nexum AB&p.c. coniunctione Ap.r.B — ni 58 et constructum 8.1.83 et coniunctum AD,om<PB 12 aucmentum <P 13 inperita <J> 14 ct non tamen A 15 sed— uerit. om.B neritatem D 16 sensos A%$<I>a.c. 17 quod] quid S8p.c.B;add. cum SB 1 /» 18 que <P quam Ap.c.m2 habcbat AD diss. <PB disertissimus Ap.c.mZ 19 ut] ex <t>a.c.,om.g gamalihelis S8p.c.m2 gamalelis * gamalihel AD 20 in s.l.9i,om.<P doctissimus <P se] et S8tf> 21 si AD qua AD tharsoyl/> 22 cyliciae A silicie B quid ex qui m2A 23 uerbum] uerbo Aa.c.m2D expmire <P eius sent.] consententias <P 42 Sancti Hieronymi scntentias, ueluti herbis crescentibus fruguni strangulant uberta- tein? conabimur itaquc nagacpQaanxcbg sensum eius euoluere et tricas inplicati eloquii suo ordini reddcre atque iuncturae, ut sim- plici stamine uerborum fila decurrant puroque subtegmine apostolici 4 sermonis textura subcrescat. nemo uos superet: 'nemo ad- 5 uersum uos brauium accipiat'. hoc enim Graece dicitur xava^ga- Rsvera), quando quis in certamine positus iniquitate agonothetae uel insidiis magistrorum (loafieZov ct palmam sibi debitam perdit. multaquc sunt uerba, quibus iuxta morem urbis et prouinciae suae familiarius apostolus utitur. e quibus exempli gratia pauca ponenda 10 sunt: m i h i a u t e m p a r u m e s t i u d i c a r i a b h u m a n a d i e, hoc est dnb a)r&oo)mvr>g rjfiegag, et: h u m a n u m d i c 0, avftQtimvov Uyw, et: oti xavevaQxrioa vfidg, hoc cst 'non gra- uaiii uos", et. quod nunc dicitur: fir/ddg vfidg xaraRQafievETO), id est 'nullus aduersum uos brauium accipiat". quibus et is 5 aliis multis uerbis usque hodie utuntur Cilices. nec hoc mircmur in apostolo, si utatur eius linguae consuetudine, in qua natus est et nutritus, cum Uergilius, alter Homerus apud nos, patriac 1 cf. Qnintilianus i. u. VIII, prooeiu. 23 5 *Col. 2, 18 11 *I Cor. 4, 3 12Rom.6,19 13 cf. HCor. 12,14 15cf.Col.2,18 18cf.Horat.epist,Ill,50 1 et ueluti.4D stranguclant '/' stiagulant^lo.c.mS tiansgulant D 2 co- nabitur -4/> naga<iQ.uane scripl.in ■ codd. sensus AD emsom.g 3 tii(e s./.j»2)cias implicitate A tricia simplicitate D sui <PB ordine Aa.cm2 S)D<P 4 subteniine.Ap.r. subteginiine/) 5sermonc</> superet] add. id est g 6 biachium 0 KATABPABEYIQ (s.l.m2 catabrabeito A)AD KATABEY- ETQ %a.c. m 2<I> 7 certamine rcx <l> agonithe(ae 4)tac 493 agonitete B 8 BPABION 93</> BPABYON H BPAIQN(s.l.m2 brauium A)AD 10 fa- miliarias ADa.e.m2 familiaritas Dp.cm2 llabs/.</> humano g 12 dnd — dico om.<PB dno (non tf.td) codd. AIIOAN POIIIN HCMEPAC (s.l.m2 apoanro pinsmeras A) AD A IlOA NA PQUINECECENC YA C 83 dico] add. hoc cst AD 13 ANEPQUINON DB ANEPQNINON (s.l.m2 aneroninon) A Xf.ym} AETQ(s.l.m2 leto A) AD ACTOSQ ESQ <P et] ET Dli OT(s.lm2ot)A oi>\ 01 (s.l.m2 o\A)AD KATENAPKECA 93 KATENPKhCA <PB; add.s.l.m2 catcnarcesa4 vn<tg\add.s.l.m2 imas4 M.1C83 non granari B ingrauaui <P i4,MHAEIC(s.l.m2 meaeh A)AD v/A.dg]add.s.I.m2\maaA KATABEYETQ (s.l.m2 catabcieto)^ 15 nuUom brau. acc. adu. uos g aduersus .4/) 16 Cilic.es] scilicet ex scilices * nec] nc Aa.c m2D 17 consuctudine Aa.r.W 18 uerg. D airg. cel. hom. B om. ccl. Epistula CXXI 10 4:s suae sequens consuetudinem 's c e 1 e r a t u m' frigus appellet. nemo ergo uos superet atque deuincat uolens humilitatem litterae sequi et angelorum religionem atque culturam, ut non seruiatis spiritali intellegentiae, sed exemplaribus futurorum, quae nec ipse 5 uidit, qui uos superare desiderat, siue uidet — utrumque enim habetur in Graeco — , praesertim cum tumens ambulet et incedat inflatus mentisque superbiam et gestu corporis praeferat — hoc enim significat i/x^arsvav — , frustra autem infletur et tumeat sensu car- nis suae carnaliter cuncta intellegens et traditionum Iudaicarum 10 deliramenta perquirens et non tenens caput omnium scripturarum illud, de quo dictum est: caput uiri Christus est, caput autem atque principium totius corporis eorumque, qui credunt, et omnis intellegentiae spiritalis. ex quo capitc corpus ecclesiae per 6 suas conpages atque iuncturas uitalem doctrinae caelestis accipit 15 sucum, ut omnia paulatim membra uegetentur et per occultos ue- narum meatus fundatur defaecatus sanguis oiborum et ministretur atque subcrescat, immo teneatur temperantia corporis, ut de fonte capitis rigati artus crescant in perfectionem dei, ut inpleatur salua- toris oratio: pater, u o 1 o, ut, sicut ego et tu unum 20 sumus, sic et isti in nobis unum sint, ut, post- quam nos Christus tradiderit patri, sitdeus omnia in om- n i b u s. tale quid et in uerbis et in sensibus et in genere elocuti- 7 onis obscurissime scribit ad Ephesios : ueritatem autem loqucntes in caritate crescamus in illo per 25 0 m n i a, q u i e s t c a p u t C h r i s t u s, e x q u 0 t 0 t u m 1 cf. Uergil. Georg. II 256 2 cf. Col. 2, 18 4 cf. Col. 2, 18 6 cf. Col. 2,18 7cf.Col. 2, 18 ll*ICor. 11,3 19 *Ioh. 17, 21 20 I Cor. 15, 28 23 *Eph. 4, 15—16 2actr in humilitate AD Setom.B relione B cultura B 4 quae] q A qui B 5 quac nos A superari 83 separare $ uidet 33 uidit cel. 6 eum tumens] contumens D incedet <I> 7 superbiam et scripsi superbiet 930 su- perbiamce/. 8inflatur^lD tumet A(excmnetni2)D 9deleramenta493,*/)C. 10 requirens <P llillum^lD sc.riptum <l> 12 autem est B atquej ad AD ac g que s.J.83 ct est B 13 intellegentia S8B spiritales <P quo om.AD 14 suos 93 15 succum B uisitentur <P occultus <P — tis Aa.c vil oculos B 16 fundantur AD fundatus B defecatur <t> defectus B 17 atque S.lJdfim <I> 18ut]et,4D 19 uoloexuero n&A 20sitfl ut]et$ posquamA 21 xps nosAD 22 tale s.I.fyom.Q locutionis^lD 25 totus <P 44 Sancti Hieronymi corpus conpactum et conexum per omnem iuncturam subministrationis secundum ope- rationem in mensuram uniuscuiusque mem- bri augmentum corporis facit in aedificati- onem sui in caritate. super quo in commentariis eius- 5 g dem cpistulae diximus plenius. loquitur autem uniuersa contra eos, qui credentes ex Iudaeis in dominum saluatorem Iudaicas caerimonias obseruare cupiebant. super qua re et in Actibus apostolorum non parua quaestio concitata est. unde et supra 1'aulus ait: nemo uos iudicet — de his, qui magistros legis 10 esse se iactant — in cibo et potu, quod alia munda sint, alia inmunda, aut in parte diei festi, ut alios dies festos putent, alios non festos — nobis enim, qui in Christum credimus resurgentem, iugis et aeterna festiuitas est — a u t i n parte neomeniae, hoc est kalendarum et mensis noui, quando is decrescens luna finitur et noctis umbris tegitur — Christianorum enim lumen aeternum est et semper solis iustitiae radiis inlustratur — aut in parte sabbatorum, ut non faciant seruile opus et onera non portent, quia nos Christi sumus libertate donati et onera 9 peccatorum gestare desiuimus. h a e c, inquit, 0 m n i a am-ll b r a s u n t f u t u r 0 r u m et imagines uenturae felicitatis, ut, in quibus Iudaei iuxta litteram haesitant et tenentur in terra, nos iuxta spiritum transeamus ad Christum, qui ad distinctionem umbrarum nunc corpus appellatur. quomodo enim in corpore ueritas est et in corporis umbra mendacium, sic in spiritali in- 2» tellegentia mundus omnis cibus et potus et tota festiuitas et per- 10 petuae kalendae et aeterna requies expectanda est. quaerimus, quid 5 cf. Hioron. comm. in cpist, ad Eph. 4, 15 — 16 8 cf. Act. c. 15 10 "Col. 2, 16 20 *Col. 2, 17 24 cf. Col. 2, 17 5 quo et in g 6 plen. dix. AD 8 abseruare i> actis 5 9 sup_ B 10 de his, qui mag. leg. esse se iactant: nemo uos iiidicct g 11 et in potu 93 et poto <£ quod] quasi f 12 ut] aut AD 13 in om.AD xpo S8 14 cre- didimus S81> in parte neom. hoc est s.Z.S8,0m.<£ 15 numeniae Aa.c.m2D cal.A 16umbra4Z> detegiturSj 17 aeternorum <?> 18hautB opuss.i.SB 19 sumus Christi f 20 por tare g umbrae (e B)9j<PB 21 in om.$ 22 haes. iuxta litt. g 23 spiritum] xpm S8«c$ quia ad S8$ 25 est om.g 26 et v\(yA)busetAD 27cal.B exsp. 4> expetcnda B quae primus (p eras.A)AD quod $ Epistula CXXI 10 45 dicere uoluerit: in humilitate et religione ange- 1 o r u m aut quem sensum habcat. ex quo dominus locutus est ad discipulos: surgite, abeamus hinc et: relinquetur uobis domus uestra deserta, et: locus, in quo 8crucifixus est dominus, spiritaliterAegyptus appelletur et Sodoma, omnis Iudaicarum obseruationum cultura destructa est ct, quascumque offerunt uictimas, non deo offerunt, sed angelis refugis et spiritibus inmundis. nec mirum, si hoc n post passionem domini faciant, cum per Amos quoque prophetam 10 dicatur ad eos :numquid hostias et uictimas obtu- listis mihi quadraginta annis in deserto, do- mus Israhel, et adsumpsistis tabernaculum Moloch et sidus dei Rempham, figuras, quas fecistis, ut adoretis eas? quod plenius in contione Iu- u 15 daica Stephanus martyr exponens et reuoluens historiam ueterem sic locutus est: etuitulum feceruntindiebusillis et obtulerunt hostias idolo et laetabantur in operibus manuum suarum. conuersus au- tem est deus et tradidit eos, ut colerent mi- 2olitiam caeli, sicut scriptum est in libro pro- phetarum. militia autem caeli non tantum sol appellatur et n luna et astra rutilantia, sed et omnis angelica multitudo eorum- que exercitus, qui Hebraice appellantur sabaoth, id est 'uirtutum' siue 'exercituum'. unde et in euangelio iuxta Lucam legimus: a e t subito facta est cum angelo multitudo militiae caelestis laudantium deum et dicen- 1 Col. 2, 18 3 *Ioh. 14, 31 *Malth. 23, 38 4 *Apoc. 11, 8 10 *Am. 5, 25—26 et *Act. 7, 42-43 16 *Act. 7, 41—42 23 cf. Onom. s. 36, 20. 50, 25. 72, 17. 75, 1. 160, 16 25 *Luc. 2, 13-14 1 relegione 493$ 2 que <t> habet 93 3 habeamus D<l>Ba.c. eamus §■ et s.l.$ 5 dom. crucif. est g 6 uocatur AD et] tiel 93"?> 7 distructa 93 dcxtructa D 8 spiritalibus <P 9 faciunt 93'f" Amos] annos B 12 adsnm- sisti <P adsumptis Aa.c.mZ 13 molohc <P dei uestri 93 remfam B rem- pha <P remfa AD 14 adoraretis Ap.e.m2<P quos A contcntione ADB 17 laeteb. Aa.c.wS. leceb. <t> 19est<m». g etom.g malitiam <t>a.c. 21 mi- licia B m\(ex ma)litiam <1> 22 alt. et om.AD 23 qui] quae A hebraicae 93 hcbrae(e A)icae AD ebraeice <P appellatur 3i<I>B sabbaoth B uirtutem 93 24 exercitium B lucan D 25 angelo] euangelio <t>a.r. angelo angelorum AD 46 Sancti Hieronymi tium: gloria in altissimis deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. facit enim deus an- 14 gelos suos spiritus et ministros suos ignem urentem. et ut sciamus semper eos, qui colebant idola, licet in templo hostias uiderentur offcrre, non deo eas obtulissc, sed angelis, per Hiezechihel plcnius 5 discimus : dedi eis iustificationes non bonas et praecepta non bona. non enim sanguinem hircorum ct taurorum quaerit deus, sed s a c r i f i c i u m d 0 m i n i e s t spiritus contribulatus, cor contritum et M humiliatum deus n 0 n d e s p i c i t. et propterea, qui 10 uitulum fecerunt in Choreb et coluerunt sidus dei Rempham, de quo in propheta Amos plenius disseruimus, adorauerunt figu- ras, quas ipsi fecerunt, et tradidit eos deus, ut seruirent militiae caeli, quae nunc ab apostolo religio dicitur angelorum. pro 'humilitate' in Graeco Taneivocpgoavvr] legitur, id est humilitas is mentis siue sensus. uere enim humilis sensus et niiseranda suspicio deum credere hircorum atque taurorum sanguine delectari et 16 nidore thymiamatis, quem saepe homines declinanius. quod autem sequitur: si mortui estis cum Christo ab ele- m e n t i s 111 u n d i, q u i d a d h u c t a m q u a m u i u e n t e s 20 Ln m u n d 0 d e c e r n i t i s l n e t e t i g e r i s n e q u e g u- staueris neque contrectaueris, quae sunt omnia in interitum ipso usu secundum prae- c e p t a e t d 0 c t r i n a s h 0 m i n u m ? q u a e s u n t r a- 2 cf. Ps. 103, 4 6 *E»ch. 20, 25 7 cf. Ps. 49, 13 8 *Ps. 50, 19 1 1 cf. Ps. 105, 19 cf. Am. 5, 26 et Act. 7, 43 12 cf. Hieron. comm. in Amos 5,26 13cf.Act.7,42 14 cf. Col. 2, 18 15 cf. Col.2, 18 19 *Col. 2,20-23 :t alt. suos s.l.A all. et om.<P scimus <l> 4 excolunt AD templo] tem- pore AD 5 hiezcchihel (— iel <P)SQ<P iezechiel B ezechihel (— iel D)AD 6 non bonas om.AD 7 et] aut AD 8 domini] deo 5 est om.AD 10 dcus om.<P dispicit Aa.e.m2S8<P qui] quia SBp.c. 11 fecerSB fecerat <I> fecerant B co- reb B Horeb j coluerS8$ coluerantB At\om.AD remfam AD 13 fece- ran(n s.l.<P)t <PB deus om.AD 14 iudicium (exp.) militiae 4> ab s.l.<P dic. rel. 5 15 tCWI. D, tiarie scriptum in cel. 16 uere enim luuuilitas sensus (stc) in mj. inf. »«283, om.<P superstitio 17 deo 58$ 18 thim. ADB tim. 93* quem] que <P quae A 19 helem. ADB elim. S8'/ 1 21 ne] neque <P teti- geritis^lO gustaueritis AD 22 contrectaueritis AD,<Pp.c. 23 interitu AD 24 et s.t.m2A,om.D Epistula CXXl 10 47 tionem quidem habentia sapientiac in super- stitionc et humilitate et non ad parcendum corpori, non in honore aliquo ad saturita- tem carnis, hune nobis habere sensum uidetur. curramus per 17 5 singula et obscuritatem sensuum atque uerborum Christo reserante pandamus. si baptizati estis in Christo et cum Christo in baptis- mate mortui, mortui autem 'ab elementis' mundi — pro eo, quod est 'elementis' — , cur mecum non dicitis: mihi autem absit gloriari nisi in cruce domini mei Iesu Christi, loper quem mihi munduscrucifixus est et ego mundo, nec audistis dominum dicentem ad patrem: de mundo non sunt, sicut et ego non sum de m u 11- d 0, et: 'mundus odit eos, quoniam non sunt de mundo, sicut et ego non sum de mundo', sed e contrario quasi uiuentes in mundo 15 decernitis: 'ne tetigeris corpus hominis mortui, ne uestimentum et scabellum, in quo sederit mulier menstruata, neque gustaueris suillam carnem et leporum et sepiarum et lolliginum, murenae et anguillae et uniuersorum piscium, qui squamas et pinnulas non habenf, quae omnia in corruptione et interitu sunt ipso usu 20 et stercore degeruntur ? e s c a enim uentri et uenteris escis, et omne, quod intrat per os, non commu- nicat hominem, sed ea, quae de nobis exeunt. 6 cf. Rom. 6, 3— 4 cf.Col. 2, 12 7cf.Col. 2, 20 8 Gal. 6,14 11 Ioh. 17, 16 13 cf. loh. 15, 19 14 cf. Col. 2, 20-22 15 cf. Leu. 5, 2 cf. Lcu. 15, 19-23 16 cf. Leu. c. 11 et Deut. 14, 3-20 20 1 Cor. 6, 13 21 *Matth. 15, 11 uel *Marc. 7, 15 2 ad non g 3 honorem aliquem ADB honorem aliqui <P 6 in Christo om.<P 7 pr. mortui om.<P consepulti s.l.m2$3,g hclem. AD clini. 93'/» mundi — elem. om.<P huius mundi g 8 helem. B elim.53 mecum] meum B 9 mei] nostri g 11 nec —12 all. mundo om.AD (c/. ad l. 14) nec sl.<P dominum s.l.<I> ad patrem s.l.m2$},om.<P 12 alt. non s.l.<P 13 mundus ex mundos 453$ odit] ostendit A sunt —14 non om.B et om.A 14 non s.i.m253 pr. m\mt\o]seq. 11 nec — 12 alt. mundo omisso etD e s.l.A 15 teti- geri(exeA)tisAD 15corpus — 16 mcnstr. om.53 alt. ne] nec Ap.c.m2g ct]nerg 16 scabillum D<P gustaucris 53 — rit <P — ritis ADB 17 carnem suillam 5 pr. et om.33<£ luporum <P alt. et s.l.SQ muraenc </< 18 quis (s eras.) qua- mas D qui scamas B pinnolas 53 pennulas AD 19 corruptionem j et in interitu D et interita Ag 20 digeruntur AD,2}p.c 21 coinquinat 53a.t.m3/V 48 Sancti Hieronymi secundum praecepta, inquit, et doctrinas lio- ni i n u m secundum illud, quod Esaias loquittir: populus hic labiis me honorat, cor uero eius longe est a me. frustra autem colunt me docentes doc- trinas 6t praecepta hominum, unde et dominus pha- 5 risaeos corripit dicens : irritum fecistis mandatum dei, ut traditiones uestras statueretis. deus enim dixit: honora patrem et matrem et: qui maledixerit patri et matri, morte morietur. uos autem dicitis: quicumque dixerit patriio uel matri:'munus, quodcumque est ex me, tibi proderit' et non honorificauit patrem suum i9aut matrem et reliqua. quibus infert: et irritum fe- cistis mandatum dei propter traditionem uestram. quantae traditiones pharisaeorum sint, quas hodie 16 devTEQCQOEig uocant, et quam aniles fabulae, reuoluere nequeo. neque enim libri patitur magnitudo et pleraque tam turpia sunt, ut erube- scam dicere. dicam tamen unum in ignominiam gentis inimicae: prae- positos habent synagogis sapientissimos quosque foedo operi delega- tos, ut sanguinem uirginis siue menstruatae mundum ucl inmundum, 20 20 si oculis discernere non potuerint, gustatu probent. praeterea, quia iussum cst, ut diebus sabbatorum sedeat unusquisque in domo sua et non egrediatur nec ambulet de loco, in quo habitat, si quando eos iuxta litterarri coeperimus artare, ut non iaceant, non ambulent, lCol. 2,22 2 *Esai. 29, 13 ct *Matth. 15, 8 4*Matth. 15, 9 6*Matth. 15, 3-6 13 Matth. 15, 6 22 cf. Ex. 16, 29 2 isaias S8</> 3 uero eius] autera eorum g a me s.l.<P 4 autem] enim S3 dicentes SBac.#> docentes et AD 5 hom. et pracc. AD corr. phar. £ 7 statueritis Af8a.c.m2,$ 8 qui s.l.<P 9 et] uel g; add. morti (del.) <t> morte s./.<7> moriatur •PB 11 uel] et AD matri om.H 12 honorificabit li 14 traditiones ucstras g 15 sint g sunt codd. 16 uocant dew. g A(&<t>)EY- TEPQCIC 4>B deyterocic 58 AEYSEPQCEIC D AEYCEPQCEI (s.l.mS deis crosei)4 quam] tam $)a.c.m2<PH euoluereg 17ut]et<f 18 dicam tamen] dico autem AD in om.<i> ignominia ADB proposito(ex u)s <f 19 foedi <P fedi B operis <PB deligatos SBp.c. diligatos <J 20 siue] suae <PB 21 si] siuc 23a.r.# potuerit Da.c.<P gustu Ap.c.m2%p.r. propterea <J> quiaj quibus ADB 22 iustum <P 23 egredictur D nec] neque c: 24 non amb. non iac. AD Epistula CXXI 10 49 non stent, sed tantum sedeant, si uelint praecepta seruare, soleut respondere et dicere: 'Barachibas et Symeon ct Helles, magistri nostri, tradiderunt nobis, ut duo mUia pcdcs ambulcmus in sabbato' et cetera istius modi, doctrinas hominum praeferentes doctrinae dei. 5 non quo dicamus sedendum esse semper in sabbato et de loco, in quo quis fuerit occupatus, penitus non recedendum, sed quo id, quod inpossibilc legis est, in quo infirmatur per carnem, spiritali obser- uatione conplcndum sit. Sequitur: quae sunt rationem quidem haben-2t io t i a s a p i e n t i a e. hoc loco 'quidem' coniunctio superflua est, quod in plerisque locis propter inperitiam artis grammaticae apostolum fecisse repperimusjneque cnim 'scd' sequitiur uel alia con- iunctio, quae solet ei propositioni, ubi 'quidem' positum fuerit, respondere. uidentur igitur obseruationes Iudaicac apud inperitos 15 et uilem plebiculam imaginem habere rationis humanaeque sapi- entiae, unde et doctores eorum ao(poi, hoc cst 'sapientes', uocantur. et si quando certis diebus traditiones suas exponunt, discipulis suis solent dicere : ol oo(pol dtvtsQovaiv, id est 'sapientes docent traditi- ones'. pro'superstitione'inGraeco£#e/.o#{??7ax6t'a posita est.hoc est 29 80 'falsa religio', et pro 'humilitate' raneivoipQoavvi], quae magis uir- tutem solet sonare quam uitium ; sed hic vaneivofQoovvr) sic intel- lcgenda, quod humilia sentiant atque terrena. d<peidia autem atbfia- vog, cuius nomen Latinus sermo non explicat, apud nos dicitur 'a d 4cf.Col.2,22 6cf.Rom.'8,3 9Col.2,23 19cf.Col.2,23 23Col.2,23 1 praec. seru. sol. s.l.m2!6,om.<I> 2 barrachibas baracchibas 11 alt.et s./.SS Hcllels chellesB 3 duomilia]bismilleg 5 quoil Ap.c.m2B semper esse j 6 penitus om.B quo id quod SBp.c. quid quod S8a.c. quidquid <P id quod.4Dfl quod idquod^ 7 infirmantur <P 10 est]add., sedtlel. qui postea<£ 11 in s.i.w2S8 im <P 12 reperimus B 'sed' sequitur scripsi sequitur AD<P, $8a.c.m2 sequitur 'scd' £8p.c.m2fl 13 piopositi(ti s.l <I>)om <PB praep. cel. ubi s./.m2S8 positum om. <P 15 plebeoulam c; humani(s s./.)que <P 16undeom.S8<?> 17 suis om.W 18 dEYTEPOYClTN <P AEITEPOYCIN D deutcroisin SB AEIIEPOYCIN (s.l.m2 deperoisin)A IAE1TEPOYCYN B devTegmoiv g id est in mg. m2S8 docentes trad. AD,B (ex trad. docentes) 19 superinsti(s./.a//d\ tu itione <P substitutione AD i&t?.. mrie striplum in codd. positum AD hoc] autem <P 20 el 21 xaneiv. uarie scriplum in codd. 21 zaxeivoqsoovelv g intellcgendum Ap.c.mZ cst intcllegendum f 22 scntiunt <P sentiat S8p.r. A<PIMA S8<f>fl A<PINA (s.(.m2 af ina A) AD CQMAQOC SB CAMATOC B CQATOC(s.l.m2sontosA)AD 23 latinc <I> aput Aa.c.m2<P LVI. Hieron. Epiat. III, H i 1 b e r g. 4 50 Sancti Hieronymi 28 non parcendum corpori'. non parcunt Iudaoi corporibus suis in adsumptione ciborum contemnentes interdum, quae habent, et quae- rentes, quae non habent — ex qua necessitate debilitates interdum et morbos contrahunt — , nec honorant semet ipsos, cum omnia munda sint mundis nihilque possit esse pollutum, quod cum grati- s arum actione percipitur, et idcirco a domino sit cre- atum, ut saturitate et adinpletione carnis humanos artus uegetet 24 atque sustentet. elementa autem mundi, a quibus, immo quibus mortui sumus, lex Moysi et omne uetus instrumentum intellegen- dum est, quibus quasi elementis et religionis exordiis dominum in discimus. quomodo enim elementa appellantur litterae, per quas syllabas ac uerba coniungimus et ad texendam orationem longa mcditatione procedimus, ars quoque musica habet elementa sua et geometrica ab elernentis incipit linearum et dialectica atque medi- cina habent elaaycoydg suas, sic elementis ueteris testamenti, ut ad 16 euangelicam plenitudinem ueniant, sancti uiri eruditur infantia. 2« unde et centesimus octauus decimus psalmus et omnes alii, qui litteris praenotantur, per ethicam nos ducunt ad theologiam et ab elementis occidentis litterae, quae destruitur, transire faciunt ad spiritum uiuificantem. qui ergo mundo et elementis eius mortui 20 sumus, non debemus ea obseruare, quae mundi sunt, quia in altero initium, in altero perfectio est. 11. Quid sibi uelit, quod idem apostolus ad Thessalonicenses scribit: nisi discessio uenerit primum et reue- 4 cf. Tit. 1, 15 5 1 Tim. 4, 4 7 cf. CoL 2, 23 8 cf. Col. 2, 20 19 cf. 11 Cor. 3, 6 24 *II Thess. 2, 3 4 onerant AD 5 et quod <P quod— 9 intelleg. est om.B 8 aelem. AD elim. 58$ munda 58 a s.l.$},om.<P 9 moysis B 10 aelcm. A helem.B elim.SB* i\eum AD 11 enim s.l.<I>,om.AD aelem. A helem. B elim. <P 12 coniungimur B o(s.i.)rationem 58 13 helem. B elim. <I> 14 geometria B helem. B h§lem. D elim. 58$ 15 sloay. uarie scriptum in codd. sua AD sic om.$ helem. B elim. <P 16 ueniat^D 17 pr.et om.AD centes. dec. oct. g centesimo decimo octabo D CXVIIII (ult. lin. eras.,s.l.m2 centesimus octa- uus decimus) A 18 tehologiam $ thcolo(i s./.m24)cam AD theoricam g 19 hel. DB elim. $ occidentis s.l.S8,om.<P occidentur B distruitur Aa.c.m2SQ 20 hel. B clini. <P 21 non deb. om.B quae] qui B munda <]> 22 in aa\l.m2A,om.D profectio A 23 sibi uel(ll <Pp.c. )it <PB sibi uult 58 sit AD quod idem apost. in mg. inj.<P thcss. D th(t B)esalonicenses (— sis <P) cet. 24 nisi discessio in mq. inf. <P discessio (s.l.m2 dissensio)4 Epistula CXXI 10—11 51 latus fuerit homo peccatiet reliqua. — In prima ad Thessalonicenses scripserat: de temporibus autem et momentis, fratres, non necesse habetis, ut uobis scribam; ipsi enim diligenter scitis, 6 quia dies domini sicut fur in nocte ita ueniet. cum enim dixerint: 'pax et securitas', tunc re- pentinus illis instabit interitus sicut dolor in utero habenti et non effugient. supra enim ad 2 eos scripserat: hoc uobis dicimus in uerbo domini, loquia nos, qui uiuimus, qui residui sumus in aduentu domini, non praeueniemus eos, qui dormierunt, quoniam ipse dominus in iussu et in uoce archangeli et in tuba dei descendet de caelo et mortui, qui in Christo sunt, resur- lsgent primi. deinde nos, qui uiuimus, qui resi- dui sumus, simul rapiemur cum illis in nubi- bus obuiam domino in aera et sic semper cum domino erimus. itaque consolamini inuicem in uerbis istis. quod audientes Macedones non intellcxerunt, 3 20 quos secum uiuentes apostolus uocet et qui dicantur residui, qui cum illo rapiantur in nubibus obuiam domino, sed arbitrati sunt, dum adhuc esset in corpore et antequam gustaret mortem, Christum in sua maiestate uenturum. quod apostolus audiens rogat eos et adiurat per aduentum domini nostri Iesu Christi, ut non cito moue- 25 antur neque per spiritum nequc per sermonem ncque per epistulam tamquam ab eo scriptam, quasi instet dies domini. duos autem esse 4 aduentus domini saluatoris et omnia prophetarum docent uolumina et euangeliorum fides, quod primum in humihtate uenerit et postea 2 *1 Thess. 5, 1— 3 9 *I Thess. 4, 14-17 23 cf. II Thess. 2, 1— 2 1 relica B prima] add. epla s.l.trdA ad thess. D ad th(t $B)cs. cel. \add. epistola £ 3 non om.4> 4 scrib. uobis g enim om.4> 8 habentis ADB etom.$ 10nosom.4 rcs. sumus] residuimus $ lladuentumil 12iussoA 13 pr. et om.AD alt. in om.D descendit A discendit S3 14 sunt om.33 15 res. sumus] relinquimur g 16 nubibus] add. caeli (exp.)<P 17 domino] Christo g 19 audientis <P machedones 85 22 essent 93a.r.<f B gustarent ^&a.r.<Pp.c. 23quidi' aud.apost.4D etom.B 26 tamquam om.A 4* Sancti Hieronymi sit ucnturus in gloria.ipso domino protestante, quac ante eonsum- mationem mundi futura sint ct quomodo uenturus antichristus, quando loquitur ad apostolos : cum uideritis abomi- nationem desolationis, quaedicta estaDani- hele propheta, stantem in loco sancto — quis legit, intellegat — tunc, quiin Iudaea sunt, fu- giant ad montes et, qui in tecto, non descen- sdat tollere aliquid de domo sua. et iterum: t u n c, si quis uobis dixerit: 'eccehic Christus aut illic', nolite credere. surgent enim pseudo-io christi et pseudoprophetae et dabunt signa magna et prodigia, ita ut i n errorem indu- cantur, si fieri potest, etiam electi. ecce prae- dixi uobis. si ergo dixerint uobis: 'ecce in deserto est', nolite exire, 'ecce in penetrali-15 bus', nolite credere. sicut enim fulgur exit ab oriente et paret usque in occidentem, ita 6erit et aduentus filii hominis. ac deinde: tunc apparebit signum filii hominis in caelo et uidebunt filium hominis uenientem in nubi-20 bus caeli cum uirtute multa et maiestate. et mittet angelos suos cum tuba et uoce magna et congregabunt electos eius a quattuor uentis a summo caelorum usque ad terminos 7 eorum. rursumque de antichristo loquitur ad Iudaeos: ego 26 ueni in nomine patris mei et non credidistis m i b i. s i a 1 i u s u e n e r i t i n n 0 m i n e s u 0, i 1 1 u m 3 Matth. 24, 15—17 8 "Jlatth. 24, 23—27 18 *Matth. 24, 30-31 25 *Ioh. 5, 43 1 ingloriai/i»Hj.m2S3 piostantc B quiB consumationem B 2mundi otn.<I> futura] uentura g uenturusj ucntura sint <J> 3 abhora. S8DC 4 daniele <!>(?)B danihelo Ap.c.mS 6 fugiunt ex fugicnt 33 7 descendet <P discendit 33 desccndant? 8suo<f> 10 pseudoxpo <P a.c. 11 seudoprophetae <J> \2\\ts.l.<P 15 est om.AD penetrabilibus ADB penetrabilis <I> 16 fulgor A<P$a.c. exiit S8 exiet <PB 17 parit 58 18 hominis filii <f fili AD ac — 19 filii hom. om.B 19 fili AD iu caelo — 20 hominis s.I.m29},om.<P 20 hominis om.B 21 caeli om.AD 22 mittit 93<? mitte B turba * 25 locutus B Epistula CXXI 11 53 suscipictis. igitur Thessalonicensium animos uel occasio non intellectae epistulae uel ficta rcuelatio, quae pcr somnium deceperat dormientes, uel aliquorum coniectura Esaiae et Danihelis euangelio- rumque uerba de antichristo praenuntiantia in iilud tempus inter- 5 pretantium mouerat atque turbauerat, ut in maiestate sua tunc Christum sperarent esse uenturum. cui crrori medetur apostolus 8 et exponit, quae ante aduentum antichristi debeant praestolari, ut, cum illa facta uiderint, tunc sciant antichristum, id est hominem peccati et filium perditionis, qui aduersatur et extolli- lotur super omne, quod dicitur deus aut quod colitur, etqui in templo dei sedeat, esse uenturum. n i s i, inquit, uenerit discessio primum — quod Graece • dicitur hnoaxaaia, ut omnes gentes, quaeRomano imperio subia- cent, recedant abeis — etreuelatusfuerit — id est ostensus, 15 quem omnium prophetarum uerba praenuntiant — h o m o p e c- c a t i — in quo fons omnium peccatorum est — e t f i 1 i u s p e r- d i t i o n i s — id est diaboli ; ipse est enim uniuersorum perditio — , qui aduersatur Christo et ideo uocatur antichristus, e t extollitur super omne, quod dicitur deus, ut 20 cunctarum gentium deos siue omnem probatam et ueram religi- onem suo calcet pedc et in templo dei — uel Hierosolymis, ut quidamputant.uel inecclesia,utueriusarbitramur— scderit osten- dens se, tamquam ipse s i t Christus et filius dei. nisi, 10 inquit, ante Romanum imperium fuerit desolatum et antichristus 25 praecesserit, Christus non ueniet, qui ideo ita uenturus est, ut 9 *II Thess. 2, 4 12 *Il Thess. 2, 3 18 cf. II Thess. 2, 4 1 thesal. A^8<P tessal. B animas <P 2 somnum S3$ 3 aliorum <P acsaie A<P csaye Bjsaiae S8 danielis <PB danihel A 4 pronuntia(n s.l.)tie. <P 5 ut om.AD 7 xpi (del.) antichristi S8 Christi g ut] et * 8 cum om.A hominiB 10 super] sp B supra g pr. quod]quoA 11 etquiilSBZ) B qui et<P ita ut g templum^ 12 dissentio B greci <P 13romana<5 subiaceant SBa.e. 14 fuerit homo pcccati AD 15 que <P quae S8 omnia praen. g pron. codd., sed cf.l. 4 16estom.fi 17 diabuli S8* 19 supra fi ut s.l.<P ct AD 20 siue omnium S8a.c. siue omnium siuo omnem <P B prob. omnem ? prob.] prauamS8$ relig. — 22 putant o?n.B 21uelinS8<? m^rusolimis^SBtf» 22 in s.l.<P f(e)cclesia ut (ex ecclesiam <P)%<P 23je s.l.<P se esse AD 24 fuerit rom. ante imp. AD fucrit Rom. imp. ante j antixpo <P 25 ita om.SB* 54 Sancti Hicronymi antichristum destruat. meministis, ait, quod haec ipsa, quae nunc scribo per epistulam, cum apud uos essem, praesenti sermone nar- rabam et dicebam uobis Christum non esse uenturum, nisi prae- cessisset antichristus. et nunc quid detineat, scitis, ut reueletur in suo tempore, hoc est: quae causa sit, s 11 ut antichristus in praescntiarum non ucniat, optime nostis. nec uult aperte dicere Romanum imperiiun destruendum, quod ipsi, qui imperant, aeternum putant. unde secundum Apocalypsin Io- hannis in fronte purpuratae meretricis scriptum est nomen blas- phemiae, id est 'Romae aeternae'. si enim aperte audacterque 10 dixisset: 'non ueniet antichristus, nisi prius Romanum deleatur imperium', iusta causa persecutionis in oricntem tunc ecclesiam consurgere uidebatur. 12 Quodque sequitur: iam enim mysterium iniqui- tatis operatur, tantum ut, qui tenet nunc, te-n neat, donec de medio fiat, et tunc reuelabitur i 1 1 e i n i q u u s, hunc habet sensum : multis malis atque peccatis, quibus Nero, inpurissimus Caesarum, mundum premit, antichristi parturitur aduentus et, quod ille operaturus est postea, in isto ex parte conpletur, tantum ut Romanum imperium, quod nunc uni- 20 18 uersas gentes tenet, recedat et de medio fiat. et tunc antichristus ueniet, fons iniquitatis, quem dominus Iesus inter- ficiet spiritu orissui, diuina uidelicet potestate et suae maiestatis imperio, cuius iussisse fecisse est, non in exer- citus midtitudine, non in robore militum, non in angelorum u auxilio, sed, statim ut ille aduenerit, interficietur antichristus. 14 et quomodo tenebrae solis fugantur aduentu, sic i n 1 u s t r a- tione aduentus sui eum dominus destruet atque delebit, 1 cf. II Thcss. 2, 5 4 II Thcss. 2, 6 8 cf. Apoc. 17, 3.5 14 *II Thess. 2,7-8 22 II Thcss. 2, 8 27 II Thess. 2, 8 1 distruat?W> 2eplaD etiamcumfl 3 non s.l.B praeccssisset et A 4 nunc ex num P detcneat S8<?> 7 distr. 55<i> dcxtr. D 8 unde] ut AD apocalipsin A1&B apocalypsim g 10 romanac (aneras.)SB 12 iuxta ABa.c.mZD oricnte A18D<P c(o)cclesia AD 13 uidcretur B 14 quc om.D ministeri- um <I>p.c. opcr. iniq. $ 15 tenent B teneant B 16 mcdium 3ja.c.m2<I> 17illcom.<? 18 nero s./.m2SB,om.<f> 19 operatus .40 21 tenet bis?8(corr.) tenet tene <P 23 diuina uidelioet bona </> 26 intcrficeietur <P 27 ad- uentus </> 28 dcxtruet D Kpistula CXXI 11 55 cuius opera satanae sunt opera, et, sicut in Christo plcnitudo di- uinitatis fuit corporaliter, ita et in antichristo omnes eru:it forti- tudines et signa atque prodigia, sed uniuersa mendacia. quomodo enim signis dei, quae operabatur per Moysen, magi suis resistebant B mendaciis et uirga Moysi deuorauit uirgas eorum, ita mendacium antichristi Christi ueritas deuorabit; seducentur autem eius mcnda- cio, qui perditioni sunt praeparati. et quia tacita quaestio poterat 15 commoueri: 'cur enim concessit deus omnem eum habere uirtutem et signa atque prodigia, per quae seducantur, si fieri potest, etiam. 10 electi dei? 1 , solutione pracuenit quaestionem et.quod obponi poterat, antequam obponatur, absoluit. faciet, inquit, hacc omnia non sua uirtute, sed concessione dei propter Iudaeos, ut qui noluerunt cari- tatem reciperc ueritatis, hoc est Cliristum, quia caritas dei diffusa est in corda credentium et ipse dicit: e g 0 s u m u e r i t a s, de is quo in psalmis scriptum est: ueritas de terra orta est. qui ergo caritatem et ueritatem non receperunt, ut saluatore suscepto 16 salui fierent, mittit illis deus non operatorem, sed ipsam operationem, id est fontem erroris, ut credant mendacio, quia mendax est ipse et pater eius. et siquidem antichristus de uirgine natus 20 esset et primus uenisset in mundum, poterant habere Iudaei excu- sationem et dicere, quod putauerint ueritatem et idcirco men- dacium pro ueritate susceperint; nunc autem ideo iudicandi sunt, immo procul dubio condemnandi, quia Christo ueritate contempta postea mendacium, id est antichristum, suscepturi sunt. 1 cf. II Thess. 2, 9 cf. Col. 2, 9 2 cf. II Thess. 2, 9 4 cf. Ex. 7, 8-12 6cf. IIThcss. 2, 10 8 cf. II Thess. 2, 9 9 cf. Matth. 24, 24 13 cf. Rom. 5,5 14Ioh.l4,6 15 Ps. 84, 12 16 cf. II Thess. 2, 10 18 Ioh. 8, 44 2 et om.ADB erant fda.c.<P 3 atque] et j prodigia orn.D sed del.D 4 quae] qui 58p.c. opcratur A operabantur D resistere AD rcstitere g 6 ueritatis <I> deuorauit D seducuntur AD 7 praeparata A pot. quesrio <J> 9 et om.AD seducuntur AD si ex s; B 10 solutio AD oponi <I>a.c.B opponi <Pp.c.g lladsoluit* haec om.AD 12 confessione «a.e.mS* 13 hoc est] add. spiritum dei per B 14 corde 58 17 mittet Ap.c.m2B 18 mendatium <b 19 ille ipse B 20 poterat <t> hid. hab. j 21 dicerent Aa.c.D 22 sucepcrint(s!c)sed cum non ita sit B 23 in xpo /f xpi D contenta © 24 sint Ap.r.D;add. cxplic ad algasia questns num - XI - D 56 Sancti Hieronyrai CXXII. AD RUSTICUM DE PAEXITENTIA. 1. Quod ignotus ad ignotum audeo scribere, sanctae ancillae Christi Hedybiae et sanctae filiae meae, coniugis tuae Artemiae, immo sororis ex coniuge atque conseruae, fecit deprecatio. quae ne- 5 quaquam propria salute contenta tuam et ante quaesiuit in patria et nunc in sanctis locis quaerit salutem imitari cupiens Andreae et Philippi apostolorum beniuolentiam, quorum uterque inucntus a Christo fratrem Simonem et amicum Nathanahel inuenire desiderat, ut alter eorum mereatur audire: tu es Simon, filius Io-io hannis, tu uocaberis Cephas, quod interpreta- tur Petrus, alter 'donum dei' — hoc enim in lingua nostra sonat Nathanahel — Christi ad se loquentis testimonio subleuetur : e c c c guere Israhelita, in quo dolus non est. optauerat quondam et Loth cum filiabus saluare coniugem suam et de incendio 15 Sodomae et Gomorrae paenc semiustus erumpens educere eam, quae 7ct Ioh. 1,40— 46 10 *Ioh. 1,42 11 cf. Onom. s. 66, 14; 75, 15 12 cf. Onom. s. 19, 14 13 Ioh, 1, 47 14 cf. Gen. 19, 15—26 6' = Neapolitanus VI. D. 59 s. VII. J = V indobonensis lat. 934 s. IX. I = Turicensis Augiensis 41 s. IX. D = Vaticanus lai. 355 + 356 s. IX-X. N = Casinensis 295 s. X. I = Casitiensis 298 s. X—XI. B = Berolinensis lat. 18 s. XII. ad rusticum de p(a)cnitcntia<VJ,i"a.c.jii2 ad rusticum exhortatoria ad peni- tentiam Ip.c.m2 ad rusticum exortatoriasuper poenitentiam (penitente B)DB ad rusticium super agendapenitentia, quem uxor casta luxuriosum eidcm hicronimo pr(a)esens insinuauit2W;#ieroni/mt" nomen exhibent lituli in G(eiusdem), ZWB 3 adeo G 4 hedybiae G he(he— t e— DB)dibiae (-e) cet. sanctae G,om.cel. arthemiae( — c) Dl,Np.c. artcminae G 5 ex in ras. m2B et J 6 contcmta N contcmpta B 7 salutem om.g 8 philipi I beneu. J,Sa.c. 9 symoncm JDB nat(h s./.)anael B desiderabat B 10 alter] uterque Nt symon Gp.c.m2JID ioannis la.c. iohanna D 11 cephas IDN cefas B 12 in om.g 13 natanahel B Nathanael c; 14 uere] uir 1' 15 lot Ga.c.m2; alt. ct om.G 16 semustus J,Sa.c.m2 cduccret N Epistula CXXII 1 57 pristinis uitiis tenebatur adstricta; sed et trepida desperatio rc- spiciensque postergum acterno infidelitatis titulo condemnatur ct ardens fides pro una muliere perdita totam Segor liberat ciuitatem. dcnique, postquam Sodomiticas ualles ac tenebras derelinqucns ad s s montana conscendit, ortus est ei sol in Segor, quae interpretatur 'paruula', ut parua fides Loth, quia maiora non poterat, saltim minora seruaret. neque enim Gomorrae quondam et erroris habitator statim ad meridiem poterat peruenirc, in qua Abraham, amicus do- mini, cum angelis suscepit deum et Ioseph fratres pascit in Aegypto 10 sponsusque audit a sponsa: ubi pascis, ubi cubas in m e r i d i e ? Samuhel quondam plangebat Saul, quia superbiae uul- 4 nera paenitentiae medicamine non curabat, et Paulus lugebat Corin- thios, qui fornicationis maculas lacrimis delere nolebant. unde et Hiezechiel librum deuorat scriptum intus et foris carmine et planctu 15 et uae: carmine super laude iustorum, planctu supcr paenitentibus, uae super his, de quibus scriptum est: c u m u e n e r i t i n p i u s in profundum malorum, contemnit. quos ostendit et 5 Esaias dicens : uocauit dominus sabaoth in die illa fletum et planctum et decaluationem et ac- «ocinctionem ciliciorum; ipsi autem fecerunt laetitiam et exultationem mactantes uitulos et occidentes oues, ut comederent carnes, at- que dicentes: manducemus et bibamus; cras 5 cf. Unom. s. 10, 25 7 Goniorra = caecitas, cf. Onorn. s. 72, 31 ; ?3, 19; 74, 13 8 cf. Gen. 18, 1 9 cf. Gen. 50, 21 10 *Cant. 1, 7 (6) 11 cf. 1 Reg. 15, 11 et 35 12 cf. I Cor. 5, 2. IlCor. 2, 1— 11 14 cf. Ezech. 2, 9— 3,3 16 *Prou. 18, 3 18 *Esai. 22, 12—13 1 uitiis s.l.m22 uestigiis J asstr. .V astr. IB ct] ea g,ras.l — 2UU.B trep. desperatione Bp.c.m2 despcratione trep. g respicicns quoque G respici- ens D 2 post tergurn Qt 3 pcrd. mul. B perditara D 5 conscendens J, 2a.c.m2 est om.D Gparuaom.fl Lot g saltemGNlB 7 erroris] amor- re Gp.c.m2 8 meridiae J quo D habrahara 2 9 suseipit G pasc. fra- tres JI 10 et sponsus l a codd., sed anle s impuram ab scrihere solet Jlier. ubi cub. ubi pasc. g pasces J,Ia.c.m2 11 samuel IB Saulem j 13 lacri- masJ nolebatiV etom.JJ 14 hiezcchihel J iezecbiel l,Bma.m2 ezechiheli" Ezechiel g carmeniVi all. ct G,om.cel. planctum Ni 15 et s.l.S ue Dl ueh Bmg.m2 carmen N l planctus Nl 16 ue D ueli (li in ras. m2)B superbisf 17 profundo J,2a.c.m2 etG,om.cel. 18 esaias l ysaias B Isaias g uocabit NB 19 ad fletura B atcintionem D 21 lctitia ct cxultatione t 22 atque om.Nt 58 Sancti Hieronymi 6 e n i m moriemur. de quibus ct Hiezechicl loquitur : e t t u, fili hominis, dic domui Israhcl: sic locuti estis dicentes: errores nostri et iniquitates nostrae super nos erunt et in ipsis contabe- scimus; ct quomodo salui esse poterimus? dics eis: uiuo ego, dicit dominus; nolo mortem in- pii, sed ut conuertatur a uia sua. ct iterum : r e- uertimini recedentes a uia uestra; quare mo- 7riemini, domus Israhel? nihil ita offendit deum quam desperatione meliorum haerere peioribus, licct ct ipsa desperatio 10 incredulitatis indicium sit. qui enim dcsperat salutem, non putat futurum esse iudicium. quod si metueret, utique bonis operibus se iudici praepararet. audiamus per Hieremiam loquentcm deum: conuerte pedem tuum a uia aspera et guttur tuum a siti et itcrum: numquid, qui cadit, nonis resurget aut, qui auersus est, nonreuertetur? et per Esaiam: quando conuersus ingemueris, 8 tunc saluus eris et scies, ubi fueris. scire non possumus aegrotationis mala, nisi cum fuerit sanitas consecuta, et, quantum boni uirtus habeat, uitia dcmonstrant clariusque fit 20 lumen conparatione tenebrarum. Hiezechiel quoque isdem uerbis, quia eodem et spiritu : conuertimini, inquit, e t r e d i t e ab iniquitatibus uestris, domus Israhel, et non erunt uobis in tormentum inpietatis. pro- 1 *Ezech. 33, 10-11 14 *Hier. 2, 25 15 *Hier. 8, 4 17 *Esai. 30, 15 22 *Ezech. 18, 30-32 1 hiezechihel D h(cxp.)ezechihel 2 ezechi(h s.l.)c\ J ezechiel IB 2 filii B sic ex si G nunc Sa.c.mZ 4 erunt s.l.m2I,om.J sunt Bp.c.m2 5 essc pot.] erimus Nt 6 inpii] peccatoris B 7 ut s.l.B sua] add. mala B 8 mori- mini GJa.c. 10 desperationein (nem eras.)J desperatio et desperatione B melioruraj malorum tp.c.m2 11 putet D 12 csse fut. JS iudicii (ii in ras. m2G,idt. i eras.J)GJ 13 pieparet D audimus Ia.c.m'2 iheremiam B Iere- miam g <\nm loqucntem l 15 cadet GJ,Sa.c.m2 1G resurgit Nt quia a(s.(.m2)uersus 1' quod auersum B 17 esayam / lsaiam g conuersus s.l.m2 J, om.J 18 scias Za.c.ml cies B 19 egrotationes malas Nt cum om.Z 20 demonstrat JB,Ia.c. clarius Nl sit G,om.Nt 21 tenebrarum agnosci- mus Nt hiezechihel D hezechicl Nt czechihel JI ezechiel B hisdem G iisdem g 23 et non — p. 59, 4 Israhel om.D 24 inpiet.] in(m)pietates 2p.c.m2DB Epistula CXXII 1 59 icite omnes inpietates uestras, quibus inpie egistis aduersum me, et facite uobis cor no- uum ot spiritum nouum. et quare moriemini, domus Israhel? nolo enim mortem peccato- e r i s, dicit dominus. unde et in consequentibus loquitur: 9 uin.fi ego, dicit dominus. nolo mortem pecca- 1 0 r i s, n i s i u t r e u e r t a t u r a u i a s u a e t u i u a t, ne mens incredula bonorum repromissione desperet et semel per- ditioni animus destinatus non adhibeat uulneri curationem, quod 10 nequaquam acstimat posse curari. idcirco iurare se dicit, ut, si non credimus promittenti deo, credamus saltim pro nostra salute iuranti. quam ob causam et iustus precatur ac dicit : c 0 n u e r t e n 0 s, 10 deus salutaris noster, et auerte furorem tuum a n 0 b i s et iterum : domine, in uoluntate tua prae- 15 stitisti decori meo fortitudine m, auertisti faciem tuam et factus sum conturbatus. post- quam enim foeditatem delictorum meorum uirtutum decore muta- ui, infirmitatem meam tua gratia roborasti et te audiam polliccn- tem : persequar inimicos meos et conprehen- 20 d a m eos et non reuertar, donec deficiant, ut, qui te ante fugiebam et inimicus eram, tua conprehendar manu. ne cesses a persequendo, donec deficiam a uia mea pessima et reuertar 11 ad uirum meum pristinum, qui mihi dabat linteamina mea et oleum et sinailam et cibabat me pinguissimis cibis. qui idcirco obsaepsit 85 atque praeclusit uias meas pessimas, ut eam inuenirem uiam, quae dicit in euangelio: ego sum uia et uita et ueritas. 6 *Ezech. 33, 11 12 *Ps. 84, 5 14 *Ps. 29, 8 19 *Ps. 17, 38 22 cf. Ezcch. 33, 11 23 cf. Ezech. 16, 13 et 18—19 26 *Ioh. 14, 6 1 in quibus B 2 aduersus Nt 3 alt. et in ras.m2B 4 eniiu s.l.N 5 dom.] d 2 et om.B 8 bon. rcpromissionem SNt de bon. rcpromissione £ disperet Jp.c.2 ad perditionem B 10 aestimet Nt cxistimat f non s.l.B 11 saltcm GNIB 12etom.B iustus] seq. spat. 6 litt. t acGetce/. 13 iram tuam t 14 nobis] add. hucusque s.l.m2J bonitate (pr. t s.l.J)J,Sa.c.vi2 15 fortit.] uirtutem B 16tuam]arfrf. ame J(eras.)g 17 fcd. / fcd. DNB 18 et te] ecce DB audiam Nt 20 eos] illos DB conuertar J21B ut] utique B 22nccG 23 mihi s.l.m2l dabit g oleum mcumO 24cibabitj ciuisjV/ opsepsitD obrepsitG obsessitA7i 25 pcrclusit./ reclusitZ) eam] e&sjp.c.m2 inuenire GJ uiam ex iam (exp. el s.l.m2 nequeam) J qui J 26 uia et ueritas (add. et uita s.l.m2) B uia, ueritas et uita g 60 Sancti Hicronymi 12 audi prophetam loquentcm: qui scminant in lacrimis, in gaudio metent. euntes ibant et flebant por- tantes semina sua; uenientes autem uenient in exultatione portantes manipulos suos, et loquere cum eo: laboraui in gcmitu meo, lauabo 5 per singulas noctes lectum meum, in lacrimis stratum meum rigabo, et iterum : sicut desiderat ceruus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, deus. sitiuit anima mea ad deum fortem et uiuum, factae sunt lacrimae 10 meae panis per diem et noctem, etin alio loco : d e u s, deus meus, ad te de luce uigilo. sitiuit ad te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea. in terra deserta et inuia et inaquosa, sic in 13 sancto apparui tibi. quamquam sitierit te anima mea, 15 tamen multo te plus carnis meae labore quaesiui et tibi in sancto ap- parere non potui, nisi prius in terra deserta a uitiis et inuia ad- uersariis potestatibus et absque humore et reumate ullius libidinis commorarer. fleuit et dominus super ciuitatem Hierusalem, quia non egissctpaenitentiam.etPetrustrinam negationera amaritudine abluit 20 lacrimarum inpleuitque illud propheticum: exitus aquarum u deduxerunt oculi mei. plangit et Hieremias populum paenitentiam non agentem dicens : quis dabit capiti meo aquam et oculis meis fontem lacrimarum et plorabo populum istum per diem et nootem? » 1 *Ps. 125, 5-6 5 *Ps. 6, 7 7 *Ps. 41, 2-4 11 *Ps. 62, 2—3 19 cf. Luc.19,41— 44 20 cf. Matth. 26, 75 etc. 21 Ps. 118, 136 23*Hier.9,l 2 portantes] mittentes Gp.c.m2 4 in] cum B 5 lab. in gcm. meo om.DNlB 6 in om.Nl lacr. meis I 7 ceru. des. J2 10 te deum g uiuum et fortem D forte Ba.c.m2 fontem g et s.l.m2JB,om.Zg uiuum] add. quando ueniara et apparebo ante faciem dei ? g sunt] add. mihi Is.l.mZ g 11 panis s.l.N panes JSDB 12 anima mea ad te g 13 multiplicetur 0 tibi]etM 14 pr. et om.B et in Nl alt. et] et in Nl 15 aparuit (t eras.)S quainquain enim DNIB tes.l.mSBintoNt lemultumj' quae(e)sibi GD 17 prius] plusW deserta s.l.m2t,om.D aduers. et G et adu(au Nt)ers. SNl 18umorcJ rhcumate g illius i"«a.c.jn2 19 ct s.l.m2 J.om.J 20 e(aej)- gissent J (n exp.) DB ablit B abstulit Nt 21 prof. G passim 23 dauit G 24 aquas J,Xa.c.m2 Epistula CXXII 1 61 cur autem plangat et defleat, sequenti sermone demonstrat: n o 1 i t e flere mortuum neque plangatis eum. flete planctu, qui egreditur, quia non reuertetur u 1 1 r a. nequaquam igitur gentilis plangendus est atque Iudaeus, qui 15 s in ecclesia non fuerunt et semcl mortui sunt, de quibus saluator dicit: dimittemortuos, ut sepeliant mortuos suos, sed [eos], qui per scelera atque peccata egrediuntur de ecclesia et nolunt ultra reuerti ad eam damnatione uitiorum. unde et ad uiros 16 ecclesiasticos, qui muri et turres ecclesiae nuncupantur, loquitur 10 sermo propheticus dicens : muri Sion, profertelacri- mas inplentes illud apostoli: gaudere cum gaudenti- bus, flere cum flentibus, ut dura corda peccantium uestris lacrimis prouocetis ad fletum, ne perseuerantes in malitia audiant : ego plantaui te uineam fruotiferam, i5omnem ueram; quomodo conuersa es in amari- tudinem uitis alienae?et iterum :ligno dixerunt: 'pater meus es tu' et lapidi: 'tu genuisti me', et aduerterunt ad me dorsa et non facies su- as. et est sensus: noluerunt ad me conuerti, ut agerent paeni- 20 tentiam, sed cordis duritia in iniuriam meam sua terga uerterunt. quam ob rem et dominus loquitur ad Hieremiam : uidisti, quae 17 fecerunt mihi, habitatio Israhel? abicrunt super omnem montem excelsum et subter omne lignum frondosum et fornicati sunt «sibi. et dixi, postquam fornicata est haec om- nia: 'reuertere ad me', et non est reuersa. 1 *Hier. 22, 10 6 *Matth. 8, 22. *Luc. 9, 60 10 *Thren. 2, 18 11 Roni. 12,15 14*Hier.2,21 16 *Hier. 2, 27 21 *IIier. 3, 6-7 3 planctum GNt quia ex qui 1 5 morituri(?) G ait DB 6 ut sep.] scpelire g sepelliant Gp.c. 7 eos seclusi eos plangc f 10 syon Nl 13 per- seuerante B in illa tnalitia B 14 te s.l.m2I,om.J uineam meam (meam del.m22)JZ fruct. Gl frug. cet. 15 omnem ueram] omne semen ucrum B uersa g amaritudine DNt 16 alicnam D aliena Ba.c.ml 17 me ge(ic — B)- nuisti JIDB 18 aduert, scripsi auert. G uert. eel. 20 cordis duritiS t,Bp.c.m2 per cordis duritiam ? 21 ieremiam B 22 habitatores GNt 23 excelsum (s./.m2) montem I montem in mj.B cxcelsum om.J subter] supcr Nl 24 omnem Gt sunt s.l.m2Z,om.J 25 forn. est] facta sunt B; add. et fecit f 26 ad me rcuertere DB 62 Sancti Hieronymi 2. 0 clementiam dei, o nostram duritiam! dum et post tanta scelera nos prouocat ad salutem et nec sic quidem uolumus ad meliora conuerti: si reliquerit, inquit, uxor uirum suum et alii nupserit et uoluerit postea re- uerti ad eum, numquid suscipiet eam et non» detestabitur? pro quo scriptum est iuxta Hebraicam ueri- tatem, quod in Graecis et Latinis codicibus non habetur: et tu reliquisti me; tamen conuertere et susci- 2 piam te, dicit dominus. Esaias quoque in eundem sensum isdem loquitur paene sermonibus: c o n u e r t i m i n i, q u i 10 profundum consilium cogitatis et iniquum, filii Israhel. reuertere ad me et redimam te. ego deus et non est alius praeter me. iustus et saluator non est absque me. reuertimini •;d me et salui eritis, qui estis in extremisis terrae. recordamini horum et ingemescite et agite paenitentiam, qui erratis. conuerti- mini corde et mementote priorum a saeculo, quoniam ego sum deus et non est alius absque 3me. scribit et Iohel: conuertimini ad me ex totO20 cordeuestroinieiunio et lacrimis et planc- tu; scindite corda uestra et non uestimenta uestra. misericors enim et miserator est do- minus et agens paenitentiam super malitiis. quan- 4 tac autem sint misericordiae et quantae (et) — utitaloquar — nimiae 25 3 *Hier. 3, 1 7 *Hier. 3, 1 10 *Ksai. 31, 6 12 *Esai. 44, 22 13 *Esai. 45, 21—22 16 *Esai. 46, 8—9 20 *loel 2, 12—13 1 clementia DtB,2p.c.m2 nostra duritia Jp.r.2p.c.m2tB tanta in mg. m2B 2 nec] ne D 3 relinqucrit G reliquerint D inquit om.B 4 alio 2NI 6 iuxta]in J hebraica ucritate Jp.r. ebraicam tli 7 habenturiV/ inueniturB 8 relinquisti G dcreliquisti D 9 esayas / isayas B Isaias g in eodem sensu Nt 10 isdem B eisdem J2 hisdem cet. iisdem g pae(e)nc loq. DNtB conuert. inquit (t ex d) 2 qui in mg.mP.2 11 cogitastis J,£a.r. 12 fili D filiis G conuertere JI 13 te] adil. dicit dominus J2 14cts.f.i" 16 ingcmiscite JB,Za.c.m2 17 errastis 2'DNB 20 iohel ex ohcl B Ioel g es] in 2 21 uestro ex tuo m2J alt. ct s.l.B 22 et scindite 21 et non uestim. uestra om.Nt 24 et om.t malitia .V/ — tia B 25 sit J2,Ba.c.m2 pr. et— nimiae om.B quantac] quam g alt. et addidi,om.codd. Epistula CXXII 2-3 63 ineffabilisque clementiae, Osee propheta nos doceat, per queni lo- quitur deus : quid tibi faciam, Effraim, quomodo te protegam, Israhel, quid tibi, inquam, fa- ciam? sicutAdamam ponam te et sicut Se- jboim. conuersum est cor meum in me, contur- bata est paenitudo mea. nequaquam faciam secundum iram furoris mei. unde et Dauid loquitur 5 in psabno : non est in morte, qui memor sit t u i ; in inferno autem quis confitebiturtibi? et 10 in alio loco : peccatum meum notum feci ct ini- quitatem meam non abscondi. dixi: 'pronun- tiabo contra me iniquitatem meam domino'. et tu dimisisti inpietatem cordis mei. pro hac orabit ad te omnis sanctus in tempore opor- lttuno. uerumtamen nisi in diluuio aquarum multarum ad ipsum non adpropinquabunt. 3. Uide, quanta magnitudo sit fletuum, ut aquarum diluuio conparetur. quos qui habuerit et dixerit cum Hieremia: n on s i- leat pupilla oculi mei, statim in illo conplebitur: mi- aosericordia et ueritas obuiauerunt sibi, iu- stitia et pax deosculatae sunt, ut, si tc iustitia ueri- tasque terruerint, misericordia et pax prouocent ad salutem. to- 2 tam paenitentiam peccatoris ostendit psalmus quinquagesimus, quando ingressus est Dauid ad Bethsabee, uxorem Uriae Cethei, et 2 *Os. 11,8-9 8Ps. 6,6 10 «Ps. 31,5-6 18 "Thren. 2, 18 19 *Ps. 84, 11 24 cf. Ps. 50, 2 1 ineffab(u D)ilisque JD,Ba.c.m2 ineffabilique 2 clpmentiae] seq. ras. 2litt. (et?)J oseae (ex osaeae J)J2Nt 2 effraym B efraim GD Ephraim g 3hisraheLV tibi s.i.jw2B 4adamantem JD,Bp.c.m2 Adamag 5 est s.LmSJ!', otn.J meum ez tuum D me] add. et B 6 mea ex meo m2B tua J,Ia.c.m2 faciam intng.B 8 psalmis I 10 feci tibi J 12 contra me s.lm2B 13 im- pietate G iniquitatem B 14 orabit Ip.c.mHB — uit ee(. 15nisiom.B dilu- bio GD,Ja.r. 16 propinquabunt Ga.c. approximabunt g 18 conparatur D compararetur Nl ieremia B non] ne Nt 21 deosc. — pax om.D oscu- latae Ia.c.m2B se osculatae G sunt se Nt et ueritas B 22 terruerint (terr m2 in ras. 8 litl.) B terruerint (s.l.m2 seruauerint) 2 24 beth(t J}sabeae (— bae I) codd. praeter B Ethaei g 64 Sancti Hicronymi Nathan prophctante correptus respondit dicens : p e c c a u i sta- timque meretur audire: et dominus abstulit a te pec- c a t u m. adulterio enim iuuxerat homicidium et tamen conuersus ad lacrimas: miserere, ait, mei, deus, secundum magnam misericordiam tuam et sccundums multitudincm miserationum tuarum dele ini- 8 q u i t a t e m m c a m. magnum enim peccatum magna indigebat misericordia. unde iungit et dicit: multura laua rae ab ini- quitate mea et a peccato meo munda me, quo- niam iniquitatem meam ego agnosco ct delic-io tum meum contra me est semper. tibi soli pec- c a u i — rex enim alium non timebat — etmalumcoramte feci, ut iustificeris in sermonibus tuis et uin- 4 c a s, d u m i u d i c a r i s. c o n c 1 u s i t e n i ra d e u s o m n i a sub peccato, ut omnibus misereatur. tantumque 15 profecit, ut dudura peccator et paenitens transierit in magistrum et dicat: docebo iniquos uias tuas et inpii ad te conuertentur. confessio enim et pulchritudo coram co, ut, qui sua fuerit peccata confessus et dixerit: corruptae sunt et conputruerunt cicatrices meae a facie in-20 s i p i e n t i a e m e a e, foeditatem uulnerum sanitatis decore conmutet. qui enim abscondit iniquitatem suam, snon prosperabitur. Achab, rex inpiissimus, uineam Na- buthae cruore possedit et cum Iezabel non tam coniugio sibi quam crudelitate coniuncta Heliae increpatione corripitur: haec d i- tS lllRcg. 12, 13 2 'II Reg. 12, 13 4 Ps. 50, 3 8 *Ps. 50, 4— 6 14*Rom. 11,32 (cf.Gal. 3,22) 17Ps.50,15 18 *Ps. 95, 6 19*Ps.37,6 22 *Prou. 28, 13 25 -III Rcg. 21, 19 1 natan B a Nathan g profeta ante G correptus s.l.m2l,nm.J dicens om.g 2 meruit DNtli abs te abst. g a te s.l,m2I.om.NI peccatum tu- um .V/ 3 adulteriu Jp.c. omicidium B homicidio J 4 raei ait J 6 raise- rationem 2a,t, 10 cognosco G 11 contra] coram IB seraper om.B 12 enira erat Nl enini cram j tiraebani Ip.c.mSg 13 et om.g 14 dura Gp.c. Dl cum cel. et ^ 15subs./.D tantumque (que s.l.m-) 2" 16 j>roficit Jp.c. transiretA'/ et dicat s.l.m2B edicat I 18 et vimg.m2B pulcr. GSDN 19 conf. fuetit pecc. g putrucrunt et corr. sunt g 21 in san. decorem DB 22 coinmutat JZ 23 achab (c exp.)X nabute B 24 hiezabel DN con- ingium l"a.c.N 25 coniunctS N Epistula CXXII 3 65 cit dominus: occidisti et possedisti. et iterum: in loco, quo linxerunt canes sanguinem Na- buthae, ibi lingent sanguinem tuum et: Ie- zabel canes comedent ante muros Hiezrahel. squod cum audisset Achab, scidit uestimenta sua et posuit saccum super carnem suam ieiunauitque et dormiuit in cilicio. factus- que est sermo domini ad Heliam diceus: quo- niam reueritus est Achab faciem meam, non loinducam malum in diebus eius. unum scelus Achab et Iezabel, et tamen conuersi Achab ad paenitentiam poena differ- tur in posteros et lezabel in scelere perseuerans praesenti iudieio condemnatur. loquitur et dominus in euangelio : u i r i X i n e- uitae surgent in iudicio cum generatione lshac et condemnabunt eam, quia egerunt pae- nitentiam ad praedicationem Ionae. non enim ueni uocare iustos sed peccatores ad paenitentiam. dragma perit et tamen inuenitur in stercore ; nonaginta nouem oues in solitudine relinquuntur ct una ouis, quae 20 aberrauerat, pastoris humeris reportatur. unde et laetitia angelorura est super uno peccatore agente paenitentiam. quanta felicitas, ut salute nostra exultent caelestia! de quibus dicitur: paeniten- 2 *IU Reg. 21, 19 3*llIReg. 21,23 5 *III Reg. 21, 27-29 11 cf. IV Reg. 9, 29—37 13 *Matth. 12,41 16 *Matth. 9, 13 18 cf. Luc. 15, 8—9 19 cf. Luc. 15, 4-6 20 cf. Luc. 15, 10 22 Matth. 3, 2 2inquo£ 3 linguent (u eras.)G luezabel DN 4 caraes Gp.c. mur. Hiezr.] portis (sic) J,Sa.c.m2 iezrah(h s'.l.B)el NtB hiezabel D 5 achab (c exp.)2 acab B 7 dormibif D coruit ex doruit B 9 achab (c exp.) Z acab Ba.c. 10 scelus] add. etJ,I(exp.) achab(c exp.)X acabfl 11 pr. et] nec (n eras.)B hiezabel DNpassim alt. et om.g conucrso B conuersio Nl ad poen. Achab g achab (c exp.)2' acab B pena Xa.c.mZDlB 13 loq. et] et loq, D niniuitae (— tc) DNt,B (ex niuite) ninniuite Jp.c. Niniuae g 14 iudicium G 15 peni- tentiam H^ras.Jegerunt B 16 in praedicatione Ba.c.mZ lonae] add. et ite- rum g 17 ucnit JIDN; add. saluator noster s.l.m2J ad] in Nl 18 drach- ma g periit B 19 relinquu(qu S)ntur in sol. DB relinquen(n s./.J)tur J,Ia.c.m2 20 oberauerat (sic) B errauerat Nt 21 est om.Nt pf(e /j)niten- tiam agente (— tem Ja.c) ZB agentem G,Iia.c. 22 de salute Sp.c.mZB in salute Jp.c.ml LVI. Hicron. Epist. III. H i 1 b erg. 5 66 Sancti Hieronymi tiam agite; ad p r o pi n q u a u i t nnim regnum c a e 1 o r u m. nullum in medio spatium ; mors et uita sibi contraria 8 sunt et tamen paenitentia copulantur. luxuriosus filius totam prodegerat substantiam et procul a patre uix porcorum cibis inediam sustentabat. reuertitur ad parentem, immolatur ei uitulus saginatus, s stolam accipit et anulum, ut Christi recipiat uestimentum, quod du- dum polluerat, et audire mereatur: candida sint semper uestimenta tua receptoque signaculo dei proclamet ad do- minum:pater, peccaui in caelum et in te et recon- ciliatus osculo dicat ad eum: signatum est super nosio lumen uultus tui, domine. iustitia iusti non liberabit eum, in quacumque die peccauerit, et iniquitas iniqui non nocebit ei, in qua- scumque die conuersus fuerit. unumquemque iudicat, siout inuenerit, nec praeterita considerat sed praesentia, si tamen 15 uetera crimina nouella conuersione mutentur. septies cadet iustus et resurget. si cadit, quomodo iustus, si iustus, quomodo cadit ? sed iusti uocabulum non amittit, qui per paeniten- tiam semper resurgit. et non solum septies, sed septuagies septies de- linquenti, si conuertatur ad paenitentiam, peccata donantur. cui 20 plus dimittitur, plus diligit. meretrix lacrimis pedes saluatoris lauat et crine detergit et in typum ecclesiae de gentibus congregatae meretur audire: dimittuntur tibi peccata tua, phari- saei iustitia perit superbia et publicani humilitas confessione sal- 3 cf. Luc. 15, 11—32 7 *Eccle. 9, 8 9 *Luc. 15, 18 et 21 cf. Luc. 15, 20 10 Ps. 4, 7 11 *Ezech. 33, 12 16 Prou. 24, 16 19 cf. Matth. 18, 21-22 20 cf. Luc. 7, 47 21 cf. Luc. 7, 37-38 23 *Luc. 7, 48 cf. Luc. 18, 10-14 1 adpropinquabit I,Bp.c.m2 3 copulatur Nl luxoriosus J,Sa.c.m2 4 prodigerat JXp.c.,Ba,c.m2,Nl inaediam inedia tp.r. 5 sustentabatur t patrem JIB saginatur B 6 accepit JI recepit B ut Christi s.l.m2B Christi s.l.m22,om.J receptat ex reccptet»i2j3 7 mercatur (atur in ras.mZ) B mereretur (retur in ras.m22)2D meretur J semper s.l.m2N 8 que s.l.m2I, om.J 9 pater f>is B (corr.) alt, in GJI coram DNtB alt. et s.l.I recon- ciliatur (sic) ex rcconcdiata B 10 dicit D 11 domini D 12 liberabit IB — uit cel. 13 eum B in om.DB 14 iud. deus g 16 cadet J,Ia,c.m2 — dit cet. (c/. ad p. 68, 17) 17 et] sed G resurget JNt,Za.c.m2 — git cel. 17 el 18 cadet J,Xa.c.m2 19 rcsnrgct Ja.c.Ia.c.ml set septuagies septies in mg.m2B scdct JINl septuages (sic) et G 23 farisaci G 24 et om.G puplicani DN Epistula CXXII 3 67 uatur. per Hieremiam contestatur deus : a d s u m m a m 1 o- 10 quar contra gentem et regnum, ut eradicem et destruam et disperdam illud. si paeniten- tiam egerit gens illa a malo suo, quod locu- stus sum aduersus eam, agam et ego paeniten- tiam super malo, quod cogitaui, ut facerem ei. et ad summam loquar de gente et regno, ut aedificem et ut plantem illud. si fecerit malum in conspectu meo, ut non audiat uocem lomeam, paenitentiam agam super bono, quod locutus sum, ut facerem ei. statimque infert: ecce n ego fingo contra uos malum et cogito contra uos cogitationem. reuertatur unusquisque a uia sua mala et dirigite uias uestras et stu- isdia uestra. qui dixerunt: desperauimus; post cogitationes enim nostras ibimus et unus- quisque prauitatem cordis sui mali facie- m u s. Symeon iustus loquitur in euangelio : ecce hic posi- tusest inruinamet in resurrectionem mul- 20 t o r u m, in ruinam uidelicet peccatorum et in resurrectionem eorum, qui agunt paenitentiam. apostolus scribit ad Corinthios: audi- 12 tur inter uos fornicatio et talis fornicatio, qualis nec inter gentes quidem, ita ut uxorem patris aliquis habeat. et uos inflati estis et 85 n 0 n magis luctum habuistis, ut tollatur de medio uestrum, qui hoc opus fecit. etin secunda ad eosdem epistula, ne abundantiori tristitia pere- 1 *Hier. 18, 7-10 11 *Hicr. 18, 11-12 18 *Luc. 2, 34 21 *1 Cor. 6, 1—2 27 *II Cor. 2, 7 1 ieremiam B hiereamiaG ad sumam JIB assumam Nl loquor Ja.c.m2 loquarque N,ta.c. 5 aduersum JIDB 7 ad sumam JI,Da.c. assumam Nl de] super DNtB gcntem ct regnum Gt,Bp.c.m2 8 alt. ut s.l.m2I 12 cogi- tabo Nt 15 disperamus Ba.c.m2 16 enim in ras.m2B 17 post prauit. £ sui s.l.mSB maleM malum ? 18 simeon27<; add. quoque Nl in eu. loq. g dicit in cu. B in eu. G 19 et s.l.m2B in om.JDN resurrectione Nl 20 pr. in — resurr. parlim in ras. partim in mg. m2B pr. in — 21 qui om.D resur- rectione Gl 21 corintios B 22 et talis forn. om.G 23 ne Jla,c.m2 25 tol- leretur B 27 nec D hab. JDB abundatiori Ga.c. 5* 68 Sancti Hieronymi a t, q u i e Lu s in o d i e s t, reuocat eum et obsecrat, ut confir- ment super illum caritatem et, qui incestu perierat, paenitentia con- 18 seruetur. nullus enim mundus a peccato, nec si unius quidem diei fuerit uita eius; numera- biles autem anni uitae illius. astra quoqucs ipsa non sunt munda in conspectu eius et aduersum angelos suos peruersum quid ex- c o g i t a u i t. si in caelo peccatum, quanto magis in terra! si de- lictum in his, qui carent temptatione corporea, quanto magis in nobis, qui fragili carne circumdamur et cum apostolo dicimus: 10 miser ego homo, quis me liberabit de corpore raortis huius? non enim habitat in carne nostra bonum nec agimus, quod uolumus, sed quod nolumus, ut aliud anima u desideret, aliud caro facere cogatur. quodsi quidam iusti appc'1- lantur in scripturis et non solum iusti sed iusti in conspectu 15 dei, iuxta illam iustitiam appellantur iusti, iuxta quam supra dictum est: septies cadet iustus et resurget et iuxta quod iniquitas iniqui non nocebitei, in quacumque die conuersus fuerit. denique et Zacha- rias, pater Iohannis, qui scribitur iustus, peccauit in eo, quod non 20 credidit, et statim silentio condemnatur et Iob, qui iustus et inma- culatus ac sine querella in principio uoluminis sui scribitur, postea 15 et dei sermone et confessione sui peccator arguitur. si Abraham, 1 cf. II Cor. 2, 8 3 "Hiob 14, 4—5 5 *Hiob 25, 5 7 * Hiob 4, 18 11 *Rom. 7, 24 12 cf. Rom. 7, 17-20 17 Prou. 24, 16 18 *Ezcch. 33, 12 lil cf. Luc. 1, 6 et 20 21 cf. Hiob 1, 1 1 huiusmodi B rcuocate Nt ut om.G confirmet Ja.c.ID 2 super illum] in eumG illum s.l.mlB ct]ut£ incestus Zp.c.m2 paenitentiam G 3 emm] quidem g mundus est f nec si m ras.mHB ne ,ID,om.G 4 fue- rit om.G numerauilis D 5 autem om.Nl 7 aduersus Nl quod Jla.c. cogitauit Ba.c. 8 si — pecc. om.G in terra — 9 in nobis in mg. inf. m22 tcrra D terra*/? 9 tcmt. G tent. g 10 fragile Ip.c.m2 dicimus in mg.m2I llhomooro.iW liberabit JB,Zp.c. -uifce*. 13 quod uol. sed in mg. B aliut utroque loco G anime D 16 iust.] sentenciam B quam ex quod m2I supra s.l.G 17 siriptum B ca&etGJ ,2a.c.nii — dit cet. resurgit Nl surgit B alt. ct s.1.2 18 iniqui] iniqua t ei s.l.m2B 19 zaccharias G zacarias B 2lqmom.Nt tert. ct om.G 22 quaerellaGW,,/ (pr. I eras. )querelai7i uolu- rainij 23 et in dei G dei (i eras.)B conf. sua J sua conf. G Epistula CXXII 3-4 69 Isaac et lacob, prophetae quoque et apostoli nequaquam caruere peccato, si purissimura triticum habuit mixtas paleas, quid de nobis dici potest, de quibus illud scriptum est: q u i d p a 1 e i s a d f r u- mentum, dicit dominus?et tamen paleae futuro reser- 5 uantur incendio et zizania hoc tempore mixta sunt segetibus fru- mentorum, donec ueniat, qui habet uentilabrum in manu sua et purgabit aream, ut triticum in horrea congreget et quisquilias gehennae igne conburat. 4. Haec ornnia quasi per pulcberrima scripturarum prata 10 discurrens in unura locum uolui congregare et de speciosissimis flori- bus coronam tibi texere paenitentiae, quam inponas capiti tuo et adsuraas pennas columbae et uoles et requiescas et clementissimo reconcilieris patri. narrauit mihi uxor quondam tua, nunc soror 2 atque conserua, quod iuxta praeceptum apostoli ex consensu abs- 15 tinueritis uos ab opere nuptiarum, ut uacaretis orationi, tuaque rursum uestigia quasi in salo posita fluctuasse, immo — ut apertius loquar — esse prolapsa, illam autem audisse a domino cum Moysi: tu uero hic sta mecum et dixisse de domino: s t a t u i t supra petram pedes meos, tuam domum, quae funda- 20 menta fidei sohda non habebat, postea diaboli turbine concidisse, porro illius perstare in domino et suum tibi hospitium non negare, ut, cui prius coniunctus fueras corpore, nunc spiritu copuleris — q u i 3 *Hier. 23, 28 6 cf. Matth. 3, 12 et Luc. 3, 17 12 cf. Ps. 54, 7 14 cf. ICor. 7, 5 18Deut. 5, 31 *Ps. 39, 3 22 *I Cor. 6,17 1 ysahac B et isaac I si isaac Nt pr. et utn.O 2 peccata J,Xa.c.m2 peccatis B tritticum G mixta palcas D paleas raixtas 2" 3 script. ill. £ palee Bp.c. ad ex a B 4 et] e 2 ob futurum res. incendium Nt 5 seg. mixta sunt Nt frumentorum s.l.m22,om.J fiiturorura D 7 purgabit Iji.cm.2B — uit cet. — uerit £ tiit. congr. in h(om.fl)orrea DB congr. trit. in horrea g tricticumOiV in horrca s.l.m2I 8 igni lp.c.m2DNB con(m)burct DNt 9 per m ras.m2£ de J pulcherima ./ pulcei rima D pulcherrimas G,Na.r. 10 de om.B speciosissimis pret(c i")iosissimis {add. qne m2I)JI 12 adsum- mas Ga.r.B adsumes J2 pinnas G 13 quondam uxor D 15uosom.B uacetis Nl 16 rursum s.l.m2I,om.J sursum D rursus Nt quasi s.l.mZB solo G fluctuassent Nt 17 dicam B essent Nl illa NIB moysi GJD moyse cet. 18 de s.l.m2l 19 supra] |>erG petra i meos s.l.m2I funda- mentum solidae fidei G 20 solidata Nt conscidisse 2 21 pcrstares Nt tibi inras.m2B,om.Nl ospitium DB negares Nt 22 fueris D non (er«s.) nunc G 70 Sancti Hieronymi enim adhaeret domino, unus spiritus est — , cumque uos rabies barbarorum et iiuninens captiuitas separaret, sub iuris iurandi testificatione pollicitum, ut ad sancta transeuntem loca ucl statim uel postea sequereris et seruares animam tuam, quam 3 uisus fueras neglegentia perdidisse. redde igitur, quod praesente 6 domino spopondisti. incerta est uita mortalium; ne ante rapiaris, quam tuam inpleas sponsionem, imitare eam, quam docere debueras. pro pudorl fragilior sexus uincit saeculum et robustior superatur a saeculo. tanti d u x f e m i n a f a c t i est et non sequeris eam, in cuius salute candidatus es fidei? quodsi te rei familiaris tenent to reliquiae, ut scilicet mortes amicorum et ciuium uideas et ruinas urbium atque uillarum, saltim inter captiuitatis mala et feroces hostium uultus et prouinciae tuae infinita naufragia teneto tabulam paenitentiae et memento conscruae tuae, quae tuam cottidie suspirat 4 nec desperat salutem. tu uagaris in patria, immo non patria, quia 15 patriam perdidisti; ista pro te in locis uenerabilibus resurrectionis et crucis et incunabulorum domini saluatoris, in quibus paruulus uagiit, tui nominis recordatur teque ad se orationibus trahit, ut, si non tuo merito, saltim huius salueris fide. iacebat quondam paraly- ticus in lectulo et sic erat cunctis artubus dissolutus, ut nec pedes ao ad ingrediendum nec manus mouere posset ad precandum ; et tamen offertur ab aliis et rcstituitur pristinae sanitati, ut portaret lectu- 5 lum, qui dudum a lectulo portabatur. et te igitur absentem cor- pore, praesentem fide offert conserua tua domino saluatori et dicit 9 Uergil. Aen. I 364 19 cf. Marc. 2, 3—12 etc. 1 aderet B deo B est spiritus JZ spiritu est N\add. cum eo g 2 se- parasset Ji 1 3 iuris(s.i.m2) iurandii' iusiurandij testif icationem G trans- euntesiW 4 saluares 6 deo 5 capiarisW 7 tuas (sed seq. sponsionem) t expleas G 9 tantg(e) Nt femine Nt facta JD,Ba.c.m2 factus ( es Nl 10 salutc] saltem Bp.c.m2 candidus Nl cst (t add.m2) X fidei (alt. i eras.)B quod ex quid B 11 scilicet et (eras.2)J±~ 12 saltem GNt,Ja.c. 14 memen- tote t tuam] tuae t cottidie ( — ae J)GJ Scotidie cet. 15 ncc disperat ex ne despcret m22,om.DNtB ucrsaris ex uaris B non] add. in s.l.mlj 16 ista] ita 2 17 incunabularum I cunabulorum Ba.c.m2 18 uagit X 19 saltem GNl,Ja.c. fidem 0 exemplo J,2a.c.m'l paralit. JtB,Ia.c.m2 paralet. G 20 artibus GIa.c.m2 21 gradiendum t possit J2 D pracdicandum J,Ia.r. 22 perfertur DNt,Ip.c.m2 profertur H pristini D 23 port. a lcct. g et te] ecce J 24 offerit G Epistula CXXIl 4 71 cura Chananaea: filia mea male uexatur daemo- n i o. recte enim appellabo animam tuam filiam animae eius, quae sexus nescit diuersitatem, quia te quasi paruulum atque lactantem et necdum ualentem sumere solidos cibos inuitat ad lac infantiac s et nutricis tibi alimenta demonstrat, ut possis dicere cum propheta: erraui sicut ouis perdita; quaere seruum tuum, quoniam mandata tua non sum oblitus. 1 *Matth. 15, 22 3 cf. Hebr. 5, 12-14 6 *Ps. 118, 176 1 cananea DB chananea cet. uex. a daem. Dl,Np.c.Bp.c.m2 a daem. uex.J'2' 2 an. t. app. (an. t. s.l.m2)I f iliam] seq. tua eras.J eiusanime/< 3sexu< quia]qui J,Sa.c.m2 latantem Bp.c.m2 lactentem t,Ba.c.m2 4 sol. cib(u <)os sumere Nl cybos JI ciuos Dt 6 perdita] que periit B 7 tuum] add. dne s.l.mlJ quia J2' manda J oblitusj add. amen. expl epistula hiro- nimi ad rusticum de p^nitentia G amen JS 72 Sancti Hieronymi (XXIII. AD GERUCHIAM DE MOXOGAMIA. L In ueteri uia nouam semitam quaerimus et in antiqua detri- taque materia rudem artis excogitamus elegantiam, ut nec eadem sint et eadem sint. unum iter et perueniendi, quo cupias, multa con- s pendia. saepe ad uiduas scripsimus et in exhortatione earum multa de scripturis sanctis exempla repetentes uarios testimoniorum flores r = Lugdunensis 600 s. VI (continet p. 72, 5 nnum — conpendia; 73, 5 Annam —6 rctulit; p. 73, 15 sub quorum —17 liberorum; p. 74, 3 quanto —5 prae- mia; p. 75, 17 ne aliud —19 ocello; p. 78, 1 quibus — oratio; p. 81, 17 omni —20 luxuriam ; 22 damnaraus —23 laudamus ; 24 in arca— p. 82, 3 con- tumeliam; 5 centenarius — 8 testetur contaminata cum p. S3, 11 itaque — 14 secundum; p. 88, 11 libido — 14 ducitur; p. 89,6 caue — 8 naufragi- um; 11 fuge — 12 suspicio; p. 90, 4 melius est — 6 dimittenda sunt; 14 nec peccator —75 sccuriis sit; p. 91, 6 nos uero —76 superbiam; p. 92, 15 ipsae Hispaniae —18 paliuntiir; p. 93, 5 praeter —6 libertatem; p. 94, 3 poten- tiam —73 patimur; p. 95, 4 quae in alieno —5 palpentur). K = SpituUiensu 68 s. VIII. A = Berolinensis lat. 17 s. IX. 11 = Turicensis Augiensis 49 s. IX. D = Valicanus lat. 355 + 356 s. IX-X. N = Casinensis 295 s. X. *P = Augustodunensis 17 A s. X. B = Berolinensislat.18s.XII. de epistula sci hironimi prbi ad agariirutiam r ad ageruciam de monogamia et (gamia et s.l.K) de uiduitate K'P hieronimus ad ag(gg D)criic(t A)\wi de mo- nogamia ATID epja liicr ad geruchiam de uiduitate seruandam (sic) N ieronimi ad angerochiam de monogamia et de uiduitatc seruanda /}; Hieronymi nomen exhibent tituli omnium codicum praeter K9\ uerum leminae nomen Gcmchia = yigag Ixovaa (c/. p. 73,2: quodara uaticinio futurorum ac dei praesidentis auxilio nomcn accepit) solus seruauil uel sagaci conieclura resliluit N (simili er- rore in titulo episl. CVII ex ad Laetam in mullis codd. orlum esl ad Aletam uel ad Athletam) 3 uetere IIp.c.D detrita (om. que) Ba.e.mH 5 pr. sint«m./7 et eadem sint s.l.m2A att. sint] sunt/7 unum — conp.] multae sunt uirtutum species, quae sectatoribus suis tribuunt regna caelorum. unura quidem iter, sed perueni- endi multa conpendia /' cupis K'P cupimus B 6 exortatione D,Na.c. cxorta- tioncm (exh. '/') AWPB Epistula CXXIII 1—2 73 in unam pudicitiae coronam texuimus. nunc ad Geruchiam nobis % sermo est, quae quodam uaticinio futurorum ac dei praesidentis au- xilio nomen accepit, quam auiae et matris amitaeque, probatarum in Christo feminarum, nobilis turba circumstat: quarum auia 5 Metronia per quadraginta annos uidua perseuerans Annam nobis, filiam Fanuhelis, de euangelio retulit, Benigna mater quartum et decimum inplens uiduitatis annum centenario uirginum choro cingitur, soror Celermi, patris Geruchiae, quae paruulam nutriuit infantem et in suo natam suscepit gremio, per annos uiginti mariti 10 solacio destituta erudit neptem, quod a matre didicit. 2. Haec breui sermone perstrinxi, ut ostendam adulescentulam meam non praestare monogamiam generi suo sed reddere nec tam laudandam esse, si tribuat, quam omnibus exsccrandam, si negare temptauerit, praesertim cum postumus eius Simplicius nomen patris 15 referat et nulla sit excusatio desertae ac sine herede domus, sub quorum patrocinio interdum sibi libido blanditur, ut, quod propter intemperantiam suam faciunt, uideantur facere desiderio liberorum. sed quid ego quasi ad retractantem loquor, cum audiam eam multos 2 5 cf. Luc. 2, 36-3S 1 unum D corona B geruch. N agcrnch. AD,Ila.r. agcruc. Ilp.r.V ageroc. K aggeroch. B 2 quae ex quem A futurarum Aa.c.m2D pracsi- dentis (sid in ras.m2)B;num praeuidentis? 3 et K1',om.cel. 4 quorum Aa.c.m2TID auiaD 5etronia£W sexaginta# Annam— 6 retulit] fidelis filia, dum tam integre et sanctae uidui(i ex e m2)tatis pudicitiam seruas, annam nobis, fanuhelis filiam, de euangelio retulisti T Annam] an non /7 6 fauuh. T phanuh. ADN fanu. K'I'B phanu. 77 rettulit K 7 uid. implcns N 8 Geru- chiac scripsi ad geruchia N ageruch(h eras./7)iae (— ia p.c.m2A)AllD agerociae K'P aggerochie B quae ex quem m2A qui £ paru(b /))ula Aa.c.m2DN par- uulum Ap.c.m2 9 nata D 10 destitutam ATl nepte D nepotcm (o exp.)B; add. docens £ 11 perstrincxi (c exp.)K perstrixi4,77a.c.r»2 adolesc. Aax.m2 IlDN adulisc.V 12 non] non tam Kp.c.m2'I> non tantum N monogamia'/' genere 'P 13 hominibus D execr. DB negare tempt.] negaucrit B 15 dc- sertae] de stirpe KW hac B herede domus] heredibus (ibus in ras. ualde di- duclis lilteris, juit procul dubio e domus) B heredibus domus g sub quor. — 17 libcr.J frequentcr sub patro(ex u m2)cinio posteritatis niduarum sibi libido blan- ditur, ut, quod propter intemperantiam suam faciunt, uideantur facere desiderio (ex — ium m2) liberorum T 17 suam etiam codicis uelusliisimi T testimonio de/ensum om.KV 18 rctrectantcm g locar ex locor rt&B ea D 74 Sancti Hieronymi palatii procos ecclesiae uitare praesidio, quos certatim diabolus in- flammat, ut uiduae nostrae castitatem probet, quam et nobilitas et forma et aetas et opes faciunt cunctis appetibilem, ut, quanto plura sunt, quae inpugnant pudicitiam, tanto uictricis maiora sint praemia ? 5 3. Et quia nobis de portu egredientibus quasi quidam scopulus opponitur, ne possimus ad pelagi tuta decurrere, et apostoli Pauli scribentis ad Timotheum profertur auctoritas, in qua de uiduis dis- putans ait: uolo autem iuniores nubere, filios procreare, matres familias esse, nullam occa- 1» sionem dare aduersario maledicti gratia; iam enim quaedam abierunt retro post satanan, oportet primum sensum tractare praeeepti et omnem loci huius continentiam discutere atque ita apostolicis uestigiis insistentem ne. transucrsum quidem, ut dici solet, ungucm in partem alteram ts 2 declinare. supra scripserat, qualis uidua esse deberet: unius uiri uxor, quae liberos educauit, quae in bonis operibus habuit testi- monium, quae tribulantibus de sua substantiola ministrauit, cuius spes deus est et quae permanet in obsecratione et orationibus nocte ac die. post quae iungit contraria: quae autem i n 2» deliciis est, uiuens mortua est. statimque infert et discipulum suum omni munit arte doctrinae: adulescen- tiores autem uiduas deuita, quae, cum lasci- uierint in Christo, nubere uolunt habentes 9 »1 Tim. 5, 14-15 16 cf. I Tim. 5, 9-10 19 cf. I Tim. 5, 5 20 *I Tim. 5, 6 22 *I Tim. 5, 11-12 1 prochos Ka.r. V proceres B pro uobis N quod D 2 probent AUD pr. ct om.N 3 forma] fama B quanti plura sunt, quae inpugnant pudici- (ex ti m2)tiam, tanto (ex tantum m2) uictoris maiora sunt praemia T 4 quae ex quem m2A pudicitiae Na.c.m2 uic*tricis 1f uictoris F sunt (jT)'Pa.r. 6scopolusAB letom.B 8 timoteum B proferaturB 9 iuueniores4/7/> 11 aduers.] diabolo B 12 enim s.l.m2B retro habierunt B habierunt DNB satan Aa.c.m2 sanan Ua.c. satanam g 14 insistere N 15 quidcm om.B ieesse-ncdw.inmg.m2A debetfl 171iberis!P edocauitXD'P 18tri- bulatis Ap.c.m2B substantia Ka.c.N'P subministrauit ATI 19 pr. etom.fl et orat. s.l.m2B 20 die hac nocte B 22 et] utAUD,Bs.l.m2 omni mu- msAAUDB muniat omni g adol. Ap.c.m2NB 23 quae ex qui m2A cum om.D lasciuiate fuerint B 24 uolent D Epistula CXXIII 3-4 75 damnationem, quod primam fidem irritam fe- c e r u n t. propter has igitur, quae fornicatae sunt in iniuriam uiri 3 sui Christi — hoc enim xaraavQTjvidaovaiv Graecus sermo significat — uult apostolus alterum matrimonium praeferens digamiam forni- 5 cationi, secundum indulgentiam dumtaxat, non secundum imperium. 4. Simulque singula testimonii uerba tractanda stint. u 0 1 0, inquit, adulescentulas nubere: cur, quaeso ? quia nolo adulescentulas fornicari. procreare filios: quam ob causam? ne mctu partus ex adulterio filios necare cogantur. 10 matres familias esse: quare, obsecro? quia multo tolera- bilius est digamum esse quam scortum, secundum haberc uirum quam plures adulteros. in altero enim miseriarum consolatio est, in altero poena peccati. sequitur: nullam occasionema dare aduersario maledicti gratia. in quo breui 15 accinctoque praecepto multa simul monita continentur: ne propo- situm uiduae exquisitior cultus infamet, ne oculorum nutibus et hilaritate uultus iuuenum post se greges trahat, ne aliud uerbo, aliud habitu polliceatur et conueniat ei uersiculus ille uulgatus: risit et arguto quiddam promisit ocello. 20 atque ut omnes nubendi causas breui sermone concluderet, cur s hoc praecepisset, ostendit dicens : iam enim quaedam abierunt retro post satanan. ideo ergo secunda et, si necesse est, tertia incontinentibus aperit matrimonia, ut a satana 3cf.ITim. 6,11 4cf.ITim. 5,14— 15 5 cf . 1 Cor. 7, 6 6*ITim.5,14 8*ITim. 5, 14 10 I Tira. 5, 14 13 I Tim. 5, 14 19 Ouidius am. 111 2, 83 21 *I Tim. 5, 15 1 dampn. quia B 2 in s.l.n,om.D 3 KA(TA eras.)CT PHN I ACOYCIN A KACA TPHNIACOSCYN H KATACYPHNACQC N xavaavQrividamai g sign. se(r s.l. )monc B 4 bigamiam Dp.c.m2 dignu qufi N 7 adulisc. Aa.c.m2 adolesc. Ap.c.m2NB queso ex quero m2A 8 nullo (in nuj.m2 nolo) D adol. A p.c.m2NB filias D 9 ex adult.] et adulterii ATID 10 multum N 11 est] esse B bigamum Dp.c.m2 digamam g scortum et g 12 est K'I',om.cel. 13 peccati] add. est A(exp.)IWNB 17 trahant N ne aliud— 1 9 occllo] detesta- bilis uidua est, quae aliud uerbo (ex — u t»2), aliud habitu po(cz pu m2)llicetur. huic conuenit uersiculus ille uulgatus: risit et arguto qui(d s.i.t»2)dam promisit ocello r 18 habitu s.l.m2K 19 quidam ra.c.mlB 20 omni D 21 preci- pisset^D 22 habicrunt sanan Ila.c. satanam c; 23 est] esset (t s.l.m2)A a s.l.B satana(<uW. n s.l.)K satanan (all. n exp. A)AD satan II satana eas N 76 Sancti Hicronymi abstrahat, ut magis mulierem qualicumque uiro iunctam faciat esse quam diabolo. sed et ad Corinthios tale quid loquitur: dico autem innuptis et uiduis: bonum est illis, si sic permanserint ut ego. si autem non se con- tinent, nubant; melius estenimnubere [quams uri]. cur, apostole? statim infers: quia peius est uri. 5. Alioquin absolutum bonum est et sine conparatione peioris csse, quod apostolus est, id est solutum. non ligatum, nec seruum sed liberum, cogitantem ea, quae dei sunt, non ea, quae uxoris. et protinus in consequentibus : m u 1 i e r, inquit, alligata estio u i r o, q u a m d i u u i u i t u i r e i u s. q u o d s i d o r m i e- rit uir eius, libera est: cui uult, nubat, tan- tum in domino. beatior autem erit, si sic per- manserit secundum meum consilium. puto 2 autem, quod et ego spiritum dei habeam. et in 15 hoc idem sensus, quia idem et spiritus; diuersae epistulae, sed unus auctor epistularum. uiuente uiro mulier alligata est et mortuo soluta. ergo matrimonium uinculum est et uiduitas so- lutio. uxor alligata est uiro et uir alligatus uxori in tantura, ut sui corporis non habeant potestatem et alterutrum debitum red- 20 dant nec possint habere pudicitiae libertatem, qui seruiunt domi- 3 natui nuptiarum. quodque addidit: tantum in domino, amputat ethnicorum coniugia, de quibus et in alio loco dixerat: nolite iugum ducere cum infidelibus. quae enim participatio iustitiae cum iniquitates» aut quae societas luci cum tenebris? quae 2 *I Cor. 7, 8—9 9 cf. I Cor. 7, 32—33 10 *I Cor. 7, 39—40 19 cf. I Cor. 7, 27 20 cf. 1 Cor. 7, 3-4 22 1 Cor. 7, 39 24 *I1 Cor. 6, 14-16 1 abstrahatur Ap.c.mS faciet 77 2 et s.l.m2A coiintios B quit B aliquid AIID 4 ut] sicut et II sin autcm N se non AIID 5 enim est cr enim um.1l quam uri ab Hieronymo COnsuUo omissum lector addidisse uidelur 6 aposto(ei u 77)lus AIINU infers '7' iuferes A' intulit cet. 7 alioquin om.D et] set D 9 et] sed D,om.N ■ 10 est ex es m2K 1 1 uir eius uiuit eodd. prae- terKV 12 liberata 1> 14 cons. meum g 15 pr. et s.l.B in s.l.m2A 16 sensus] add. est AUD et om.Aa.c.m2IlD diuerse ex diue B\add. sunt /V sed unus ex sccundiim m2A 17 unusestN siuiuenteN 19 all. uxori Ka.c.1' all. est ux. cet. ux. all. cst g 20 pot. nun bab, B 21 possent Aa.c.m2IlD 23 etnic. Aa.c.mi hetnic. /i ethnic. II et om.B 26 lucis g Epistula CXXIIl 4-5 77 conuentio Christi ad Belial aut quae pars fideli cum infidele? qui consensus templo dei cum idolis? ne scilicet aremus in boue et asino, ne tunica nuptialis uario sit texta subtemine. extemploque tollit, quod con- t 5 cesserat et, quasi paeniteat eum sententiae suae, retrahit: be- atior erit, si sic permanserit, suique hoc magis dicit esse consilii. quod, ne contemnatur ut hominis, spiritus sancti auctoritate confirmat, ut non indulgens homo fragilitati carnis hu- manae, sed apostolus praecipiens sancto spiritu audiatur. nec 5 io sibi in eo annorum puellarium debet uidua blandiri, quod non minus sexagenariae electionem praecipit. neque enim innuptas uel iu- uenculas cogit, ut nubant, qui de nuptis quoque loquitur: tem- pus breue est; superest, ut et, qui habent u x o r e s, s i c s i n t, q u a s i n o n h a b e a n t, sed de his 15 uiduis disputat, quae suorum nutriuntur alimentis, quae filiorum et nepotum ceruicibus inponuntur. quibus imperat, ut discant do- 6 muni suam colerc et remunerari parentes et sufficienter eis tribuere, ut non grauetur ecclesia et possit certis uiduis ministrare, de quibus scriptum est: honora uiduas, quae uere uiduae 20 s u n t, hoc est, quae omni suorum auxilio destitutae, quae manibus suis laborare non possunt, quas paupertas debilitat aetasque conficit, 3 cf. Deut. 22, 10 cf. Leu. 19, 19 5 1 Cor. 7, 40 6 cf. 1 Cor. 7, 40 7 cf. 1 Cor. 7, 40 10 cf. I Tim. 5, 9 12 *I Cor. 7, 29 15 cf. I Tim. 5, 4 18 cf. 1 Tim. 5, 16 19 *I Tim. 5, 3 20 cf. I Tim. 5, 5 1 conuenientia AIID ad] cum AIID 2 inf.J infideli Bp.c.m2g fideli ex fidele A quis NH 3 boue] add. simul s.l.m2N 4 tecU B subtegmine (— nae A)AIIa.r.,DNB exteiuplo Ka.c.7ii2 extimploque Kp.c.nCiB exemplo- que AIID 6 permanserint N dicit om.AIID 7 nec B condcmnetur IlD condempnetur ( — atur m2)A homines ATIa.c.D 8 fragilitate Aa.c.m2IID 9 in apostolo g praec. sancto spir. K'P sancto spir. praec. ADB spir. sancto praec.nA' spiritus sanctus pracc. g 10puellarum4«.c.iV 11 sexaginariae K9 sexagenaria(ez u ni2A)m ATID,Ba.c.m2 elect.] eligi g praecepit NB 12 cogerat B nuptiis KAIID quoque om.N 13 ct om.B 14 quasi] add. qui N sed] et N 15 nutrientur N 17 remunerarc NB alt. et om.AHD subf. D 18 cetis (= ceteris) /{ ministrari Aa.c.m2HD 19 uerae Tia.r.g 20 auxilio (auxlio II) suorum AUD destit.] add. sunt s.l.m2KB 21 dcbili- tas K debilitio(debilis corr.m2. dcbilitas corr.m3)A actasque — oratio s.l.miA aetas confecit Am2 s 78 Sancti Hieronymi quibus deus spes est et omne opus oratio. ex quo intellegi datur adulescentulas uiduas exceptis his, quas excusat infirmitas, uel suo 7 labori uel liberorum ac propinquorum ministerio deligari. honor autera inpraesentiarum uel pro elemosyna uel pro munere accipitur, ut est illud: presbytrri duplici honore digni 5 habeantur, maxime, qui laborant in uerbo et d o c t r i n a. et in euangelio dominus disserit mandatum legis, in quo dicitur: honora patrem tuum et matrem tu- a m, non in uerborum sono, qui inopiam parentum cassa potest adu- latione frustrari, sed in uictus necessariis ministrandis debere in- i» 8 teilegi. iubente enim deo, ut filii alerent parentes pauperes et red- derent beneficia senibus, quae paruuli acceperant, scribae et phari- saei e contrario docebant f ilios, utparentibus responderent: 'corban, hoc est donum, quod altari pollicitus sum et in templi dona promisi, si tu a me acceperis cibos, uertetur in tuum refrigerium'. atque ita is fiebat, ut egentibus patre et matre sacrificium offcrrent filii, quod sacerdotes scribaeque consumerent. si ergo apostolus pauperes uiduas — eas tamen, quae adulescentulae sunt et nulla debilitate frangun- tur — cogit suis manibus laborare, ne grauetur ecclesia et possit anus uiduas sustentare, qua excusatione utitur, quae opibus mundi affluit, 80 quae potest etiam aliis ministrare et de iniquo mamona facere sibi 9 amicos, qui possint eam in aeterna suscipere tabernacula? simul- que considera, quod uidua non eligatur nisi unius uiri uxor. et nos putabamus sacerdotum hoc tantum esse priuilegium, ut non ad- 1 cf. 1 Tim. 5, 5 3 cf. I Tim. 5, 3 5 1 Tim. 5, 17 7 cf. Marc. 7, 10—13 8 Ex. 20,12 13 cf. Marc. 7, 11 19 cf. I Tim. 5, 4 et 16 21 cf. Luc. 16, 9 23 cf. 1 Tim. 5, 9 1 quibus] felices sunt, quibus 1' deus om.Am2 dat. int. g 2 adol. Ap.c.m2NB 3 prop. ac lib. B ac] er ? delegari Bp.c.g 4 ele(i )mo- sina KATID'1 1 helemosina B cleemosyna g 5 digni s.l.B 6 qui ex que m2A quia D et] et in B 7 dixerit Aa.c.m211DN dixerat Ap.c.m2 9 non] ne D 10 uictis Tla.c.m? iunctis/J uariis Aa.c.m2 11 domino g ut s.l.B et s.l.B 13 e om.NB 14 ho cst ]7 • i • (= id est) B promissi D 15 si s.l.m2A cybo(«.J. u m2)s A uertitur KW uertentur /7 uertct D 16 fiebat] flcbant et]aut2V offerent Aa.c.m2 18 wlo\. Ap.c.m2N B 20 uidua/f'/' utetur N, Bp.c. quae] qui 1> afluit K fluit Aa.c.m2TlD 21 mammona Ap.c.m2U sibi facere g 22 possent Aa.c.m2TlD suse. tab. R'P recipere tab. cet. tab. reciperce 23 uidua anus K non s.l.K uiri unius N 24 putamus g Epistula CXXIII 5-6 79 mittatur ad altare, nisi qui unam habuerit uxorem. non solum enim ab officio sacerdotali digamus excluditur, sed et ab elemosyna ecclesiae, dum indigna putatur stipe, quae ad secunda coniugia deuo- luta est. quamquam in lege sacerdotali teneatur et laicus, qui 5 talem se praebere debet, ut possit eligi in sacerdotium. non enim eli- gitur, si digamus fuerit, porro eliguntur ex laicis sacerdotes: ergo et laicus tenetur mandato, per quod ad sacerdotium peruenit. 6. Aliud est, quod uult apostolus, aliud, quod cogitur uelle. ut concedat secunda matrimonia, meae est incontinentiae, non illius 10 uoluntatis. uult esse omnes sicut se ipsum et ea cogitare, quae dei sunt, et solutos nequaquam ultra alligari. sed, si labentes per incon- tinentiam ad baratmm stupri uiderit peruenire, digamiae porrigit manum, ut cum una magis quam cum pluribus uolutentur. quod nequaquam amare dictum et contra apostoli regulam secundus nup- u tiator exaudiat. duae enim sunt apostoli uoluntates: una, qua t praecipit: dico autem innuptis et uiduis: bonum est illis, si sic permanserint sicut ego, altera, qua indulget: si autera non se continent, nubant; melius est enim nubere quam uri. primum, quid 10 uelit, deinde, quid cogatur uelle, demonstrat. uult nos permanere post nuptias sicut se ipsum et propositae beatitudinis apostoli ponit exemplum. sin autem nos uiderit nolle, quod ipse uult, incontinen- tiae nostrae tribuit indulgentiam. quam e duabus eligimus uolunta- s tem ? quod magis uult et quod per se bonum est, an quod mali con- 2 cf. ITim. 3,2;Tit. 1,6 4 cf. Tertull. dc exhortatione castitatis c. 7 extr. 9 cf. I Cor. 7, 7-8 10 cf. I Cor. 7, 32 11 cf. I Cor. 7, 27 16 *I Cor. 7, 8 18 *I Cor. 7, 9 1 ad om.B enim solum B 2 sacerdotii codd. praelerK'P excludetur K elemosina KAWP helemosina B eleemosyna f 4 in om.g 5 praebere se g elegiA elegitur Aa.c.m2D 7 a mandato AP perueniat N peruenitur g 8 uelle] uellet B ut om.D 10 uoluptatis D uolflptatis B omnes esse.A//Z); add. homines B 11 solutus K,Aa.c.m2 alligarc N sed et si B iabentes] abeuntcs N 12 barathrum HD 13 una N alt. cum s.l.AB 14 ut amare g amare s.l.m2K aplm D secundiun D secundos N 15 cxaudit D uolup- tatcstf quaeA' 16 praecepit/fB 17sicutetDB 18 indulgit4/7a.c.,Z> senon/T 19enimom./7 20 uellitK cogitatur/^a.c. 21 apostolusB — licae Ap.c.m2 — licum £ 22 si ATJDN 23 duobus '/' elegimus Afla.cD uoluntate D 24 quod mali] quod per se bonum cst ct malis N 80 Sancti Hieronymi paratione fit leuius et quodara modo nec bonum est, quia praefertur raalo? ergo, qui eligimus, quod apostolus non uult, sed uelle con- pellitur, iramo adquiescit deteriora cupientibus, non apostoli sed 4 nostram facimus uoluntatem. legimus in ueteri testamento pon- tifices semel maritos et filias sacerdotum, si uiduae fuerint, uesci » debere de sacerdotalibus cibis mortuisque sicut patri et matri sic exhibendum infcriarum officium, sin autem alios uiros acceperint, alienas et a patre et a sacrificiis fieri et inter externas debere re- putari. 7. Quod quidem obseruat et gentilitas in condemnationem 10 nostri, si hoc non exhibeat ueritas Christo, quod tribuit mendacium diabolo, qui et castitatem repperit perditricem. hierophanta apud Athenas eiurat uirum et aeterna debilitate fit castus, flamen unius uxoris ad sacerdotiuin admittitur, flaminica quoque unius mariti uxor eligitur. ad tauri Aegyptii sacra semel maritus adsumitur, ut is omittam uirgines Uestae et Apollinis Iunonisque Achiuae et Dianae 2 ac Mineruae, quae perpetua sacerdotii uirginitate marcescunt. strin- gam breuiter reginam Carthaginis, quae magis ardere uoluit quam larbae regi nubere, et Hasdrubalis uxorem, quae adprehensis utra- que manu liberis in subiectum se praecipitauit incendium, ne pu- 20 dicitiae damna sentiret, et Lucretiam, quae amissa gloria castitatis noluit pollutae conscientiae superuiuere. ac ne multa longo ser- mone contexam, quae potes de primo contra Iouinianum uolumine 5 cf. Leu. 21, 13— 15 et 22, 12— 13 6 cf. Leu. 21, 2 7 cf. Leu. 22, 12 12 cf. Tortull. de exhort. cast. c. 13 18 cf. Uergil. Aen. IV 20—29 19 cf. Liuius Ll pcr. 21 cf. Liuius 1 58 1 sit /7 praefert D 2 qui] l siquid (l si eras., d exp.) B si g elegimus ATIa.c.,D 3 et non N 4 pont. s.l.B,om.g 5 inar. et] maritatas Ba.c.g 6 mortuisque (mortuis eras.N) DN sicut] adil. mortuis N matri et patri K sic] sicut Aa.c.m2D simul Ap.c.m2 7 exib. A'/'/* 8 alienas eas ATlD pr. et s.l.K,om.'I' sacrif. fieri inras.Tl sacrificisiV deputarig 10 obseruet4o.c.m2 11 mendatium Ka.c.mSAB 12 reperit AD hieropanta K']',Ba.c.m2 iero- phanta // 13 athenas euirat ABp.c.m2 14 ammittitur N flaminea g quae(e)que Aa.c.m2D 15 elig. ux. !/' tauria NB egipti Bp.r. egiptiis N 1G uirginis Aa.c.m2TlD appolli(exc ^l)nis KA'1> apollonis D achiua4a.c.m2/ID I7perpetuae/i:,'/'a.r. marciscunt K'l> 18 regina 4p.c.m2 cartag. AD char- tag. N 19 Hiarbac g hasdrib. /<</' asdri(u s.l.)b. B uxor Ap.c.m2N utraqueA' 20 manus D 21 lucrer(c A')ia K'P,Ap.c.m2 23 contexam] add. habcs quam plurima K'l> quae] quia N Epistula CXXIII 6-8 81 in aedificationem tuam sumere, unum tantum, quod in patria tua gestum est, repetara, ut scias pudicitiam etiam barbaris ac feris et sanguinariis gentibus esse uenerabilem. gens Teutonum ex ultimis ooeani atque Germaniae profecta litoribus ornnes Gallias inundauit 5 saepiusque caesis Romanis exercitibus apud Aquas Sextias Mario oppugnante superata est. quorum trecentae matronae, cum aliis se uiris captiuitatis condicione tradendas esse didioissent, primo consulem deprecatae sunt, ut templo Cereris ac Ueneris in seruitium traderentur. quod cum non inpetrarent submouente eas lictore, 10 caesis paruulis liberis mane mortuae sunt repertae suffocatis laqueo faucibus et mutuis conplexibus se tenentes. 8. Quod igitur barbarae castitati non potuit inferre captiuitas, hoc matrona nobilis faciet et experietur alterum uirum, quae prioreru aut bonum perdidit aut malum experta est, ut rursum 15 contra iudicium dei facere nitatur ? quid ? si statim secundum per- diderit, sortietur et tertium? et si ille dormierit, in quartum quin- tumque procedet, ut quo a meretricibus differat? omni ratione ui- duae prouidendum est, ne castitatis primos excedat limites. quos si excesserit et uerecundiam ruperit matronalem, in omnem de- 20 bacchabitur luxuriam, ita ut prophetam mereatur audire dicen- tem: facies meretricis facta est tibi; inpu- dorata es tu. quid igitur ? damnamus secunda matrimonia ? minime, sed prima laudamus. abicimus de ecclesia digamos ? absit, sed monogamos ad continentiam prouocamus. in arca Xoe non solum 6 cf. Ualer. Max. VI 1, ext. 3 21 *Hier. 3, 3 24 cf. Gen. 7, 2—9 linjadg 2referaraB serisA 3 sauguinaris D uenerabile Aa.c.m2TID Theutonum g 4 inimd. om.D 5 Aquas] quas '/' mario KB,Ap.c.m2 ffiari- one N mari cet. 6 obpugnanti ( — te m2) II pugnante KN B 7 trahendas AHD primum codd.praeterK'1' 9 inpetrarint K'I' impcrarent N sub(m #)mouen- tesKN'P lictores'/Mittore.4a.c.»i2 litore 2Va.c. 10 paru. caesis? 12 quo H potuit] seq. ras. 3 lilt.IS 13 faciat TID — ant Aa.c.m2 et om.K1> 15 quod A a.c.m2'PB que N 16 dbrtietur (r eras.II) socictur4D tertio AIID ille si // 17 ut nihil sit quo g quo eras.B 18 ne cast.] necessitatis T excidat A' pudi- citiae exccdat r quod KAIID 19 superet (ex — rit m2)AlID matrimoni- alem T debach. AIID debacc. K'P debac. B dibacch. N bachatur T 20 lu- xoriam rAa.c.m2,'P propheta D 22 es tu] aestu A non damnamus /' • 23 minime om.V 24 monogamus Aa.c.m21> sicut in /' aicha B LVI. Hieron. Epist. III. H i 1 b e r g. 6 82 Sancti Hieronymi munda, scd et inmunda fuerunt animalia; habuit et homines, habuit et serpentes. in domo quoque magna uasa diuersa sunt, alia in ho- norem, alia in contumeliam. est et crater ad bibendum, est et matula s ad secretiora naturae. nam cum in semente terrae bonae centesimum et sexagesimum et tricesimum fructum euangelia doceant et cente- 5 narius pro uirginitatis corona primum gradum teneat, sexagenarius pro labore uiduarum in secundo sit numero, tricenarius foedera nup- tiarum ipsa digitonim coniunctione testetur, digamia in quo erit numero ? immo extra numeram. certe in bona terra non oritur, sed in uepribus et in spinetis uulpium, quae Herodi inpiissimo conparan- 10 tur, ut in eo se putet esse laudabilem, si scortis melior sit, si publi- carum libidinum uictimas superet, si uni sit prostituta, non pluribus. 9. Rem dicturus incredibilem multorum testimoniis adpro- babo. ante annos plurimos, cum in chartis ecclesiastieis iuuarem Damasum, Romanae urbis episcopum, et orientis atque occidentis 15 synodicis consultationibus responderem, uidi duo inter se paria 2 cf. IlTim. 2, 20 4 cf. Matth. 13, 8 8 cf. Hicron.adu. Iouin. I 3 et epist. XLIX (XLVIII) 2, 7 10 cf. Luc. 13, 32 lpr.etom.A ali.etom.gemraetr hominisrbouesfl 2indomoquo- que magna] ita et in domo magna id est xpi ae(c s.Z.m2)clesia T honore TD 3contumi(lis.(.)ar pr.estet]essetDest£ cratera.A/7D,Ba.r. adhibendum'/' mattula //p.c.mS'/' maciila(»'nma.m2 matula)4 4 in semente] sementem AIID centensimus Ka.e. centesimos ex — mus m2'P 5 sexagensimus Ka.c. sexagesi- mos ex — mus m2<P triccnsimus Ka.c. tricesimos ex — mus m2'P trigesimum ? fructus Ka.c.1' etom.KI 1 centen. — 8 test. contaminaia cum p. 83, 11 itaque — 14 secundum praebet /': melius illa (ex illc m2) lcguntur scripturarum testimonia, quibus pudici(ex ti >«2)tia coronatur, quam illa, quibus incon- ti(ei c m2)nentibus et miseris subuenitor. centenarius numerus primus est, qui pro uirginitatis corona uirginibus dopu(ez o tn2)tatur. sexagenarius secundo (ez ii m2) gradu pro conti(ex e m2)nentiac labore uiduarum est. tricenarius tertio loco nuptiarum foedera ipsa digitorum coniunctione testatur. ac sic uiduae amis- so primo gradu per tertium perueniunt ad seciindum 7 pro labore] pro robore ex probore m2A sit s.l.TI facdera /Z fcdcra DA^B fodera Ka.e. 8 digama Aa.cm2.UD Oorieturfl 10 alt. in om.AIIDB lleose]eosiV schortisXV puplicarum N publicanartim Ka.c.'P 12 uictimam B 13 dict.] add. sum codd. praekrKNW incred.] add. quam As.l.m2Ji,add. sed g adprobo Z7D approbatam g 14 carthis K'P cartis Aa.c.TID 15 atque] ac B 16 sinodicis K<PB consulationi(ez e /f)bus KAW intcr se s.l.mSB Epistula CXXIII 8-10 83 uilissimorum e plebe hominum conparata, unum, qui uiginti sepe- lisset uxores, alteram, quae uicesimum secundum habuisset maritum, extremo sibi, ut ipsi putabant, matrimonio copulatos. summa 2 omnium expectatio uirorum pariter ac feminarum: 'post tantas rudes 5 quis quem primus efferet?' uicit maritus et totius urbis populo con- fluente coronatus et pabnam tenens adoransque per 'singulas ses- ccntas!' clamantes uxoris multinubae feretrum praecedebat. quid dicimus tali mulieri? nempe illud, quod dominus Samaritanae: 'tiiginti duos habuisti maritos et istum, a quo nunc sepeliris, non 10 est tuus.' 10. Itaque obsecro te, religiosa in Christo filia, ut tcstimonia ista non noueris, quibus incontinentibus et miseris subuenitur, sed illa potius lectites, quibus pudicitia coronatur. sufficit tibi, quod per- didisti primum uirginitatis gradum et per tertium uenisti ad secun- 15 dum, id est per officium coniugale ad uiduitatis continentiam. extrema, immo abiecta ne cogites nec aliena et longe posita exempla perquiras. habes auiam, matrem, amitam, quarum tibi abundans imitatio atque doctrina et praecepta uiuendi norma uirtutum est. si enim multae in coniugio uiuentibus adhuc uiris intellegunt illud 2 20 apostoli :omnia licent, sed non omnia expediunt, et castrant se propter regna caclorum uel a secunda natiuitate post lauacrum ex consensu uel post nuptias ex ardore fidei, cur uidua, quae iudicio domini uirum habere desiuit, non illud laetabunda 9cf. Ioh,4, 18 20 *ICor. 6, 12 1 e.om.N sepelisse KB^a.c.mfi 2 uicensimum K habuis(rtrfrf. etm2)A habuisse B 3 et cxtremo N ut sibi B ut s.l.m2K,om.'I' putabantur N 4 tantas g tantos codd. rodes K 'P 5 quis quem .V quisque D primum AFID prins g efferet K'P,Aa.c.m2 efferre D efferret {s.l.B) cel. or^is AIJa.c.,D 6 adoreasque uel adorcamque g oras B singula AIJDN singulos g sescen- tas clamante(ez a K)s Ka.c.m2'I> subclamantes Kp.c.m2 succlamantes AIIDN suo clamates D sibi acclamantes g ( singulas sescentas ! sc. cf fer uel sepeli = seehshundert Sliick liirSlikkt) 7 uxoresiT77,4a.c.m2 prae(e)cedebantJ7, Ba.c. 8dicemusB dominus om.N 9 uig. duos] ■ V • in ras. 5—6 lill. mStU iste N'P,Bp.c. a.inmg.K,om.'P non cst bisD 11 in xpo rcligiosa N 12 qui- bus et B 13 sufficiat 2V prim. perd. g 15 coniugalem AIIa.r.,D 16 nec «x ne m2B 17 perquiras] perdas ex peroras D rcquiras N matrem et B hab. ADNB 18 ct om.B ct norma B 19 in coni.] coniuges N 21 et] wbi s.l.B eastra.tAa.cm2D regnum K &s.l.B,om.A 23 dci Kp.r.g di- uisit Aa.c.m2 desiit g illum Aa.c.m2 laet.] et habunda D gemebunda B 6* 84 Sancti Hieronymi congerainet: dorainus dedit, dominus abstulit et oblatam occasionem arripiat libertatis, ut sui corporis habeat pote- 3 statem, ne rursum ancilla fiat hominis ? et certe multo laboriosius est non frui eo, quod habeas, quam desiderare, quod amiseris. unde et uirginitas in eo felicior est, quod carnis incentiua non nouit, :> et uiduitas in illo sollicitior, quod praeteritas animo recolit uolup- tates, maxime si se uirum putet perdidisse, non praemisisse, quo- rura alterum doloris, alterum gaudii est. 11. Prima hominis creatura nos doceat plures nuptias refutare. unus Adam et una Eua — immo una ex eo costa — separatur in femi- 10 nara rursumque, quod diuisum f uerat, nuptiis copulatur dicente scrip- tura: erunt duo in carne una — non in duas nec in tres — ; propter quod relinquet homo patrem et matrem 2et adhaerebit uxori suae, certe non uxoribus. quod testimonium Paulus edisserens ad Christum refert et ad ecclesiam, 15 ut et primus Adam in carne et secundus in spiritu monogamus sit. una Eua mater cunctorum uiuentium et una ecclesia parens om- nium Christianoruni. sicut illam maledictus Lamech in duas diuisit uxores, sic hanc heretici in plures ecclesias lacerant, quae iuxta Apocalypsin lohannis synagogae magis diaboli appellandae sunt 20 3 quam Christi coneiliabula. legiraus in carminum libro: sexa- ginta sunt reginae et octoginta concubinae et adulescentulae, quarum non est numerus. u na est columba mea, perfecta mea, una est matri suae, electa genetrici suae. ad quam scribit 25 idem Iohannes epistulam: senior electae dominae et 4 f i 1 i i s e i u s. sed et in arcam, quam Petrus apostolus sub typo 1 Hiob 1, 21 10 cf. Gen. 2, 21— 23 12 *Gen. 2, 24 *Gen. 2, 24 15 cf. I Cor. 6, 16 sqq. 18 cf. Gen. 4, 19 et 23—24 20 cf. Apoc. 2, 9 21 *Cant. 6, 7—8 26 *II loh. 1 27 cf. I Petr. 3, 20—21 1 congemat N 3 ncc [J laboriosns N 4 omiseris Bp.c.m'2 5 faci- lior AD 6 illo] eo g animo] in animo non (non exp.K \del.<I>) K<P 7 put. uir. ATlD 9 primi <I>,Bp.c. hominum Kp.e.m2 12 carncm unam g 16 pr. et om.g alt. et om.lt 17 pr. una] sit una ATJDN Cimctorum] omnium N 18 lamec B lameth <P 20 apocalypsim /7 — lipsin KA — lipsi B — lypsi <P syn. DN sin. cet. 21 quam] nam N 22 et om.AUD 23 adolesc. ANB adulisc. <P quorum A 25 matris Aa.c.N lecta D genitrici NB sua <l> 26idcmom.4D electaW 27 filius /( et om.AIJD arca Ap.c.<P Epistula CXXIII 10-12 interpretatur ecclesiae, Noe cum tribus filiis singulas, non binas introduxit uxores. etiam de inmundis animalibus bina sumuntur, masculus et femina, ut ne in bestiis quidem, serpentibus, crocodillis ac lacertis digaraia habeat locum. quodsi de mundis septena ponun- 5 tur, id est inparia, et in hoc uirginitatis ac pudicitiae palma mon- stratur. egressus enim de arca Noe deo uictimas immolauit, non utique de pari, sed de inpari numero, quia alterum fetibus atque coniugio, alterum sacrificio praeparattim est. 12. At patriarchae non singttlas habuerunt uxores, immo et 10 concttbinas habuerc quam plurimas et, ne hoc partim sit, Dauid multas et Salomon habuit innumerabiles. Iudas ad Thamar quasi ad scortum ingreditur et iuxta occidentem litteram Osee propheta non solum meretrici, sed et adulterae coptilatur. quod si et nobis iure conceditur, adhinniamtts ad omnes feminas et in cxemplum So- 15 domae et Gomorrae ab ttltima die deprehendamur uendentes et ementes, nubentes et nupttim tradentes, ut tunc sit finis coniugii, quando terminus uitae. quodsi et post diluuiiim et ante diluuium 2 uiguit illa sententia: crescite et mtiltiplicamini et replete terram, quid ad nos, in quos fines sae- soculorum decucurrerunt, quibus dicitur: tempus breue est et: iam securis ad radices arborum posita est, quae siluam legis et niiptiarum euangelica castitate 1 cf. Gen. 7, 13 2 cf. Gen. 7, 2 4 cf. Gen. 7, 2 6 cf. Gen. 8, 20 10 cf. II Reg. 5, 13 11 cf. III Reg. 11, 3 cf. Gen. 38, G-30 12 cf. II Cor. 3, 6 cf. Os. 1, 2-3 et 3, 1 15 cf. Matth. 24, 38 18 Gen. 1, 28 19 *I Cor. 10, 11 20 I Cor. 7, 2!) 21 *Matth. 3, 10 etc. 2 ux. introdu(i Ba.c.m2)s\t codd.praelerK'1 1 3 masculina Aa.c.m2 ne] n B bisteis K uestiis Da.c.N serpentes Aa.c.m2TlD serpentibusque g cro- codillis Ka.c.miN corcodrillis A'P,TIp.c.m2 corocodillis Kp.c.m2 cocodrillis B corcodilis TIa.c.m2 crocodilis D 4 habeat dig. TI digami Ka.c.m2'P habe- &nt N1' hmom.ATlD uirginitas A 6 enim] namqtic s.l.m2B 7 uti A qui AD alter A foetibus 77'/' flctibus (I eras.) A 9 at in ras. m2K, seq. ras. 1 liit. B ut AIID patrianae K 10 quam K'P,om. cel. 11 salamon K habuit om.N htamar B 12 schortum K,'Pp.c. osee (— eae A) AflD pro- feta K prophetam (— a D) TID prophete N 13 mcrctricis D etiam ? et si A 14 conciditur K^a.c. 15 gomurrae Aa.c.mi egomurrae D ad ultimam diem A ultimog 16 nuptui Da.c.g ut] et ATID'P 17 quod et si ATIDIi 18ista s 19 quid ex qui K'P 20 decurrcrunt AN deuencrunt B 21 radicem A 86 Sancti Hicronymi succidat? tempus amplexandi et tempus longe fieri ab amplexibus. Hieremias captiuitate propinqua uxorem prohibetur accipere. Hiezechiel in Babylone: m o r t u a e s t, inquit, uxor meaet apertum est os meum. nec ducturus uxorem nec ille, qui duxerat, possunt in opere con- 5 3 iugali libere prophetare. olim gloria erat illum audire ucrsiculum: filii tui sicut nouella oliuarum in circuitu mensae tuae et: uideas filios filiorum tuorum; nunc de continentibus dicitur: qui adhaeret domino, unus spiritus est et: adhaesit anima mea post 10 te; me suscepit dextera tua. tunc oculum pro oculo, nunc uerberanti malam praebemus et alteram. illo tempore bella- toribus dicebatur: accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime; modo audit Petrus: c 0 n d e g 1 a- dium tuum in uagina sua; qui enim gladiois «percusserit, gladiomorietur. haec dicimus non sepa- rantes legem et euangelium, ut Marcion calumniatur, sed unum atque eundem suscipientes deum, qui pro uarietate temporum atque causarum principio et fini serit, ut metat, plantat, ut habeat, quod succidat, iacit fundamentum, ut aedificio consummato culmen 20 inponat. alioquin, si ad sacramenta ueniamus et futurorum typos, non nostro arbitrio, sed apostolo disserente Agar et Sarra, montes 1 Eccle. 3, 5 2 cf. Hier. 16, 2 3 *Ezech. 24, 18 7 *Ps. 127, 3 8 Ps. 127,6 OlCor. 6, 17 10 Ps. 62, 9 11 cf. Ex. 21, 24 etc. Matth. 5, 38 12 cf . Matth. 5, 39 etc. 13 Ps. 44, 4 14 *Matth. 26, 52 et *Ioh. 18, 1 1 22 cf. Gal. 4, 21—31 1 succidit IJD succidet ex succcdit m2A 2 amplcxu B iheremias B 3 hiezcciel K ezecluhel D czechiel ATlB babil(ll Tla.r. )onc AIIDB 4 pr. est om.'P alt. ests.LB est inquit(d D)AIID 5 illi N duxerant iV possit D 6 gloriae IIDN aud. ill U 7 nouella (vsdrpvta iXai&v LXX)] nouelle N,g ( — ae) nouellatio ATID 10 est spir. N pos tc N post (add. e s.l.) A 12 uer- berati KAa.c.JS malam K'P maxillara cel. in (eras.K) illo K1' 14 tuum om.B 15 uaginara suam Kp.c.m2,ATID uagiuam g 16 percutit 5 17 mar- chion K'P marcio Aa.c.m2 19 principium Bp.c. fini serit Aa.c.m2 finis erit IIDN fine serit K'P,Ap.c.m2Ba.c. finis serit Bp.c. plantet Ap.c.m2N et plantat D 20 iaciat (at s.l.)N aedificatio Aa.c.m2IlD aedificationi Ap.c.m2g consummato saeculo AIID 21 alioqui g 22 discrentc N; add. consideremus f sara KTIB monte K,'Pa.c. mons 1>p.c. uel mons £ Epistula CXXIII 12-13 87 Sina et Sion duo instrumenta significant. Lia lippientibus oculis et Rachel, quam Iacob amat plurimum, synagogam ecclesiamque testantur. unde et Anna prius sterilis Fennennae ubertate fecundior est, licet et monogamia nos in Isaac Rebeccaque praecesserit, cuius 5 solius partus domini reuelatio est. nec ulla alia feminarum deum per se ipsam consuluit. quid loquar de Thamar, quae Zaram et 5 Phares geminos fudit infantes — in quonim natiuitate diuisa mace- ria duos populos separauit et ligata manus coccino conscientiam Iu- daeorum iam tunc Christi passione respersit — , ac de scorto pro- 10 phetico, cuius similitudo uel ecclesiam significat de gentibus oon- gregatam uel — quod ipsi magis loco conuenit — synagogam primum adsumptam de idolatris per Abraham et Moysen, dein post adulteri- um et negationem saluatoris sedentem plurimo tempore sine altari, sacerdotibus ac prophetis et uiri pristini consortium praestolantem, ts ut, postquam subintrauerit plenitudo gentium, tunc omnis Israhel saluus fiat? 13. Quasi in breui tabella latissimos terrarum situs ostendere uolui, ut pergam ad alias quaestiuneulas, quarum prima de Annae consilio est: 20 solane perpetua maerens carpere iuuenta nec dulces natos Ueneris nec praemia noris? id cinerem aut manes credis curare sepul- tos? 1 cf. Gen. 29, 17—18 3 cf. I Reg. 1,2 4 cf . Gen. 25, 22-23 6 cf. Gen. 38, 27-30 9 cf. Ezech. c. 16 15 cf. Rom. 11, 25-26 20 Ucrgil. Aen. IV 32-34 1 syna DN testamenta B signif icat N 2 amat iacob B iacob amabat ATIDN testanteZ) Sfaen^neras.^JnennaeX^fennenfaid.ns.i.tftgJae^fenen- ne(— eD)/12)Bphene(ns.i.)na2V 4 nos in] non (seq. ras. 1 lill.) D et Rebecca g 5 partus] pareturj? 6tamarC Zaram gesrom (hesrom B)codd.; Hieronymum ipsum errasse non uerisimile est 7 faresX(PPharezg geminusZ) maceriaA/ materia B macheria cel. 9 passione xpi K<P respexit D scortu prophc- ticu Bp.c.m2 schorto K'P 11 loco magis codd.praeterKV sinagogam AHB 12 idolatriis DNB idololatris g abrabram K habraam B dcinde A,Dp.c.m2 13sed.— altari tnma.in/. K sedentes Aa.c.miTID sedente N plurimo] primo D altaristf 14 uiris pristinis B praestolantes Aa.c.m2Tl 15 istrahcl(t eras.)K 16 fiet Ap.c.mZ erit B 18 uoluit (t exp.A) ATID nolui B 19 est om.ATlD 20 perpetuo Aa.c.m2TID mcrcns codd. carcre N carpe B uiuenta A 22 manis N 88 Sancti Hieronyini cui breuitcr respondeat ipsa, quae passa est: tu lacrimis euicta meis, tu prima furentem his, germana, malis oneras atque obicis h o s t i. non licuit thalami expertem sine crimine 5 u i t a m degere more ferae tales nec tangere curas. non seruata fides cineri promissa Sychaeo. 2 proponis mihi gaudia nuptiarum; ego tibi opponam pyram, gla- dium, incendium. non tantum boni est in nuptiis, quod speramus, 10 quantum mali, quod accidere potest et timendum est. libido trans- acta semper sui relinquit paenitudinem numquamque satiatur et extincta redaccenditur. usu crescit et deficit nec rationi paret, quae impetu ducitur. sed dicis: 'amplae opes et dispensatio rei familiaris egent auctoritate uiri'. scilicet perierunt domus caelibum 15 et, nisi cum seruulis tuis ipsa seruieris, familiae tuae imperare non 3 poteris. auia tua, mater et amita nonne auctoritatispristinae honoris- quc maioris sunt, dum eas et tota prouincia et ecclesiarum prin- cipes suscipiunt? crgo milites et peregrinantes sine uxoribus sua hospitiola non regunt et ncc inuitant ad conuiuia ncc inuitantur? 20 quasi non possis probatae aetatis habere famulos uel libertos, in quo- rum nutrita es manibus, qui praesint domui, qui ad publicum respondeant, tributa persoluant, qui te suspiciant ut patronam, 4 diligant ut alumnam, uenerentur ut sanctam. quaere primum re- 2 Uergil. Aen. IV 548—552 24 cf. Matth. 6, 38 3 onera N abicis (P 5 talami II 7 feretrales ex fergtales »»2/7 fera et alis N 8 sychaeo N sycheo Kp.cm2.Tl sicheo cet. Sychaei uel Sichaei g 9 gladium (add.s.l. et ml, aut m2K)K'P gladium et cel. 10 cst s.l.m2B inest (neras.)A seperamus Ka.r. scparamur 11 accedere AYlKa.c.J) est om.B lib. transacta] illis, qui tunc habuerint fincm luxoriae, quando uitae, transacta libido r 12 plenitudinem Dp.c. numq. sat.] numquam extinguitur num- quamque saciatur B numquam quia Ila.r. numquam g saciantur (n eras.) A 13 pr. et] sed B remaccenditur (m eras.) T sed accenditur Aa.c.m2I) rcaccen- ditiirrp.r..4p.c.ttt2Z7p.r.B accendituriV i\eiec\trAa.c.m2 ratione rAa,c.m2 14 dices 'V amplae] add. nobis s.l.(del.) D et s.l.n£tA,omJlD dispensati- one TID 15 auctoritatem(m eras.)TI domos Aa.c.m2D 17 honoreque B 18 eis Tla.e.D prou. et eccl.] ecclcsia etB 19 suspiciuntD 20 et om.N 22 all, qui] uel ATID,om.NB 23 suspiciant D<1> suscipiant cet. matronam Kp.c.m2Bp.c. 24 uenerantur 71 Epistula CXXIII 13-14 gnum dei et haec omnia adponentur tibi. si dc ueste cogitaueris, lilia tibi de euangelio proponentur; si de cibo, remittere ad aues, quae non semnt nec mctunt et pater tuus caelestis pascit illas. quantae uirgines et uiduae absquc ulla sorde rumoris suam sub- t stantiolam gubernarunt? 14. Caue, ne iungaris adulescentibus, ne his adhaercas, propter quas apostolus concedit secunda matrimonia, et sustineas in media tranquillitate naufragium. si Timotheo dicitur: adulescen- tiores uiduas deuita et iteram : anus ut matres, loadulescentulas ut sorores cum omni casti- t a t e, quare tu me non audias commonentem ? fuge personas, in quibus potest malae conuersationis esse suspicio, nec paratum habeas illud e triuio: 'sufficit mihi conscientia mca; non curo, quid loquantur homines'. et certe apostolus prouidebat bona non solum 15 coram deo sed et coram hominibus, ne per illum nomen dei blasphe- maretur in gentibus. habebat utique potestatem sorores mulieres circumducendi, sed nolebat se iudicari ab infideli conscientia. et, cum posset de euangelio uiuere, dicbus ac noctibus laborabat manibus suis, ne quem grauaret credentium. si scandalizat, inquit, 1 cf. Matth. 6, 28 et Luc. 12, 27 2 cf. Matth. 6, 26 et Luc. 12, 24 6 cf. 1 Tim. 5, 11-15 8 I Tim. 5, 11 9 *I Tim. 5, 2 14 cf. Rom. 12, 17 15 cf. Rom. 2, 24 16 cf. I Cor. 9, 5 17 cf. I Cor. 10,29 18 cf. I Thess. 2, 9 19 *I Cor. 8, 13 1 adpon. KA'P appon. cet. adicientur g 2 lilia] illa N proponentur KN,Ba.c. — untur cel. si de cibo —3 illas parHtn in ras. partim in mg. m2B (erat jort.: si autem de cibo, manna tibi apponitur; lUtima tria mrba seruala sunt) remiteris (ex — resj Bm2 mitrerisiV remitteris s 3 non] nec Bm2 nec] neque ATID metunt] meruit Bm2 pascet Aa.cm3.TlD 4 humoris B 6 caue — 8 naufr.] caueat uidua iu(ex io m2)uenes, nc illa familiaritate iungatur adule(ez i m2)scentibus et susti(ex e m2)neat in(ez im m2) media tranquillitate naufragium V adolesc. ANB adulisc. Ta.c.mlD adolcscnntulis C 7 quos KN quod Aa.c.mUlDB secunda om.A et] ne B 8 adolesc. ANB 9 anus] amaanus? ut]sitZ> 10 adolesc. (— \a.B)ANB cast. habetoJV 11 quaZ) coinmoncnte ( — uente D — nentcm Ap.c.m2 TJa.r.B) non audias (audeas Tla.r. codd.praeler KV fuge] fugiat uiduai' 12 mal. conu. pot, esseJ'pot. essemal. conu. N potest] putes B 13 habeas— triuio in ras.m2B e] de A 14 loq. Ka.c.m2'P loq. de me B de me loq. cet. praeuidebat A solum] tantum ? 15 et] etiamNB 16 sororem mulierem ? 17 circumducendas^ iudicare 'P 18 posset Ap.c.m2NB possit cel. 19 graueret A V Sancti Hieronymi csca fratrern, non manducabo carnem in ae- t e r n u m. dicamus et nos : si scandalizat soror illa uel frater non unum et alterum sed totam ecclesiam, nec sororem uidebo nec 3 fratrem. melius est rem familiarem minui quam animae salutem, perire, quod — uelimus nolimus — aliquando periturum est, quam id s amittere, pro quo omnia dimittenda sunt. quis nostrum non dicam cubitum, quod enorme est, sed unius unciunculae decimam partem adicere potest ad staturam suam ? et solliciti sumus, quid manduce- mus aut quid bibamus ? ne cogitemus ergo de crastino : s u f f i c i t *diei malitia sua. Iacob fratrem fugiens magnis in patris 10 domo diuitiis derelictis nudus pergit in Mesopotamiam et, ut nobis fortitudinis suae praeberet exemplum, lapide capiti subposito uidet scalam ad caelum usque subrectam et dominum innitentem super eam; per quam ascendebant angeli et descendebant, ut nec peccator desperet salutem nec iustus in sua uirtute securus sit. atque, ut is multa praeteream — neque enim tempus est, ut adsumptis testi- moniis omnia disseram — post annos uiginti diues dominus et pater ditior, qui dudum Iordanen in baculo transierat, cum tribus turmis s gregum in patriam reuertitur. apostoli toto orbe peregrini non aes in zona, non uirgam in manu, non gallicas habuere in pedibus 20 et tamen dicere poterant: nihil habentes et omnia 6 cf. Matth. 6, 27 et Luc. 12, 25 8 cf. Matth. 6, 25. 31 et Luc. 12, 22. 29 9 Matth. 6, 34 10 cf. Gen. 28, 10-13 17 cf. Gen. c. 31 18 cf. Gen. 32, 10 21 II Cor. 6, 10 1 f ratrem] add. meum s.l.mZB in aet. non mand. carnem B in aet. car- nem non mand. AIIDN 2 illa om.B 3 un. et alt.] nos B et] uel ATID 4 sal. an. C 5 perire et id contemni f perire raelius est sponte dimittere B perire melius est amittere S ueilimus nolumus ra.c.mZ uelimus aut nolimusN nolimus bisD est om.TD est melius est sponte dimittere S 6 pro om.N 7 inorme N unciuncuiae KV unc(t AlT)\ol&e eet. 8 addicere B 9 ergo] inquit N crastina B 10 domo patris K'P 11 deliciis B relictis N per- rexit N perfugit A mesopoth. A mcsopot. syrie (ea; syrii) B in Mesopot. g 12 uidet E9 uidit cel. 13 ad om.A porrectam B 14 per s.l.A ascende- bat ANa.c. angeli et descendebant s.l.m2N nec] ne ra.c.m2A 15 di- (s erns./7)spere(ex i m2r)t TW3Ja.c.m2 in] de /W sec. sit] confidat T 16uts./.m2B assumpti testimoniico<W.prae/erA'!f ut{del.m2)B 17 edis- seram f annus K patre N 18 ditior s.l.m2 (tn l. ras. 8 litl.) A diuitior N iordanem ATID — ne B 19 pcregrinati Bp.c. 20 galicas Kp.r. calicas 1'p.r. galliculas N caligas cet. Epistula CXXIII 14—15 91 possidentes et: argentum et aurum non est nobis, quod autem habemus : tn nomine domini nostri Iesu Christi surge et ambula. non enim erant diui- tiarum sarcina praegrauati et ideo stantes cum Helia in foramine 6 petrae per angustias acus transire poterant et posteriora domini contemplari. nos uero ardemus auaritia et contra pecunias dis- e putantes auro sinum expandimus nihilque nobis satis est et illud, quod de Megarensibus dicitur, iure miseris coaptari potest: aedifi- cant quasi semper uicturi, uiuunt quasi altera die morituri. et 10 haec facimus, quia domini uerbis non credimus, quia aetas optata cunctis non uiciniam mortis, quae debetur mortalibus lege naturae, sed cassa spe annorum nobis spatia pollicetur. nemo enim tam fractis uiribus et sic decrepitae senectutis est, ut non se putet uuum adhuc annum esse uicturum. unde subrepit obliuio conditionis io suae, ut terrenum animal et iam iamque soluendum erigatur in superbiam et animo caelum teneat. 15. Uerum quid ago? fracta naue de mercibus disputo. qui tenebat, de medio fit, et non intellegimus adpropinquare anti- christum, quem dominus lesus interficiet spiritu oris sui. uae Jopraegnantibus et nutrientibus in illa die. quorum utrumque de fructibus nuptiarum est. praesentium miseri- arum pauca percurram. quod rari hucusque residemus, non nostri % 1 *Act. 3, 6 4 cf. III Reg. 19, 11—13 5 cf. Matth. 19, 24 etc. 8 cf. Tertull. Apolog. c. 39 18 cf. II Thess. 2, 7-8 19 *Matth. 24, 19 1 pr. et om.N aur. et arg. AIIDN 2 hab.] add. hoc damus B,add. hoc tibi damus inmg.Tl,g dom. nostri K'P dom. N,om.cel. 3 Christi] add. Naza- reni £ 4 Elia g 5 angustias (i eras.)A angustia TI 6 nos uero] plcriquc T in auaritia 'P,Kp.c.m2Na.r. 7 sat N et ill. —8 potest] ita ut (s.l.) merito nobis dicatur illa sententia, quae de mcgarrensi(exem2)bus dicta est F 8 iure] tuN coaptare/I potesW 9uiuituri^ uiuunt — 10 facimus] idco nonpro- uidemus in posterum praesentis(extesm2)uitae uolum(mrfei.m2)ptate dctcntiT uiuant Aa.c.m2TID die altera B 10 credimus ct g 11 uicinam uicina Ap.e.mZ uicinia ex uicina B 12 spe] per Ka.c.ml spe pcr 'P nobis om.T pdllicStur Bp.c. pollicemur Ap.c.m2 enim omT 13 fractis super ras. 3 UU.D fractus A et] nec T putet se 5 14 csse s.l.m2K uiuiturum N unde et Bp.c.m2 et ideo I' subripit A,Bp.c. obliuionem .V condicionis DN 15 suae om.f et om.NB 16 teneat celum B caecum ex caelum mlA 18 antichr. approp. g 19 lesus] add. Christus f intcrficiat B spiritu s.l.TI 21 u{super ras. 2 liti. m'2)trumque A est] et Aa.c.m2IlD, ras. 1 lilt. B 92 Sancti Hieronymi " meriti sed domini misericordiae est. innumerabiles et ferocissimae nationes uniuersas Gallias occuparunt. quicquid inter Alpes et Pyrenaeum est, quod oceano Rhenoque concluditur, Quadus, Uan- dalus, Sarmata, Halani, Gypedes, Heruli, Saxones, Burgundiones, Alamanni et — o lugenda res publica! — hostes Pannonii uasta- 5 8 uerunt. etenim Assur uenit cum illis. Mogontiacus, nobilis quondam ciuitas, capta atque subuersa est et in ecclesia multa hominum milia trucidata, Uangiones longa obsidione finiti, Remorum urbs praepotens, Ambiani, Atrabatae extremique hominum Morini, Tornacus, Nemctae, Argentoratus trans- 10 latae in Germaniam, Aquitaniae Koucmque populorum, Lugdunen- sis et Narbonensis prouinciae praeter paucas urbes cuncta populata 4 sunt, quas et ipsas foris gladius, intus uastat fames. non possum absque lacrimis Tolosae facere mentionem, quae ut hucusque non rueret, sanctiepiscopiExsuperiimerita praestiterunt. ipsaeHispaniae 15 iam iamque periturae cotidie contremescunt recordantes inruptionis Cymbricae et, quicquid alii semel passi sunt, iUae semper timore patiuntur. 6Ps. 82, 9 9 Ueigil. Acn. VIII 727 1 misericordiaciV'/' — diacei. 2 quidquid KD etom.iV 3 epyrcneiirn N pyrencuni AHD pireneum /i pcre(piri.Km2)neum K'P occeano.4 rcnoquc 'P et (s.l.m2) renoque K et reno (0 s.l.ni2B) ADB et h(s.'.»ii2)reno // et yliieno N conduditur K'P incl. cel. quandus B 3 aoandalus AUD wandalus .V uandi- lus B 4 alani ATID gypedes KN'P gipedes (gipides m2A)ATJD cipides B hcrucli TID crucli \c exp.) ct (eras.)A 5 alemanni B Alemani g 0 s.l.m2li pujilica I1D uastarunt g 6 asnr Aa.c.m2n'P sinml(ezp.)cum B mogon- tiacus (a s.l.K)KA'P mogontiaci N mogantiacus TID magontiacus s.l.B Mo(a)- guntiacum? 7 quaedam iV 8 finiti K'P deleti cet. 9 urbis Aa.c.mSN atrabitae K'I> Attrebatae que om.B 10 moreni N tornacos K*P ne- mete /7D ncmitac (— tc '/')/('/' argentoratos K'I',Aa.c.m2 11 acquiUniae/7 eqn.AD 12 pop. sunt cuncta^ cunct§ de(eras.) populate^ cuncta( — tem2) populata (— tc mZ) B cuncta populatc (— ta p.c.) A 13 in {eras.) ipsas A et(s./.m2)intus/i non]necX 14tholose/i ut s.l.BneexntN nonom.N 15 cxsup(b /7)erii episcopi ATID ipsaeHisp. — 18 pat.] posl ti Utte.ras euaniilas: tempore pessimo. alii perierunt, alii uero, qui supercsse uidentur, pcr momenta singula contreme( ezim2)scunt et, quod illi semcl passi snnt, isti scmper tiraore patiuntur /' ipsa ct ispanie /} hispaniac ipsac K'P lti iam (s.l.m2) iamque B cottidiae '/' contremiscunt Ap.c.m2TIp.r. inruptiones Aa.c.m2TID 17 c.y(ciAp.c.m2)mbricae(— ce B)KN'PB,Ap.c.m2 a.mbr\eacAa.c.m2Tin quid- quid KD illi K1> semper] uero Tl Epistula CXXIII 15-16 93 16. Cetera taceo, ne uidear de dei desperare clementia. olim a mari Pontico usque ad Alpes Iulias non erant nostra, quae nostra sunt, et per annos triginta fracto Danubii limite in mediis Romani imperii regionibus pugnabatur. aruerant uetustate lacrimae; 5 praetcr paucos senes omnes in captiuitate et obsidione generati non desiderabant, quam non nouerant, libertatem. quis hoc crederet, quae digno sermone historiac conprehenderent Romam in gremio suo non pro gloria sed pro salute pugnare, immo ne pugnare qui- dem sed auro et cuncta superlectili uitam redimere? quod non 2 10 uitio principum, qui uel religiosissimi sunt, sed scelere semibarbari accidit proditoris, qui nostris contra nos opibus armauit inimicos. aeterno quondam dedecore Romanum laborabat imperium, quod Gallis cuncta uastantibus fusoque apud Alliam exercitu Romam Brennus intrasset, nec pristinam abolere poterat ignominiam, 15 donec et Gallias, genitale Gallorum solum, et Gallograeciam, in qua consederant occidentis orientisque uictores, suo imperio sub- iugasset. Hannibal, de Hispaniae finibus orta tempestas, cum uastas- 3 set ltaliam, uidit urbem nec ausus est obsidere. Pyrrhum tanta tenuit Romani nominis reuerentia, ut deletis omnibus e propinquo 20 recederet loco nec auderet uictor aspicere, quam regum didicerat ciuitatem. et tamen pro hac iniuria — non enim dicam superbiam, quae bonos exitus habuit — alter toto orbe fugitiuus tandem Bithy- niae mortem ueneno repperit, alter reuersus in patriam in suo regno 10 principum] sc. Arcadii et Honorii 11 proditoris] sc. Stilichonia 3 triginti '/' 4 aruerunt AIID'P 5 practer — 6 libert.] multi miseri sunt, qui in obsidim(m eras. )one ct captiuitate generati nec dcsiderant, quam nesci- unt, libertatein /' praeter] pp D captiu. et] captiuitatis B 6 credet g ; atld. stiliconcm dicit II 7 quae] quef/ comprehendunt hystoric B conpre(eD)- hendent Aa.c.m2D c.on(m fl)pre(e /Z)hendunt (unt in ras.IJ) Ap.c.m2TlB in om.B 8 gloria sua B nec N non A 9 superlectili supellectili /7 D suppcllectili AB suppellccti N supellectile g uita^ 12 dedecore (pr. de exp.)A laborat K,'Pa.c. 13 alliam Ila.c.mZ aliam Aa.c.m2D galliam KN'I'B,IIp.c.m2 italiam Ap.c.m2 14 brenus Aa.c.m2HD, 'Pa.e. brennius/J brinnus/T intra- retiVintrauitf pot. abol. 5 16 consedcrat K*P oricntis occidentisque KNV subiugasset Ka.c.tn2 — ent cel. 17 horta D ora Ka.c. tempestate Ap.c.m2 18 italia K pyrrum AN scribe (del.mi) pirrum B 19 ut et AIID e] et Aa.r.IlD 20 audebat g 21 supcrb(u ZV)iam KNB — bia cet. . 22 bythiniae I1DN'P bythacniae K bit(h s.i.»»2)iniae A biderine B 94 Sancti Hieronymi occubuit; et utriusque prouinciac Romani populi uectigales sunt. 4 nunc, ut omniaprospero fine eueniant, praeter nostra, quae amisimus, non habemus, quod uictis hostibus auferamus. potentiam Romanae urbisardenspoetadescribensait: quid satis est, si Roma parum est? quod nos alio mutemus elogio: quid saluum est, 5 si Roma perit? non, mihi si linguae centum sint oraque centum, ferrea uox, omnes captorum dicere poenas, omnia caesorum percurrere nomina possim. 10 et haec ipsa, quae dixi, periculosa sunt tam loquenti quam audien- tibus, ut ne gemitus quidem liber sit nolentibus, immo ncc auden- tibus nobis flere, quae patimur. 17. Responde mihi, carissima in Christo filia, inter ista nuptura es ? quem acceptura uirum ? credo f ugiturum aut pugnaturum — quid 1 5 utrumque sequatur, intellegis — et pro fescennino carmine terri- bilis tibi rauco sonitu bucina concrepabit, ut, quas pronubas, habeas forte lugentes, ut quibus deliciis affluas, quae possessionum tuarum reditus perdidisti, quae obsessam familiolam tuam morbo et fame 2 cernis contabescere ? sed absit, ut de te talia sentiam, ut sinistrum 20 quippiam suspicer de ea, quae suam animam domino consecrauit. non tam tibi quam sub tuo nomine aliis sum locutus, quae uinosae 4 Lucanus V 274 7 Uergil. Aen. VI 625-627 22 cf. 1 Tim. 5, 13 1 occubuit ex occidit B populi Romani f 2 prospere K prospero in .V ueniant KDN*P praeter] pp B 3 quid AIID quondam potentiae romae 7' 4ardensom.B dis(ss 7I)cribens r,Aa.c.m2IJD satis] salutis 7 1 romac T 5 quod — elogio] nos uero dicamus 7 1 nosow.B eloquio A est] esse potest r 6 periit J 1 7 sint centum 7 1 9 fcrrea uox om.P captiuomm T 10 cessorum nomina pcrcurrcre r nomina super ras. 4 Ult.m2A possint iV 11 et haec — aud.] in haec deuenimus mala r loquentibusAT 12 nec (c del.m2)r nol. immoncc]nonr audientibus rAa.r.,KIlNB 13nobisom.B flere] ferre B quod F 14 filia in spo 17 15 cedo £ ant] ut Da.c. an f 16 intellige B ferscennino D fesccnnino nuptiali B 17 buccina Aa.r.B concrepauit4a.c.m2 IIDN ut] aut B quas] quatenns N quas habes f pronubis Tla.c.mZ 18 sorte B ut] aut <P,B (ex ait) afluas K 19 redditus $ peditu N 20 cer- nes K de te talia ex dotc alia B sinistri quipiam 77 21 dom. an. £ 22 uinosae] otiosae (ociose 77) AIID Epistula CXXIII 16—17 95 et curiosae atque uerbosac domus circumeunt matronarum, quarum deus uenter est et gloria in confusione earum, quae nihil aliud de scripturis nisi digamiae praecepta nouerunt, quae in alieno corpore sua desideria consolantur, ut, quod ipsae 5 fecerunt, alias facere uideant et malarum societate palpentur. qua- 8 rum cum inpudentiam et propositiones apostolicarum sententia- rum interpretatione contriueris, legito, quomodo tibi in uiduitate uiuendum sit, librum ad Eustochium de uirginitate seruanda et alios ad Furiam atque Saluinam, quarum altera Probi" quondam consulis 10 nurus, altera Gildonis, qui Africam tenuit, filia est. hic libellus 'De monogamia' sub nomine tuo titulum possidebit. 2 *Phil. 3, 19 3 cf. I Cor. 7, 9. 39; Rora. 7, 2 8 cf. epist. XXII 9cf.-epist. LlVetLXXIX 1 et curiosae s. I. B, om. AN atque uerbosae s. I. m2 B, om. N domos ANp.c.m2,1> iom(add. o s.l.tn2) B circumeunt (ra eras.) 77 2 uenter deus ATIDB 3 nisi de B praecepto B 4 quae in alieno — palp.] detestabiles (ex — lis tn2) sunt, qui mala alios (sic) suadent q: in se fecerunt et in alieno pec- cato sua sceiera consolantur, ut (ex etro2), dum hoe, quod ipsi admiserunt, alte- ros(ex — rus»i2) facere uidcnt, quodam modomalorumsocietatcpalpc(eiim2)n- tur r alieno] aliarum ATID 5 feccrint g malorum K 6 inprudentiam Dp.c.tn2 7 uiduitate seruanda AIID 8 eusthoch. A estoch. D 9 siluinara 777) sauinam B 10 alt. Gild. om.N galdonis Ap.c.m2 11 tuo nomine B poss.] add. explicit ad aggeruciam de monogamia D 96 Sancti Hieronymi CXXIV. AD AUITUM. 1. Ante annos circiter decem sanctus uir Pammachius ad me cuiusdam scidulas misit, quae Origenis negi dgxcov interpretata uolumina continerent, immo uitiata, hoc magnopere postulans, ut 5 Graecam ueritatem seruaret Latina translatio et in utramque partem, seu bene seu male dixisset ille, qui scripsit, absque inter- pretis patrocinio Romana lingua cognosceret. feci, ut uoluit, misique ei libros, quos cum legisset, exhorruit et recludens scrinio, ne prolati in uulgus multorum animos uulnerarent, a quodam fratre (ex iis), 10 qui habent zelum dei sed non secundum scientiam, ad legendum rogatus ut traderet quasi statim reddituro, propter angustiam tem- 2 poris fraudem non potuit suspicari. qui acceperat legendos, adhi- bitis notariis opus omne descripsit et multo celerius, quam promi- serat, codicem reddidit. eademque temeritate et — ut leuius dicam — 15 ineptia, quod male subripuerat, peius aliis eredidit. et quia difficile grandes libros et de rcbus mysticis disputantes notarum possunt ser- 11 cf. Rom. 10, 2 II = Turicensis Auqiensis 49 s. IX. 58 = Caroliruliensis Augiensis 105 s. IX— X (continel in.tium usque ad p. 96, 7 interpretis, deinde post uacuum spatium unius jere columnae jinem a p. 117, 15 quis igitur usque ad 19 noucrit his uerlris additis: igitur ego, qui scribere dcbui, pro prolixitate eplac dimisi. qui uero legere uoluerit, [seq. ras. 3 litt.] requirat in loco). D = Vaiicanus lai. 355 + 356 s. IX-X. B = Iierolinensis lal. 18 s. XII. hieronimus (ieronimus B incipit liber hieronimi II) ad auitum, in quo (ubi D,om.B) ea, quae (add. sunt B) in libris peri arcon (con s.l.m2IT) contra (ad- ucrsiis D) c.atholicam f idem BUnt (catholiam sunt fidem SB catolicam fidem B fi- dem catholicam sunt D) pandit (pandet $j,om.B) codd. 4 scidulas scripsi scidulara D sccdulam (ex sedulam /7)^/33 scedulas B schc- dulas g quae ez et // originis //o.c.S TIEPI APKQN (s.i. peri arcon) // piarchon B ite praxran 93 itcm praxmin D 5 continerent (non — ret!) codd. GLat. seru. g latiiiamliD utraquc pai te 9J/< 8 uolui Da.c.mi 9 ei s l.mZTI exorruit TIa.c.m2B reclusit t: 10 ex iis addidi,om.codd. 11 habent scripsi habens codd. habcbat 5 12 rog., ut trad. ad lcg. g rcdditurus ex — ros // 16 subrepucrat Tla.c.mi crediderit D deficile TIa.c.m2 17 libros s.l.m2B libri g et om.g misticis Tla.c.B Epistula CXXIV 1-2 97 uare conpendia, praesertim qui furtim celeriterque dictantur, ita in illis confusa sunt omnia, ut et ordine in plerisque et sensu careant. quam ob rcm petis, Auite carissime, ut ipsum ad te exemplar di- rigam, quod a me olim translatum et nulli alii traditum a supra 5 dicto fratrc peruerse editum est. 2. Accipe igitur, quod petisti, sed ita, ut scias detestanda tibi in eis esse quam plurima et iuxta sermonem domini inter scorpiones et colubros incedendum, ut est illud — et statim in primo uolumine— : Christum, filium dei, non natum esse, sed factum; deum patrem 10 per naturam inuisibilem etiam a filio non uideri; filium, qui sit imago inuisibilis patris, conparatum patri non esse ueritatem; apud nos autem, qui dei omnipotentis non possumus recipere ueritatem, imaginariam ueritatem uideri, ut maiestas ac magnitudo maioris quodam modo circumscripta sentiatur in filio; deum patrem esse 15 lumen inconprehensibile; ( hristum conlatione patris splendorem esse perparuum, qui apud nos pro inbecillitate nostra magnus esse uideatur. duarum statuarum, maioris et paruulae, unius, quae 2 mundum inpleat et magnitudine sua quodam modo inuisibilis sit, et alterius, quae sub oculos cadat, ponit exemplum priori patrem, 20 posteriori filium conparans. deum patrem omnipotentem appellat bonum et perfectae bonitatis, filium non esse bonum sed auram quandam et imaginem bonitatis, ut non dicatur absolute bonus, sed cum additamento "pastor bonus' et cetera; tertium dignitate et honore post patrem et filium adserit spiritum sanctum. de quo s 25 <;um ignorare se dicat, utruin factus sit an infactus, in posterioribus, quid sentiret, expressit nihil absque solo deo patre infactum esse 7 cf. Luc. 10, 19 9 cf. Origenes jiepi AqzOiv 1 pracf. 4, p. 10 Koctschau 10 cf. ibid. I 2, 6 p. 36 14 cf. ibid. 1 2, 6 p. 37 17 cf. ibid. 1 2, 8 p. 38 20 cf. ibid. I 2, 13 p. 46 23 cf. loh. 10, 11 cf. Orig. n. d. I piaef. 4, p. 11 26 cf. ibid. I 2, 6 p. 35 2 ut et ex et ut »»271 3 AuiteJ a rac /7 4 quo II a me in mg.FI et (s.L)olim/? 6petisB 7 esse s.l.m2B 8 est om.D etom.B 9 patrem um.B 10 a filio etiam I! 11 patre D 15 collaudatione (uda eras.)D con- laudatione (»» mg. coparationc m2) II 17 unus IIa.c.m2D 19 oculos ex celos D 20 coparans s.l.TI deum — 21 filium in mg. inj. m2II 21 non om.U 25 fac- tiun IIa.c.m2D infactus IIp.c.m2 infectus cel. in post. —26 deo pa partim in ras. parlim in nvj. m2B 26 quid] qui de D quid de eo ? infactum Tlp.c.mZ infectura cel. LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 7 98 Sancti Hieronyrai confirmans, filium quoque minorem a patre, eo quod secundus ab illo sit, et spiritum sanctum inferiorem a filio in sanctis quibusque uersari atque hoc ordine maiorem patris fortitudinem esse quam filii et spiritus sancti et rursum maiorem filii fortitudinem esse quam spiritus sancti et consequenter ipsius sancti spiritus maiorem 5 esse uirtutem ceteris, quae sancta dicuntur. 3. Cumque uenisset ad rationabiles creaturas et dixisset eas per neglegentiam ad terrena corpora esse delapsas, etiam haec addidit : grandis neglegentiae atque desidiae est in tantum unumquemque defluere atqueio euacuari, ut ad uitia ueniens inrationabilium iumentorum possit rrasso corpore conligari. et in consequentibus : q u i b u 8, inquit, moti disputatio- nibus arbitramur sponte sua alios esse in nu- mero sanctorum et ministerio dei, alios obu culpam propriam de sanctimonia corruentes in tantam neglegentiam corruisse, ut etiam in contrarias fortitudines uerterentur. rursum- que nasci ex fine principium et ex principio finem et ita cuncta uariari, ut et, qui nunc homo est, possit in alio mundo daemon fieri 20 et, qui daemon est, si neglegentius egerit, in crassiora corpora religetur, id est homo fiat. sicque permiscet omnia, ut de archangelo possit diabolus fieri et rursum diabolus in angelum reuertatur. q u i uero fluctuauerint et motis pedibus nequa- quam omnino corruerint, subicientur dis-25 pensandi et regendi adque meliora gubernan- 1 cf. Orig. n. d. I 3, 5 p. 55 9 ibid. I 4, 1 p. 64 13 ibid. 1 5, 5 p. 78 18 cf. ibid. 1 6, 2 p. 79 sq. 23 ibid. I 6, 2 p. 81 24 cf. Ps. 72, 2 1 &ora.; 2aoro.c; 4 pr. et s.l.B et rurs. — 5 spir. sancti in mg. inf. m2TI,om.D 5 sancti spir.] sps sci II 7 rationales g eisD 8 neglig. IIB essecorp.77 dilapsas corfd. hocg 9neglig. fineglegentia/J 10 esset(t eras.)// lluacuaii/I irrationalium B 12 grasso D coll. TT (ex col. m2)B 13 moti] modis // 14 arbitramus D sua sponte g 17 neglig. IIp.r.B corruisse] deuenisse B 20 et om.TI 21 si] et £ neglig. TIB 22 relegetur g ut homo g 23 fieri — alt. diab. s.l.m2II rnisnsg anangelum (pr. an eras.)TI angelorum D 24 modis Ila.c. 25 omnino post subic. transp. g 26 ad- que scnpsi atque D atque que (eras.)TI atque ad B gubern. et regendi /7 Kpistula CXXIV 2—4 99 di principatibus, potestatibus, thronis, domi- n ati o ni b u s; et forsitan ex his hominum con- stabit genus in uno aliquo e x mundis, quando iuxta Esaiam caelum et terra noua fient. q u i 4 s uero non fuerint meriti, ut per genus hominum reuertantur ad pristinum statum, fient diabo- lus et angeli eius et pessimi daemones ac pro uarietate meritorum in singulis mundis diuersa officia sortientur. ipsosque daemones ac rec- s 10 tores tenebrarum in aliquo mundo uel mundis, si uoluerint ad melior.i conuerti, fieri homines et sic ad antiquum redire principium, ita dumtaxat, ut per supplicia atque tormenta, quae uel multo uel breui tempore sustinuerint, in hominumeruditi corporibus rursum ueniant ad angelorum fastigia. ex quo consequenti ratione monstrari omnes 6 15 rationabiles creaturas ex omnibus posse fieri, non semel et subito sed frequentius, nosque et angelos futuros et daemones, si egerimus neglegentius, et rursum daemones, si uoluerint capere uirtutes, perucnire ad angelicam dignitatem. 4. Corporales quoque substantias penitus dilapsuras aut certe so in fine omnium hoc esse futura corpora, quod nunc est aether et cae- lum et si quod aliud corpus sincerius et purius inteLegi potest. quod cum ita sit, quid de resurrectione sentiat, perspicuum est. solem quoque et lunam et astra cetera esse animantia, immo, quomodo nos homines ob quaedam peccata his sumus circumdati corporibus, 11 quae crassa sunt et pinguia. sic et caeli luminaria talia uel talia accepisse corpora, ut uel plus uel minus luceant, et daemones ob ma- iora delicta aerio corpore esse uestitos. omnem creaturam secundum 2 4 cf. Esai. 65, 17 (66, 22) Orig. n. d. I 6, 3 p. 82 9 cf. ibid. I 6, 3 p. 83 cf.Eph.6, 12 19 cf. Orig. 7t. d. 1 6, 4 p. 85 22 cf. ibid. I 7, 4 p. 90 27 cf. ibid. I 7, 5 p. 91 cf. Rom. 8, 19-21 1 principatibus et B tronis ct B 4 isayam B celum B seclm IIs.l.m2D buons.l.m2B 8 pcr uarietate 77 mundi IIp.r.D 10 aliquo ex alio m2II mundis] mnndi II 12uts.i./Z per om.B alt. uel s.l.II 13 sustinuerunt B eruditi g erudita {ex — tu II) codd. 15 rationabiles (bi del. ml)B homini- busg 16 oM. etom.B 17 neglig. IIp.c.m2B 18 praeuenire B 19 delap- suras 77 20 esse jest 77 ether B **«aer77 aer D 21 quod] quod est D 25 grassa D sunt s.l.mlB pigra B alt. et] etiam B 26 pr. uel s.l.m2H 27 aereo ff 7* 100 Sancti Hicronymi apostolum uanitati esse subieotam et liberari in reuelationem filiorum dei. ac ne quis putet nostrum esse, quod dicimus, ipsius uerba ponamus : in fine atque in consummatione mun- di, quando uelut de quibusdam repagulis atque carceribus missae fuerint a dominos animac et rationabiles creaturae, alias earum tardius incedere ob segnitiem, alias pernici uolare cursu propter industriam. scumque omnesliberumhabeant arbitriumet sponte sua uel uirtutes possit capere uel uitia, 10 illae multo in peiori condicione erunt, quam nunc sunt. hae ad meliorem statum perue- nient, quia diuersi motus et uariae uolunta- tes in utramque partem diuersum accipient statum, id est, ut et angeli homines uel dae- ! s mones et rursum ex his homines uel angeli 4 f i a n t. cumque omnia uario sermone tractasset adserens dia- bolum non incapacem esse uirtutis et tamen necdum uelle capere uirtutem, ad extremum sennone latissimo disputauit angelum siue animam aut certe daemonem, quos unius adserit esse naturae sed 20 diuersarum uoluntatum, pro magnitudine neglegentiae et stul- titiae iumentum posse fieri et pro dolore poenarum et ignis ar- dore magis eligere, ut brutuni animal sit et in aquis habitet ac fluctibus, et corpus adsumere huius uel illius pecoris, ut nobis 11011 solum quadrupedum sed et piscium corpora sint timenda. 25 5 et ad extremum, ne teneretur Pythagorici dogmatis reus, qui adserit fisve/xipvxcoaiv, post tam nefandam disputationem, qua 3 Ong.n. d. 1 7, 6 p. 98 17 ibiil. J 8, 3 p. 9!) 19 ibid. 1 8, 1 p. 96 21 ibid. I 8, 4 p. 104 1 subiectos D in rcuel. fil. dci lib. B 2 acj an D 3 all. in otn. g 5 missa // 6 rationalcs B alios /7 7 eorum IID incede D segnitiam B alios // 8pernicic/) 9 arb. hab. D 10 uirtutes his D possit (se. lib. arbi- tiium)] possint B 11 illi // conditione UB 12 hec (c eras.B)DB ad s.l.mMl 13 qui (a s.l.add.) diuersi // qui aduersi B 15etom.B 19 siue] sibi /7 20 ass. codd. 21 neglig. IIp.c.m2B stulticia B 22 possit II 24 ac] et g et] ac g 25 qiiadrupcdium (i eras.) II 26 pitagorici DB phi- tag. n 27 METEMYYXQCYN D METAMOYXOCIN B NETEMYY- XQCIN {s.l.nv} metcmicosin) // Kpistula CXXIV 4-5 101 lectoris animum uulnerauit: h a e c, inquit, iuxta nostram sententiam non sint dogmata sed quaesita tantum atque proiecta, ne penitus intracta- ta uiderentur. 5 5. In secundo autem libro mundos adserit innumerabiles, non iuxta Epicurum uno tempore plurimos et sui similes, sed post alterius mundi finem alterius esse principium et ante hunc nostrum mundum alium fuisse mundum et post hunc alium rursum futu- mm et post illum alium rursumque ceteros post ceteros. et ad- 10 dubitat, utrum futurus sit mundus alteri mundo ita ex omni parte consimilis, ut nullo intcr se distare uideantur, an certe numquam mundus alteri mundo ex toto indiscretus et similis sit futurus. rursumque post modioum : s i o m n i a, inquit, ut i p s e d i s- 2 putationis ordo conpellit, sine corpore ui- lsxerint, consumetur corporalis uniuersa na- tura et redigetur in nihilum, quae aliquando est factade nihilo, eritque tempus, quo usus eius iterum necessarius sit. etin consequentibus : 3 sin autem, ut ratione et scripturarumaucto- 2oritate monstrat um est, corruptiuurahoc in- duerit incorruptionem et mortale hoc in- duerit inmortalitatem, absorbetur mors in uictoriam et forsitan omnis natura corporea tolletur e medio, in qua sola potest mors ope- 25 rari. et post paululum: si hacc non sunt eontraria < fidei, forsitan sine corporibus aliquando uiuemus. sin autem, qui perfecte subiectus 1 Orig. n. d. I 8, 4 p. 105 5 ibid. II 3, 1 p. 113 13 ibid. II 3, 2 p. 114 19 ibid. II 3, 3 p. 117 20 cf. I Cor. 15, 53 25 Orig. n. d. II 3, 3 p. 117 2 sunt B 3 tanta D intra etatc D 6 cpycurum 77 epycorum D suis D post] potest f 8 rursum] esse g 9 addubitat D id(flras.)dubi- tat II adhuc dubitat B dubitat ? 10 **ita II orani om.g 11 nulla II 12 mundus] mundum D alteri mundo s.l.m2II alteri] alterius ex alium D et discretus et dissimilis B 14 uixerit D 15 natura] creatura B 16 nihil II nichili B 17 facta est g que a.l. B 22 absorbebitur B 23 uictoria B; odd. in incorrumptionem D incorruptionem II et corruptio incorruptione B et cor- ruptio in incorruptioncm g corp. nat. £ 24 mors potcst B 27 uiuimus IID 102 Sancti Hieronymi est Christo, absque corpore intellegitur, ora- nes autem subiciendi sunt Christo, et nos erimus sine corporibus, quando ei ad perfec- 5tum subiecti fuerimus. etin eodem loco: c u m 8 u b- iecti fuerint omnes deo, omnes deposituris sunt corpora et tunc corporalium rerum uni- uersa natura soluetur in nihilum, quae, si se- cundo necessitas postuiarit, ob lapsum rati- onabilium creaturarum rursus existent. deus enimincertamen etluctamen animas dereli-it quit, ut intellcgant plenam consummatamque uictoriam non ex propria se fortitudine sed ex dei gratia consecutas. et idcirco arbitror pro uarietate causarum diuersos mundos fi- eri et elidi errores eorum, qui similes suiis 6 mundos esse contendunt. et iterum : triplex ergo suspicio nobis de fine suggeritur, e quibus quae uera et melior sit, lector inquirat. aut enim sine corpore uiuemus, cum subiecti ( hristo subiciemur deo et deus fuerit o m n i a 20 in omnibus; aut, quomodo Christo subiecta cum ipsoChristo subicientur deo et inunum foedus artabuntur, ita omnis substantia red- igetur in optimam qualitatem et, dissolue- tur in aetherem, quod purioris simplicioris->5 que naturae est; aut certe sphacra illa, quam supra appellauimus dn/.avrj, et quidquid illius 4 Orig. 71. d. II 3, 3 p. 118 16 ibid. II 3, 7 p. 125 20 cf. I Cor. 15, 28 1 intelligitur TIp.c.mZB 4 cum s.l.m2TI si B,om.D 7 soluerunt D nih(ch B)ili DB 8 postularit s.l.m2FI rationalium B 9 existent B existens ///) existet g 10 luctam B derelinquid D 11 intellig. TIp.c.m2B intelle- gat D 13 consecutas B — tos /7 — tus D 15 elidi /7 elidere B alibi D 16 mundo D 17 quibusque D 19 uiuimus TID 20 deo —22 subic. deo parli m in mg. parlim in ras. m2B 21 subiecta om. Bm2 22 subicientur (n eras.)TI 23 fedus TIa.c.m2B artantur II D 25 aetherem g etrg (= eter- rem) B aeternum TID quo B 26 natura D spera (p tn ras. m2) B 27 apellaui(ex e m2)mus II A.ilam, g Al TAQNNet /7 Ql TAQNHNET D ANAQNHN B quicquid IIB Epistula CXXIV 5—6 103 circulo continetur, dissoluctur in nihilum, illa uero, qua dvti^cbvr) ipsa tenetur et cingi- tur, uocabitur terra bona nec non et altera sphaera, quae hanc ipsam terram circumamb- sit uertigine et dicitur caelum, in sanctorum habitaculum seruabitur. 6. Cum haec dicat, nonne manifestissime gentium sequitur errores et philosophorum deliramenta simplicitati ingerit Christi- anae ? et in eodem libro : restat, ut inuisibilis sit lodeus. si autem inuisibilis per naturam est, neque saluatori uisibilis erit. et in inf erioribus : 2 nulla alia anima, quae ad corpus descendit humanum, puram et germanam similitudi- nem signi in se prioris expressit, nisi illa, 15 de qua saluator loquitur: nemo tollit animam meam a me, sed ego ponam eam a me ipso. etins alio loco : unde cum infinita cautione tractan- dum est, ne forte, cum animae salutem fuerint consecutae et ad beatam uitam peruenerint, soanimae esse desistant. sicut enim uenit do- minus atque saluator quaerere et saluum facere, quod perierat, et perditum esse de- s i s t e t, sic anima, quae perierat et ob cuius salutem uenit dominus, cum salua facta fu- M erit, anima esse cessabit. illud quoque pa-4 riter requirendum, utrum, sicut perditum aliquando non fuit perditum et erit tempus, quando perditumnon erit, sic et animafuerit aliquando non anima, et fore tempus, quando 9 Orig. a. d. II 4, 3 p. 130 12 ibid. II 6, 3 p. 142 15 *loh. 10, 18 17 Orig. n. d. II 8, 3 p. 155 20 cf. Luc. 19, 10 1 dissoluitur 77D nihilum j nihili TID nichili B 2 dvt<£(&Vt) g anti AQNNN 77 anti AQNNH D ANTIQNNN B 3 uocatur B 4 spera B 5inom.g 6 seruabuntur 77D conseruabitur g 7 dicitur (ur eras.)ll 8 er- rorem B 11 in om.IlD 12 alia ex illa 77 15 qua s.l.mZD tollet 5 16 pono B 20 ««uenit 77 22 et] ut g esse —23 anima in ras. mZB de- sistat TID 24 fuerit facta B 25 cessauit TID 26 sicut s.l.m2B 28 aliq. fuerit g 29 non om.g forte 77 104 S a n c t i H i e r o n y m i snequaquam anima perseueret. et post multum de anima tractatum hoe intulit. vovg, id est mens, corru- ens facta estanimaet rursum anima instruc- ta uirtutibus mens fiet. quod et de anima Esau scrutantes possumus inuenire, propters antiqua peccata eum in deteriori uita esse datnnatum. et de caelestibus requirendum est, quod non eo tempore, quo factus est mun- dus, solis anima — uelquodcumque eam appel- • lari oportet— esse coeperit, sed antequam lu- 10 6cens illud et ardens corpusintraret. deluna et stellis similiter sentiamus, quod ex causis praecedentibus licet inuitae conpulsae sint subici uanitati, ob praemia futurorum non suam facere, sed creatoris uoluntatem, a quo 15 1 ii haec officia distributae sunt. 7. ]gnem quoque gehennae et tormenta, quae scriptura sancta peccatoribus comminatur, non ponit in suppliciis, sed in conscientia peccatorum, quando dei uirtute et potentia omnis memoria de- lictorum ante oculos nostros ponitur et ueluti ex quibusdam 20 seminibus in anima derelictis uniuersa uitiorum seges exoritur et, quidquid feceramus in uita uel turpe uel inpium, omnis eorum in conspectu nostro pictura describitur ac praeteritas uoluptates mens intuens conscientiae punitur ardore et paenitudinis stimulis con- 2 foditur. et itemm : nisi forte corpus hoc pingue at- 25 que terrenum caligo et tenebrae nominandae sunt, per quod consummato hoc mundo, cui 2 Orig. n. d. II 8, 3 p. 161 4 cf. Mal. 1, 2— 3 17 cf. Oiig. ,-t. d. II 10, 4 p. 177 25 ibid. II 10, 8 p. 182 1 niulto /7 2 haec 77 mens(»n ras. ml ; /t*»7 corr)ruens B 3 f racta D rursus B instructus fla.r.D instructis Ilp.r. 5 possu(mus s.l.add.m2)II 6 antiqua] aliqua B 7 req. est] crcdendum est (ulrumque \nras.m2)B 9 quo- cumque II appcllare /7 10 opor D ceperit B 1 1 ardens] add. illud II 16 distributa sint U 17 et tormenta «n mg.B 18 comm. pecc. /7 punit /I p.c.m2D punire B suppl.] simplicis UD 22 quicquid HB 23 discribitur II uoluntatesB 24inducns/7 conscientia D ard. pun. B penit, B ple(§ Ily nit./70o.c. 26 nominandi 77 27 sunt sXB;seg. postea(ems.)77 cui]cum/7 Epistula CXXIY 6-8 105 necesse fuerit in aliura transire mundum, rursum nascendi sumet exordia. haec dicens per- spicue /Aetefiywxcooiv Pythagorae Platonisque defendit. et in fine 3 secundi uoluminis de perfectione nostra disputans intulit: cum- 5 q u e in tantum profecerimus, ut nequaquam carnes et corpora, forsitan ne animae quidem fuerimus, sed mens et sensus ad perfectum ueniens nulloque perturbationum nubilo ca- ligatus, intuebitur rationabiles intellegi- lobilesque substantias facie ad faciem. 8. In libro quoque tertio haec uitia eontinentur: s i n a u t e m semel recipimus, quod ex praecedentibus causis aliud uas in honorem, aliud in contu- meliam sit creatum, cur non recurramus ad wanimae arcanum et intellegamus eam cgisse antiquitus, propter quod in altero dilecta, in altero odio habita sit, antequam in Iacob corpore subplantaret et in Esau planta tene- retur a fratre? etiterum: ut autem aliae animae 2 «ofierent in honorem, aliae in contumeliam, anteriorum causarum merita praecesserunt. et in eodem loco : iuxta nos autem ex praeceden-3 tibus meritis uas, quod in honorem fuerit fabricatum, si non dignum uocabulo suo opus «sfecerit, iu alio saeculo fiet uas contumeliae 4 0rig. a. d. II 11, 7 p. 191 llibid. III 1,22 (20) p. 238 13 cf. Rom. 9, 21 16 cf. Mal. 1, 2—3 47 cf. Gcn. 25, 25 19 Orig. n. d. III 1, 22 (21) p. 239 20 cf. Rom. 9, 21 22 Orig. it. d. III 1, 23 (21) p. 240 23 cf. Rom. 9, 21 3 METNYYXQCIN ria.c.m2 METMYYXQcinD metamorphorsin (sic)B phitagorae Tl pitagori(i exp.)e B thitagore D 5 proficeremus D 6 ncc B 7 scnsiun TIa.c.m2 8 perturbationis B — one D caligans g 9 rationabiles (bi exp.) B intellig. TIp.r.B 11 continetur D 12 recepimus D,Bp.c. 13honore/7Z) alt. aliud] aliud uas 77 contumclia /7 15 archanum /7Z> ets.i.B 16 propter ex preter itiHI dilata D 18 supplantare D subplan- taretur B 19 animae om.II 20 fuerint in honore 77 alia in contumelia 7i 21 anteriorum scripsi matcriorum D materiarum 77fl causarumque D pre- cesserint 77 23 honore 77D fuit 77 25 in] et (exp.) in B fiet ex fit B 106 Sancti Hieronymi et rursum uas aliud, quod ex anteriori eulpa contumeliae nomen acceperat, si in praesenti uita corrigi uoluerit in noua creatione fiet uas sanctificatum et utile domino, in omne iopus bonum paratum. statimque subiungit: ego ar-s bitror posse quosdam homines a paruis uitiis incipientes ad tantam nequitiam peruenire, si tamen noluerint ad meliora conuerti et per paenitentiam emendare peccata, ut et con- trariae fortitudines fiant, et rursum ex ini-io micis contrariisque uirtutibus in tantum quosdam per multa tempora uulneribus suis adhibere medicinam et fluentia prius delicta constringere, ut ad locum transeant opti- smorum. saepius diximus in infinitis perpe-is tuisque saeculis, in quibus anima subsistit et uiuit, sic nonnullas earum ad peiora cor- ruere, ut ultimum malitiae locum teneant, et sic quasdam proficere, ut de ultimo ma- litiae gradu ad perfectam ueniant consum-M matamque uirtutem. quibus dictis conatur ostendere et homines, id est animas, fieri posse daemones et rursum daemones 6 in angelicam redigi dignitatem. atque in eodem uolumine : s e d et hoc requirendum, quare humana anima nunc ab his, nunc ab aliis uirtutibus ad di-2S uersa moueatur. et putat quarundam, antequam uenirent in corpora, merita praecessisse, ut est illud Iohannis exultantis in utero matris suae, quando ad uocem salutationis Mariae indignam 7 se confabulatione eius Elisabeth confitetur. statimque subiungit: 4 *II Tim. 2, 21 5 Orig. m. d. III 1, 23 (21) p. 242 23 ibid. III 3, 5 p. 261 27 cf. Luc. 1, 41-46 1 illud g ex ant.] exteriori 77B culpf /I 2 acceperit D 3 fiat D 4 domino et g 7 incipientibus B 8 ad ex ut 77 per penitcntiam IIB peni- tentie D poenitentia g 10 rursus B 14transeat/I 17 eorum /I 19 quos- dam IID 22 fieri demones posse 77 posse fieri daemones j posse] post B 23 dign. redigi 77 24etom.B 25 his nunc ab om.B 26 putant D quo- rundam 770 ueniret Ila.c.D 27 corpore 77D 29 confabulationis Bp.c.m2 helisabeth D Epistula CXXIV 8-9 107 et e contrario paruuli, licet paene lactantes, malis rcplentur spiritibus et in diuinos at- que ariolos inspirantur in tantum, ut etiam daemonPythonicus quosdam a tenera aetate spossideat; quos derelictos esse apud proui- dentiam dei, cum nihil tale fecerint, ut istius modi insaniam sustinerent, non est eius, quj nihil uult absque deo fieri et omnia illius iustitia gubernari. 10 9. Rursumque de mundo: nobis autem, inquit, p 1 a c e t et ante hunc mundum alium fuisse mundum et post istum alium futurum. uis discere, quod post corruptionem huius mundi alius sit futurus? audi Esaiam loquentem: 'erit cae- lslum nouum et terra noua, quae ego facio per- manere in conspectu meo'. uis nosse, quod ante 2 fabricam istius mundi alii mundi in prae- terito fuerint? ausculta Kcclesiasten: 'quid est, quod fuit? ipsum, quod erit. et quid est, «oquod factum est? ipsum, quod futurum est. et non est omne nouum sub sole, quod loqua- tur et dicat: ecce hoc nouum est; iam enim fuit in saeculis pristinis, quae fuerunt ante nos 1 . quod testimonium non solum fuisse, sed fu- •5 t u r 0 s mundos esse testatur, non quo simul et pariter omnes fiant, sed alius post alium. statimquesubiungit: diuinitus habitaculum et ueram 3 requiem apud superos aestimo intellegi, in qua creaturae rationabiles commorantes, 1 Orig. n. d. III 3, 5 p. 261 10 ibid. III 5, 3 p. 273 14 *Esai. 66, 22 18 *Eccle. 1, 9-10 27 Orig. n. d. III 5, 4 p. 274 1 et in ras.m2B e s.l.II,om. B paruo D licet] et /7 licet et g lac- tentes B 3 oriolos 77 4 phyton. D phiton. 77 fiton. B 6 tali IIa.c.m2D lecerit D 11 pr. mundum] modum D 14 ysayam B Isaiam g dicenteni D 17 huius IJ 21 sole] celo B 24 sed] et D 25 quod B 26 et t.ltl al. post al.] alium alium D 27 diuinius Koelschau diuinitatis e „cod. Rttfio" Val- telligi np.r.B 29 rationales B 108 Sancti Hieronymi antequam ad inferiora descenderent et de inuisibilibus ad uisibilia conmigrarent ru- entesque ad terram crassis corporibus indi- 4gerent, antiqua beatitudine fruebantur. unde conditor deus fecit eis congrua humilibus5 locis corpora et mundum istum uisibilem fabricatus est ministrosque ob salutem et correptionem eorum, qui ceciderurit, misit in mundum, e quibus alii certa obtinerent loca et mundi necessitatibus oboedirent, alii in-io iuncta sibi officia singulis quibusque tempo- ribus, quae nouit artifex deus, sedula mentc stractarent. et ex his sublimiora mundi loca sol et luna etstellae, quae ab apostolo crea- tura dicitur, acceperunt. quae creaturauani-i* tati subiecta est, eo quod crassis circumdata corporibus et aspectui pateat. et tamen non spontc subiecta est uanitati, sed propter uo- 6 luntatem eius, qui eam subiecit in spe. et iterum : alii uero in singulis locis atque temporibus, 20 quae solus artifex nouit mundi, gubernaculis 7seruiunt, quos angelos eius credimus. et post paululum: quem rerum ordinem et totum mundi (regit dei)prouidentia, dum aliae uirtutes de sublimioribus corruunt, aliae paulatim 1 a- 2» buntur in terras, istae uoluntate descen- dunt, aliae praecipitantur inuitae, hae 15 cf. Rom. 8, 20 18 cf. Rom. 8, 20 20 Orig. a. d. III 5, 4 p. 275 23 ibid. III 5, 5 p. 276 1 disc. fla.c.m2 2 uisibilia] inuisibilia 777) 3 crassisque D 4 anti- quam D antequam 77 beatitutlinem D bencilictione [parlim e r as.)Il 8 cor- rectionem JIp.c.B 9 e] et 77o.r. ex g 11 quibnsque ex quibus ntiB 15 di- citur 777) dr B dicuntur g 16subdita/< crassi D 17 pr. et exp.B place- aXD 19eiusom./7 eamom.D 21 gubernaculiD 22citisesse£ 23paulo- lum TI,Da.c. quera] de in ras. m2B et totum Knelschau et tota 77 B et toto D totius f 24 regit dei add. Kodschuu regit add. g, om. codd. dum ex cum 77 25alii 77 26 isti 77 uoluntariae j 27 alii 77 inuiti 77 hce7)Bhec.77 Kpistula CXXIV 9 109 sponte suscipiunt ministeria, ut ruentibus manum porrigant, illae coguntur ingratae et tanto uel tanto tempore in suscepto of- ficio perseuerant. et iterum: ex quo sequitur, g 5iit ob uarios motus uarii creentur et mundi et post hunc, quem incolimus, alius multo dissimilis mundus fiat. nullusque alius di- uersis casibus et profectibus uel uirtutum praemiis uel uitiorum suppliciis et in prae- losenti et in futuro atque in omnibus et retro etf in priore temporibus potest merita dis- pensare et adunum rursus finem cuncta per- trahere, nisi solus conditor omnium deus, qui scit causas, propter quas alios dimittat sua lsperfrui uoluntate et de maioribus ad ultima paulatim delabi, alios incipiat uisitare et gradatim quasi manu data ad pristinum re- trahere statum et i n sublimibus collocare. [9.] Cumque de fine disputare coepisset, haec intulit: q u i a — 9 20 ut crebro iam diximus — principium rursum ex fine generatur, quaeritur, utrum et tunc futu- ra sint corpora an sine corporibus aliquando uiuendum sit, cum redacta in nihilum fuerint, et incorporalium uita incorporalis esse cre- 25 denda sit, qualem et dei nouimus. nec dubium est, quin, si omnia corpora ad mundum istum sensibilem pertineant, quae appellantur ab apostolo uisibilia, futura sit uitaincorpora- 4 0rig. 7t. d. III 5, 5 p. 276 19 ibid. 111 6, 1 p. 281 28 cf. Col. 1, 16 2111177 ingratc 77 3 et — officio inmg. m2B et] utg uel tanto om.Bmg.m2 temporum 77 4 perseuerent g 5 ut] id D 8 prof . ] add. et g 11 in priore 77 in priora DB porro Koeischau postca g 12 rursum D 13 oin- nium om.B 14 mittat Ba.c.m2 permittat g 16 paulatim s.l.B delabi g dilab(u D)\ codd. 17 nianu data] mundata 77 stat. retr. 77 18 sublimibus (bus in ras.m2) 77 19 capiluli nvmerus 9 hic /also in edd. iteratur 20 rursus /i 21 quac(e/7/?)riturque codd. 23rcducta/77) nihilo/7 nihili £> nichil Zi 24esse] uita esse B 25 et s.l.m2II nec dub. — p. 110, 23 simil.] haec uerba iterum ex- 110 Sancti Hieronymi tolium incorporalis. et post paululum : illud quoque, quodab eodem apostolo dioitur: 'omnis crea- tura liberabitur a seruitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum dei', s i c intelle- gimus, ut primam creaturam rationabiliums et incorporalium esse dicamus, quae nunc ser- uiat corruptioni, eo quod sit uestita corpori- bus et, ubicumque corpora fuerint, statim corruptio subsequatur; postea autem libera- bitur de seruitute corruptionis, quando re-io ceperit gloriam filii dei et deus fuerit omnia 11 i n o m n i b u s. et in eodem loco: ut autem incorpore- um finem omnium rerum esse credamus, illa nos saluatoris oratio prouocat, in qua ait: 'ut, quomodo ego et tu unum sumus, sic et istiis in rtobis unum sint'. etenira scire debemus, quid sit deus et quid sit futurus in fine sal- uator et quomodo sanctis similitudo patris et filii repromissa sit, ut, quomodo illi in se 12 unum sunt, sic et isti in eis unum sint. a u t 20 enim suscipiendum est uniucrsitatis deum uestiri corpore et, quomodo nos carnibus, sic illum qualibet materia circumdari, ut simili- tudo uitae dei in fine sanctis possit aequari, aut, si hoc indecens est — maxime apud eos, 21 qui saltim ex minima parte dei sentire cupi- unt maiestatem et ingenitae atque omnia ex- cedentis naturae gloriamsuspicari — , e duo- bus alterum suscipere cogimur, ut aut despe- 1 Orig. ji. d. III 6, 1 p. 281 2*Rom. 8,21 11 cf. I Cor. 15, 28 12 Orig. n. d. III 6, 1 p. 282 15 *loh. 17, 21 1 post paulolum 77 paulo post g 4 intelhg. IIp.r.B 5 rationalium B 6 nunc Engelbrecht non codd. 7 sit] non sit f 9 sequatur 77 (sed sub- sequatur77') HberaturD 10 receperintOB 11 filiorum g 17 deus s.J.77 finem D 18 sanctis om.B in sanctis f 19 in sc illi £ illi 77p.r. alii cel. (eftam 77') 20 sunt] sint 77 24 uitae dei— p. 111, 25 mundum paqsrw parle uacm relicla um.77 29 suspiccrc D Epistula CXXIV 9—10 111 remus similitudinem dei, si eadem sumus eor- pora semper habituri, aut, si beatitudo nobis eiusdem cum deo uitae promittitur, eadem, qua uiuit deus, nobis condicione uiuendum 5 est. 10. Ex quibus omnibus adprobatur, quid de resurrectione sentiat et quod omnia corpora interitura confirmet, ut simus absque corporibus, quomodo et prius fuimus, antequam crassis corporibus uestiremur. rursumque de mundorum uarietatibus 10 disputans et uel ex angelis daemones uel ex daemonibus angelos siue homines futuros esse contestans et e contrario eX hominibus daemones et omnia ex omnibus sententiam suam tali fine confirmat: nec dubium est, quin post quaedam inter-2 ualla temporum rursum materia subsistat lset corpora fiant et mundi diuersitas con- struatur propter uarias uo'untates rationa- bilium creaturarum, quae post perfectam beatitudinem usque ad finem omnium rerum paulatim ad inferiora delapsae tantam ma- jolitiam receperunt, ut in contrarium uerte- rentur, dum nolunt seruare prinoipium et in- corruptam beatitudinem possidere. nec hoc3 ignorandum, quod multae rationabiles crea- turae usque ad secundum et tertium et quar- tstum mundum seruent principium nec mutati- oni in se locum tribuant, aliae uero tam pa- rum de pristino statu amissurae sint, ut paene nihil perdidisse uideantur, et nonnul- lae grandi ruina in ultimum p r a e c i p i t an d a e sosint baratrum. nouitque dispensator omnium 4 13 Orig. n. d. 111 6, 3 p. 284 1 eadem B eam D, laeile om. Koetschau semper sumus corp. g 8 et om.D crassi D 9 uarietate g 10 daemones] dcmonis 0 alt. ex] de ? 11 et e] ecceD 12 daem. — omnibus om.D confirmetD 14rursusg 16uoluntas/> rationalium .B 19 delapsaDfi dilapsae g 23 rationales B 26nec]et77a.c.m2 27 statu prist. B amissura fl missura D sunt B 28 pene (poene Ilp.c.m2) codd. 29 grande D in(oV/.)grandi B ruine D praecipitandi B 30 bara- thrum g que om.77 112 Sancti Hieronymi deus in conditione mundorum singulis abuti iuxta meritum et oportunitates et causas, quibus mundi gubernacula sustentantur et initiantur, ut, qui omnes uicerit nequitia et penitus se terrae coaequauerit, in alio mun-s do, qui postea fabricandus est, fiat dia- bolus, principium plasmationis domini, ut inludatur ei ab angelis, qui exordii amisere & u i r t u t e m. quibus dictis quid aliud conatur ostendere, nisi iiuius mundi homines peccatores in alio mundo posse diabolos et iu daemones fieri et rursum nunc daemones in alio mundo posse uel angelos uel homines procreari ? et post disputationem longissimam, qua omnem naturam corpoream in spiritalia oorpora et tenuia dicit esse mutandam cunctamque substantiam in unum corpus mundissimum et omni splendore purius conuertendam et talem, 15 qualem nunc humana mens non potest cogitare, ad extremum in- 6 tuiit : et erit deus omniain omnibus, ut uniuersa natura corporea redigatur in eam substan- tiam, quae omnibus melior est, In diuinam uidelicet, qua nulla est melior. 20 11. ln quarto quoque libro, qui operis huius extremus est, haec ab ecclesiis Christi damnanda interserit: et forsitan, quo- modo in isto mundo, qui moriuntur separati- one carnis et animae, iuxta operum differen- tiam diuersa apud inferos obtinent loca, sic, 2S qui de caelestis H i e r u s al e m — u t ita dicam — 17 0rig. jr.d. 1116,9 p. 290 sq. cf. I Cor. 15, 28 22 Orig, n. d. IV 3, 10 (26 [23]) p. 337 26 cf. Hcbr. 12, 22 1 condicione D abuti (ab exp.nvi) B 3 sustentantur in mg. m2 (in texta ras. ciusdem spatii)B sustentuntur 77 4 qui s.U/i2Il nequitias B 7 ili 77 8 exordii (exp.,s.l. in exitu) B exordia 77 misere 77 9 uirtutem] seq. 9 quibus —10 mundo et 6 qui postea —9 uirtutem (haec umnia del, m2), deinde 9quibusefc.B 10 diabohun B 11 f r. dcmonas D 12 angelus 77 13 na- turam] creaturam B spiritaii D tenua IID 14 dicit] adiecit ex adierit B mutanda 77D 15 conuertendum 77 16 non oin.g 18 natura ex creatura B 19quaZ> diuina77D 20 scilicet 7i 21 quoque ex uid D eius g 22 eccle- sia g interseruit Ba.r. 23 qui] quo 77 25 optinent D obtinet Ila.c.mi sic ex si 77 26 cclesti (seq. ras. 2-3 litt. n)IlD hicnis. 77 ierus. D iherus. B Epistula CXXIV 10—11 113 administratione moriuntur, ad nostri mundi inferna descendunt, ut qualitate merito- rum diuersa in terris possideant loca. eta iterum: ct quia conparauimus de isto mundo 5 a d inferna pergentes animas his animabus, quae de superiori caelo ad nostra habitacula uenientes quodam modo mortuae sunt, pru- denti inuestigatione rimandum est, an hoc ipsum possimus etiam in natiuitate dicere losingularum, ut, quomodo, quae in ista terra nostra nascuntur animae, uel de inferno rur- sum meliora cupientes ad superiora ueniunt et humanum corpus adsumunt uel de melio- ribus locis ad nos usque descendunt, sic et lsea loca, quae supra sunt in firmamento, aliae animae possideant, quae de nostris sedibus ad meliora proficiant, aliae, quae de caele- stibus ad firmamentum usque delapsae sunt nec tantum fecere peccati, ut ad loca in- toferiora, quae incolimus, truderentur. quibus 3 dictis nititur adprobarc et firmamentum, id est caelum, ad conpa- rationem superioris caeli esse inferos et hane terram, quam inco- limus, conlatione firmamenti inferos appellari et rursum ad con- parationem inferorum, qui sub nobis sunt, nos caelum dici, ut, n quod aliis infernus est, aliis caelum sit. nec hac disputatione con- 4 tentus dicit: in fine omnium rerum, quando ad caelestem Hierusalem reuersuri sumus, ad- uersariarum fortitudinum contra populum dei bella consurgere, ut non sit eorum otiosa 4 Orig. n. d. IV 3, 11 (27 [23]) p. 330 26 ibid. IV 3, 12 (24) p. 342 27 cf. Hebr. 12, 22 2 ut pro qual. f 4 qui /7 5 hiis B iis g 7 peruenientes g mortua 77 9 possimus (simus in ras. m2) B possumus 77D etiam om.B 11 inf. rurs.] infernoru su(add.s!m2 nt)77 14 discendunt /7 16deom.77 18 sint £ 19 nec] hec 77 facere 77 7J peccatum j inferiora om.g 24 sub nobis] subter nos £ 25 hoc 77 ad D disputationem D contem(p.r. n 77)ptus 77 D 27 iherus. 77fi aducrsariorum 777>,fia.e. 28 fortitudinem 77 LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 8 114 Sancti Hieronymi uirtus, sed excrceantur ad proelia et habeant materiam roboris, quam consequi non possint, nisi fortes primum aduersariis restiterint, quos ratione et ordine et sollertia repu- gnandi in libro Numerorum legimus esse su-* p e r a t o s. 12. Cumque dixisset iuxta Iohannis Apocalypsin euangelium sempiternum, id est futurum in caelis, tantum praecedere hoc nostrum euangelium, quantum Christi praedicatio legis ueteris sacramenta, ad extremum intulit — quod et cogitasse sacrilegium tt est — pro salute daemonum Christum etiam in aere et in supernis locis esse passurum et, licet ille non dixerit, tamen, quod consequens sit, intellegitur: sicut pro hominibus homo factus est, ut homines liberaret, sic et pro salute daemonum deum futurum, quod sunt 2 hi, ad quos uenturus est liberandos. quod ne forsitan de nostro ii sensu putemur adserere, ipsius uerba ponenda sunt: s i c u t e n i m per umbram euangelii umbram legis inpleuit, sic, quia omnis lex exemplum et umbra est cerimoniarum caelestium, diligentius requi- rendum, utrum recte intellegamus legem quo-s» que caelestem et cerimonias superni cultus plenitudinem non habere sed indigere euan- gelii ueritate, quod in Iohannis Apocalypsi euangelium legimus sempiternum, ad conpa- rationem uidelicet huius nostri euangelii, II quod temporale est et in transituro mundo sac saeculo praedicatum. quod quidem etiarn si usque ad passionem domini saluatoris uoluerimus inquirere, quamquam audax et 4 cf. Num. c. 31(?) 7 cf. Apoc. 14, 6 16 Orig. n. d. IV 3, 13 (25) p. 343 sq. 24 cf. Apoc. 14, 6 27 Orig. n. d. IV 3, 13 (25) p. 344 1 sed] si B praelia 77 B 2 possunt 777) 3 aduersarii (all. i inras. )77 resisterint 77 4 quod D 5 libro quoque 77 7 iohannem 77 apocalipsin B uoceminD 10 et] ad 77 llestom./7 aere] *ere 77 12 tamen s.l.B 13 sit] sic 77 si D intellig. 77 p . r .B 14 pro s.l.m2n sint 77 15 hii TIB 16 putemus D 17 umbra 77 18 quia] q;77 19 requir. est 77 inquir. B 20 intellig. 77p.r.B 23 ueritatem D apocalipsi 77B 27 ac] a 77 28 si (s.l.) etiam B 29 inq. uol. ? Epistula CXXIV 11-13 115 temerariura sit in caelo eius quaerere pas- sionem, tamen, si spiritalia nequitiae in cae- lestibus sunt et non erubescimus crucem domini confiteri propter destructionem eo- srum, quae sua passione destruxit, cur timea- mus etiam in supernis locis in consummatione saeculorum aliquid simile suspicari, ut omni- um locorum gentes illiuspassione saluentur? 13. Rursumque blasphemans de filio sic locutus est: s i e n i m topatrcm cognoscit filius, uidetur in eo, quod nouit patrem, posse eum conprehendere, ut si dicamus artificis animum artis scire men- suram. nec dubium, quin, si pater in filio, et conprehendatur ab eo, in quo est. sin autems «conprehensionem eam dicimus, ut non solum scnsu quis et sapientia conprehendat, sed uirtute et potentia cuncta teneat, qui cogno- uit, non possumus dicere, quod conprehen- d a t filius patrem. pater uero omnia conpre- tohendit, inter omnia autem et filius est: ergo et filium conprehendit. et ut sciremus causas, quibus s pater conprehendat filium et filius patrem non queat conprehendere, haec uerba subnectit: curiosus lector inquirat, utrum ita a semet ipso cognoscatur pater, ssquoraodo cognoscitur a filio. sciensque illud, quod scriptum est: 'pater, qui me misit, maior 2 cf. Kph. 6, 12 9 Orig. n. d. IV 4, 8 (35) p. 359 19 ibid. IV 4, 8 (35) p. 360 23 ibid. IV 4, 8 (35) p. 360 26 *Ioh. 14, 28 2 si otn.IJ nequitia 77 3 sint B 4 districtionem D distinctionem ex distrinctionem (r eras.) 77 5 distraxit 77 6 consummationem (ult. m eras.)Il consumatio D 7 saeculi 77 8 passionem (m eras.) II 9 rursumque hic B de om.77 sic —11 nouit] uidetur in eo quod nouit de filio sic locutus est si enim patrem agnoscit 77 est add.m2B 10 agnoscit 77 B 13 si] sit Bp.c.mti pater] add. sit £ 15 eam dic. compr. B 16 sensum eodd. sapientia Ba.c.m2 — am cel. sed] add. etg 17 qui] que Bp.c.mt,unde quae Koetschau 19 com- prehendat Bp.c.m2 21 alt. et om.IID 22 conprehendit 77 querat conpr. 77 comprehendat B 23 subnectit] nectit B 24 a semedipso D semetipsu B cognoscat B 25 siensque D 26 me om.g 8» 116 Sancti Hieronymi me est', in omnibus uerum esse contendet, ut dicat et in cognitione filio patrem esse maiorem, dum perfectius et purius a semet ipso cognoscitur quam a filio. 14. Mevenxpvxcoaiv quoque et abolitionem corporum hic 6 rursum sentire conuincitur : si quis autem potuerit ostendere incorporalem rationabilemque na- turam, cum expoliauerit se corpore, uiuere per semet ipsam et in peiori condicione esse, quando corporibus uestiebatur, in meliori, io quando illa deponit, nulli dubium est corpora non principaliter subsistere, sed per inter- ualla ob uarios motus rationabilium creatu- rarum nunc fieri, ut, qui his indigent, uesti- antur, et rursum, cum illa deprauatione lap-is suum se ad meliora correxerint, dissolui in 2 n i h i 1 et hac semper successione uariari. et ne parum putaremus inpietatem esse eorum, quae praemiserat, in eiusdem uoluminis fine coniungit omnes rationabiles naturas, id est patrem et filium et spiritum sanctum, angelos, potestates, do- 20 minationes ceterasque uirtutes, ipsum quoque hominem secun- 3 dum animae dignitatem unius esse substantiae. intellectua- 1 e m, inquit, rationabilemque naturam sentit deus et unigenitus filius eius et spiritus sanctus, sentiunt angeli et potestates c e t e- 25 raeque uirtutes, sentit interior homo, qui ad 6 Orig. n. d. IV 4, 8 (35) p. 361 lrae om.codd. ineras.n contendit/JB 2dicta/7 fiiii (ex fili TI)codd. 5 METMYYCXQCCl 77 MET'PYCXQCEI D metaniorphosin B abolitio- ne 77 aboliotione D hic Bp.c.m2 haec cel. hoc g 6 sursum consentire D 7 ra- tionalemque B 8 se expol. B 9 ipsum 77 peiori Ba.c. peiore cel. 10 uesti- atur B uestitur f 1 1 illa dep.] illud ponit 77 12 non princ.] inprincipaliter77 per s.l. B post II interualla et g 13 rationabilium (bi exp.m2)B 14 indi- get uestiatur B 15 lapsuu Bp.c.ml lapsu ex lapsuu Ba.c.mi lapsum 77 lab- sumfl 16admelioreD I7mhilum? hoc 77 ac D 18 paruam g pute- mus B impietatis B 19 coniungit (cj. subnectit p. 115, 23)] concludit coni. Koetschau rationales 77 B naturas Bp.c.m2 crcaturas cet. 23 inquam B rationalemque DB 24 et (eras. ) jmigenitusque 77 25 ceterasque /77) Epistula CXXIV 13—15 117 imaginem et similitudinem dei conditus est. ex quo concluditur deum et haec quodam modo unius esse substantiae. unum addit uerbum < 'quodam modo', ut tanti sacrilegii crimen effugeret, et, qui in alio 5 loco filium et spiritum sanctum non uult de patris esse substantia, ne diuinitatem in partes secare uideatur, naturam omnipotentis dei angelis hominibusque largitur. 15. Cum haec se ita habeant, quae insania est paucis de filio et spiritu sancto commutatis, quae apertam blasphemiam praefere- 10 bant, cetera Ita, ut scripta sunt, protulisse in medium et inpia uoce laudasse, cum utique et illa et ista de uno inpietatis fonte pro- cesserint? aduersum omnia scribere nec huius est temporis et 2 omnes, qui aduersus Arrium et Eunomium Manicheumque et diuersas scripserunt hereses, his quoque inpietatibus respondisse is credendi sunt. quisquis igitur hos uoluerit legere libros et calciatis pedibus ad terram repromissionis pergere, necubi a serpentibus mordeatur et arcuato uulnere scorpionis uerberetur, legat prius hunc librum et, antequam ingrediatur uiam, quae sibi cauenda sint, nouerit. 15 cf. Esai. 11, 15 2 ex ex et D 3 addidit B 4 effugiret D 5 substantie 77 6 seeari D 8 ita se £ quae om.77 9 perfcrebant D 10 protullisse 77 impia uoce 77 llunoom.77Z) fronteT) 12hecomniaB 13 omnis JJa.c.tn2 aduersum 77Z) hcu nomium B manichaeumque D 14 diuersa D hiis quoque B hisque 777) 15 quisquis B quis cet. 16 necubi] ne alicubi £ 17 arcuato] add. eum s.l.m2B scorpii uulnere ? scorpionis IJp.c.w2 scorpios IJa.c.m2^& scorpius DB uerb.] uulneret B i 118 Sancti Hicronymi CXXV. AD RUSTICUM MONACHUM. 1. Nihil Christiatio felicius, cui promittuntur regna caelorum; nihil laboriosius, qui cotidie de uita periclitatur. nihil fortius, qui uincit diabolum; nihil inbecillius, qui a carne superatur. utriusque s r = Lugdunensis 600 s. VI (conlinet p. 118,4 nihil fortius — 5 superatur; p. 119, 17 magna coepisse —120, 4 ruinam; p. 120, 20 in quo — p. 121, 6 nutriat; f. 122, 6 si negot. —12 auferre: p. 123, 6 ut ubert. —12 redundarent; p. 123, 14 sub nom. —18 maritalem; p. 123, 18 alii — p. 124, 1 affectu; p. 124, 7 nec — 9 placent ; p. 124, 10 tu uero — 18 utilis est ; p. 124, 19 matrra — p. 125, 2 uulnus; p. 125, 12 habeto —14 conplexu; p. 125, 18 astra— p. 126. 1 fornicamur; p. 126,20 uiderint— p. 127,2 censemur; p. 127, 10 ne miles — 11 discipulus; p. 128, 1 absque — 4 obdormias; p. 128, 14 qui spc- cimen — 18 uirtutum est; p. 129, 15 uolo — 18 cogites; p. 130, 1 uigil —4 amabis; p. 131, 19 et gratias —20 capio; p. 132, 14 philosophi — 18 supe- rcmus; p. 132, 20 nisi — p. 133, 2 fugiamus; p. 133, 10 nulla —13 prouin- riae; p. 133,20 uiuere — p. 134, 14 tace; p. 134, 18 uidi — p. 135, 4 solitarii; p. 135, 13 plerique — p. 136, 7 uiximus; p. 136, 10 nequaquam —11 debeas; p. 136, 19 uiue -p. 137, 15 iudicantes; p. 138, 19 sed dicis — p. 139, 14 siccatur; p. 139, 19 ueritas — susurroncs; p. 140, 1 non est —2 dignitatis; p. 140, 4 si me —16 satisfacere; p. 141, 10 utinara — p. 142, 9 praemia). G = Neapoliianus VI. D. 59 s. VII. 'I = Pelropolitanus I. 13 Quarto s. VII— VIII. H = Monacensis lat. 6299 s. VIII-IX. P = Cenomanensis 126 s. IX (continel iniiium epistulae usque ad p. 128, 15 tempore reliquis amissis). D = Valicanus lat. 355 + 356 s. IX— X. C = Vaticanus lat. 5762 s. X. N = Casinensis 295 s. X. '/' = Augustodunensis 17 A s. X (desinit p. 136, 7 monasterio folio amisso). t = Casinensis 298 s. X—XI. B = Berolinensis lal. 18 s. XII. ad rusticum (ex ad rustico m2F) rOH ad rusticum ( — cium t) monachum (add. de uita monachorum s.l.rec.m.1) VPDCt ad rusticum raonachum exortato- riam (m exp. ; add. ad rusticum m2) N de institutione uitae ad rusticum monachum '/' ad rusticum monacum de institutione monacorum B; Hieronymi nomeix ex- hibenl lituli in VHD'1'B 3 nihil] add. est DB pi omuntur H promittitur g regnum g 4 laboriorius nisiquiff cott. GH des.l.n&V pcreclitatur ') praeclitatur H alt. nihil] add. eo V,Bs.l.m2 5 imbec. rp.c.m2B inbic. H inbecc. t inuec.G a om.B Epistula CXXV 1 119 rci exempla sunt plurima. latro credidit in cruce et statim meretur audire: am en, amen dico tibi: hodie mecum eris in paradiso. Iudas de apostolatus fastigio in proditionis tar- tarum labitur et nec familiaritate conuiuii nec intinctione buccellae » nec osculi gratia frangitur, ne quasi hominem tradat, quem filium dei nouerat. quid Samaritana uilius? non solum ipsa credidit et 2 post sex uiros unum inuenit dominum Messiamque cognoscit ad fontem, quem in templo Iudaeorum populus ignorabat, sed auctor fit multorum salutis et apostolis ementibus cibos esurientem reficit 10 lassumque sustentat. quid Salomone sapientius? attamen infatuatur amoribus f eminarum. bonum est sal nullumque sacrif icium 3 absque huius aspersione suscipitur — unde et apostolus praecipit: sermo uester sit sale conditus — , quod, si infatuetur, foras proicitur in tantumquc perdit nominis dignitatem, ut ne in 15 sterquilinio quidem utile sit, quo solent credentium arua condiri et sterile animarum solum pinguescere. haec dicimus, ut prima te, 4 fili Rustice, fronte doceamus magna coepisse, exeelsa sectari et 2 *Luc. 23, 43 4 cf. Ioh. 13, 26—30 5 cf. Matth. 26, 48—49 etc. 6 cf. Ioh. 4, 5—42 10 cf. III Reg. 11, 1S 1 1 Marc. 9, 49 (50) et Luc. 14, 34 cf. Leu. 2, 13 13 *Col. 4, 6 cf. Luc. 14, 34-35 lcreditD* crucem»? meruitDCB 2 amen semelGvPCPB aeristf 3paradisoCB — disso 0 — dyso cet. perditionis PC,Ba.c. tartarum] terra- rumC 4 ruit ac labiturM instinctione (s eras.)P tinctiqneG bucelleDB bucillae H 5 frenatur 0 fraudatur B nec (c eras.)B sed Nt traderet H tradit.V/ dei filiumC 6 samaritanae P etnoniZ solum] add. i|uia»/'/' ipsa] illa H credit GNl 7 dnm (n exp.)B messiam quem Nt cogno- uit VPB 8 ignorauit G sed etiam P sed et HC 9 sal. mult. C cybum V ref ecit vH,Ba.c. 10 salamoneJ? ettamenGB infatuatus est <P 11 mu- lierum I 1 12 praecepit VCNl; add. dicens G 13 uester] add. semper in gra- tia g sit sale in mg. m2N sit semper sale l sale sit VCP infatuatur vPCWB 14 foris HD,Ba.c.m2 proiciatur H in tantumque] statimque G que otn.V perdet VH nec N l non Ba.c. 15 sterquilino Ga.c. sterquilio C sterchilinio B sterquilinium V stercolinium V quidem om.GV solet G condire V 16solo»7 pinguiscere vH,Pa.c. 17filiom.G magnacoep.— p. 120,4 ruinam] adule(ex i m2)scens, si te xpi seruitio mancipaueris et coeperis alta sequi et ex- celsa sectari, cogita perfectae (a del.m2) quidem aetatis gradum scandere, sed lubricum iter est, perquod ingrederis, nec tantam sequi gloriam post uictoriam, quantam ignominiam post ruinam T cepisse et Nt sectare V 120 Sancti Hieronymi adulescentiae, immo pubertatis, incentiua calcantem perfectae quidcm aetatis gradum scandere, sed lubricum iter esse, per quod ingrederis, nec tantam sequi gloriam post uictoriam, quantam igno- miniam post ruinam. 2. Non mihi nunc per uirtutum prata ducendus es nec laboran- b dum, ut ostendam tibi uariorum pulchritudinem florum, quid in se lilia habeant puritatis, quid rosarum uerecundia possideat, quid uiolae purpura promittat in regno, quid rutilantium spondeat 2 pictura gemmarum. iam enim propitio domino stiuam tenes, iam in tectum atque solarium cum Petro apostolo conscendisti, qui 10 esuriens in Iudaeis Cornelii saturatur fide et famem incredulitatis eorum gentium conuersione restinguit atque in uase euangeliorum quadrangulo, quod de caelo descendit ad terras, docetur et discit omnes homines posse saluari. rursumque, quod uiderat, in specie candidissimi linteaminis in superna transfertur et credentium tur- u bas de terris in caelum rapit, ut pollicitatio domini conpleatur: beati mundo corde, quoniam ipsi deum uide- 3 b u n t. totum, quod adprehensa manu insinuare tibi cupio, quod quasi doctus nauta post multa naufragia rudem conor instruere uectorem, illud est, ut, in quo litore pudicitiae pirata sit, noueris, 20 9 cf. Luc. 9, 62 10 cf. Act. 10, 9—11, 18 17 Matth. 5, 8 1 adulisc. VHP adolcsc. CN'PtB calcare H 2 scandescere B scande- ris Nt ascendere GH cst rNt 3 tantuin PDCPB gloriae 5 quantum DCPB ignominiac 'Pg 5 nunc mihi H,om.DC es] est riuulus DCB 6 pulch(e iV)rit. uariorum Nt uariarum H pulcr. HDNB pulchritudincs P quid— purit. wn.G 7 rosa'/^ uerecundiae(— e)C'Pg possidc possideat 'P possideantC 8 uiolarum H rutilantiam '/' spondeant H 9d"o<7 acstiuam'/' tenens GDa.c. 10 in um.g adqueG, 1's.l. apostuloff.om.'/' 11 comeli GH cornilii V fide saturabatur H saturatus 'P satur Ga.c.m2 12 conuersionem (m eras.N)Nl conuersatione G restinguet H 13 quadri- angulo H quod om.H discendente H ad— discit om.G terram £ discet H dicit B docet. 'P 14 rursusque H uiderant H in specie om.H 15 lcntiaminis n luminis H turbas GnP'P — bam cet. 16 in] ad g con- pleretur B impleatur G 17 mundi G corde in mg.V quia DC 18 pr. quod ex que B quod ut quasi G 19 nautor V cogor B 20 uictorera H uecta- torem B,om.G ut om.l in quo] quo in N quod in / quicumque deo seruire coeperit, omnes insidias diaboli diligcnter obscruet et quasi cautus et sollicitus gubcrnator, in quoT littore P,B{ex — e) pyrata VriNl piratae Bp.c. pyratae (~v)DC sint DC,Bp.c. nouerit i' Epistula CXXV 1-3 121 ubi Charybdis et radix omnium malorum auaritia, ubi Scyllaei obtrectatorum canes, de quibus apostolus loquitur: ne mor- dentes inuicem mutuo consumamini, quomodo in media tranquillitate securi Libycis interdum uitiorum Syrtibus 5 obruamur, quid uenenatorum animantium desertum huius saeculi nutriat. 3. Nauigantes Rubrum Mare, in quo optandum nobis est ut uerus Pharao cum suo mergatur exercitu, multis difficultatibus ac periculis ad urbem f Maximam perueniunt. utroque litore gentes io uagae, immo beluae habitant ferocissimae. semper solliciti, semper armati totius anni uehunt cibaria. latentibus saxis uadisque duris- simis plena sunt omnia, ita ut speculator et ductor in summa mali arbore sedeat et inde regendae et circumflectendae nauis dictata praedicat. felix cursus est, si post sex menses supra dictae urbis 2 is portum teneant, a quo se incipit aperire oceanus, per quem uix anno perpetuo ad Indiam peruenitur et ad Gangen fluuium — quem Phison sancta scriptura cognominat — , qui circuit omnem terram Euilat et multa genera pigmentorum de paradisi dicitur fonte 1 cf. I Tim. 6, 10 2 *Gal. 5, 15 7 cf. lix. 14, 27-28 17 cf. Gcn. 2, 11 1 c&Tybdis rp.c.m2Gv,'Pa.c. caribdis Ta.c.m2DB charibdis Nt karypdis P caraptisff et omT mal. oxaamraGHNt ubi] add. ob (eras.)P scyllei G»7 scillae(e)i TDB squillei H schillei Nt scyllac '/' 2 de quibus — 3 consum.] et cogitet r 3 mutuo] ab inuicem 'P consummamini nDB, 'Pa.r. quomodo frequenter F 4 libycis N'Pt lybicis Fp.c.nrtGnC libicis Fa.c.m2PDB lybyus H interdum] subito H,omT sirtibus rnP'P syrcibus B 5 quidue t quod 'P quanta (tkid. ques.J.m2)i' ucnenata animantia V ucnatorumH dese(e'/')r- ta V'P 6 nutriant n'P 7 obtandum P,Da.c.Ct,B (sj. nauigandum eras.) ob- tandus H 8 farao G'Pl pharaho Pa.c.B demergatur/' 9 maximam codd., jorl. scrib. Abisamam coll. Plolem. geotjr. VI 7, 10 Auxumam Vallarsius pcr- ueniant Nt peruenitur DC utruque n\add. in Cg 10 belluac B habi- tant om.H semper armati om.G llarmaC uchcunt G ueunt 'PB cy- baria V cibariarnGff iatentibusque '/' latent in H latcntes in l 12 plana DC ut s.l.D doctor nPDCPB mali] nauis P,om. 'P 13 arboris Nl,B {ex ar- bori mS) circumflectente N circumplectendac G naucs// dictata 6x dic- ta V dictat ac Nt 14 pracdicit '/' praedicct g,om.H menses adM orbis y 15 teneat H incipiat HDB quam C 16 gangem DCNB fluuium tn m-j. m2n 17 physon GlB fison H'P script. sancU H con(m '/')memo- morat n'P circumit Cg omnem] totam Cg 18 euilath 0 euilac '/' pa- radissi 0 paradysi HNt paradiso 'P dicitur om. 1> -' 122 Sancti Hieronymi s euehere. ibi nascitur carbunculus et zmaragdus et margarita can- dentia et uniones, quibus nobilium feminarum ardet ambitio, mon- tesque aurei, quos adire propter dracones et gryphas et inmensorum corporum monstra hominibus inpossibile est, ut ostendatur nobis, quales custodes habeat auaritia. • 4. Quorsum ista? perspicuum est. si negotiatores saeculi tanta sustinent, ut ad incertas perueniant periturasque diuitias, et seruant cum animae discrimine, quae multis periculis quaesierunt, quid Christi negotiatori faciendum est, qui uenditis omnibus quaerit pretiosissimum margaritum, qui totis substantiae suae opibus emit tt agrum, in quo repperiat thesaurum, quem nec fur effodere nec latro possit auferre? 5. Scio me offensurum esse quam plurimos, qui generalem de uitiis disputationem in suam referant contumeliam et, dum mihi irascuntur, suam indicant conscientiam multoque peius de se quam is de me iudicant. ego enim neminem nominabo nec ueteris comoediae 2 licentia certas personas eligam atque perstringam. prudentis uiri est ac prudentium feminarum dissimulare, immo emendare, quod in se intellegant, et indignari sibi magis quam mihi nec in monitorem 9 cf. Matth. 19, 21 ctc. 11 cf. Matth. 6, 19-20 etc. 1 deuehere DCB prouehere '/' uehere GNt ueere Pa.c. ubi PDC zraa- ragdus»?D,B(ea;zmaragdi»n3)z(s.J. s)amaragdusGsmaracdus.£/</' smaragdus cet. randente '/' candidius H 2 et uniones] umbones H ardeat B ambitio] add. sed D,add. ibi sunt et (et s.U)Nt 3 que om.HDNt gryph. et drac. nC drachones 0 griphas P grifas HDB grifes Nl grypas 0 gripas (P 4 corpora 1 corporum uel H 5 custod.es P custodias Nl habet D,Ba.c. habent C 6 quorsum (quor eras.)N quursum n quorum H cur sint D ista] add. perse- cutus s.l.m2G huius saeculi T tanta] multa pericula T 7 sustineant H ut et (exp.) ad B pcrit. diu. peruen. Cg seruent rp.c.tr&VB 8 cum— peric.] breui tempore, quod cum multis pericuJis, cum discrimine animae et cor- poris r quae] que cum B quaesierint G quaesiuerant Nt 9 negotiatori xpi Nl quaesiuit C 10 pre(ae)t(c)iosissimam margaritam nDCPB preti- osum H suae om.B 11 reperiat HPC reperiet B repperit ex reppetit J* thensarum (sic)G pr. nec om.D fures 0 fodere H,omT 12 auiViri /' 14 uitiis GHP1> diuitiis cet. ; add. suis' Nt referunt VPDCV mihi] nobis propriae H 15 indicent GDNtB 16 iudicent Ba.c. indicant H 17 licen- tiae N praestringuam B constringam W 18 prudentiam n immo] et R mom.nNWt 19 se] si Nt inteUegunt H indignare D magis om.GV monitore H Epistula CXXV 3-6 123 maledicta congerere, qui, ut isdem teneatur criminibus, certe in eo melior est, quod sua ei mala non placent. 6. Audio religiosam habere te matrem, multorum annorum uiduam, quae aluit, quae erudiuit infantem et post studia Galliarum, i quae uel florentissima sunt, misit Romam non parcens sumptibus et absentiam filii spe sustinens futurorum, ut ubertatem Gallici nitoremque sermonis grauitas Romana condiret nec calcaribus in te sed frenis uteretur, quod et in disertissimis uiris Graeciae legi- mus, qui Asianum tumorem Attico siccabant sale et luxuriantes 10 flagellis uineas falcibus reprimebant, ut eloquentiae torcularia non uerborum pampinis, sed sensuum quasi uuarum expressionibus redundarent. hanc tu suspice ut parentem, ama ut nutricem, uene- t rare ut sanctam. nec aliorum imiteris exemplum, qui relinquunt suas et alienas appetunt, quorum dedecus in propatulo est sub nomi- is nibus pietatis quaerentium suspecta consortia. noui ego quasdam iam maturioris aetatis et plerasque generis libertini adulescentibus delectari et filios quaerere spiritales paulatimque pudore superato per ficta matrum nomina erumpere in licentiam maritalem. alii sorores uirgines deserunt et extraneis uiduis copulantur. sunt, quae 8 cf. Cicero, de oratore III 36; QuintUianus, inst. or. II 8, 11 1 ut] ut in DC ut si V etsi VB hisdem GD iisdem C teneantur 0 2 est om.H eis G placcant NtB 3 religiosissimam Nt te haberc H teom.B matremom.f 4 quae te aluid B aliudD alt. qn&e]et*7V,£p.e.m2 enutriuit V et] ac Cg 5 ueluti B 6 fili GyH ut ubert. —10 reprim.] studeat eloquens uir, ut ubertatem sermonis eius grauitas condiat T 7 con- deret H ne D calcibus H 8 et om.HNl dissertissimis D^Pt.Ba.c. desertis H grecis elegimus // 9 quasi anum Nt asianos tumores G luxoriantes *]H 10 ut] ct T 11 expressione T exprcssibus HC,Da.c.m2 ex- pressis Dp.c.m2 12 redundaret GDp.c.,SPa.c. redundent ex redundit m2T suspice GP suscipe cel. 13 reliquerunt H 14 quarum Nt propatibulo G sub nom. — 18 marit.] quaedam sub nomine pietatis quaerunt suspecta consortia paulatimque pudore superato ( — 1§ m2) perfecta matrum nomina (perfecto ma- trimonio m2) erumpunt in licentiam maritalem T 16 quaerentes V quaerenti- busP ergo Vp.c.m2 quosdamO 16 maturiorcs iH aetates»? ets.l.B lib.gen. Cg adulisc. nHP adolesc. CNWtB 17 et-spir.] tales G spiri- tuales B que tn ras. m2B superate. Vf.c.m2 18 per ficta G,Bp.c. facta *P perfecto rp.c.m2 perfecta cet. matrum nomina] matrimonio Tp.c.m2 aliae V sunt qui T 19 extraneis TH exterisffp.r. externis cet. sunt qui HW^Na.c.mZ illae quoque T 124 Sancti Hieronymi oderunt suos et non suorum palpantur affectu, quarum inpatientia, index animi, nullam recipit excusationem et cassa inpudicitiae 3 uelamenta quasi aranearum fila disrumpit. uideas nonnullos ac- cinctis renibus, pulla tunica, barba prolixa a mulieribus non posse discedere, sub eodem conmanere tecto, simul inire conuiuia, an- 5 cillas iuuenes habere in ministerio et praeter uocabulum nuptiarum omnia esse matrimonii. nec culpa est nominis Christiani, si simulator religionis in uitio sit, quin immo confusio gentilium, cum ea uident ecclesiis displicere, quae omnibus bonis non placent. 7. Tu uero, si monachus esse uis, non uideri, habeto curam 10 non rei familiaris, cui renuntiando hoc esse coepisti, sed animae tuae. sordes uestium candidae mentis indicio sint, uilis tunica con- temptum saeculi probet ita dumtaxat, ne animus tumeat, ne ha- bitus sermoque dissentiat. balnearum fomenta non quaeras, qui calorem corporis ieiuniorum cupis frigore extinguere. quae et ipsa 11 moderata sint, ne nimia debilitent stomachum et maiorem refectio- nem poscentia erumpant in cruditatem, quae parens libidinum est. modicus ac temperatus cibus et carni et animae utilis est. 2 matrem ita uide, ne per illam alias uidere cogaris, quarum uultus 1 oderint V ct] ut B palpant/ 1 palpentur B affectu (a, e el — m2)V 2 animac V nuliius H recepit D respiciet ex rccipet mSV inpudentiae Q pudicitiae(— cie B)Dy,Ba.c. 3 fila] tela(non telam!)G disrumpit (s exp.)B disrumpet H disrupit N,lp.r. nonnullas PBa.c. 4 prolixa] promissa VY 5 con(m iW)manere GNt manere cet. 6 ministerium H Nl etom.yV uoca- bula GD — lo 1 7 omnia] nomina 1 matrimonia GD matroni V nec haec GDCNB non ita V culpa est haec l est culpa T culpa esse DC xpiani nomi- nis C nomini Nt,om.Q si s.l.B H uitio] certo H sit]est(? gentilium et hcreticorum /' ea] eum F uideant D 9 qui /' hominibus DCB non placent] displicent (n diLmH^T 10 tu — uis] quicumquc monachus esse uult J' uis »il,V uis et Nl nideris H,ln.r. uidere V uidentes /' habeat T cura /' 11 cui— coepisti om./' cui mn.C 12 sordidae uestcs g uestesom.H indi- cio GNt — cium T//P — c(t !f )ia cel. uilis] inutilis H 13 ita— 14 diss. om.l' tum. animus n 14 dissentiant DCB baln.— 15 exting.] qui calorcm corporis ieioniorum frigore cupit extinguerc, balneanim fomenta non quaerat/' quae- rat/'f 15 frigore cupit i 1 cupit/'g rigorfiO quac— 16sint]ieiuniamoderata essedebenti' quafl lfi modoiata suntff nimic^V/ nimia ieiunia(7 debili- tantfl 17poscent;0 erumpentD cruditatcDciude^i/^litatem^lieras.rjri? libidinis B 18 modicus] modeiatus H pr. et om.F carnc ») 19 matrem — p. 125, 1 hacicant] rcligiosus inter muiieres habitarc non debet, nc uultus earum cordi eius haereat /' ita]ibi// cog. al. uid. 1' cupaiisff conerisDC Epistula CXXV 6—7 125 cordi tuo haereant et tacitum uiuat sub pectore u u 1 n u s. ancillulas, quae illi in obsequio sunt, tibi scias esse in insidiis, quia, quantum uilior earum condicio, tanto facilior ruina est. et Iohannes Baptista sanctam matrem habuit pontificisque 5 filius erat et tamen nec matris affectu nec patris opibus uincebatur, ut in domo parentum cum periculo uiueret castitatis. uiuebafc in heremo et oculis desiderantibus Christum nihil aliud dignabatur aspicere. uestis aspera, zona pellicia, cibus locustae melque siluestre, omnia uirtuti et continentiae praeparata. filii prophetarum — quos 3 10 monachos in ueteri legimus testamento — aedificabant sibi casulas propter fluenta Iordanis et turbis urbium derelictis polenta et herbis agrestibus uictitabant. quamdiu in patria tua es, habeto cellulam pro paradiso, uaria scripturarum poma decerpe, his utere deliciis, harum fruere conplexu. si scandalizat te oculus, pes, manus tua, 15 proice ea. nulli parcas, ut soli parcas animae. qui uiderit4 mulierem a d concupiscendum eam, iam moe- chatus est eam in corde suo. quis gloriabitur castum se habere cor? astra non sunt munda in conspectu domini: quanto magis homines, quorum uita temptatio est! uae 1 Uergil. Aen. IV 67 4 cf. Luc. c. 1 6 cf. Luc. 1, 80 8 cf. Matth. 3, 4 etc. 9 cf. IV Reg. 6, 1—4 14 cf. Matth. 5, 29—30 etc. 15 Matth. 5, 28 17 *Prou. 20, 9 18 cf. Hiob 25, 5—6 1 cordi tuo om.H cordc V hae(e i/)reat FH habeant !P tacitus H 2 ancillas VH illae V alt. in s.l.G 3 quia om.GHDNt quanto DCNtH tantum H est ruina Cg 4 iohannis H 5 patris om.G 6 ut] ne DC domu V periculum V 7 eremo DC oculi G desiderantium G lacriman- tibus Y y Christum om. Y dignabantur G 8 pellitia B lucustae G lo- custa Nt melque] que H 9 et om.V praeparat DC 10 uetere V tcsta- mento( — tum C) legimus Cg cassulasfl prope DCB lliordannisG et turbisetD urbium] urbibusflD urbis C pulentaif 12 patriam tuam V tua om.C habeto— 14 conplexu] monachus, qui xpm desiderat, nihil aliud di- gnatur aspicere, sed est ei celiula pro paradiso, uaria scripturarum poma decer- pit. his utitur deliciis, harum fruitur amplexu F 13 paradisso G — dyso VPNt suauia (suabia G)GNt pona H,om.t 14 conplexus D amplexu corpus H quod si H sandalizauerit (sic) H tua. om.vCP 15 ea B eam Nl et V a te GH nullis H solae V animae] add. tuae GHDCB uiderit] add. in- quit(d) dominus VPV 16 eam om.V moech. VHDC mec. B mech. cet. 17 eamom.P'PB 18. siastraT 19 domini] eiusD hominefl est super terra T 126 Sancti Hieronyrai nobis, qui, quotiens concupiscimus, totiens fornicamur. i n e b r i a- tus est, inquit, gladius meus in caelo: multo am- 5 plius in terra, quae spinas et tribulos generat. uas electionis, in cuius Christus ore sonabat, macerat corpus suum et subicit seruituti et tamen cernit naturalem carnis ardorem suae repugnare sententiae, t ut, quod non uult, hoc agere conpellatur, et quasi uim patiens uociferatur et dicit: miser ego homo, quis me libera- bit de corpore mortis h u i u s ? et tu te arbitraris abs- que lapsu et uulnere posse transire, nisi omni custodia seruaueris cor tuum et cum saluatore dixeris : mater mea et fratresu mei hi sunt, qui faciunt uoluntatem patris 6 m e i ? crudelitas ista pietas est ; immo quid tam pium, quam sanc- tae matri sanctum filium custodire? optat et illa te uiuere, non uidere ad tempus, ut semper cum Christo uideat. Anna Samuhelem non sibi, sed tabernaculo genuit. filii Ionadab, qui uinum et si- lt ceram non bibebant, qui habitabant in tentoriis et, quas nox con- pulerat, sedes habebant, scribuntur in psalmo, quod primi captiui- tatem sustinuerint, quia exercitu Chaldaeorum uastante Iudaeam urbes introire conpulsi sunt. 8. Uiderint, quid alii sentiant — unusquisque enim suo sensu 2» 1 *Esai. 34, 5 3 cf. Gen. 3, 18 cf. Act. 9, 15 4 cf. I Cor. 9, 27 5 cf. Rom. 7, 14-23 7 Rom. 7, 24 9 cf. Prou. 4, 23 10 Luc. 8, 21 et *Matth. 12, 50 etc. 14 cf. I Reg. c. 1 15 cf. Hier. c. 35 17 cf. Ps. 70, 1 18 cf. Hier. 35, 11 1 nobis miseris B qui s.l.m2r,om.Q quia B 2 est om.vB 4 xps oveGN xps pectore vPV ore xps HDCtB sonabat Gn sonauit H resonabat PNWt resonat DCB et subiecit V subicitque f seruitute n ; add. ne aliis praedicans ipse reprobus inueniatur P 5 et om.H 6 hoc om.GH 7 uociferat Va.c. ergo H liberauit GHNt,nWa.c.m2 8 te om-H 9 et om.H omnia H tuum cor H 10 dixerit G 11 hii nHD 12 mei] add. qui in cae(e 7J)lis est PDC,B(del.) crudclis H quam sanctae matris GB sanctae matri(— e V) quam>?P!P 13 optat— uiuere om.G et om.H illi te !P te illafl uiuere] uidere ffP;add. etVPCP 14 uideris H ut] sed ut DC et H cum xpo te uideat V te uideat permanere cum xpo H samuelem GHCB 15 sichera G cicerS B 16 qui — 17 habebant om.G quas] quos l qua DC quo H que* (s.l.add. eis m2)N concluserat H 17 scribantur H scribitur V 18 quia] qui !P qui abOPDC exercitusff cald. HDB iudaea H 19 urbem tB inire H conp. sunt om.H 20 alii quid C,Bin ras.m2 quod D,Na.r. senserint H Epistula CXXV 7-9 127 ducitur — , mihi oppidum carcer est et solitudo paradisus. quid desidcramus urbium frequentiam, qui de singularitate censemur? Moyses, ut praeesset populo Iudaeorum, quadraginta annis eruditur in heremo, pastor ouium hominum factus est pastor; apostoli de 5 piscatione lacus Genesar ad piscationem hominum transierunt. tunc habebant patrem, rete, nauiculam: secuti dominum protinus omnia reliquerunt portantes cotidie crucem suam et ne uirgam quidem in manu habentes. hoc dico, ut, etiam si clericatus te 2 titillat desiderium, discas, quod possis docere, et rationabilem 10 hostiam offeras Christo, ne miles ante quam tiro, ne prius magister sis quam discipulus. non est humilitatis meae neque mensurae iudicare de ceteris et de ministris ecclesiarum sinistrum quippiam dicere. habeant illi ordinem et gradum suum, quem si tenueris, quo- modo tibi in eo uiuendum sit, editus ad Nepdtianum liber docere 15 te poterit. nunc monachi incunabula moresque discutimus et eius monachi, qui liberalibus studiis eruditus in adulescentia iugum Christi collo suo inpoeuit. 9. Primumque tractandum est, utrum solus an cum aliis in mo- nasterio uiuere debeas. mihi placet, ut habeas sanctorum contuber- 2 cf. Num. 14, 33—34 etc. 3 cf. Ex. 3, 1 4 cf. Matth. 4, 18—20 etc. 7 cf. Luc. 9, 23 cf. Matth. 10, 10 9 cf. Rom. 12, 1 14 cf. epist. Lll 1 dicitur Ta.e.m2HD\ add. at s.l.m2N est ct sol. paradisusT est et sol. paradysus est V et sol. paradisus ( — dissus G — dysus HPNt) est cet. quid desid.] monachus non desiderit \— ret m2)T 2 frequentium C presentium H singo(u m2)laritate ci(e m2)nsetur T 3 moses G 5 gennesar D genessar G gennesareth V genezareth CV generareth P 6 habentes r)P<¥ retem G rete et H et rete in n et e D secuti sunt P protinus om.H 7 relinquae(e H)- runt GH cottidie ( — ae H) GH cotidiae (a exp.)P quotidie CB ne] nec GNt 8 in manu om.P manu Nt in manibus G haec P clericatur H,om.C titil- lat te D te om.GV 9 titillat V telleat H tillat V dicas C dicere C rationabilem (— les Np.c.) hostias (sic)HNt rationalem GD, Ba.c.m2 10 xpo offeras B ne miles — 11 disc.] caue, ne ante magister quam discipulus, ante miles uelis esse quam tyro F tyro codd.praelerCB prior D,om.H 11 quam] antequam HDB non est enim H 12 ceteris] clericis g sinistro V ali- quidP 13habentD illi ordinem]etilliomniaff suum ct gradum P 14 in eo tibiffP 15 potest D 16 adulesc. GD adulisc. yHP adolesc. cet. 17 colla suaff 18monasteriisiV< 19mihi— p. 128,1 doceas om.G mihi— habcas om.H mihi quidem g habeatC sanctorum] sacrum V.seq.litlera g non deleta H 128 Sancti Hieronymi nium ncc ipse te doceas et absque doctore ingrediaris uiani, quam numquam ingressus es, statimque in partem tibi alteram declinandum sit et errori pateas plusque aut minus ambules, quam necesse est, 2 ut currens lasseris, moram faciens obdormias. in solitudine cito sub- repit superbia et, si parumper ieiunauerit hominemque non uiderit, t putat se alicuius esse momenti oblitusque sui, unde quo uenerit, intus corpore lingua foris uagatur. iudicat contra apostoli uolun- tatem alienos seruos; quod gula poposcerit, porrigit manus; dormit, quantum uoluerit, facit, quod uoluerit; nullum ueretur, omnes se inferiores putat ciebriusque in urbibus quam in cellula est et inter lt 3 fratres simulat uerecundiam, qui platearum tuibis conliditur. quid igitur? solitariam uitam reprehendimus ? minime, quippe quam saepe laudauimus. sed de ludo monasteriorum huiusce modi uolu- mus egredi milites, quos rudimcnta non terreant, qui specimen con- uersationis suae multo tempore dcderint, qui omnium fuerunt mi- is nimi, ut primi omnium fierent, quos nec esuries nec saturitas ali- quando superauit, qui paupertate lactantur, quorum habitus, sermo, uultus, incessus doctrina uirtutum est, qui nesciunt secunduni 7 cf. Rom. 14, 4 15 cf. Matth. 19, 30 etc. 1 doceat C ct] ut B absque] caue nc sine F ductorcCflductoremfi 2 numquam — statimque] et f in part. tibi alt. GDB tibi in alt. part. V in part. alt. FP tibi in part. alt. cet. alteram (m exp.)D decl.— pateas] tlecli- nans errorem patiaris i' 3 errore Hv plusquae Ta.c.n&H plus P non plus DC ne plus B ambulans nV est om.H 4 ut OH et TB aut Nt ne DC, om.yPW nc aut £ moramque VPDCB aut moram Fg faciendo V dor- miasO subripit H,Pp.c.Ba.c. 5 ieiunaueris H que om.fi 6 alic. esse mom. se putat Nt unde ct quoCj 7 coiporc] corde DC (posl corpore suppl. manens) foris lingua DB lingua] mcnte H foras V uoluntatem (add.s.l. apostoli)0 8 quod] si ad quodC quo ? poposcit V uoluerit £ porriget VH porrigatC,Ba.e. manu si Ga.c. manum Gp.c.vCVB !) null. uer., facit quod uol. c; faciunt quod uoluerint *la.c. in mij. in/., om.GHP inf criores se f se om.H lOorbibus»? cellulam H cellulis V cella DCB est] demoraturi? et om.HP 11 uerecundia Gt turbis] turpi circuitu G colluditur C circumluditur G 12 quippe posl laud. ponit Ba.c.,om.P 13 laudabimus DB laudamus *)N Wl,Pa.c. 13 huiusmodifi 14 rudimenta] h(om.C)eremi dura rudimenta DCB qui] illi aliorum debent esse doctores, qui F spec(t C)iem FDC 15 tempore] desi- nitP dederint] de(di tn2)dicerent /' dedicerent V dederit t qui] et H min. fuerint <P fuerint DCVt 16 ficrint ra.c.m2HD aliq. nec sat. nCV 17 superauerit Nt superantC qui in G quia B laetatur N Va.c. 18 uirhi- tis ex uirtus mZT non sciunt H Epistula CXXV 9—11 129 quosdam ineptos homines daemonum obpugnantium contra se por- tenta confingere, ut apud inperitos et uulgi homines miraculum sui faciant et exinde sectentur lucra. 10. Uidimus nuper et planximus Croesi opes unius morte depre- 5 hensas urbisque stipes quasi in usus pauperum congregatas stirpi et posteris derelictas. tunc ferrum, quod latebat in profundo, super- natauit aquae et inter palmarum arbores Merrae amaritudo mon- strata est. nec mirum: talem et socium habuit et magistrum, qui 2 egentium famem suas fecit esse diuitias et miseris derelicta in suam io miseriam tenuit. quorum clamor tandem peruenit ad caelum et patientissimas dei uicit aures, ut missus angelus pessimo Nabal Carmelio diceret : stulte, hac nocte auferent ani- mam tuam a te; quae autem praeparasti, cuius e r u n t ? 15 11. Uolo ergo te et proptcr causas, quas supra exposui, non habi- tare cum matre et praecipue, ne aut offerentem delicatos cibos ren- nuendo contiistes aut, si acceperis, oleum igni adicias et inter fre- quentiam puellarum pcr diem uideas, quod noctibus cogites. num- quam de manu et oculis tuis recedat liber, psalterium discatur ad 6cf.IVReg.6,5-7 7 cf. Ex. 15, 23. 27 llcf. IReg.c.25 12*Luc.l2,20 1 quasdam V,om.HNl ob(p B)pugnantium VWB expurgationum G pu- gnantium cet. 2 confligere G ut]neC? eteras.B uulgijuiles»)!/ 7 faciant sui Nt 3 faciunt H,Da.c. etj ut DCB lucra sect. v¥ 4 chroesi Nl crisi v a.c.m2 crisy !P crisici H opus H unus C 5 orbisque NIB quas vH, om.G usum'j¥' styrpiif 6iacebat>? profundumflVfundoG 7aqua»j inter palmarum] ex myrrarum aquasff arboris H merrae G mirrae V,B (ex mirae) murrae V myrrae( — e) cet. 8 nec mirum] nimiium V pr. et s.l.N,om.H et mag. habuit C qui in ras. m2B atque DC 9 fames D, V (ex fame m2) facit H et diuitias f miseris] que miseris essent B del(l fras.)relictas H sua< 10 ten. mis. C reseruauit mis. j uenitM 11 pessimo (c/.l Reg. 25, 3) Vp.c.m2HNl pcssimus cet. 12 carmeloG carmelis(s eras.)B corneloC aufer- tur a te anima tua G animam tuam auferant a te H 13 praeparastis C pa- rasti GNl 15 uolo — 18 cogites] religiosus inter muliercs habitare non debet, ne die uideat, quod nocte cogitet T uolo] ut H exposuimus DB 16 et] auti/ aut ne C nc G,om.H offerente DCNt rennuente / renuntiando V renucndos 17accipiasff oleum om.t adicias] accipiasfl frequentia//( 18die6' nocte V in noctc Nl 19manutua»? tuis om.V recedat— p. 130, 1 uerbum] discedat liber psalterii ad uerbum C libcr psalterii disccdat ad uerbum D recedat liber psalterium ad uerbum discatur ad uerbum H disc. psalt. g psalterium ex psalraorum V LVI. Hieron. Epist. III, H i I b c r g. 9 130 Sancti Hieronymi uerbum, oratio sine intermissione, uigil sensus nec uanis cogitationi- 2 bus patens. corpus pariter animusque tendatur ad dominum. iram uince patientia; ama scientiam scripturarum et carnis uitia non amabis. nec uacet mens tua uariis perturbationibus, quae, si pectori insederint, dominabuntur tui ct te deducent ad delictum ma- 5 ximum. fac et aliquid operis, ut semper te diabolus inueniat occu- patum. si apostoli habentes potestatem de euangelio uiuere labora- bant manibus suis, ne quem grauarent, et aliis tiibuebant refrigeria, quorum pro spiritalibus debebant metere carnaba, cur tu in usus 3 tuos cessura non praepares ? uel fiscellam texe iunco uel canistrum 111 lentis plecte uiminibus, sariatur humus, areolae aequo limite diui- dantur; in quibus cum holerum iacta fuerint semina uel plantae per ordinem positae, aquae ducantur inriguae, ut pulcherrimorum uer- suum spectator adsistas: ecce supercilio cliuosi tramitis undam is clicit, illa cadens raucum per leuia murmui saxa ciet scatebrisque arentia temperat arua. 4 inserantur infructuosae arbores uel gemmis uel surculis, ut paruo post tempore laboris tui dulcia poma decerpas. apum fabricare al- uearia, ad quas te mittunt Prouerbia, et monasteriorum ordinem 20 5cf. Ps. 18, 14 7 cf. I Thess. 2, 9; 11 Thess. 3, 8— 9 9 cf. I Cor. 9, 11 15 Uergil. Georg. 1 108-110 20 cf. *Prou. 6, 8 1 uigil] monachi sit tiigel (— il m2) T uigel sit V uigilet GNt uagis DC 2 pateat F corpus — 3 pat. om.F paritei] tamen v,om.B et animus V tendatff ilmG,Va.c.m2 3 paticntiam Gl.Na.r. patientiam sectare !P ametT scientiaC 4amabitr conturbationibusO quae] quiaG Spectorituoff insiderint r/HD deducent te H te om.Nl,Wa.c. 6 facito et H facito WB boni operis ¥ te semper C occ. inu. 2V< 8 alii !P tribuerent Nt 9 spiritualibus B usum tmun H 10 cessura (censura p.c.m2)V caessura V cessari (necessaria p.c.) G cybos H successura cet. phiscellas G fiscilla V texcre HC texero D canistrom Gp.c.m2 11 plecte DC,Ba.c. flecte GvNft flecti H sarriatur C sereatur H scratur GNt ariolae Gv dirigantur G 12 in quibus s.l.m2N ho!. Gp.c.vNt ol. cet. iactataflB fuerint (i tn ras.)S' 13 ut] et V pulcerrimorum GNl pulcherimus H 14 expectator GvH \becceom.V undaG/B 16 elicit illa om.H currensi? raucum (a eras.)H a(eras.)Ieuia H murmur (alt. mur eras.) D 17 scatcbris DCP,Ba.c.m2 stre- pituque H ardentia H temperet t 18 infr.] ergo fructuosae V et fructuo- sae H fructuosae G 19 apium Vp.c alnearica H 20 salomonis prou. DC prou. sa(ez so B)lomonis HB et om.H ordine t Bpistula CXXV 11-12 131 ac regiara disciplinam in paruis disce corporbus. texantur et lina capiendis piscibus, scribantur libri, ut et manus operetur cibos et anima lectione saturetur. in desideriis est omnis o t i- » o s u s. Aegyptiorum monasteria hunc morem tenent, ut nullum i absque opere ac labore suscipiant, non tam propter uictus neces- saria quam propter animae salutom, ne uagetur perniciosis cogita- tionibus et instar fornicantis Hierusalem omni transeunti diuari- cet pedes suos. 12. Dum essem iuuenis et solitudinis me deserta uallarent, in- 19 centiua uitiorum ardoremque naturae ferre non poteram; quae cum crebris ieiuniis frangerem, mens tamen cogitationibus aestuabat. ad quam edomandam cuidam fratri, qui ex Hebraeis crediderat, me in disciplinam dedi, ut post Quintiliani acumina Ciceronisque fluuios a;rauitatemque Frontonis et lenitatem Plinii alphabetum discerem, 15 stridentia anhelantiaque uerba meditarer. quid ibi laboris insump- 2 perim, quid sustinuerim difficultatis, quotiens dcsperauerim quo- tiensque cessauerim et contentione discendi rursus inceperim, testis est conscientia tam mea, qui passus sum, quam eorum, qui mecum duxere uitam. et gratias ago domino, quod de amaro semine littera- io rum dulces fructus capio. 3*Prou. 13,4 7 cf. Ezech. 16, 25 19 cf. Otto, Sprichwoerter p. 195 1 ac regiam] e(ae C)gregiam DC ac(super ras., fuisse uidetur et) cgregiam B et om.G 2 piscibus ut (ut eras.)N et libri HDB operentur Gl ci(y)!P- bamvV 3animus»?¥' satietur N;add. quia Nl omnis anima otiosi Nl 4 acgipt. V cgypt. H egipt. B hanc f morem] modum W 5 opcre ac] ope- ris g; add. cibo C cibu (s.l.m2)N nccessariam !P necessitatcm g 6 anime (e m ras.m2)B animae suaefl uag(ez c /i)entur (n exp.B)DCB quis H co- git mens g 7 et in instarG fornicariaefl diu. omni tr. Nl 9 Dum ess. iuu.] cumque essem in heremoG 10 ferre] refrenare B quem vC 11 frang. ] fatigareri/ cogit. «.(.A^hiscogit. DC 12ad]obff domandami? ebreislB 13 in disc. dedi] tradidi disciplinae H in s.l.B quintilliani HNVB cacu- mina V flumina V cyceronisque DC ciceronis GNt fluuiu H 14 et om.H leuitatem »?B plini G pleni H plenii D polemii B alph. nCB alf. (alfaue- tum G alfabetumque H) cet. 15 et stridcntia C anel. NIB hanel. C hanil. H que s.l.m2V meditarer] resonarem Nt insumserim G sumpserim t insumi- tarfl 16 dispensauerim D quot. cess. om.Hl 17queom.»7 et]exG con- tentionem »7/V/ intentione H rursum VN i incipcrim VHC inciperem DNlB inci- pereG 18 tam om.Nt 19 duxemnt vCV et gratias— 20 capio] qui assidue insistit (ex adsistit m2) lectioni, in praesenti quidem laborat, sed postea gratula- tur, cum ceperit de amaris seminibus littcrarum dulces capere/' i\oH amo- ro H amore et V amarissimo DNl 20 f mctos capio n capio f ructos H carpo f 9* Sancti Hieronymi 13. Dieam et aliud, quid in Aegypto uiderim. Graecus adulescens erat in coenobio, qui nulla continentiae, nulla operis magnitudine flammam poterat carnis extinguere. hunc periclitantem pater monasterii hac arte seruauit. imperat cuidam uiro graui, ut iurgiis atque conuiciis insectaretur hominem et post inrogatam iniuriam s primus ueniret ad querimonias. uocati testes pro eo loquebantur, i qui contumeliam fecerat. flere ille contra mendacium; nullus alius credere ueritati, solus pater defensionem suam callide oppo- nere, ne abundantiori tristitia absorberetur frater. quid multa? ita annus ductus est, quo expleto interrogatus adulescens super 10 cogitationibus pristinis, an adhuc molestiae aliquid sustineret: 'papae', inquit, 'uiuere mihi non licet, et fornicari libet?' hic si solus fuisset, quo adiutore superasset? 14. Philosophi saeculi solent amorem ueterem amoie nono quasi clauum clauo expellere. quod et Asuero septem principes n fecere Persarum, ut Uasti reginae desiderium aliarum puellarum amore conpescerent. illi uitium uitio peccatumque peccato re- mediantur, nos amore uirtutum uitia supcremus. d e c 1 i n a, ait, a malo et fac bonum; quaere pacem et perse- quere eam. nisi oderimus malum. bonum amare non possumus. 89 9 cf. II Cor. 2, 7 14 cf. Cicero, Tusc. disp. IV 75 15 cf. Esth. 2, 1-4 18 *Ps. 33, 15; cf. Ps. 36, 27 1 illud B quod YB egypto l egipto H B prouiderim V Graecus om.H adulesc. GD adulisc. VH adolisc. C adolesc. cet. 2 caenob(ei u)io .V cenob(fx u l)io GDIB cenubio H continentia N (a in ras. m2),B (ex — ta) abs- tinentia DC 4 seruabit GDl superabat H imperauit C indicat H 5 in- sectaret D inlatam // 6 at / querimoniam H 7 faceret V mcnda- tium T)B; add. cepit D, quod g 8aliusom.y !/ credcret //!/' ueritatem V calide H,Ba.c. obp. vV^add. studuit DC,Bs.l.m2 9 abundantiore Ga.c.Nl habundantiori D habundanti V,H (ex — tis) obsorb. B 10 ita om.Nt de- ductus G quod (d eras.)G interrogatur Gv adulesc. G adulisc. vH ad- olesc. cet. 11 aliquid om.NI 12 papae HC pape NtB papa Gn'P pcne ex pane m2D mihi] me V libeat ? licct H hoc VHNt o DC 13 quo ex qui B quod D 14 phylosofi T phylosopi C philosophy G saeculi om.Hr 15 quod — 17 conp. omT et om-VH Asucro — princ.] ad septem reges H asuero V in mg. VtB assero G (del.m2) assuero DCN; add. regi V sgpte N 16 uasthi Ga.c.m2C uastin Gp.c.m2 uastis »?!P uastes H 17 illi— remed.] et uitium uitio curareT uitio uitium V que om.DBquiH medicantur g 18 nos uero r superamus N Wt ait s.l.B,om.H 19 inquere H inquire DC consequcre G scqucre Np.r.B 20 odiremus H Kpistula CXXV 13-15 133 quin potius faciendum est bonum, ut declinemus a malo; pax 2 quaerenda, ut beila fugiamus. nec sufficit eam quaerere, nisi in- uentam fugientemque omni studio persequamur, quae exsupe- rat omnem sensum, in qua habitatio dci est dicente pro- 6 pheta :et factus est in pace locus eius. pulchrcque persecutio pacis dicitur iuxta illud apostoli : hospitalitatem persequentes, ut non leui citatoque sermone et — ut ita lo- quar — summis labiis hospites inuitemus, sed toto mentis ardore teneamus quasi auferentes secum de lucro nostro atque conpendio. 10. 15. Nulla ars absque magistro discitur. etiam muta animalia et ferarum greges ductores sequuntur suos. in apibus principes sunt; grues unam sequuntur ordine litterato. imperator unus, iudex unus prouinciae. Roma, ut condita est, duos fratres simul habere reges non potuit et parricidio dedicatur. in Rebeccae utero Esau is et Iacob bella gesserunt. singuli ecclesiarum episcopi, singuh archi- presbyteri, singuh archidiaconi et omnis ordo ecclesiasticus suis rectoribus nititur. in naui unus gubernator, in domo unus dominus; in quamuis grandi exercitu unius signum expectatur. et ne plura 2 replicando fastidium legenti faciam, per haec omnia ad illud tendit 20 oratio, ut doceam te non tuo arbitrio dimittendum, sed uiuere debere in monasterio sub unius disciplina patris consortioque multorum, ut 3Phil.4,7 5Ps.75,3 6 *Rom. 12, 13 14 cf. Gen. 25, 22 1 ut declinamus D et declinandum T 2 quae(e fl)renda cst GH ut] et Nt sufficiat (a exp.)V suffecit n querere eam f eam] illam DB 3 studio omni B 4 omnc sensu t quo D habitaculum H dei s.l.DN 5 pulcreque DN.Wa.c. 6 pac. pers. DCB pacis] legis !P 7 sequentes Np.r. sectantes H leuius ONt scitatoque B uisitatoqui (sic)H usitatoque ODC ut ita] ut itC uita W ita n 8 ten. ard. B 9 afferentes B 10 maiesterioif etiam — 13 prouinciae] si enim animalia et fcrae, aues et apcs duces habent et principes suos secuntur, quanto magis homines sine rectore et doctore esse non possuntr etiamin^C etom.tf' 11 greges] reges et suos duct. seq. n secuntur IVHCNt in om.H 12 secuntur HfB ordine litterato (to »'n ras.m2) B ordinem litterarum Cfim.H unusiudexO 13 conderetur H ha- bere reges Gv*P reges habere cet. 14 par(ri s.i.m2)cidium H rebeche B isau H 15 gerunt Nt sing. archipr. om.O 16 arcidiaconi G diaconi B 17 utitur D naue V pr. unus] add. est GNt in domo] domi H in naui V alt. unus] add. est Nt 18 qucmuis 0 quouis DB,Np.r. uis C grande VD spectaturMB 19 illum n tenditur n tendati/ 20 uiuere deuere (deberi n) in mon. Gn uiuere in mon. D,Ba.c.m2 monachus uiuat in mon.r 134 Sancti Hieronyrai ab alio discas humilitatem, ab alio patientiam, hic te silentium, ille doccat mansuetudinem, non facias, quod uis, comedas, quod iuberis, habeas, quantum acceperis, uestiaris, quod acceperis, operis tui pen- sa persoluas, subiciaris, cui non uis, lassus ad stratum uenias am- bulansque dorraites, necdura expleto somno surgere conpellaris, i dicas psalmum in ordine tuo — in quo non dulcedo uocis sed mentis affectus quaeritur scribente apostolo: psallam spiritu, psallam et mente et: cantantes in cordibus u e s t r i s ; legerat enim esse praeceptum : psallite sapien- t e r — , seruias fratribus, hospitum laues pedes, passus iniuriam ta- 10 ceas, praepositum monasterii timeas ut dominum, diligas ut paren- tem, credas tibi salutare, quidquid ille praeceperit, nec de maioris sententia iudices, cuius officii est oboedire et inplere, quae iussa sunt, s dicente Moyse : audi, Israhel, et tace. tantis negotiis occupatus nullis uacabis cogitationibus et, dum ab alio transis ad n aliud opusque suecedit operi, illud solum mente retinebis, quod agere conpelleris. 16. Uidi ego quosdam, qui, postquam renuntiauere saeculo — uestimentis dumtaxat et uocis professione, non rebus — nihil de 7 I Cor. 14, 15 8 Eph. 5, 19 et Col. 3, 16 9 Ps. 46, 8 14 *Deut. 27, 9 1 diseat f hic te] hic G unus eum f ille] alter /'; add. te s.l.m2B 2 faciat T uult F comedat r iubcris (add. in mg. m2 habeas quod acce- peris quantu acceperis)fl iuueris G,Dta.c. iobetur.Thabueris.r/ 3 habeatquan- tnm acceperit jT habeas quod acceperis quantum acceperis DC,B post 2 iuberis in mg. m2(c/. supra) uest. quod acc. om.FV quod acc. uest. B uestiare ? quod] quo D all. acceperis exp. (in mg. datum)»? datnm fuerit // operis] sed (t N) et operis Nl tui] suis F pensam pensum C 4 persoluat T subiciaturT uultJ' laxusZ) ueniatT 5 dormitctT; add. etlC 6 dicas —10 pedes om.r psalmumom.fl 7 qucratur(at'n ras.m2)B dicenteCP spirituiG 8 mentem V canentes N <P t 9 uestris nHB nostris cet. ; add. do- mino g esse] add. in // praec.] scribtum 10 scruies H pedes laues D taceat T 11 timeat T dm rGn diligat /' 12 credat sibi F sal. esse H hoc esse sal. /' maiorum H 13 iudicit /' cui Va.c.m2C officium H obaudire ¥ oboedire maioribusfl' 14 moyses Da.c. moseGp.r. osee if occ. neg. W 15nullusC et] sed B 16 non sucajdit V suscedit H tenebisfl (retenebis m2) g 17 conpellaris G 18 uidi— saec.] quidam profitentur se renuntiare saeculu T ego tiflflmM ergo C qui om.r) (non eliam WB, cj. adp.135,1) posteaquam H renun(iau(b G)erunt GH seculo mutatos (sic) uestimentis H 19 dum solummodo taxat (solummodo del.m2) B uoces pro- fessionis T non rebus om.G (sed exstanl haec uerba etiam in t) qui nihil T Epistula CXXV 15-16 135 pristina conuersatione mutarunt. res familiaris magis aucta quam inminuta est; eadem ministeria seruulorum, idem apparatus con- uiuii; in uitro et patella fictili auram comeditur et inter turbas et examina ministroram nomen sibi uindicant solitarii. qui uero 2 s pauperes sunt et tenui substantiola uidenturque sibi scioli, pom- param ferculis similes procedunt ad publicum, ut caninam exer- ceant facundiam. alii sublatis in altum humeris et intra se nescio quid cornicantes stupentibus in terram oculis tumentia uerba trutinantur, ut, si praeconem addideris, putes incedere praefec- 10 turam. sunt, qui humore cellularam inmoderatisque ieiuniis, taedio 3 solitudinis ac nimia lectione, dum diebus ac noctibus auribus suis personant, uertuntur in [isXayyoXiav et Hippocratis magis fomentis quam nostris monitis indigent. plerique artibus et negotiationibus pristinis carere non possunt mutatisque nominibus institorum 15 eadem exercent conmercia non uictum et uestitum, quod apostolus praecipit, sed maiora quam saeculi homines emolumenta sectantes. et prius quidem ab aedilibus, quos ayooavoixovq Graeci appellant, 4 5 cf. Cicero, de off. 1 131 6 cf. Sallust. Hist. II 37 D. Quintil. i. 0. XII 9, 9. Lactant. Diuin. Inst. VI 18, 26 7 cf. Persius V 12 8 cf. Persius III 80 et 82 15 cf. *I Tim. 6, 8 1 conuersione G sanitate (uoluil uanitate) <V mutasse rfPB mutantis T familiares V (non eliam B) magis om.H auctas (s in ras.r],s.l.B)VB aug- mentataff augentJ' 2 inminuta estff inminutast (in et pr. t s.l.,alt. t eras.)n imminuta et GNt imminutas (s s.I.) B im(n D)minuta DCP minuant f 3 in uitro — comed. om.V uitreo G aurum — 9 trut. om.H atiro (0 in ras.)B commeditur CB turba T 4 ct] atque V nomina T sibi ex si N uendicant#B 6 similes] milites B ad]inC 7 fccundiam Da.c. aliisGB in altum sublatis G sublatum / umeris GN 8 conicientes DC stupen- tibusque *]DCP,BpA. terra D nra Na.c.m2 9 trutinant ;Vf rutinantur !P precedereff praefecturaG 10 umoreGa.c.iV amore»? numeroC uolueruntfl ccllul.Gcellol. Vcell. cet. inmoderatiqueiciunii(? lllectionist all. ae] et»?!f / 12 uert, in om.H iXBXayzoHav scripsi KEAANAONAN H mc(§ if)lan- ch(cG!Pa.c.B)ol(n SP)ian(m GCtB)cet, yppocr. Gn hipocr. H ypocr. cel. fomen- tis magis ¥ 13 plemmque G plaerique monachi 1' 14 mut, — 15 conmercia om.r institutorum Hl B,Da.c. stitutorumG 15eademon».ff commertiaC!P comercia B uictuum Nl uestium Np.c. bestium Na.c.t quod] sicut !f preci- pitapost. V 16 praeeepit VHD aemulom.»?emulani.# 17 et prius— p. 136, inuncautemom.r et om.vV quidem om.H aed. quosoni.ff ArOPANO- MOC D AGAROMOMOC (pr. MO s.l.) W ATOPANOMTC B arropuA'OmO.9 C YOPANOMOYE G agoranomos vNl agionanumos H; add, quos G quod H 136 Sancti Hieronymi uendentium cohercebatur rabies nec erat inpunc peccatum, nunc autem sub religionis titulo exercentur iniusta conpendia et honor nominis Christiani fraudem magis facit quam patitur. quodque pudet dicere, sed necesse est, ut saltim sic ad nostrum erubescamus dedecus, publice extendentes manus pannis aurum tegimus et 5 contra omnium opinionem plenis sacculis morimur diuites, qui 5 quasi pauperes uiximus. tibi, cum in monasterio fueris, haec facere non licebit et inolescente paulatim consuetudine, quod primum cogebaris, uelle incipies et delectabit te labor tuus oblitusque praeteritorum semper priora sectaberis nequaquam considerans, 10 quid alii mali faciant, sed quid boni tu facere debeas. 17. Neque uero peccantium ducaris multitudine et te pereur- tium turba sollicitet, ut taoitus cogites : quid ? ergo omnes peribunt, qui in urbibus habitant? ecce illi fruuntur suis rebus, ministrant ecclesiis, adeunt balneas, unguenta non spernunt et tamen in om- 15 nium flore uersantur. ad quod et ante respondi et nunc breuiter respondebo: me in pracsenti opusculo non de clericis disputare, sed monachum instituere. sancti sunt clerici et omnium uita lauda- 2 bilis. ita ergo age et uiue in monasterio, ut clericus esse merearis, ut adulescentiam tuam nulla sorde conmacules, ut ad altare Christi 20 9 cf. Phil. 3, 13 1 uendentes H cohcrcebantur OH coercebatur D cocrcebant C coherce- tur Na.c.mi nunc] in hanc D 2 autem] enim H exercent FHNt con- mercia JY>»? honor— 6 opin. om.V 3 hominisG fraudcm— pat.] fecit frau- dulentum magis quam absolutum H facit] fc»»t W quodque] quod na.c. VB 4 est om. !P saltim VHDV saltem cel. 5 puplicc HD ; add. et N manum H manuO aurum pannis GH teximus IJ?P tegitur DC 6 omnem G,fa.c. hominum B saculis Ga.c.B saeculis H moriuntur /' qui om.H 7 pau- p?ris uixerant V monast.] folio amisso desinil !P 8 licebis l licet G in- oliscentc V inbellcnt te H paulispcr H prius Nt 10 sectaueris GH,Da.c.m2 nequaq. consid.] qui profecere studet, non consideret 7' 11 mali alii F ma- le OH faciunt G tu boni // tu bene V boni ille r debeat J 1 12 te om.C 13 ut] et VH 14 illi] ipsi H rebus] add, ct de ipsis H 15 adeunt om.H balnea Nt balncarum // fomenta H 10 flores Nl orc H,Bp.r. uersantes D pr. et om.HD respondi] It l 17 rcspondeo g praescnte opuscolo V 18 in- struere Ip.c.mZH omni D laudabiles GB,Dp.c.m2 19 ergo] add. et B uiue — mer.] si in mon. uiucns cl. cssc dcsideras, ita te cxhibe, ut hoc uitae me- ritis consequaris, id cst /' ut clcr. esse mcr. om.V 20 pr. ut] ct G adulesc. OD adulisc. r>]H adolesc. cet. nulla— conmac,] nullam libidinis sorde maculisT Epistula CXXV 16-18 137 quasi de thalamo uirgo procedas et habeas de foris bonum testi- monium feminaeque nomen tuum nouerint, uultum nesciant. cum ad perfectam aetatem ueneris, si tamen uita comes fuerit, et te uel populus uel pontifex eiuitatis in clerum adlegerit, agito, quae s clerici sunt, et inter ipsos sectare meliores, quia in omni condicione et gradu optimis mixta sunt pessima. 18. Ne ad scribendum cito prosilias et leui ducaris insania. multo tempore disce, quod doceas. ne credas laudatoribus tuis, immo inrisoribus aurem ne libenter adcommodes, qui cum te adu- 10 lationibus fouerint et quodam modo inpotem mentis effecerint, si subito respexeris, aut ciconiarum deprehendas post tc colla curuari aut manu auriculas agitari asini aut aestuantem canis protendi linguam. nulli detrahas nec in eo te sanctum putes, si ceteros la- ceres. accusamus saepe, quod facimus, et contra nosmet ipsos diserti 15 in nostra uitia inuehimur muti de eloquentibus iudicantes. testu- 2 dineo Grunnius incedebat ad loquendum gradu et per interualla quaedam uix pauca uerba capiebat, ut eum putares singultire, non proloqui. et tamen, cum raensa posita librorum exposuisset struem, adducto supercilio contractisque naribus ac fronte rugata 1 cf. 1 Tim. 3, 7 3 cf. IV Rcg. 4, 16 11 cf. Persius I 58-60 16 Grunnius] scil. Rufinus 1 talamo Ga.c.B foras H 2 fe(fae »j)minaequae ( — nae quae V) VHD nouerunt B nouerit Ta.c. et uultum GHNi ct uultum tuum 5 nesciunt t cum— 4 adlegerit] si clericus ordinatus fueris T 4 populi G ciuitatis om.G rlcrum GVB clero HNl clericum DC adlcgerit (it in ras.m2B)GB allegerit V adlegerint D allegerint C alligauerint H elegerit N elcgerint l age T 5 con- dictione V 7 nec VB caue nc T prosilias Fp.c.m2GN B prosileas cet. leue ra.c.m2v 8 nec r>]NlB 9 inrisoribus tuis T derisoribus tuis H ne] non G, om.H qui— 131inguamon».r qui cum]quicumque#fl adol. vHN ,Ba.c.m2 10 fouerit H et quodam in ras.mZB ct codem H effecerint (ecerint in ras.m2) H efficerint VHD fecerintG 11 cyconiorum D coniarum H depraehendis DB deprchendes g pos tc H Nl postea D 12 auriculaff aures GvNt asini om.H aestuantis Nt cani / 13 nulli] numquam ulli T te sanctum] spm to H sanctiorem T 14 quae H nosmed NIB disserti DB deserti vHN,ta.c. de- sertores T 15 multi GH loquentibus G testud.— p. 138, 11 adplic. om.Nl testudinisH testugine G 16 grunniosff grunius V agrunniusG incedebant H ad] et ad H gradum H et om.H 17 quaedam] seij. in mg. m2 murmor (wi mij.inj. scripsitm2 : et per intcrualla qtiacdam murmor)»? parua B carpe- \mt DC singultareG 18 non proloqui om.H praeloqui B 19 struem om.H in struem 0 »*struem B 138 Sancti Hieronymi duobus digitulis concrepabat hoc signo ad audiendum discipulos prouocans. tunc nugas meras fundere ct aduersum singulos decla- mare: criticum diceres esse Longinum censoremque Romanae facundiae notare, quem uellet, et de senatu doctorum excludere. 8 hic bene nummatus plus placebat in prandiis. nec mirum, qui s multos inescare solitus erat factoque cuneo circumstrepentium garrulorum procedebat in publicum intus Kero, foris Cato, totus ambiguus, ut ex contrariis diuersisque naturis unum monstrum nouamque bestiam diceres esse conpactam iuxta illud poeticum: prima leo. postrema draco, media ipsa chimaera. 10 19. Numquam ergo tales uideas nec huiusce modi hominibus ad- pliceris, ne declines cor tuum in uerba malitiae et audias: s e d e n s aduersus fratrem tuum detrahebas et aduer- sus filiummatris tuae ponebas scandalumet iterum: filii hominum dentes eorum arma etis sagittae et alibi : molliti sunt sermones eius super oleum et ipsi sunt iacula et apertius in Ecclesiaste: si mordeat serpens in silentio, sic, 2 q u i fratri suo occulte detrahit. sed dicis: ipse non 10 cf. Homer. II. VI 181 12 cf. Ps. 140, 4 *Ps. 49, 20 15 Ps. 56, 5 16 Ps. 54, 22 18 *Ecclc. 10, 11 1 digitis B concinnabat H hoc] quo // signum ? disc. suos Q 2 tunc — fundere om.II thunc Gp.c. tum C meras] suas G aduersos H 3 criticumfV triticum H creticum t]DB crclicum C dicerc *]II disceres B cen- soresque G ccnsorinumque DCB rome H 4 facundiae otn.H uellit H doctorem DB 5 numeratus // praediisO quis H si qui C 6 multas B increpare GD solutos vH solutus Bp.c. fucrat V que om.g 7 et procede- bat C proccdit Va.c.mS intro H cathon H gotus (innuj.m2 1 totus) B Dnouaniff conpactum// 10 priinofV draccoO cymera GlDC cimeraffB 11 ne V huiusmodi C 12 nec nDCB ct] ne s.l.m2N 13 pr. aduersum Nt detrah.] loquibaris V loquebaris 5 alt. aduersu(a<id. s s.l.)H aducrsum Nt 15 fili GH 16 eius] eorum NIB 17 et ipsa H ipsi autcm HDCB aper- tius] iterum // 18 ecc(c »7)lesiastc VC ac(e tB)ce(e //)lesiasten HDNtB a(eras.)e- clcsiastes G si] sicut r\ sicnt (s.i ra2) si mordet V serpcns] scmper H 19 occulte] in occulto vH detrahet GqD detraet C sed dicis— p. 139, 14 siccatur] non dicas: ego non detraho, alios loquentes (stq. ras. 2 lili.) uitarc non possum. quia, si detiactator tristem faciem uiderit audientes (ex — tis), ilico conticescit, pallet uultps, haerent labia, saliua siccatur /' dices DC dicit t ipsc] ego r Epistula CXXV 18-19 139 detraho, aliis loquentibus facere quid possum?' ad excusan- das exousationes in peccatis ista praetendimus. Chri8tus arte non luditur. nequaquam mea, sed apostoli sen- tentia est: nolite errare; deus non inridetur. ille 5 in corde, nos uidemus in facie. Salomon loquitur in Prouerbiis: uentus aquilo dissipat nubes et uultus tristis linguas detrahentium. sicut enim sagitta, si mittatur 3 contra duram materiam, nonnumquam in mittentem reuertitur et uulnerat uulnerantem illudque conpletur: facti sunt mihi 10 in arcum prauum et alibi : qui mittit in altum lapidem, recidet in caput eius, ita detractator, cum tristem faciem uiderit audientis, immo ne audientis quidem, sed obturantis aures suas, ne audiat iudicium sanguinis, ilico con- ticescit, pallet uultus, haerent labia, saliua siccatur. unde idem 4 15 uir sapiens: cum detractator i bus, inquit, non con- miscearis, quoniam repente ueniet perditio eorum; et ruinam utriusque quis nouit? tam scilicet eius, qui loquitur, quam illius, qui audit loquentem. ueritas angulos non amat nec quaerit susurrones. Timotheo to dicitur: aduersus presbyterum accusationem cito ne receperis. peccantem autem coram omnibus argue, ut et ceteri metum habeant. lPs.140,4 4Gal.6,7 5 cf. I Reg. 16, 7 6 *l>rou. 25, 23 9*Ps.77,57 10*Eccli.27,28 13cf.*Esai.33,15 15*Prou.24,21-22 20*ITim.5,19-20 1 traho II quid facere C quid facerc quid D possumus N 2 excusati- onis C — ne l 3 ludit H inluditur V,Np.c.m2 deluditur DCB; add. nec ucritas angulos habet B (c/. 19) 4 est] add. f rs II noli N dns enim B 5 uide- mus] cum H faciae Va.r.N salamon II 7 linguam detrahentem H 8 ma- theriam B materiem VHD in] &ANp.c.m2l in in V reucrtetur C 10 peruer- sum H mittet D 11 rccidit Nt,Bp.c. rcsidet 0 recadit H in] super H detractator (ex — tur m2J') Vl detractatio 0 detractor cel. 12 ncc H,Bp.c. all. audientes V 13 opturantis/7 obturantes n obdurantis Gp.c.DB ne] necff ut non Nt conticiscit H conticiscet Gy 14 palleat H pallent D pallente C idem om.Nt 15 detractat. Gy detract. cet. non] ne VDC,Bin ras.m2 con(c5 Binras.m2)misc. GvB misc. cet. 16 uenit HNt 17 ruina H utris- que G quis nouit om.H 18 quam] seq. ras.3lilt.D 19 amas (s eras.)t habet B nec quaetit sus. om.H quaeret G susurros G (ex surros) VNI 20 aduersum VC cito acc. G 21 cito om.H ne] non V rcciperis H reci- piris ex recipias m2v peccantes6'( 22 ct om.VHDC timorcmft 140 Sancti Hieronymi 5 non est facile de perfecta aetate credendum, quam et uita praeterita defendit et honorat uocabulum dignitatis, uerum, quia homines sumus et interdum contra annorum maturitatem puerorum uitiis iabimur, si me uis corrigi delinquentem, aperte increpa, tantum ne occulte mordeas ;corripiet me iustus in miseri-s cordia et increpabit me, oleum autem pecca- toris non inpinguet caput meum. quem enim diligit dominus, corripi t, flagellat autem om- nem filium, quem recipit. etper Esaiam clamat deus : populus meus, qui beatos uos dicunt, sedu-io cunt uos et semitas pedum uestrorum sup- 6 plantant. quid enim mihi prode est, si aliis mala mea referas, si me nesciente peccatis meis, immo detractatiombus tuis alium uulneres et, cum certatim omnibus narres, sic singulis loquaris, quasi nulli alteri dixeris? hoc est non me emendare, sed uitio tuo is satisfacere. praecepit dominus peccantes in nos argui debere se- creto uel adhibito teste et, si audire noluerint, referri ad ecclesiam habendosque in malo pertinaces quasi ethnicos et publicanos. 20. Haec expressius loquor, ut adulescentem meum et linguae et aurium prurigine hberem, ut renatum in Christo sine ruga et 2« 5 Ps. 140, 5 7 *Prou. 3, 12 ct *Hebr. 12, 6 10 *Esai. 3, 12 15 cf. Matth. 18, 15-17 20 cf . Eph. 5, 27 1 facile] add. aliquod crimen T prouectaff cred. — 2uocab. om.G qaemV 2 honorat] honor et T ornat Nl dignit.] add. aliquid credere O 4 corregire ra.c.m2 corrigerer*p.c.»»2,CBcorregere V increpatfl 5 me mordeas'7, Bp.c. corripiet— 11 suppl. omT 6 increpabit CNB — uit cet. me om.O 8 deus V flagellat (^taor tyo£)(> castigat ce<. 9recepitC et— deus om.DC esayam tB isaiam H dominus g 10 dicant D seducunt om.V 11 semitas om.H pe- duum VD subuertunt DCB 12 prode est G prodest cel. si] add. me nesciente T referas mea g proferas H 13 si— 15 dixeris om.r nescien- temD sciente# peccatis] malisff detractat. GV detract. cel. alterum V 14 cum ex non V,om.GDC hominibus B narrans V sic ex sin D nec H 15 dix. altcri g altcri] alii H,om.G non est Vv suo G 16 praecipit CNt, Bp.c. os D arguit (t exp.) B arguere V 17 uel] uel si G habito C et si om.G et] ut N,om.V audiere C ausscultare (stc)Zf noluerit HD,Na.c. ad eclesiam referri G referre V ndom.D 18 habendosque (osque in ras.m2) B habendique D malum V quasi] sicut £ et publ. om.H 19 hec inras.m2B prae(e Qssius vNl,Ba.c.m2 presidia H loquar vDB adulesc. GD adulisc. H adolisc. V adolesc. cel. lingua H,Da.c.m2 20 ut] et B Epistula CXXV 19-20 141 raacula quasi pudicam uirginem exhibeara sanctamque tam mentc quam corpore, ne solo nomine glorietur et absque oleo bonorum ope- rum extincta lampade excludatur ab sponso. habes ibi sanctum 2 (ioctissimumque pontificem Proculum, qui uiua et praesenti uoce t nostras scidulas superet cotidianisque tractatibus iter tuum dirigat nec patiatur te in partem alteram declinando uiam relinqucre re- giam, perquam Israhelad terrani repromissionis properans se trans- iturum esse promittit. atque utinam exaudiatur uox ccclesiac con- plorantis : domine, pacem da nobis; omnia enim 10 reddidisti nobis. utinain, quod renuntiamus saeculo, uolun- 3 tas sit, non necessitas, et paupcrtas habeat expetita gloriam, non inlata cruciatum. ceterum iuxta miserias huius temporis et ubique gladios saeuientcs satis diues est, qui pane non indiget, nimium potens, qui seruire non cogitur. sanctus Exuperius, Tolosae epi- is scopus, uiduae Saraptensis imitator, esuricns pascit alios et ore pallentc ieiuniis fame torquetur aliena omnemque substantiam Christi uisceribus erogauit. nihil illo ditius, qui corpus domini ca- 4 nistro uimineo, sanguinem portat uitro, qui auaritiam proiecit e templo, qui absque funiculo et increpatione uendentium columbas, 2cf.Matth. 25,1— 13 6 cf. Num. 21, 22 9*Esai.26,12 locf.IIIReg. 17, 8—24 19 cf. Matth. 21, 12—13 ete. 1 quasi in pndicam C sanctaraque] castara lC,B in ras.mZ 2 nec H 3 lanipada DC,B{— aep.c.) abs (s eras.)N&C ibi] istic j 5 scidolas 1 sce- dulas HCB sedulas D schedulas j superat H cott. GH quot. CB que om.t]Nt 6 ne 1 patietur G,N (super ras.m2) te om.D partem aliam DB partem ali- quam 1 partc alia H declin. — 7 tcrramtn mo.tn/. 1 7ysrahelB prornissio- nisG 8 promittat HC conprob. // compar. (implor. C 9pacemtuam»? omnia — 10 nobis om.H 10 dedisti Ga.c.DC renuntiauimus H uoluntas (n tn ras. tn2)B 11 expetitam D expeditam Nt expectata H gloria V 12 inlatam G la- taC ceterumom.r iusta l miseriam/)/J ibiqueD 13gladiusra.c.m2»?fl saeuientis V e st in mg.V panem ra.c.Gl indigit Fa.c.m2 ; add. milio {del.)B et nimium H 14 potens] add. est codd.praeterrG sanctus— 15 imit.] qui dci praeceptacusto(ea:um2)ditr exsuperius *)N B exsuperantius H tolosa Ga.c.m2 to(ei tu)lose B 15 saraptcnis /> sareptensisC saraptcne// sareptene Nt imi- tatur f\H immitato(s.(. u)r B csuricm Bp.c.m2 cxemplo qui esuriens // 16 que om.H 17 uisc.] paupcribus inras.m2B erogat T erogabit D nihil — p. 142, 3 uicino] si ad clericatum perueneris, eorum F illi C,Ba.c. corp. dom. om.G 18 portauit »?ff W inuitroDCB qui] q; // proicitfleiecit'?// e] de GDC,tBa.r. 19 qui om.Nt increp.] add. cathcdras g 142 Sancti Hieronymi iil est ilona spiritus sancti, mensas subuertit mammonae et nummu- lariorum aera dispersit, ut domus dei domus uocaretur orationis » et non latronum spelunca. huius e uicino sectare uestigia et cete- rorum, qui uirtutum illius similes sunt, quos sacerdotium et humi- liores facit et pauperiores, aut, si perfecta desideras, exi cum 6 Abraham de patria et de cognatione tua et perge, quo nescis. si habes substantiam, uende et da pauperibus, si non habes, grandi onere hberatus es; nudum Christum nudus sequere. durum, grande, difficile, sed magna sunt praemia. CXXVJ. i, AD MARCELLINUM ET ANAPSYCHIAM. Dominis uere sanctis atque omni officiorum caritate uenerandis filiis Marcellino et Anapsychiae Hieronymus in Christo salutem. 5 cf. Gen. 12, 1 7 cf. Matth. 19, 21 etc. 1 sancti spir. »)C mensasque CB mamonae(e) GCN 2 disperdit G dom. uocaretur orat. GCl uocaretur dom. orat. B dom. uocetur orat. HDN dom. orat. uocetur V 3 huius to uicini D huiuscemodi uicini B et ceterorum — 1 sunt. om.V 4 similis H quos ex qui B sacerdotum D pauperes fecit et humilioris T 5 fecit Dl paupcres rDCB,Va.c. aut si— 6 nescis om.V desideres D 6 patria tua V e t de cogn. tua s.l.t] alt. de om.CN 7 uinde VnH grandei 1 »? 8 oneri H honere G (h s.l.,eras.) IB honore T est H nudum — sequcre om.H xpm nudam cruccm xpi /' nudus] nudum C 9 set l praemia] add. explicit cpistula sci hieronimi presbitcri ad rusticum H A = Berolinensis lal. 17 s. IX. • i = Parisutus 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX— X. M = Caloniensis 60 s. IX— X. I = Vaticanus lal. 341 s. X—XI. X) = Parinnus nouv. acq. lat. 1444 s. XI. B = Berohnensis lal. 18 s. XII. haec epislula est inter Auguskni epistulas CLXV (pars III p. 541 Goldbacher). in codicibus ADMB saiulationi hi tituli praemittwilur ■' hieronimus marcello et anapsichie A hieronimus marccllino et anabsychie D incip epis sci hier ad mar- ccllinfl et anapsychie (s.l. i) M marcello et anapsye; B 12 ueris A 13 marcello Al anapsycie j anapsiciciae t) anapsie B ieronimus B Epistula CXXV 20-CXXVI 1 143 1. Tandem ex Africa uestrae litteras unanimitatis accepi et non paenitet inpudentiae, qua tacentibus uobis epistulas meas frequen- ter ingessi, ut rescriptum mererer et uos esse sospites non aliis nun- tiantibus sed uestro potissimum sermone cognoscerem. super 2 s animae statu memini uestrae quaestiunculae, immo maximae eccle- siasticae quaestionis, utrum lapsa de caelo sit, ut Pythagoras philo- sophus omnesque Platonici et Origenes putant, an drcoQQOia dei substantiae, ut Stoici, Manicheus et Hispana Priscilhani heresis suspicantur, an in thesauro habeantur dei olim conditae, ut qui- lo dam ecclesiastici stulta persuasione confidunt, an cotidie a deo fiant et mittantur in corpora secundum illud, quod in euangelio scriptum est: pater meus usque modo operatur et ego o p e r o r, an certe ex traduce, ut Tertulhanus, Apollinaris et maxi- ma pars occidentalium autumat, ut, quomodo corpus ex corpore, ls sic anhna nascatur ex anima et simih cum brutis animantibus con- dicione subsistat. super quo quid mihi uideretur, in opusculis 3 contra Rufinum olim sciipsisse me noui aduersus eum libellum, quem sanctae memoriae Anastasio, episcopo Romanae ecclesiae, dedit, in quo lubrica et subdola, immo stulta confessione, dum auditorum 20 simplicitati inludere nititur, suae fidei, immo perfidiae, inlusit; quos libros reor sanctum parentem uestrum habere Oceanum. olim enim editi sunt multis Rufini libri aduersus nos calumnias respuen- tes. certe habes ibi uirum sanctum et eruditum Augustinum epi- 12 loh. 5, 17 1 affrica A un(i eras.)animitatis M non me B non meae t) 2 paeni- tetom.t) 3 ingressi $,ABa.c.,Ma.r. sospites (it s.l.m2A) esse Al sospes AM a.c.m2,f)D 4 potissimo AMBa.c.,lD 5statum.4gDM 6 caelis A sit s.l.B philos.] philo A^Dl 7 origenis Aa.c.m2 an dndgQoia Goldb. anaporria l) an aponoea (tn n allera linea speciem lillerae r praebet) B anima porro ea (porro ca exp.el s.l. alia pars m2M) A%DM an illapsa cx l an a propria 5 8 substantia Ap.c.m2l hispana duo codd. Goldb. hyspania B hispaniae (— e) Al,Mp.c.m2 hispanus ac t) spaniae (— e) lD,Ma.c.m2 hereses Ma.c.m2lt) 9 suspicantur (nexp.)M reconditaeJ quidem % 10 ecclesiasticae D 12 ego] eo J 13 tertulianus A tullianus 3 14 autumant B 16 uideretur t) uidetur (uidea- tur Mp.c.m2) cet. 17 olim t)B,om.cel. aduersum j eum ex cum m2A quem ex quae A 18 dedit t)B edidit cel. 20 nit. illudere B 22 multis (sc. uerbis = aus/uhrlich)] multi A multas l rufinis D libri t),Bp.r. libris cet. aduersas Al,Mp.c.m2 nos t)B,om.cel. respondentes f 144 Sancti Hicronymi scopum, qui uiua, ut aiunt, uoce doceie te poterit et suam, ininio per se nostram, explicare sententiam. j 2. Ezechielis uolumen olim adgred i uolui et sponsionem creberri- mam studiosis lectoribus reddere, sed in ipso dictandi exordio ita animus meus occidentalium prouinciarum et maxime urbit. Romae 5 uastatione confusus est, ut iuxta uulgare prouerbium propriuni quoque ignorarem uocabulum, diuque tacui sciens tempus esse lacri- 2 marum. hoc autem anno, cum tres explicassem libros, subitus iin- petus barbaroruni, de quibus tuus dicit Uergihus: 1 a t e q u e u a- gantes Barcaei et sancta scriptura de Ismahel: contran faciem omnium fratrum suorum habitabit, sic Aegypti limitem, Palaestinae, Phoenices, Syriae percucurrit ad instar torrentis cuncta secum trahens, ut uix manus eorum miseri- _ cordia Christi potuerimus euadere. quodsi iuxta inchtum oratorem silent inter arma leges, quanto magis studia scriptu- u rarum, quae et librorum multitudine et silentio ac librariorum sedulitate, quodque uel proprium est, securitate et otio dictantium 8 indigent! duos itaque hbros misi sanctae filiae meae Fabiolae, quo- rum exempla, si uolueris, ab ipsa poteris mutuari; pro angustia quippe temporis alios describere non potui. quos cum legeris et 29 uestibula uideris, facihs coniectura erit, qualis ipsa futura sit donius. sed credo in dei misericordia, qui nos adiuuit in difficillimo prin- cipio supra dicti operis, quod ipse adiuuet et in paene ultimis pro- phetae partibus, in quibus Gog et Magog bella narrantur, et in ex- tremis, in quibus sacratissimi et inexplicabilis templi aedificatio, II uarietas mensuraque describitur. 9 Uergil. Aen. IV 42 sq. 10 *Gen. 16, 12 15 cf . Cicero pro Milone 10 (1 1) 24 cf. Ezech. c. 38 et 39 25 cf. Bzech. c. 40—48 2 per se nostram] pseuam (= perscueram) B 5 maximae t) 7 ignorareD ignoremB 8subito4 9 tuis j uirgilius.4!t)B,.Mp.c.m2 longe lateque 1) 10 barchaei DM barchei l\j brachei j barthei A bacchci B sancta inquid 9 11 tuorum XjB habitauit D — bis t) 12 Phoenices f phoenicis t) foenicis D phenicis AMIB fenicis 5 percurrit t) 14 potueri l) oratore J 16 silet A legis j lex ex lis m2A annales l quanta B litterarum l 16 quae om.t) multitudo t) alt.ets.l.B silentium t) ac om.t) 17 sed utilitatis t) quo- que n quod ex quc B uel t)B,om.cel. securitatis t) 18 libro g 19 exem- plaria Mp.c.m2 mutuarc B 20 describe j legeris] geris A 21 sit fut. 5 22 misericordiam A$D,Ma.r. 23 operis ex opera m2A quo J pcnultimis M v .r.lt,B 24gogexcog4 in s.l.M 25 sacratissima M Epistula CXXVI 2-CXXVII 1 3. Sanctus frater noster Oceanus, cui uos cupitis commendari, tantus ac talis est et sic eruditus in lege domini, ut absque nostro rogatu instruere uos possit et nostram super cunctis quaestionibus scripturarum pro modulo communis ingenii explicare sententiam. 5 incolumes uos et prolixa aetate florentes Christus deus noster tu- eatur omnipotens, domini uere sancti. CXXVII. AD PRINCIPIAM UIKGINEM DE UTTA SANCTAE MARCELLAE. 10 1. Saepe et multum flagitas, uirgo Christi Principia, ut memo- riam sanctae feminae Marcellae litteris recolam et bonum, quo diu fruiti sumus, etiam ceteris noscendum imitandumque describam. satisque doleo, quod hortaris sponte currentem et me arbitraris in- digere precibus, qui ne tibi quidem in eius dilectione concedam » multoque plus accipiam quam tribuam beneficii tantarum recor- datione uirtutum. nam ut hucusque reticerem et biennium praeter- % irem silentio, non fuit dissimulationis, ut male aestimas, sed tristi- tiae incredibilis, quae ita meum obpressit animum, ut melius iudi- carem tacere inpraesentiarum, quam nihil dignum illius laudibus 80 dicere. neque uero Marcellam tuam, immo meam et, ut uerius 3 loquar, nostram, omniumque sanctorum et proprie Romanae urbis inclitum decus, institutis rhetorum praedicabo, ut exponam in- lustrem familiam, alti sanguinis dccus et stemmata per consules 2 tantos g ac] etg 3 instruere] doeere B nostra j uestram B 5 incolomes A,Ma.c.m2 ets.l.B dns jB 6 doniine J ueri A sancti] add. explicit epis sci hieron ad marcellinu et anapsych M A = Berolinensis lat. 17 s. IX. D = Vaticanus lal. 355 + 356 s. IX— X. B = Berolinetisis lat. 18 s. XII. ad principiam (de eras.D) uirginem (om.B) de uita sanctae(— e D) marcellae (-e . hieronimus D)ADB\ Hieromjmi nomen exhibet tilulus in D 12 sunius] fuimus B 13or«tarisA 14 conceda (a inras.mS) B 16 sil. praet. B 17 existimas g tristicia B 19 dignum] add. in m2B 21 pro- pri§DB 22inditum£> rethorum codd. 23 familiam] rotiliam B decus] genus B stemmata (ta del.m2)A per consules B proconsules D proconsulis A (i ex e m2) LVI. Hieton. Epist. III, H i 1 b e r g. 10 r 146 Sancti Hieronymi i et praefectos praetorio decurrentia. nihil in illa laudabo, nisi quoil proprium est et in eo nobilius, quod opibus et nobilitate contemp- ta facta est paupertate et humilitate nobilior. 2. Orbata patris morte uiro quoque post nuptias septimo lhense priuata est. cumque eam Cerealis, cuius clarum inter consu- s les nomen est, propter aetatem et antiquitatem familiae et insignem — quodmaximeuiris placere consueuit — dccoremcorporis acmoruni temperantiam ambitiosius peteret suasque longaeuus polliceretur diuitias et non quasi in uxorem sed quasi in filiam uellet donationem transfundere Albinaque mater tam clarum praesidium uiduitati do- 10 mus ultro appeteret, illa respondit : l si uellem nubere et non aeter- nae me cuperem pudicitiae dedicare, utique maritum quaererem, 2 non hereditatem'. illoque mandante posse et senes diu uiuere et iuuenes cito mori eleganter lusit: 'iuuenis quidem potest cito mori, sed senex diu uiuere non potesf. qua sententia repudiatus exem- is plo ceteris fuit, ut eius nuptias desperarent. legimus in euangelio se- cundum Lucam: et erat Anna prophetissa, filia Phanuhelis, de tribu Aser et haec prouectac aetatis in diebus plurimis. uixeratque cum uiro annis septem a uirginitate sua et erata» u i d u a a n n i s o c t o g i n t a quattuor n e c r e c e d e- bat de tcmplo ieiuniis et obsecrationibus ser- u i e n s n o c t e a c d i e. nec mirum, si uidere meruit saluato- 8 rem, qucm tanto labore quaerebat. conferamus septem annos septeni mensibus, sperare Christum et tenere, natum confiteri et in crucifi- 24 xum credere, paruulum non ncgare et uirum gaudere regnantem: noii facio ullam inter sanctas feminas differentiam, quod nonnulli mter sanctos uiros et ecclesiarum principes stulte facere consue- 17 *Luc. 2, 36-37 1 perfectos A praetorii Bp.c.ml pretoria Ap.c.m2 decurrentium B 2 in om.g quo B 4 orba j pre nuptias Aa.c.mZ praenuntias D 5 c§re- alis D cer§ali(a<M. s m2)A 6 alt. et del.m2A 7 ob(s.(.jn2)decorem A 8 lon- giuus (all. u eras.)A,om.B 9 filio (add. s s.l.m2)B 10 uiduitati scripsi ui- duitate codd. uiduataeg 11 me cup. aet. g 12 ded. pud. B 14 iuuenes] iu- uenis Ap.c.ml iuucnis] iuuenes Aa.c.mZ ;add. ct s.l.m2 A 17 lucanZ) 18 fa- nuhelis A phanuei B 19 quae (a exp.) A 20 uiro suo B eia^add. ts.l.m2)A 22 seruiens domino B domino seruicns g 23 dic ac nocte B &c]etD meruerit A 27 fem. sanctas B 28 consucuerunt D Epistula CXXVII 1—3 147 tm% sed illo tcndit adsertio, ut, quarum unus labor, unum et pracmium sit. 3. Difficile est in maledica ciuitate et in urbe, in qua orbis quondam populus fuit palmaque uitiorum, si honestis dctraherent 5 ct pura ac munda macularent, non aliquam siuistri rumoris fabulam trahere. unde quasi rem difficillimam ac paene inpossibilem optat propheta potius quam praesumit dicens : b e a t i i n m a c u 1 a t i in uia, qui ambulant in lege domini, inmaculatos in uia huius appcllans saeculi, quos nulla obsceni rumoris aura ma- to cularit, qui obprobrium non acccpcrint aducrsus proximos suos. dc 2 quibus et saluator in cuangelio: e s t o, inquit, beniuolus — siue bene sentiens — de aduersario tuo, dum es cum illo in uia. quis umquam de hac mulierc, quod dis- pliceret, audiuit, ut crederet? quis credidit, ut non magis se ipsum 15 malignitatis ct infamiac condemnaret ? ab hac primum confusa gen- tilitas est, dum omnibus patuit, quae essct uiduitas Christiana, quam et conscientia et habitu promittebat. illae enim solent purpurisso 8 et cerussa ora depingerc, scricis nitere uestibus, splendere gemmis, aurum portare ceruicibus et auribus perforatis Rubri Maris pre- 20 tiosissima grana suspendcrc, flagrare mure, ut tandem domi- natu uirorum se caruisse laetentur quaerantque alios, non quibus iuxta dei sententiam seruiant, sed quibus impcrent. unde et pauperes ' eligunt, ut nomcn tantum uirorum habere uideantur. qui patienter riuales sustineant, si musitauerint, ilico pioiciendi. nostra uidua 4 25 talibus usa est uestibus, quibus obstaret frigus, non membra nu- daret, aurum usque ad anuli signaculum rcpudians et magis in 7 Ps. 118, 1 10 cf. Ps. 14, 3 11 *Matth. 5, 25 22 cf. Gen. 3, 16 1 unus est DB unum ex unus mlA sit et praemium /i 3 male- dicta (t exp.) B maledico D orbis] add. hcu B 4 populis A 6 contra- here g ac] ct g 9 huius saec. in uia app. B appellant saeculi A saeculi appellat g obscenoA maculauerit B 10 acccperit ABa.c.m2 11 et om.g 13 in uia cum ilto g 14 audiuit] '/'('•/. quis audiuit B credidit] credit A all. ut] aut AD 17 habitus A illae] aliae B 18 si(sX e ni2)rycis (yin ras. m1)A 20 grana] gratia A flagare D fraglare Bp.e.mZ f ragrare g murc] add. et sic maritos plangere B maritos ita plangerc g 21 uirorum scripsi eorum codd. 23nomcnom.B uirosfl 24 riuales] omnia B muss. £ nostram D nostrum Aa.c.mi uiduam Aa.c.m2D 25 uestibus est B ostarct opta- ret Ba.c.mZ arceretg 10* 148 Sancti Hieronyrai uentribus egenorum quam in marsuppiis recondens. nusquam sine matre, nullum cleiicorum ct monachorum — quod amplae domus interdum exigebat necessitas — uidit absque arbitris. semper in comitatu suo uirgines ac uiduas et ipsas graues feminas habuit sciens ex lasciuia puellarum saepe de dominarum moribus iudicari s et, qualis quaeque sit, talium consoitio delectari. 4. Diuinarum scripturarum ardor incredibilis, semperque can- tabat: in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem t i b i, et illud de perfecto uiro : et in lege domini uoluntas eius et in legc eius mcdita-u bitur die ac nocte meditationem legis non replicando, quae scripta sunt, ut Iudaeorum aestimant pharisaei, sed in opere intellegens iuxta illud apostolicum : siue comeditis siue bibitis siue quid agitis, omnia in gloriani domini facientes et prophetae uerba dicentis : a m a n- 11 datis tuis intellexi, ut, postquam mandata conplesset. 2 tunc se sciret riiercri mtellegentiam scripturarum. quod et alibi legimus : quia coepit Iesus facere et docere. erubescit enim quamuis praeclara doctrina, quam propiia reprehen- dit conscientia, frustraque lingua praedicat paupertatem et docet u elemosynas, qui Croesi diuitiis tumet uilique opertus palliolo pugnat contra tineas uestium sericarum. moderata ieiunia, carnium absti- nentia, uini odor magis quam gustus propter stomachum et frequen- tes infirmitates. raro procedebat ad publicum et maxime nobilium matronarum uitabatdomus, ne cogeretur uidere, quod contempserat, ti apostolorum et martyrum basilicas secretis celebrans orationibus 3 et quae populorum frequentiam declinarent. matri in tantum oboe- diens, ut interdum faceret, quod nolebat. nam cum illa suum dili- geret sanguinem et absque filiis ac nepotibus uellet in fratris 8 Ps. 118, 11 9 *Ps. 1, 2 13 *I Cor. 10, 31 15 Ps. 118, 104 18 *Act. 1, 1 23 cf. I Tim. 5, 23 1 marsupiis fi 2 et] aut f 4 uid. ac uirg. B 5 ex] et A 7 ariior eratf 9 pfeeto D lllegitvlD non in repl. B 12 ut s.l.A existimantf 13 comedetis Aa.c.m2 14 bib. siue quid] aliquid B omnia] a misericordia A gloria B 18 quia] quae B cepit codd. 19 et erubescit {om. enim) B 20 eius lingua g (sed lingua est ablatiuus) 21 elemosinas B elymosinas A eleemosynas g pallio AD 22 siricarum Aa.c.m2;add. illi erant £ 25 do- mos B 26 secretas AD 28 negligeret g 29 ac] et j 29 uelit Aa.c.mi Epistula CXXVII 3-5 149 liberos uniuersa conferrei, ista pauperes eligebat et tamen raatri contraire non poterat montfia et, quicquid supellectilis fuit, diuitibus peritura concedens magisque uolens pecuniam perdere quam paren- tis animum contristare. i 5. Nulla eo tempore nobilium feminarum nouerat Romae propo- situm monachorum nec audebat propter rei nouitatem ignomini- osum, ut tunc putabatur, et uile in populis nomen adsumere. haec ab Alexandrinis sacerdotibus papaque Athanasio et postea Petro, qui persecutionem Arrianac hereseos declinantes quasi ad tutissi- le mum communionis suae portum Romam confugerant, uitam beati Antonii adhuc tunc uiuentis monasteriaque in Thebaide Pachumii et uirginum ac uiduarum didicit disciplinam nec erubuit profiteri, quod Christo placere cognouerat. hanc multos post annos imitata est 2 Sophronia et aliae, quibus rectissime illud Ennianum aptari potest: li utinam n e i n n e m o r e P e 1 i o. huius amicitiis fruita est Paula uenerabilis, in huius nutrita cubiculoEustochium, uirginitatis decus, ut facilis aestimatio sit, qualis magistra, ubi tales discipulae. rideat forsitan infidelis lector me in muliercularum laudibus inmo- s rari: qui, si recordetur sanctas feminas, comites domini saluatoris, 20 quae ministrabant ei de sua substantia, et tres Marias stantes ante crucem Mariamque proprie Magdalenen, quae ob sedulitatem et ardorem fidei 'turritae' nomen accepit et prima ante apostolos Chri- stum uidere meruit resurgentem, se potius superbiae quam nos con- demnabit ineptiarum, qui uirtutes non sexu sed animo iudicamus. u undeet Iesus Iohannem euangelistam amabat plurimum, qui propter < generis nobilitatem erat notus pontifici et Iudaeorum insidias non 15 Ennius, Medea exul fr. 1, 1 R. 19 cf. Matth. 27, 55 ctc. 20 cf. Ioh. 19, 25 22 cf. Onom. s. p. 62, 21 cf. Marc. 16, 9 etc. 25 cf. Ioh. 13, 23; 19, 26; 20, 2 20 cf. loh. 18, 15 2 suppelectilis D suppellettiles (— lis m2)A 3 pcrd. pcc. B 6 gaude- bat B 7 in om.B 10 uita D 11 monasteriaque Ap.c.m2 monasteria quae eet. monasteriorumque g pachomii B 12 confiteri B 13 quod Christo plac.] ut xpm B 14 dennianum D 15 utina {s.l.m2 1 uineam) B cuius B 16 cub. nutr. g 17 facilius A talis discipula B 18 forsan f 20 subst. sua B 21 Magdalenen scripsi magdalenem [alt. m exp.A)Ag magdalenam (fi — ne m2B)DB 24 iudicamus] add. contemptaeque nobilitatis ac diuiti- arum maiorcm gloriam ducimus Bg (dt lactma ne quis cagitel, animaduertendum unde, quod sequilur, esse 'uirtutes aniyno uidicans') 25 amat A 150 Sancti Hieronymi timebat, in tantum, ut Potrum introduceret in atrium et staret solus apostolorum ante crucem matremque saluatoris in sua reci- peret, ut hercditatem uirginis domini uirginem matrem filius uirgo susciperet. 6. Annis igitur plurimis sic suam transegit aetatem, ut ante 5 se uetulam cerneret, quam adulescentulam fuisse meminisset, lau- dans illud Platonicum, qui philosophiam meditationem mortis 2 esse dixisset. unde et noster apostolus: cotidie morior per uestram salutem et dominus iuxta antiqua exeni- plaria: nisi quis tulerit crucem suam cotidieio et secutus fuerit me, non potest meus esse d i s c i p u 1 u s multoque ante per prophetam spiritus sanctus : propter te mortificamur tota die, aestimati sumus ut oues occisionis et post multas aetates illa sen- tentia : memento semper diem mortis et num-u quam peccabis disertissimeque praeceptum satirici : uiue memor 1 e t i, fugit hora, h 0 c, quod loquor, i n d e e s t. t sic ergo — ut dicere coeperamus — aetatem duxit et uixit, ut semper se crederet esse morituram. sic induta est uestibus, ut meminisset 20 sepulchri, offerens hostiam rationabilem, uiuam, placentem dco. 7. Denique, cum et me Romam cum sanctis pontificibus Pau- lino et Epiphanio ecclesiastica traxisset necessitas — quorum alter Antiochenam Syriae, alter Salaminiam Cypri rexit ecclesiam — et uerccunde nobilium feminarum oculos declinarem, ita egit secun- n 1 cf. Ioh. 18, 16 cf. Ioh. 19, 26—27 7 cf. Plato, Phaedo p. 64A 8 *I Cor. 15, 31 10 *Luc. 14, 27 13 *Ps. 43, 23 (22); Rom. 8, 36 15 *Eccli. 7, 40 17 Persius V 153 21 cf. Rom. 12, 1 2 sua g suam codd. accipcret B 3 ut] et g 6 adol. Ap.c.miB 8 dixit g quotidie inquit £ 9 pcr] propter g salutcm] gloriam II 12 sanctus spir. B 13 te inquit B 14 sumus om.g ouis AD illa sen- tentia Ap.c.m2 15 die D diei B 16 dissertissimcque (-ac A)Aa.c.m2D dis(ss 4)ertissimique ABp.c.m'2 di*e*tissimique (dilectissimique ?) Ba.c.m2 sa- tyrici^lZ) 17 memor] seq.ras.llitt.B laeti DB ora A gla (= gloria)D 18 inde] ide Ap.c.m2 19 sic ex si m2A 20 crcdcret se B essc om.D moritura Aa.c.mHD 21 differens Aa.c.mSD ; add. se g deo placentem B 22 et om.A mc ex e m2A roma D 23 eph(h eip.)iphanio A epyphanio D transisset D 24 anthiocenam D salaminiam (all. i eras.) A salaminia D 25 egit] crat ex erit m2A Epistula CXXVII 5—8 151 dum apostolam inportunc, o p o r t u n e, ut padoiem mcuin sua superaret industria. et quia alicuius tunc nominis aestimabar super studio scripturaruni, nuinquani conuenit, quin de scripturis aliquid interrogaret nec statini adquiesceret, sed moueiet e con- i trario quaestiones, non ut contenderet, sed ut quaerendo disccrct earum solutiones, quas opponi posse intcllegebat. quid in illa uirtu- 2 tum, quid ingenii, quid sanctitatis, quid puritatis inuenerim, uereor dicere, ne fidem credulitatis excedani et tibi maiorem dolorem incutiam recordanti, quanto bono carueris. hoc solum dicam, quod, 10 quicquid in nobis longo fuit studio congregatum et meditatione diu- turna quasi in naturam uersum, hoc illa libauit, hoc didicit atque possedit, ita ut post profcctioncm nostram, si aliquo testimonio scripturarum esset oborta contentio, ad illam iudicem pergeretur. et quia ualde prudens erat et nouerat illud, quod appellant philo- 3 is sophi rb ng&tov, id est deccre, quod facias, sic interrogata respondebat, ut etiam sua non sua diceret, sed uel ntea uel cuius- libet alterius, ut ct in ipso, quod doccbat, se discipulant fateretur — sciebat enim dictum ab apostolo :docere autem mulieri n 0 n p e r m i 1 1 0 — , ne uirili sexui et interdum sacerdotibus de 20 obscuris et ambiguis sciscitantibus facere uideretur iniuriam. 8. In nostrum locum statim audiuimus te illius adhaesisse consortio et numquam ab illa ne transuersum quidem unguis, ut dicitur, recessisse eadem domo, eodem cubiculo, uno usam cubili, ut omnibus in urbe clarissima notum fieret et te matrem et illam 25 filiam repperisse. suburbanus ager uobis pro monasterio fuit et rus electum propter solitudinem. multoquc ita uixistis tempore, ut imitatione uestri et conuersatione multarum gauderemus Romam 1 *II Tim. 4, 2 18 I Tim. 2, 12 1 inportuna .4p.c.m2 oportune om.A 2 quia f qui codd. tunc om.li nominis esse g existimabar g 3 quin (uin in ras.mZ) B qui Ap.c. 4 nec ut f e] et D 5 ut non A conderet A 6 opponere Ap.c.m2 posset A 7 pr. quid] quod A 8 fide D 10 longe D 11 libauit B liba ul D liba (s.l. ens m2) uel A 12 si de Ap.c.m2B 15 TO TIPETIONC A to TIPE- TION D troiepon B decere g docere B dicere A discere D quid D sic ex si D; add. ad g 17 et in] in eo B quo D 21 loc. nostr. te aud. stat. B statum D 22 unguem B 23 dicetur D diceretur A uno om.g us&A cubili om.g 24 knta (= karissima)D 25 rcper. D pro mon.] primo monasterium A 26 rus] rursum Dp.c.m2 propter solicitudinem A pro solitudine 5 27 ex imitatione g et om.g conuersione D 152 Sancti Hieronymi 2 factam Hierosolymam. crebra uirginum monasteria, monachorum innumerabilis multitudo, ut pro frequentia seruientium deo, quod prius ignominiae fuerat, esset postea gloriae. interim absentiam nostri mutuis solabamur adloquiis et, quod carne non poteramus, spiritu reddebamus. semper se obuiare epistulae, superare officiis, s salutationibus praeuenire. non multum perdebat, quae iugibus sibi litteris iungebatur. 9. In hac tranquillitate et domini seruitute heretica in his pro- uinciis exorta tempestas cuncta turbauit et in tantam rabiem con- citata est, ut nec sibi nec ulli bonorum parceret. et quasi paruni 10 esset hic uniuersa mouisse, nauem plenam blasphemiarum Romano intulit portui inuenitque protinus patclla operculum. et Romanae 2 fidei purissimum fontem lutosa caeno permiscuere uestigia. nec mirum, si in plateis et in foro rerum uenalium pictus ariolus stul- torum uerberet nates et obtorto fuste dentes mordentium quatiat, >i cum uenenata spurcaque doctrina Romae inuenerit, quos induceret. tunc librorum mgl &qx&v infamis interpretatio, tunc discipulus 5k.3to$ uere nominis sui, si in talem magistrum non inpegisset, tunc nostrorum dtdnvQog contradictio et pharisaeorum turbata 3 schola. tunc sancta Marcella, quae diu coniuerat, ne per aemula- t» tionem quippiam facere crederetur, postquam sensit fidem aposto- lico ore laudatam in plerisque uiolari, ita ut sacerdotes quoque et nonnullos monachorum maximeque saeculi homines in adsensum sui traheret (hereticus) ac simplicitati inluderet episcopi, qui de suo ingenio ceteros aestimabat, publice restitit malens deo placere quam a hominibus. 14 ariolus] scil. Rufinus 18 oXfiios] scU. Macarius, Rufini discipulus 24 episcopi] scU. Siricii papae 25 cf. Act. 5, 29 1 facta A hicro(u D)solimani AD iherosolimam B 3 ig(ex n m2A)no- nunia AD absentia A 5 retinebamus B obuiare se Ba.c.m2 obuiare Bp.c.m2g epistolis Bp.c.m2g 6 perdebat absentia B 8in]etin4 9etoro.B tantaD 12 portu A 13 fonte D lutusa Aa.c.m2Bp.c.m2 ceno AD 14 fictus^D 15 natos/1 (o ex u m2)D fustesD 16 uenataAD 17 librum peryarchon B 18 OABWT A OABIOT D OABTOC B 19 did- nvgog scripsi diapiros B AIAIJIPOT D AIAAIPOT A did/.mog Marlian., Vall. turbata est g 20 scola codd. coniuerat scripsi conibuerat D cohi- buerat A,Ba.c.m2 se cohibuerat Bp.c.m2g 21 uideretur g 22 quosque Bp.c.mi 24 hereticus addidi, om.codd. simplicitatc AD episcopo B 25 estimat A mallens Bp.c.mZ Epistuia CXXVJI 8-11 153 10. Laudat saluator in euangelio uilicum iniquitatis, quod contra dominum quidem, attamen pro se prudenter feceiit. cernen- tes heretici de parua scmtUla maxima incendia concitari et suppo- sitam dudum fiammam iam ad culmina peruenisse nec possc latere, t quod multos deceperat, petunt et inpetrant ecclesiasticas epistulas, ut communicantes ecclesiae discedere uidcrentur. non multum t tempus in medio, succedit m pontificatum uir insignis Anastasius, quem diu Roma habere non meruit, ne orbis caput sub tali episcopo truncaretur; immo idcirco raptus atque translatus est, ne semel i« latam sententiam precibus suis flectere conaretur dicente domino ad Hieremiam: ne oraueris pro populo isto neque depreceris in bonum, quia, si ieiunauerint. non exaudiam preces eorum et, si obtulerint holocausta et uictimas, non suscipiam eas; 15 in gladio enim, fame et pestilentia cgo consu- mam eos. dicas: 'quo hoc?' ad laudem Marcellae. damnationis s hereticorum haec fuit principium, dum adducit testes, qui prius ab eis emditi et postea ab heretico fuerant errore correcti, dum ostendit multitudinem deceptorum, dum inpia nsol dgxoiv ingerit uolumina, 20 quae emendata manu scorpii monstrantur, dum acciti frequentibus litteris heretici, ut se defenderent, uenire non ausi sunt tantaquc uis conscientiae fuit, ut magis absentes damnari quam praesentes coargui maluerint. huius tam gloriosae uictoriae origo Marcella est 4 tuque caput horum et causa bonorum, quae scis me uera narrare, 25 quae nosti uix de multis pauca dicere, ne lcgenti fastidium faciat odiosa replicatio et uidear apud maliuolos sub occasione laudis alterius stomachum meum digerere. pergam ad reliqua. 11. De occidentis partibus ad orientem turbo transgressus mini- tabatur plurimis magna naufragia. tunc inplctum est: putas, 1 cf. Luc. 16, 8 11 *Hier. 14, 11—12 29 *Luc. 18, 8 1 aiOL B 2 quidcm] add. fraudulenter g ac tamen D 6 discedere D, Ba.c.m2 discere A discedere non Bp.c.mS (sed de discedenk, i. e. proficiscente, Rulino loquitur Hier.) discessisse g uideretur A 9 scmel latam] simulatam B 11 ihcremiam B 13 hol. et uict. obt. g 15 enim et ? consumma A 16 quid B haec g dam(p B)nationes A Ba.c.m2,D 17 hoc Ap.c.m2 18 correpti D 19 ITEPIAPXAIN A IJERIAPXAIN D peryarchon B 20 emendata B enim data AD monstrabantur D — batur A 21 sunt ausi g 22 fuit consc. B 24 qnae om.g ucre A 25 pauca me ? 27 ad e.x et m2A 29 putasne B 154 Sancti Hieronymi ueniens filius hominis inueniet fidem super t e r r a m ? refrigerata caritate multorum pauci, qui amabant fidei ueritatem, nostro lateri iungebantur, quorum publice petebatur caput, contra quos omnes opes parabantur, ita ut Barnabas quoquc abduccretur in illam simuiationem, immo apertum parricidium. 5 2 quod non uiribus sed uoluntate commisit. sed ecce uniuersa tem- pestas domino flante deleta est expletumque uaticinium prophetalc: auferes spiritum eorum et deficient et in pul- ucrem suum reuertentur. in illa die peribunt omnes cogitationes eorum, et illud euangehcum : 10 stulte, hac nocte aufertur anima tua abs te; quae autem praeparasti, cuius erunt? 12. Duin haec aguntur in Iebus, terribilis de occidente rumor adfertur obsideri Romam et auro salutem ciuium redimi spoliatosque rursum circumdari, ut post substantiam uitam quoquc amitterent. a haeret uox et singultus intercipiunt uerba dictantis. capitur urbs, quae totum cepit orbem, immo fame perit antc quam gladio et uix pauci, qui caperentur, inuenti sunt. ad nefandos cibos erupit esurien- tium rabies et sua inuicem membra laniarunt, dum mater non parcit lactanti infantiae et recipit utero, quem paulo ante effuderat. 2» 2 nocte Moab capta est, nocte cccidit murus eius. deus, uenerunt gentes in hereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuuni, posuerunt Hierusalem in pomorum custodi- am, posuerunt cadauera seruorum tuoruraa escas uolatilibus caeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. effuderunt sanguinem 2 cf. Matth. 24, 12 4 Barnabas] uerum uiri nomen ignoratur 7 cf. Hiob 4, 9 8 Ps. 103, 29 9 Ps. 145, 4 11 *Luc. 12, 20 21 *Esai. 15, 1 22 *Ps. 78, 1—3 1 inu. fid. g 2 amabant] ambulant (s.l.ml 1 amant) B 4 omnis ope AD opes omnes f superabantur AD barrabbas A barabbas D 5 duceretur ? paricidium A 6 alt. sed B etAD 7 delectata4 8auferens4 deficiens^ 9 in om.A 11 hac ex ac AB auferetur B abs B a (seq. ras. 1 — 2 litt.)A a,D 12 parasti B 13 Iebus] his diebus B 14 spoliatusque D spoliatur queA 15 ammitterentDB mitterentA perderent g 16 singultisJ. 17 coe- pit AD periitB et]utB 18 inuenti in ras. mZB sint Bp.c.m2 19 par- cet AD 20 lactenti B in facie_ A recepit A 23 sanct. tuum] suum A 24 iherus. B passim in] ut AD 25 seru.] sanctorum AD Kpistula CXXVII 11-13 155 psorum sicut aquani i n circuitu H i e r u s a 1 e m c t non erat, qui s e p e 1 i r e t. quis cladem illius noctis, quis funera !ando I e x p 1 i c e t a u t p o s s i t 1 a c r i m i s a e q u a r e d o 1 o- s r e m ? u r b s a n t i q u a r u i t m u 1 1 o s d o m i n a t a p e r a n n o s p l u r i m a p e r q u e u i a s s p a r g u n t u r inertia p a s s i ni 10 corpora perque domos et plurima mortis • i m a g o. 13. Cum interim, ut in tanta confusione rerum, Marcellae quo- que domum cruentus uictor ingreditur — sit mihi fas audita 1 o q u i, immo a sanctis uiris uisa narrare, qui interfuere praesentes, 15 qui te dicunt in periculo quoque ei fuisse sociatam , intrepido uullu excepisse dicitur introgressos; cumque posceretur aurum et defossas opes uili exeustret tunica, non tamen fecit fidem uoluntariae pau- p^rtatis. caesam fustibus flagellisque aiunt non sensisse tormenta, 2 sed hoc lacrimis, hoc pedibus eorum egisse prostratam, ne te a suo 20 consortio separarent, ne sustincret adulescentia, quod senilis aetas timere non potcrat. Christus dura corda molliuit et inter cru- entos gladios inuenit locum pietas. cumque et illam et te ad beati 8 apostoli Pauli basilicain barbari deduxissent, ut uel salutem uobis ostenderent uel sepulchrum, in tantam laetitiam dicitur erupisse, ut 25 gratiaa ageretdeo, quod te sibi integrara reseruasset, quod pauperem illam non fecisset captiuitas, sed inuenisset, quod egeret cotidiano cibo, quod saturata Christo non sentiret esuriera, quod et uoce et opere loqueretur: nuda exiui de uentre matris meae, nuda et redeam. sicut domino uisum est, ita »oet factura est. sit nomen domini benedictuni. 3 Uergil. Aen. II 361—365 et 369 13 Uergil. Aen. VI 266 28 *Hiob 1, 21 1 eorum AD tamquam g aqua D 3 alt. quis] qui D 4 aut] ut A lacrimas A 9 parsim D 10 tlomus Aa.c.m2D 12 in om.A 13 cruentus (cr inras.)A 15 ei otn.B intrepidu ( — du D) ADa.c.mS intrepidoque Ap.c.mZ 16 introgressus Aa.c.mZD 17 tun. cxc. B uoluntaria A 18 ce- sa D ccssa (pr. s exp.)A 19 prostr. cg. g 20 adolesc. B adolesccntiae ex adulicentiae (sic)m2A 21 actas timcre] ct aestimare A 22 pietatis Dp.c.m2 bcati om.g 23 duxissent A nobis A 24 sepulcrum DB 25 grat; (= gra- tus)D quod] qui B int. sibi q 28 utero g 156 Sancti Hieronymi 14. Post aliquot menses sana, integra uegetoque corpusculo dormiuit in domino et te paupertatulae suae, immo per te pauperes reliquit heredes claudens oculos in manibus tuis, reddens spiritum in tuis osculis, dum inter lacrimas tuas illa rideret conscientia uitae bonae et praemiis futurorum. haec tibi, Marcella uenerabilis, et haec • tibi, Principia filia, una et breui lucubratione dictaui non eloquii uenustate sed uoluntate gratissimi in uos animi et deo et legen- tibus placere desiderans. CXXVIIL AD PACATULAM. 10 1. Causa difficilis paruulae scribere, quae non intellegat, quid loquaris, cuius animum nescias, de cuius periculose uoluntate promit- tas, ut secundum praeclari oratoris exordium spes magis in ea lau- danda quam res sit. quid enim horteris ad continentiam, quae placen- tas desiderat, quae in sinu matris garrula uoce balbuttit, cui dulciora is 2 sunt mella quam uerba ? audiat profunda apostoli, quae anilibus magis fabulis delectatur? prophetarum alviy/xava sentiat, quam tristior gerulae uultus exagitat? euangelii intellegat maiestatem, ad cuius fulgura omnis mortalium hebetatur sensus? ut parenti subiciatur, horter, quae manu tenera ridentem uerberat matrem? 2» 13 cf. Cicero, de re publ. inc. sedis fr. 5 M. I aliquod D,Ba.c. menses] dies g sano, intcgro g 2 obdormiuit 5 paup. suae] pauperem B 4 tuis osculis g tuis oculis A oculis tuis B tuis D conscia AD 6 filia principia B 7 in uos an. grat. AD 8 desid.] add. ex- plicit ad principiam uirginem D F = Veronensis XVI. 14 s. /X. J = \ indobonensis lat. 934 s. IX. I = Ttiricensis Augiensis 41 s. IX. ad pacatulam FJS ad Gaudentium (coll./ine epistulae)g; Hieronymi nomen non exhibenf tihdi codicutn II intelligitf 12 cuius] eius ip.c. uol. peric. $ periculosa 2'p.c. 13 exodium g in ca magis ? 14 sit quam res g orteris Fa.c.m2Jp.c. orto- ris Ja.c. ortaris (a in ras., ris s.l.)I quae] quequ^ Fp.c.m2 placenta Fp.c.m2,J2a.c. placentia Jp.c. 15 balbutit 2'a.c. 17 A(eras.2)ENirMATA codd. aenigmata g 18 tristitior F,Ja.r. gcruliae Fa.r. gerulicf 2 19 sens. hcb. g sensus s.l.m2F,om.J2 20 liorter 2a.c.m2 horteri Fa.c.m2J hortor 2p.c.m2 hoitari Fp.c.m2 Epistula CXXVII 14-CXXVIII 2 157 itaque Pacatula nostra hoc epistulium post lectura suscipiat ; interim 3 modo litterulanim elementa cognoscat, iungat syllabas, discat no- mina, uerba consociet atque, ut uoce tinnula ista meditetur, propo- natur ei crustula mulsi praemia et, quicquid gustu suaue est, quod s uernat in floribus, quod rutilat in gemmis, quod blanditur in pupis, acceptura festinet; interim et tenero temptet pollice fila deduccre, rumpat saepe stamina, ut aliquando non rumpat, post laborem lusibus gestiat, de matris pendeat collo, rapiat oscula propinquo- rum, psalmos mercede decantet, amet, quod cogitur dicere, ut non 1« opus sit, sed delectatio, non necessitas, sed uoluntas. 2. Solent quaedam, cum futuram uirginem spoponderint, pulla tunica eam induere et fiuuo operire palliolo, auferre linteamina, nihil in coUo, nihil in capite auri sinere re uera bono consilio, e habere discat in tencro, quod postea deponere conpellatur. aliis 15 contra uidetur. 'quid enim', aiunt. 'si ipsa non habuerit, habentes ■> alias non uidebit ? cpddxoo/iov genus femineum est multasque etiam insignis pudicitiae, quamuis nulli uiroium, tamen sibi scimus libenter ornari. quin potius habendo satietur et cernat laudari alias, quae ista non habeant. meliusque est, ut satiata contemnat, quam non 30 habendo habere desideret'. tale quid et Israhelitico fecisse domi- 3 num populo, ut cupientibus Aegyptias carnes usque ad nausiam ct uomitum praeberet examina coturnicum, multosque saeculi prius homines facilius carere experta corporis uoluptate quam eos, qui a pueritia libidinem nesciant; ab aliis enim nota calcari, ab aliis ignota 25 appeti, illos uitare paenitendo suauitatis insidias, quas fugerunt, hos carnis inlecebris et dulci titillatione corporis blandientis, dum 20 cf. Num. c. 11 1 epistolium (0 ex u)Fl 2 litterarum 5 3 istg Fa.c. iste Ja.c.m2 proponantur 5 4 crustela Ja.c. mulsa g 5 gemis F pubis Jp.c.miS 6 festinet Fp.c. — nat cel. tentet g police 2 ducere g V stamia Fa.c.inZ stami*(na s.l.) 1 8 gestia Fa.c.m2i' osc.] oculo F Odiscerec 11 spoponde- rint Sp.c.nti — rit cet. ptillata Fp.c.nd (ta eras.) 12 fuluo Jp.c.m'2 pallio I 14 in tenero s.l.m2I ponere c aliis] add. e $.l.m22 uero e; 16 <PI- AI(l eras.)OKOCMON (n F)FI multasque (s eras.)F 17 insignes Zp.t.mi pudicitiae(e eras.)F 19 pr. non s.l.J que s.l.rr&S contempnatFi' 20 tale] add. uero g pop. dom. g 21 nusiam Fa.c.m2 nauseam g 22 prae(efV)- bere codd. 23 uoluntate F2 eas JI 24 calcare codd. 25 penitendae FJ 26 hos Ip.c.m2 hoc cet. car»*nis (carminis fuisse uid.)F illecebras j et om. $ blandientes g 158 Sancti Hieronymi mella putant, uenena noxia repperire; mel enini distillare labiis meretricis mulieris, quoil ad tempus inpinguet uescentium fauces 4 et postea felle amarius inueniatur. unde et in domini mel sacrifi- ciis non offerri ceraque contempta, quae mellis hospitium est, oleum accendi in templo dei, quod de amaritudine exprimitur 5 oliuarum, pascha quoque cum amaritudinibus coniedi i n a z y m i s sinccritatis ct ueritatis, quos qui habuerit, in saeculo persecutionem sustinebit. unde et propheta mystice cantat : s 0 1 u s s e d e b a m, q u i a a m a r i t u d i n e r e p 1 e t u s s u m. 3. Quid igitur? luxuriandum est in adulescentia, ut postea lu- 10 xuria fortius contemnatur? absit, inquiunt; unusquisque enim, in qua uocatione uocatus est, in ea per- m a n e a t. c i r c u m c i s u s q u i s, id est uirgo, u 0 c a t u s est: n 0 11 adducat praeputium, hoc est non quaerat pellicias tunicas nuptiaruni. quibus Adam eiectus de paradiso is 2 uirginitatis indutus est. in praeputio quis uocatus e s t, hoc est habens uxorem et inatrimonio pelle circumdatus : non quaerat uirginitatis et aeternae pudicitiae nuditatem, quani seinel habere desiuit, sed utatur uase suo in sanctificatione et pudicitia bi- batque de fontibus suis et non quaerat cisternas lupanarium dissi- 28 3 patas, quae purissimas aquas pudicitiae continere non possunt. unde et idem Paulus in eodem capitulo de uirginitate et nuptiis dispu- tans seruos carnis uocat in matrimonio constitutos, liberos eos, qui absque ullo nuptiarum iugo tota domino seruiunt libertate. quoil 1 cf. Prou. 5, 3 3 cf. Leu. 2, 11 4 cf. Ex. 25, fi 5 cf. Ex. 12, 8 6 I Cor. 5, 8 8 *Hier. 15, 17 11 I Cor. 7, 20 13 *I Cor. 7, 18 15 cf. Gen. 3, 21—24 16 *J Cor. 7, 18 19 cf. 1 Thess. 4, 4 cf. Prou. 5, 15 20 cf. Hier. 2, 13 22 cf. I Cor. c. 7 1 rcperire I labia I 2 mulieris 6 J,om. g inpinguat Ip.c.m2 3 innenitur 2' 4 sacrificiis mel Sp.c.m2 oifertur Ip.c.m2 offerunt g 5 ac- cenditm Spx.nH 6pascai' comedi F\ add. iubetur in mg.m22 azi- mis codd. 7 quos (se. azymos pancs)] quas g 8 mistice FI sed. solus £ 9 siun] eram Za.c.m2 10 pr. luxor. Fa.c.I adulisc. F, Sa.c.m2 ali. luxor. FZa.c. 11 contempna(ex ef)tur FS absituerof 13 uirgo uocatus cst s.l.m22 15 pelicias Fa.c. pelliceas g 16 uirg.] add. et Fa.c.I est et Ja.c. preputium F 17 matrimonii Fp.c.m2Sp.c. 20 lupanarum I lupinarium Fa.c.m2J luparum g 23 uocansFJ liberos] add. u (= uero) eras.2 24 nul- 10 (n eras.) S, om.g iugo nupt. 2 quod g quid codd. Epistula CXXVIII 2-3 159 loquiinur, non in uniuersum loquimur, sed in parte tractamus, nec de omnibus, sed de quibusdam dicimus. ad utrumque sexum, non solum ad uas infirmius, noster sermo dirigitur. uirgo es: quid te 4 mulieris delectat societas ? quid fragilem et sutilem ratem magnis 5 committis fluctibus et grande periculum nauigationis incertae sccurus ascendis? nescis, quid desideres, et tamen sic ei iungeris, quasi aut ante desideraueris aut — ut leuissime dicam — postea desideraturus sis. 'sed ad ministerium iste sexus cst aptior'. elige ergo anum, elige deformem, elige probatae in domino continentiae. 5 10 quid te adulescentia, quid pulchra, quid luxuriosa delectat? uteris balneis, cute nitida, rubicundus incedis, carnibus uesceris, affluis diuitiis, pretios<i ueste circumdaris et iuxta serpentem mortiferum securum dormire te crcdis? an non habitas in eodem hospitio, in nocte dumtaxat? ceterum totos dies in huiusce modi confabulati- lt one consumens quare solus cum sola et non cum arbitris sedes? cum etiam ipse non pecces, aliis peccarc uidearis, ut exemplo sis miseris, qui nominis tui auctoritate delinquant. tu quoque, uirgo 6 uel uidua, cur tam longo uiri scrmone retineris? cur cum solo rehcta non metuis? saltim alui te et uessicae cogat necessitas, ut jo exeas foras, ut deseras in hac re, cum quo hcentius quam cum germano, multo uerecundius egisti cum marito. sed de scripturis sanctis aliquid interrogas: interroga publice; audiant pedisequae, audiant comites tuae. omne, quod manifestatur, lux est. bonus sermo secreta non quaerit, quin potius delectatur 25 laudibus suis et testimonio plunmorum. magister egregius con- temnit uiros, fratres despicit et in unius muherculae secreta eru- ditione desudat. 23 *£ph. 5, 13 2 utnmique enim g 3 uas] uos Fp.c.m2 infirmus F,Ia.c.m2 infirmum Sp.c.mZ 4 dilectatF-ia.e.m^, J 7pj.aut] ha\iA2p.c.m2 desiderabcris/-'a.c.m2,/ 8 sis in ras. m2F elege Jp.c.m2Sa.c. 9 pr. elege Jp.c.m2,om.g alt. elege Jp.c.m2 10 aduliscentia/^adulcscent^u s.f.)la J adolescentula g luxoriosaF luxo(u s.i.m2)riosamJ 11 rubicundus/-'./p.c.»i2 — disce<.; add. genis? 13 se- cure $ an] at g hospit(c F)\o ex hospit(c F)mm FZ 14 huiusce modi] huius 5 15 consumens scripsi consumes codd. consumis g 16 cum etiam] ut cum 5 17 delinquunt Ji" 18 sermonc uiri g 19 aluitate (ta eras.)J uesi- cae 2' quogat F,J2a.c.m2 20 re] add. eum g 21 inuerecundius g quam cum marito egisti g 22 pediss. g 26 desp. fratres g fratres] ff («,(, fures) J 160 Sancti Hieronymi 4. Declinaui parumper de uia occasione alioruni [disputatione] et, dum infantem Pacatulam instituo, immo enutrio, multarum subi- to male mihi pacatarum bella suscepi. reuertar ad propositum. sexus femineus suo iungatur sexui; nesciat, immo timeat cum pueris ludere. nullum inpudicum uerbum nouerit et, si forte in tumultu t familiae discurrentis aliquid turpe audierit, non intellegat. matris nutum pro uerbis ac monitum pro impcrio habeat. amet ut paren- 2 tem, subiciatur ut dominae, timeat ut magistram. cum autem uirgunculam et rudem edentulam septimus aetatis annus exceperit et coeperit erubescere, scire, quid taceat, dubitare, quid dicat, di- 10 scat memoriter psalterium et usque ad annos pubertatis libros Salo- monis, euangelia, apostolos ac prophetas sui cordis thesaurum faciat. nec liberius procedat ad publicum nec semper ecclesiarum quaerat 3 celebritatem. in cubiculo suo totas delicias habeat. numquam iu- uenculos, numquam cincinnatos uideat uocis dulcedine per aures 14 animam uulnerantes. puellarum quoque lasciuia repellatur, quae, quanto licentius adeunt, tanto difficilius euitantur et, quod didice- runt, secreto docent inclusamque Danaen uulgi sermonibus uiolant. 4 sit ei magistra comes, paedagoga custos non multo uino dedita, non iuxta apostolum otiosa atque uerbosa, sed sobria, grauis, lanifica et 20 ea tantum loquens, quae animum puellarem ad uirtutem instituant. ut enim aqua in areola digitum sequitur praecedentem, ita aetas mollis et tenera in utramque partem flexibilis est et, quocumque 5 duxeris, trahitur. solent lasciui et comptuli iuuenes blandimentis, affabilitate, munusculis aditum sibi per nutrices ad alumnas quaerere 28 et, cum clementer intrauerint, de scintillis incendia concitare paula- timque proficere ad inpudentiam et nequaquam posse prohiberi 18 cf. Horat. c. III 16, 1 19 cf. I Tim. 5, 13 1 de mea disp. al. occas. g disputatione (— nis Fp.c.n>2) seclusi 2 enu- trio J et nutrio F2 3 mihi male g pacatarum g pacatorum Jp.c.m2 pecca- torum cet. 4 nescio F 5 in s.1.2 6 turpac J, om.g audiat g 7 moni- tum scripsi monitis (add. et m2I) codd. 9 rudem et g ceperit F,2a.c.m2 10 taceas Fa.c. 11 libro F,Ja.c.m2 salamonis £ 12 ac] et ? 15 dulce- dines g aurcm g 16 quoquc] que £ repellantur g 17 et (t eras.) uitan- tur F 21 pucllarum F 22 areola(s.(. afora)7; jorl. alueolo 23 pr. et om.g utramque ex utmmque codd. [foti. partem del.) quodcumque FSa.c. 24 con- temptuli 2 25 affabilitatem J2 ad] aut g 27 inpudentia Fp.c.m2 inpu- dcntia cet. (quod ab Hieronymo scriptum et 'dicta' uel 'facla' subaudiendum esse non crediderim) prohibere (h s.l.I) codd. Epistula CXXVIII 4—5 161 illo in sc uersiculo conprobato : aegre reprehendas, q u o d sinas consuescere. pudet dicere et tamen dicendum est : i nobiles feminae nobiliores habiturae procos uilissimae condicionis hominibus et seruulis copulantur ac sub nomine religionis ct 5 umbra continentiae interdum deserunt uiros, Helenae sequuntur Alexandros nec Merfclaos pertimescunt. uidcntur haec, planguntur et non uindicantur, quia multitudo peccantium peccandi licen- tiam subministrat. 5. Pro nefas, orbis terrarum nut et in nobis peccata non cor- 10 ruunt. urbs inclita et Romani imperii caput uno hausta est in- cendio. nulla regio, quae non exules eius habeat. in cineres ac fauillas sacrae quondam ecclesiae conciderunt et tamen studemus auaritiae. uiuimus quasi altera die morituri et aedificamus quasi semper in hoc uicturi saeculo. auro parictes, auro laquearia, auro lt fulgent capita columnarum et nudus atque esuriens ante fores nostras in paupere Christus moritur. legunus Aaron pontificem isse 8 obuiam furentibus flammis et accenso turibulo dei iram cohibuisse; stetit inter mortem et uitam sacerdos maximus nec ultra uestigia eius ignis procedere ausus est. Moysi loquitur deus: dimitte 20 m e e t d c 1 e b o p o p u 1 u m i s t u m. quando dicit: d i m i 1 1 c m e, ostendit se teneri, ne faciat, quod minatus est; dei enim poten- tiam serui preces inpediebant. quis, putas, illc sub caelo cst, qui « nunc irae dei possit occurrere, qui obuiare flammis et iuxta aposto- lum dicere : o p t a b a m e g o a n a t h e m a e s s e p r o f r a- 2J tribus meis? pereunt cuni pastoribus greges, quia, sicut po- pulus, sic sacerdos. Moyses conpassionis loquebatur affectu: si dimittispopulo huic. dimitte; sin autem, dele me de libro tuo. uult perire cum pereuntibus nec propria 1 Appendix sententiarum u. 1S0 Ribbeck 13 cf. Tertull. Apolog. c. 39 et supra p. 01, 8 16 cf. Num. 16, 46-50 19 *Ex. 32, 10 24 *Rom. 9, 3 26 *Ex. 32, 32 1 aegre (a eras.)J reprendas Ja.c.mZ 2 sinis g 3 nob. hab.] quae nobiliores habnere neglectni p procus I 5 sequitur FIa.c.m2 9 et om.g ruunt £ 11 nulla est g eius] Romanos £ cineris FJ ac ex a F 12 fa- uilla F,Ja.c.m2 13 uidimus Ja.c.m2 uidemus 2 14 saec. uict. I 15 nudus] nudens Fa.c.rr&J 16 nostras s.l.I Christ. in paup. g 18 stetit ex stet F2 magnus 2 19 loquitur (super r «2 s e) J 21 teneri] add. posse s.l.m22 23 nunc s.l.m22 cum apostolo I 26 moyse FJa.c. 27 huic ex hic FJ LVI. Hieron. Epint. III, Hilberg. 11 162 Sancti Hieronymi salute contentus est. g 1 o r i a quippe regis multitudo 4 p o p u li. his Pacatula est nata temporibus, inter haec crepundia primam carpit aetatem ante lacrimas scitura quam risum, prius fletum sensura quam gaudium. necdum introitus, iam exitus ; talem semper fuisse putat mundum. nescit praeterita, fugit praesentia, s futura desiderat. quae ut tumultuario sermone dictarem et post neces amicorum luctumque perpetuum infanti senex longo post- liminio s;riberem, tua me, Gaudcnti frater, inpulit caritas; malui- que parum quam nihil omnino poscenti dare, quia in altero uolun- tas oppressa luctu, in altero amicitiae dissimulatio est. to CXXIX. AD DARDANUM DE TERRA REPROMISSIONIS. 1. Quaeris, Dardane, Christianoruni nobilissime, nobilium Christianissime, quae sit terra repromissionis, quam Iudaei iede- untes ex Aegypto possiderunt. cum a maioribus eorum iam fuerit M ante possessa ac proinde non sit piomissa, sed reddita. his enim uerbis uteris in calce epistulae tuae. quod interrogans uideris illud sentiie, quod phuimis nostrorum placet, aham repromissi- onis esse terram quaerendam, de qua et Dauid loquitur in psahno: credo uidere bonadominiinterrauiuentiuni!» et dominus in euangeho: beati mites, quoniani ipsi 1 *Prou. 14, 28 20 Ps. 26, 13 21 Matth. 5, 4 2 Pacatula nostra ; nata cst 2 5 putat fuissc 2 putet fuisse g ne- sciat— fugiat— desideret g 6 quae] haec g 7 infantis (s eras.J) codd. 8 tua me J tuam (m eras.)F tua 2 9 altera J 10 aniticiae (i« mg.mZ ai anii- eitiae)i" conicitiae J est] add. explicit ad pacatulam FJ explicit 2 J = Vitidobonensis lat. 934 s. IX. 2 = Turieensis Auglensis 41 s. IX. D = Valieanus lat. 355 + 356 s. IX— X. B~Berolinensislat. 18 s. XII. ad dardanum ./ ad dardanum (add. de terra repromissionis ,n mg. m2) - ad dardanum de terra repromissionis D dardano de terra repromissionis B; Hie- ronymi nomen exhibent liluli eodicum J2B 13 ct nobilium D 14 Christianissime om.B 15 possederunt D,Bp.e. 16 hac perinde D 17 tuae Dffi.fi 19 terram esse D Epistula CXXVIII 5-CXXIX 1 163 possidebunt terram. utique Dauid, quando haec cantabat 2 in spiritu, in terra repromissionis erat et non solum in Iudaeae fini- bus morabatur, sed multarum in circuitu nationum uictor extiterat, quae a torrente Aegypti, qui est Rinocorurae, usque ad Eufraten t fluuium tendebantur, dicens in alio loco: i n Idumaeam e x- tendam calciamentum meum, mihi alienige- nae seruient. quomodo ergo se credebat accipere, quod iam uictoria possidebat? et ne forsitan legentibus Iudaeis ambiguum derelinquat, quae sit illa terra, quam uidere cupiebat, ipso sermone i» demonstrat dicens: credo uiderc bona domini in ter- r a u i u e n t i u m. ergo terra Iudaeae, quae dicionis illius erat, 3 non est terra uiuentium, id est Abraham, Isaac et lacob, de quibus dominus in quaestione resurrectionis dicit: non est deus mor- t u 0 r u m, s e d u i u c n t i u m, uerum terra et regio mortuorum, 15 c e quibus loquitur in Ezechihel: anima, quae peccauerit, ipsa morietur et: non mortui laudabunt te, c 0 m i n e, s e d n 0 s, q u i u i u i m u s [qui] in resurrectione occursuri domino saluatori dicente apostolo: hoc enim dico uobis in sermone domini, quoniam nos, qui jouiuimus, qui relinquimur in aduentum do- mini, non praeueniemus eos, qui dormiunt. de quibus et Hieremias loquitur: relinquentes super terram scribpntur. quodque promittit: credo ui-4 dere bona domini, ad spiritalem nos perspicue trahit intel- 23 legentiam. quae enim bona rex dlia requircbat aut quo indigebat, 4 cf. Esai. 27, 12 (sec. LXX) 5 *Ps. 59, 10 10 Ps. 26, 13 13 Matth. 22, 32 15 Ezech. 18, 4 16 Ps. 113, 17—18 (25—26) 18 *1 Thess. 4, 14 22 *Hier. 17, 13 23 Ps. 26, 13 1 canebat 2 3 multorum J 4 rinocorurae (a exp.) J rinocorure B ri- no»«co(ru sl)re 2 rinicorus D; seq. ad eras.2 eufrate Dp.c. Euphratem £ 6 meum s.l.J 7 se om.D 8 iudeis leg. B 9 ipse B 12 ysahac B 14 ue- rumtamen 2 15 in om.D ezechiel B hiezechiel D 16 laudauerunt J 17 all. qui seclasi qui et D 18 ocursuri 2a.c.m2; add. sunt D sumus in mg.B uobis dicimus B 20 relinquemur 2 aduentu Jp.r.2 21 dormierunt B 22 iheremias B derelinquentcs g; add. te B 23 scribuntur 2 scribentur j quotque J quod quo D ; add. Dauid £ 24 domini] add. in terra uiuentium partim in ras., partimin mg.m2B 25 quo indigebat in mg.2 quid (ex quod m2) diligebat (dilige in ras. m2) B quo requirebat J 11* 164 Sancti Hieronymi qui tantae potcntiae fuit, ut partis per illuni opibus Salomon. filius eius, quo nullus in orbe terrarum ditior fuit, contentus esset? sed in terra uiuentium bona illa requirebat, quae nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascen- derunt, quae praeparauitdeus diligentibus» s e. quod autem in euangelio dicitur : b e a t i m i t e s, q u o n i a m ipsi possidebunt terram, iuxta litteram sibi uidetur esse contrarium. non enim teirae promissio mansuetorum est et mitium, qui saepe etiam a parentibus derelicta perdunt propter mansuetudinem, sed uirorum fortium et uiolentorum, qui sunt ari 10 s bella promptissimi. denique et in psalmo quadragesimo quarto, qui sub nomine Salomonis ad Christi ecclesiaeque eius sacramentum re- fertur, scribitur: accingere gladium super femur tuum, potentissime. specie tua et decore tuo et intende et prosperare et regna propteris mansuetudinem et iustitiam et ueritatem ct «deducet te mirabiliter dextera tua. hic est, qui et in psalmo alio loquebatur: m e m e n t o, d o m i n e, D a u i d et omnis mansuetudinis cius et iterum : a d s u- mens mansuetos dominus et apertius in euangelio : 20 discite a me, quia humilis sum et mansuetus c 0 r d e. in cuius typo et Moyses omnium hominum, qui erant super terram, mansuetissimus scribitur. 2. Haec est, ut diximus, terra uiuentium, in qua sanctis uiris atque mansuetis bona domini praeparantur, quae ante aduentum 2» in carne domini saluatoris nec Abraham nec Isaac nec Iacob nec 3 *I Cor. 2, 9 6 Matth. 5, 4 13 *Ps. 44, 4-5 18 Ps. 131, 1 19 *Ps. 146, 6 21 *Matth. 11, 29 22 cf. Num. 12, 3 1 fuit pot. 2 partis] partitis D,2Bp.c.m2 illorum J,Ba.c.m2 sala- mon 2 salomo Ba.c. 2 contemptus Z? essct s.l.I,in ras.m2B e J 3 illa s.l.B quaerebat D 4 ascendit D 7 uidetur sibi B 8 posessio (pose in ras.m2)B possessio (in mg. al promissio)i" possessio D 11 prumptissimi I fortissimi B qui add.m2B 12 salamonis I xpi eccJeq; ex xpm ecciamq; B ubi(exp.)re- fertur B fertur Sa.c. 13 scribitur om.B gladium J,Ia.c. gladio 2p.c. gladio tuo (in truj.m2 gladium tuum) B,om.D 14 tuo ex tua m2B 15 pr. et s./.i", om.g alt. et s.l.I,om.J prosperare (re eras.) J 18 alio psalmo 5 domi- ne s.1.2 20 dom. mans. ~ 21 humilis] mitis B mansuetos J humilis B 22 typnm D 26 ysahac B quarl. nec s.l.m2B Epistula CXXIX 1—2 165 prophetae et alii iusti uiri consequi potuerant. denique et Abraham, licet diuersis locis, cum Lazaro uidetur apud inferos et Iacob, uir iustus, dicit: lugens et gemens descendam ad in- f e r n u m. sanguis Christi clauis paradisi est dicentis ad latronem: ihodie mecum eris in paradiso. ista est, ut diximus, 2 terra uiuentium, terra diuitiamm et bonorum dei, quae primus Adam perdidit et secundus inuenit, immo ab illo perditam iste resti- tuit dicente apostolo : regnauit mors ab Adam us- que ad Moysen — sub cuius petsona lex intellegitur — i n 10 similitudinem pr a e ua r i ca ti onis Adam, qui est forma futuri. uolumus scire, quae sit terra, manifestius ? s legamus Malachiam: beatos uos dicent omnes, dicit dominus, quoniam eritis uos terra uoluntaria, qiwe significantius Graece appellatur deXrjtf, quam uel sancti tj desiderent uel quae placeat deo. Esaias quoque in haec uerba con- 4 sentit dicens : et erit uir abscondens sermones suos et apparebit in terra Sion sicut flu- uius gloriosus in terra sitienti. quae est tena Sion, in qua apparebit fluuius gloriosus? illa uidelicet, de qua idera to Dauid in alio psalmo canit: gloriosa dicta sunt de te, ciuitas dei, et iterum: diligit dominus portas Sion super omnia tabcrnacula Iacob. istas portas » diligit deus, quas uidemus in cineres et fauillas essc conuersas ? non dico prudentibus, sed ne stultis quidem hoc persuaderi potest. is ego arbitror et illud, quod in sexagesimo quarto psalmo legimus: uisitasti terram et inebriasti eam, multipli- casti locupletare illam. fluuius dei repletus 2 cf. Luc. 16, 23-31 3 *Gen. 37, 35 6 Luc. 23, 43 8 Rom. 5, 14 12*Mal.3,12 16*Esai.32,2 20 Ps. 86,3 21 Ps.86,2 26 *Ps. 64, 10-11 1 pr. et] nec B habraham 2 4 paradysi Ip.c.D 5 paradyso J2D 6 quae] quam B 7 secundus Adam p illam D perditam (non perdita) eodd. 9 sub — lex parlitn in ras., parlim inmg.rr&B 10 adae 2 ade D 11 formam J manif., quae sit haec terra g haec terra Dg,Bp.e.m2 12 le- gimus D malachi D in Malachia g 13 in terra g 14 apellatur 2DB 6ENI6H J EENIEN S 6ENITN D 6HNI6H B 15 desiderant 2D uel quae] que ex uel m2B esaya B 16 uir] urbs Bmg.mS 17 syon B passim 18 syon terra B 22 numquid istas B 23 dns B 24 ne] nec J2 persua- dere D 25 quarto decimo 2 XIIII J 27 illam] eam DB 166 Sancti Hieronymi est aquis; parasti cibum illorum, quoniam sic est praeparatio tua. sulcos eius inebria, multiplica genimina illius; in stillicidiis eeius laetabitur germinans, huic sensui conuenire. illa enim terra cotidie uisitatur a deo, inebriatur cunctisque est plena s diuitiis. de hac fluuius egieditur dei, de quo scriptum est: flu- minis impetus laetificat ciuitatem dei, quiet in descriptione templi Ezechihel mystico sermone narratur, in cuius ripis arbores sunt ex utraque parte per singulos menses nouis frugi- bus abundantes, de qua terra et in Prouerbiis uir scripsit sapientis- 10 simus : qui operatur terram suam, inplebitur 7 p a n i b u s. quod si de hac terra, quam cernimus et quae magis a peccatoribus possidetur, de qua scriptum est: maledicta terra in operibus, aliquis intellegendum putat, respondeat, quomodo possit haec stare sententia: qui operatur terram is suam, inplebitur panibus. quanti enim operantur ter- ram et exercent uomere et tamen multis inpedientibus causis egestate conficiuntur et penuria! sed considerandum, scriptura quid dicat: qui operatur terram l sua m', quae proprie iuris sui est, de qua numquam eici potest; secundum quem sensum et illud 20 scriptum est: redemptio animae uiri propriae di- 8 uitiae. et hoe secundum htteram mentiri putes: quanti enim alienis amicorumque redimuntur pecuniis! huius terrae cultores agricolae apostoli sunt, quibus dicitur : uos estis sal terrae et in alio loco : in patientia uestra possidebitis2S 6 Ps. 46, 5 8 cf. Ezech. c. 47 9 cf. Ezech. 47, 12 11 *Prou. 12, 1 1 13 *Gen. 3, 17 15 *Prou. 12, 11 19 Prou. 12, 11 21 *Prou. 13, 8 24 Matth. 5, 13 25 Luc. 21, 19 1 cybum JI illorum] eorum D 2 (s s.i.)ic B ita 2 tua] eius 2,om.D inhebria JB 3 illius] eius I 4 eius] illius 2 5 etenim B deo] add. et D,SBp.c.m2 inhebriatur JB plena est £ 6 d~s D deo g 8 ezechihel (c/. p. 163, 15) 2 hiezechiel D ezechiel JB 10 habundantes (h eras.I dan s.l. B) codd. 14 operibus] add. tuis D,2Bs.l.m2 aliquid J2 15 hec stare possit B 16 enim om.D operanti J 17 pr. et om~D uomercs D impedimentis D aegestate ( — tae J)J2' 18 paenuria JZ consid. est B quid ex quod J 21 diuiciae B; add. eius 2 22 mentiri putes scripsi sentiri potcst J2D sen- tiri non potest f utcumque (tn ras. mZ) sentiri potcst (test tn ras. m2) non plcne tamen (non plcne tamen exp.)B 23 cult.etagr. D,Bp.c.m2 2ball.inadd.m2B Epistula CXXIX 2—3 167 animas uestras, quorum unus, uas electionis, confidentissime loquebatur: dei enim cooperatores sumus, dei agricultura, dei aedificatio estis et multa alia, quae idcirco non replico, ne sensum uidear legentis obtundere et 6 memoriae lllius diffidere. 3. Hlud quoque sollicita mente tractemus et scripturarum nos doceat auctoritas, sanctos huius terrae, quam Iudaei terram repromissionis autumant, non habitatores esse, sed accolas atque peregrinos. ex iusti uiri persona legimus: aduena sum ego 10 e t peregrinus sicut omnes patres mei. qui cum diu in terrae huius tenebris uersaretur, flebihter ingemiscit et dicit: heu me, quia peregrinatio mea prolongata est, habitaui cum habitantibus Cedar, mul- tum accola fuit anima mea. ubicumque autem habi- 2 is tator terrae legitur, et priora et media et extrema tractemus et hquido scripturarum poterit regula conprobari, semper habitatores terrae peccatores appellari, de quibus in Apocalypsi Iohannis illud exem- plum est: uae habitatoribus tcrrae. Abraham, ad quem primum facta est promissio dicente domino: t i b i d a b o aoterram hanc et semini tuo, iuxta Stephani, primi in Christo martyris, concionem ne uestigium quidem pedis dicitur accepisse. ita enim scriptum est: tunc egressus dc terras Chaldaeorum habitauit in Charran et inde, postquam mortuus est pater eius, migrauit 25 i n terram, in qua nunc uos habitatis; et non dedit ei possessionem, ne uestigium quidem 1 cf. Act. 9, 15 2 *I Cor. 3, 9 9 *Ps. 38, 13 12 *Ps. 119, 5-6 18 *Apoc. 8, 13 19 *Gen. 12, 7 22 *Act. 7, 4-5 3 estis s.l.m2B,om.J 4 sensum— 5 diff. partim in ras., partim in mg.m2B sensum — et in mg.2,om.J leg. uid. 2 6 scriptorum D 7 sanctos] quod omnes sancti B 8 non — 9 leg. in mg. in/.I,om.J habitationem pro incolatu senserunt, unde propheta B 9 ego sum B 11 uers. in terre huius ten. B ingemescit Ip.c.m2D 13 caedar J 14 accula J,Da.c. acola 2a.c.B incola g 17 de quibus] denique B apocalipsi B apocaly(ex i i")psin Jl iohannis scribit (eras.)2 18 ue DB 19 repromissio D 20 martiris in xpo B 21 martyri D contentionem J nec D.Bs.l. pedis] add. huius terrae D, 2s.l.m2Binmg.m2 23 caldeorum B charran D carran B carra J ca(r s.l.y ram I 25 uos nunc D 26 cis D poss.] add. in ea s.l.m2B nec 2DB 168 Sancti Hieronynii pedis, quara repromisit daie ei in possessi- 4 o n e m et seraini eius post ipsum. acne forsitan lec- toris tacita cogitatio trahat eum ad ilkm intellegentiam, ut, quod non est datum parenti, reddatur posteris, uas electionis loquitur ad Hebraeos : fide, qui uocatur Abraham, oboediuit* egredi in locum, quem accepturus erat in possessionem, et egressus est nesciens, quo iret. fidc peregrinatus est in terra repro- missionis quasi in aliena in tabernaculis ha- bitans cum Isaac et Iacob, coheredibusio eiusdem promissionis; expectabat enim fun- damentum habentem ciuitatem, cuius artifex eet creator deus est. et iterum, cum de Abel et Enoch, Noe Sarraque dixisset. intuht: iuxta fidem mortui sunt hi omnes non acceptis repromissionibus, sed l» procul eas uidentes et salutantes et confiten- tes, quia peregrini et aduenae sunt super terram. qui enim sic loquuntur, ostendunt, quod quaerant patriam. et, siquidem illius recordabantur, de qua egressi erant, habe-20 bant tempus, ut reuerterentur; nunc uero «meliorem desiderant, id est caelestem. multis- que in medio sanctis ad extreniuni intulit: e t h i 0 m 11 e s t e s t i- monium habentes in fidem non acceperunt repromissionem deo de nobis quid m e 1 i u s 25 prouidente, ne sine nobis perfecti fierent. 4 cf. Act. 9, 15 5 *Hebr. 11, 8—10 13 cf. Hebr. 11, 4. 5. 7. 11 14 *Hebr. 11, 13-16 23 *Hebr. 11, 39-40 1 quam] sed fn ras.mZB in possess. om.I in add.m2B 2 ipsuni] eium (i dd.) D ac] hac D 5 habraham B 8 ire B terra Bp.e.tn2 9 quasi in aliena in in ras.m2B tabern. — 11 enim tn mg.m2B 10 heredi- bus I et heredibus J et coheredibus s 11 exspectauit £ ciu. hab. fund. B 12 art. et creat.] rector et art. B 13 est deus S habel B enoc B; add. et I 14 Saraque £ iuxta— 15 omnes] et hii omnes iuxta fidem defuncti sunt B 15hiiJB 16 confidentcs JI 17 peregrina Sa.c. peregrinia (a eras.) J adue- naJ sunt (s.J.eranteras.)2"erantD 18 sic B se J haec Zs.l.m2D 19quae(e)- runt J,2a.c. 23 sanctis] add. commemoratis D,IBs.l.m2 hii JB 24 habent et J fide Ip.c.m2D 25 de] pro B melius quid D 26 fuerint JD,Sa.c. Kpistula CXXIX 3-4 169 accessimus cnini ad montem Sion et ciuita- tem dei uiuentis, Hierusalem caelestem, et m u 1 1 a m i 1 i a a n g e 1 o r u m s o 1 1 e m n i t a t i s e t e c- clesiam primitiuorum, qui scripti sunt in • c a e 1 i s. nec me fugit, quod perfidia Iudaeorum hacc testimonia 7 non suscipiat, quae utique ueteris testamenti auctoritate firmata sunt. illud nostris dicendum est, hanc cpistulam, quae scribitur ad Hebraeos, non solum ab ecclesiis orientis sed ab omnibus retro ecclesiae Graeci sermonis scriptoribus quasi Pauli apostoli suscipi, 10 licet plerique eam uel Barnabae uel Clementis arbitrentur, ct nihil interesse, cuius sit, cum ecclesiastici uiri sit et cotidie ecclesiarum lectione celebretur. quodsi eam Latinorum consuetudo non recipit g inter scripturas canonicas, nec Graecorum quidem ecclesiae Apo- calypsin Iohannis eadem libertate suscipiunt, et tamen nos utram- u que suscipimus uequaquam huius temporis consuetudinem sed ue- terum scriptorum auctoritatem sequentes, qui plerumque utrius- que abutuntur testimoniis, non ut interdum de apocryphis facere solent — quippe et gentihum litterarum raro utantur exemphs — , sed quasi canonicis et ecclesiasticis. 20 4. Respondeant mihi, qui hanc terram — quae nunc nobis Chri- sti passione et resurrectione terra repromissionis effccta est — posscs- sam putant a populo Iudaeorum, postquam est reuersus ex Aegypto, quantum possederit: utique a Dan usque Bersabee, quac uix cen- tum sexaginta mihum in longum spatio tenditur. neque enim Dauid 1 *Hebr. 12, 22—23 20 Respond.— p. 170, 10 barbar.] = Eucherii epist. ad Faustum p. 129, 5-20 Geyer 1 rnonte D 2 ihrlm B ihrl J 3 multorum B solemn. I sollempnitatSB ecclesia (ecl— I) JI 5 me s.l.S test. tam clara (add. tam s.l.m2) aperta B 7 inscribitur D,Bp.c.m2 3 ad — omnibus in ras. mZB 9 ecclcsiasticis j 10 pr. ucl om.D 11 ecclae(ecle— JJsiasti J,2a.c. cottidie(— ae J) J2' quotidieB 12 caelebretur J eara tn ras.rn.2B e(cras.)iam J consuetudine D 13 apocalipsin-TB — lypsen Ja.c. — lypsi D 14 iohannes J tamcn ex tanto B nos s.l.J utraraque (m eras.) 2 17 abutuntur ^ab eras.) B apocriphis B apocrifis cel. 18 quippe] add. qui D,Ss.l.m2 utuntur B (c/. ind. gramm.) 21 terra ex terrac J 22 reuersus est B reuersus Euch. Paris. ex s.l.B 23 patet quantura B possiderit J utique lin mg.D,om.JB usque ad Eucli. bersabee Euch. Par. bersabee B uersabee D bersabae (— be 2)J2 bersabe Euch. Ese. quae] qui JB Euch. Esc. CLX codd. CXL Euch. Par. 24 spatio (spatium Par.) in Iongum Euch. in longe D enim om. Euch. Par. 170 Sancti Hieronymi et Salomon, potentissimos reges, exceptis his, quos post uictoriam 2 in amicitiam receperunt, plus tenuisse scriptura testatur. et hoc dico, ut taceam quinque Palaestinae ciuitates, Gazam, Ascalonem, Geth, Accaron, Azotum, Idumaeos quoque ad meridianam plagam septuaginta quiiique mihbus ab Hierosolyma separatos, Arabas ct s Agarenos.quos nunc Sarracenos uocant, in uicinia urbis I lierosolymae. pudet dicerc latitudinem terrae repromissionis, ne ethnicis occasio- s nem blasphemandi dedisse uideamur. ab Ioppe usque ad uiculum nostrum Bethlecm quadraginta sex miha sunt, cui succedit uastissi- ma sohtudo plena ferocium barbarorum, de quibus dicitur: con- 10 tra faciem omnium fratrum tuorum habita- bis et quorum facit poeta eloquentissimus mentionem: late- que uagantes Barcaei, a Barca oppido, quod in sohtudinc situm est, quos nunc corrupto sermone Afri Baricianos uocant. hi sunt, qui pro locorum quahtatibus diuersis nominibus appellantur 15 et a Mauritania per Africam et Acgyptum Palaestinamque et Phoe- nicem, Coelen Syriam et Osrohenen, Mesopotamiam atque Persidem 4 tendunt ad Indiam. haec, Iudaee, tuarum longitudo et latitudo 2cf. IReg.3, 20; IIReg. 3, 10; IIReg. 17,11; IIReg. 24,2etl5; III Reg. • 4, 25; 1 Par. 21, 2; II Par. 30, 5 10 *Gen. 16, 12 12 Uergil. Aen. IV 42 sq. 1 salamon 2 salomonem Ettch. hiis B iis f 2 script. ten. B 3 ut taceam quinque palestine omnia praeter nc in ras. m2B ut taceam quinque s.1.2 ut taceam om.J urbcs B gazan D ascaionam Jp.c. ascalon Euch. Esc. ct ascalon et B 4 geth ct D acaron 2a.c. accharon Euch. Esc; add. et B a meridiana plaga D Euclt.; add. uix D,2m2 in mg.Euch. 5 LXXV JB,2 in lexlu XXV 2in nvj. Euch. uiginti quinque D ab hier. milibus D Euch. hierosolyma J hicrosolima Euch. Esc. hierusolyma D hierusolima Euch. Par. hieru(o w2)solima 2 ierosolima B Ierosolyma ? et separatos J arabes Euch. 6 uicina J,2a.c. hierosolimae 2 hierol J ierosol^ B hierusalem D Euch. Icrusalem g putet J 7 et(h s.!.)nicis - 8 ab] a Euch. 0 bethleem JB Euch. Par. bethlem Sa.c. Euch. Esc. bethlehem Jp.c.D cui] huic B ll suo- rum habitabit g 12 poete Da.c.mZ lateque] lazacque J 13 uagantes om.D barcaci D barchci ip.c. bacchei J,2a.c. bachei B barcaD barchai-p.c. baccha J, Ia.c. bacha B 14 barachianos JS baracanosB appellantB lb&e(eZBy gy(i B)ptum et af(ff J)ricam J2B phalestinamque J phenicem D focni- ccm 2 fenicem JB 17 et hoshrohencn (alt. h eras.) s.l.I,om.JB et osrhohenem D 18 ab india J haec] add. est D,SBs.l.m2 iudaeac (pr. a eras.)J iudee. D iudec 2, Ba.c.m2 iuda Bp.c.m2 tnarum— p. 171, 1 pr. his parlim in ras., partim in mg.rnSB tuarum s.l.m22,om.J et latitud s o.l.m22,om.J Epistula CXXIX 4—5 171 - terraruni, in his gloriaris, supcr his te per diuersas prouincias igno- rantibus iactitas: ad populum phaleras, ego te intus et in cute noui. 5. Quodsi obieceris terram repromissionis dici, quae in Nume- s roruni uolumine continetur, a meridie maris salinarum per Sina et Cades-Barne usque ad torrentem Aegypti, qui iuxta Rinocoruram mari magno influit, et ab occidente ipsum mare, quod Palaestinae, Phoenici, Syriae Coelae Ciliciaeque praetenditur, ab aquilone Taurum montcm et Zephyrium usque Emath, quae -appellatur Epiphania 10 Syriae, ad orientem ucro per Antiochiam et lacum Ccnereth, quae nunc Tiberias appellatur, et Tordanem, qui mari influit salinarum, quod nunc mortuum dicitur — trans Iordanem autcm duarum semis tribuum possessio est, Ruben et Gad et dimidiae tribus Manasse — , et ego fatebor haec tibi repromissa, non tradita, si obscmasses 15 mandata dei ct in praeccptis illius ambulasses, si non pro omnipo- 2 Persius III 30 4 Quodsi— 14 tradita] - Eucher. p. 129, 21—130, 11 5 cf. Num. c. 34 2 ad mi ras.m2B 4 obieceris (ceris.tn ras. m2) B quae sl.m22 in om.Euch.Esc. 5 a s.l.2,om.J synam Euch.Par. Sineoro. Relandius, Senna Vall. (c/. Num. 34, 3—4) 6 barnae (e, 2) J2 rinocur. J,2a.c.m2 rinicor. D Rhinocor. g 7 magno mari B ad occidentem Euch. palestini D Euch. E*c. 8 Phoenici g phoenicis JD fenicis B foenis Euch. Par. phaenices- pheniccs Euch. Esc. coelis syriac Euch. Par. sirie Euch. Esc. sirie B Coelae scripsi cele Euch. Esc. coeles B coelem 2D cylem J Coelen(?) Geyer ciliaeque la.c. Euch. Esc. cilitieque B ciliciae Euch.Par. praetend. Euch.Esc. pertend. cet. protend. g ab] et (s.l.m2) ab B aquilonem D, Euch. Par. 9 et zephir. JDB ezephyr. J et zipher. Euch. Esc. et zypherus Euch. Par. emmath Euch. Esc. amath B epyph. D ephfexp.JJiph. J2 epip(h s.l.). Euch. Esc. ephyf . Euch. Par. 10 siri- &e(e)2a.c.m2B Euch.Esc. syriaj anthioc. D anthioch. Eucli.Par. mtioc. Euch. Esc. cenereth JB ceneret 2a.c.m2 Euch. Esc. chenereth 2'p.c.m2 cinereth Euch. Par. genesareth D 11 tiberias BEuch. Esc. tyberiadis Euch. Par. tyberias cel. et—14Uibu\impartiminras.,parliminmg.m2B 11 et 12 iordancni 1 !) qui ex quf 2 in maie fluit Euch. Par. marii B 12 quod nunc — diiarum om. Euch. Par. dicitur ex dicit m2D duarum postea add. mlJ et semis Euch. Par.g 13 possessio est] possessionem Euch. Par. possessione Euch. Esc. luben B gath D Euch. Esc. dimidii J dimedio Euch. Par. tribu Euch.Esc. manasses D manases ex manase m22 14 re(pro s./.)missa 2 remi*ssa J pro- missa B 172 Sancti Hieronymi tente deo coluisses Beelphegor et Baalini, Beelzebub et Chamos, quos quia praetuhsti deo, omnia, quae tibi promissa fuerant, perdi- i disti. et mihi in euangeho promittuntur regna caelorum, quae instru- mentum uetus omnino non nominat. sed si non fecero, quae praecepta sunt, nequaquam erit culpa in promittente, sed in me, qui pro- t missum accipcre non merui. [ubi enim optio proponitur, si opera prae- termittuntur, frustra cupias, quod promissum est.] lege hbrum Io- suc et Iudicum et, quantis possessionis angustiis sis coartatus, intelle- s ges. quid diuersarum urbium ahenigenas commcmorem, quos po- pulus Iudacorum non quiuit expellere de urbibus et sedibus suis, cum 10 ipsa metropolis tua — prius Iebus, postea Salem, tertio Hierosolyma et nunc Aelia — Iebusaeos expellere non ualuerit, sed manserit cum eis in scandalum exemplumque uitiorum in tantum, ut, ubi templum tuum conditum est, area Ornae fuerit Iebusaei et ipsum templum LXXX milium latomorum et LXX milium uectorum, hoc est l» CL mihum exceptis praepositis operum pro multitudine habitan- tium tecum incircumcisorum ab ethnicis extmctum sit? 1 cf. Num. 25, 3 etc. cf. Iudd. 2, 11 etc. cf. IV Reg. 1, 2 etc. cf. III Reg. 11, 7 etc. 3 et mihi— 8 intell.j = Eucher. p. 130, 12—17 12 cf. 11 Par. 3, 1 14 cf. III Reg. 5, 15-16 1 deo om.B beelph. J behelph. D behetph. B belph. £ bahalim DB\ add. etI,Bs.l.m2 b(e s.Z.)elzebub 2' behelzebub (ex — bul m2)B uehelzebubhD camos JB c(h s./.)amus I 2 quos om.J quia s.l.I,otn.B (prae s.(.)tulisti £ retulisti J tibi s.l.I,om.J non perderes B 3 promittitur regnum celorum quod (ex quae m2) B 4 pr. non s.l.m2I, om. Euch. Esc. si s.l.J perficero Euch.Esc. 5 pr. in s.l.m2I,omJB promittenti ./ — tis B sed in me] set mei Bp.c.m2 promissa Euch. Esc. 6 ubi— 7 prom. cst om. Euch. Esc. ; seclusi uerba olim margini adscripla, poslea grauiler corrupia propon.] add. ad eli(e I)- gendum IsJ.,D si opera praetermittuntur B (jort. ex mera conieclura) qui operare promittuntur J,Ia.c.m2 quid opera promittuntur 2p.c.m2 opera premit- tuntur D qui operari renuis g 7 cupias] culpas Jp.c.m2 librum om. Eucli. Esc. iosu§ XD 8 et Iudicum om.Euch. Par. possessiones Euch. Par. possessioni- bus Euch. Esc. possessionum £ intellegas D intellegis Euch. Par. intellege Euch. Esc. 11 hierosolyma J hierusolyma D hicro(ez u m2)solima I iherosolima B 12 aelia D helia cet. iiebuseos D ualuerint Ip.c. ualuerunt D manserint D 13 uicinorum £ ibi Ba.c.g 14 est] sit ubi 5 area s.l.I aree D,Bp.c.m2,om.J orneDBorniae J fuerint D,Bp.c.m2 h(s.i.m2)iebusaei J 15 LXXX seripsi LXXcodd. LXXBLXXX2\DCLXXX J miliaJi - uictorumj 16 pro] prae B 17 het(h sj.)nicia 2 exstructum I Epistula CXXIX 5—7 173 6. Nec hoc dico in sugillationem terrae Iudaeae, ut hereticus sycophanta mentitur, aut quo auferam historiac ueritatem, quae fundamentum est intellegentiae spiritahs, sed ut decutiam super- cilium Iudaeorum, qui synagogae angustias ecclesiae latitudini s praeferunt. si enim occidentem tantum sequuntur litteram et non 2 spiritum uiuificantem, ostendant terram repromissionis lacte et melle manantem; sin autem per tropologiam clictum putant pro rerum omnium abundantia, et nos confessionis terram terramque uiuentium terrae ueprium praeferimus dicente domino ad Moysen de 10 abicctione Israhehs et adsumptione gentium : d i m i 1 1 e m e, u t deleam populum istum et faciam te in gentem m a g n a m, et eodem patre ad filium : postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam etposses- sionem tuam terminos terraeet apertius per Esaiam : 15 parum tibi est, ut sispuermeus adsuscitan- das tribus Iacob et faeces — uel reliquias — Israhel congregandas. dedi te in lucem cunc- tis gentibus, ut sis saluator uniuersae ter- r a e. ex quo perspicue demonstratur omnia illius populi in imagine 3 20 et umbra et typo praecessisse, scripta autem es&e pro nobis, i n quos fines saeculorum decucurrerunt. 7. Multa, Iudaee, scelera commisisti, cunctis circa seruisti nati- onibus. ob quod factum? utique propter idolatriam. cumque ser- uires crebro, misertus tui est deus et misit iudices et saluatores, 26 qui te de famulatu Moabitarum et Ammanitarum, Phihstiim quo- 5 cf. II Cor. 3, 6 6 cf. Ex. 3, 8 etc. 8 cf. Ps. 26, 13 9 cf. Esai. 7, 24 10 *Ex. 32, 10 12 Ps. 2, 8 15 *Esai. 49, 6 20 *I Cor. 10, 11 1 suggill. DB 2 sicoph. B sychoph. D syc(h s./.)of. I sycophantis (ex — tit m2) J aut] illud D quod B hystoriae (— e B)IB 3 dccutiam] disciam (iam in ras. m2) B 4 sinagogae ( — e B)JB latitudine J,Sa.c. 5 secuntur B 6 ostenda JS manantcm lac et mel B 7 si 2 tropho- logiam 2 8 habundantia (h eras.2) codd. confess. tenam scripsi terram om.J,2Ba.e.m2 terram confess. D,2Bp.e.m2 9 praeferemus 2D proferimus J moiscn B 10 isrl JB et] sed (add. et de s.l.m2)J 14 per isaiam I in isaia B 16 tribus iacob s\.X 18 ut ex sit D 19 umbra et typo ct ima- gine D 20 processisse J 21 saeculi g decurrerunt IDB 22 iudce^ B iu- daeae Ja.r. iudea Jp.r. circa Ja.c. circa te cel. 23 idololatriam g ser- ui(s s.i.)ses 2 seruieris B 24 est tui B 25 de fam.] a dominatu B amanit. ex aminat. J Ammonit. ? philistim Ja.c.SB 174 Sancti Hieronymi que et diuersarum gentium liberarunt. nouissimc sub regibus offendisti deum et omnis prouincia Babylonia uastante deleta est 2 et per septuaginta annos mansit solitudo. a Cyro, rege Persarum, est laxata captiuitas — Hesdra hoc et Neemia plenissime referunt — , extructum est tcmplum sub Dario, rege Persarum atque Medorum, s a Zorababel, filio Salathiel, et Iesu, filio Iosedech, sacerdote. magno. quae passi sitis a Medis, Aegyptiis Macedonibusque, non numero nec tibi adducam in memoriam Antiochum Epiphanen, crude- lissimum omnium tyrannorum, nec Gnaeum Pompeium, Gabi- nium, Scaurum, Uarum, Cassium Sossiunique replicabo, qui tuis 10 8 urbibus et praecipue insultauere Hierosolymae. ad extremum sub Uespasiano et Tito urbs capta templumquc subuersum est. deinde ciuitatis usque ad Adrianum principem per quinquaginta annos mansere reliquiae. post euersionem templi paulo minus per quadrin- gentos annos et urbis et temph ruinae permanent. ob quod tantum 15 facinus? certe non colis idola, sed etiam seruiens Persis atque Ro- 4 manis et captiuitatis pressus iugo ignoras ahenos deos. quomodo clementissimus deus, qui numquam tui oblitus est, nunc per tanta spatia temporum miseriis tuis non adducitur, ut soluat captiuitatem et, ut uerius dicam, expectatum tibi mittat antichristum ? ob quod, -m inquam, facinus et tam execrabile scelus auertit oculos suos ? igno- ras ? memento uocis parentum tuorum : sanguis eius super 22 Matth. 27, 25 1 liberauerunt 2 2 omnis tua 2p.c.m2D babilonia 2 babillonia D rege (s.l.ml) babilonio B gente Babylonica g 3 et om.D permansit sol. 2p.c.m2 mansit templi sol. Bp.c.mH templi sol. permansit D ciro 2a.c.m2B 4 est — 5 Pers. tfl mg.inf.2 hesdra J esdra 2a.c.m2D hesdras/J esdras 2p.c.m2 nee(ex neo 2")mias 2p.c.m2B Nchemias g planissime £ 6 zorababel 2 sa- latiel B salat(h s.i.)ihel 2 h(i sl)esu I Iosedec g 7 aegyptis J,Ia.c. egiptiis B et mac(h s.i.m2J)edonibus quae J2 et macedonibus B enumero g 8 in s.1.2' antiochum (ochum in ras.m2) B antiquorum J ephifanen JI epiphanem B 9 g(s.J.m2 in ulroque co<iice)ncum JZ ge(e eras.)neium B Cn. g, om.D gabinum J guabinum B 10 ua(r s.i.m2)rum J Cass. Soss.] sosium- que (so in ras.mS, fuil cas) B sosiumque Za.c.B ex corr. m2 11 maximo B Ierosolymae ins. g hierosoiimae J2 hierusolyme D iherosolime B 12 et tyto D titoque B capta est B est om.B 13 Hadrianum g 14 paulo minus s.1.2 16 seruis JB 17 oppraesus (stc) B deos alienos B 18 deus quondam D quondam (*,!.) deus i" 19 capt.] add. tuam s.l.B 20 ut 8.1,2 21 aduer- tit J;add. a te 2s.l.m2D ad J ignorans J,2a.c. 22 uoces J,2Ba.c.m2 Epistula CXXIX 7— CXXX 1 175 ii os et super filios nostros et: uenite, occida- mus eum et nostra erit hereditas et: non habe- mus regem nisi Caesarem. habes, quod elegisti: usque ad finem mundi seruiturus es Caesari, donec gcntium in- stroeat plenitudo ct sic omnis Israhel saluus f i a t, ut, qui quondam eiat in caput, uertatur in caudam. 8. Haec tibi, uir eruditissime, in duplicis praefecturae honore transacto nunc in Christo honoratior, tumultuaria et breui lucu- bratione dictaui, ne uiderer omnino reticerc. eodem enim tempore, 10 immo eodem die mihi et litterae tuae redditae sunt et meae expe- ditae, ut aut tacendum fuerit aut incompto eloquio respondendum, quorum alterum pudoris, alterum caritatis est. cxxx. AD DEMETRIADEM. l» 1. Inter omnes materias, quas ab adulescentia usque ao hanc aetatem uel mea uel notariorum scripsi manu, nihil praesenti opere difficilius. scripturus enim ad Demetriadem, uirginem Christi, quae 1 Marc. 12, 7 2 Ioh. 19, 15 4 *Rom. 11, 25-2« 1 filios nostros in mg.D nostros ex suos J uenite om.JB 2 all. ct D, om.cel. 3 habes] habemus J,ba.c.m2 legisti JB,Sa.c. 4ad]ini" 6 f iet /> capite ID 7 eloquentissime D duplici Ba.c.mS 8 honoratior s.l.m2B,om.J 10 eadem I mihi die £ _expetitae f 11 inculcto (stc) ex incuncto D 12 est karitatis B; add. finit epl de terra iudae longa CLX milibus, lata cir- citer XLVII J explicit ad dardanum D A — Berolinensis lal. 17 s. IX (continei praeter integram epistulam etiam parlem epistAae ab initio usque ad p. 183, 8 suo; iibicumque in hac epislulae parte duo apographa inler se non consenliunt, siglis A l el A' usus sum). 58 = Caroliruhensis Augiertsis 105 s. IX— X. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX-X. B = Berolinensis lat. 18 s. XII. ad demetriadem 93D ad demedriadem (sic) uirginem A l A % ad nicea deme- triadg B; Hieronymi nonu,n exhibet titulus in 58 15 adulisc. A l %a.c.m2 adolisc. Sdp.c.m2 adolesc. A l p.c.m2A'B 16 alt. uel s.l.% 17 demedriadem A l D de(me s.i.)triadem A 1 176 Sancti Hieronymi ct nobilitate et diuitiis prinia est in orbe Eomano, si cuncta uirtuti- bus eius congrua dixero; adulari putabor, si quaedam subtraxero, ne incredibilia uideantur, damnum laudibus eius mea faciet uere- 2 cundia. quid igitur faciam ? quod inplere non possum, negare non audeo: tanta est auiae eius et matris, insignium feminarum, in i iubendo auctoritas, in petendo fides, in extorquendo perseuerantia. neque enim ut nouum quiddam et praecipuum a me flagitant, cuius ingenium-in huiusce modi materiis saepe detritum est, sed ne uocis meae pro uirili parte desit testimonium in eius uirtutibus explican- dis, cuius — ut incliti oratoris utar sententia — s p e s m a g i s 10 1 a u d a n d a q u a m r e s e s t, quamquam puellares annos fidei ardoie superarit et inde coeperit, unde alias desisse perfectae con- summataeque uirtutis est. 2. Procul obtrectatio, facessat inuidia, nullum in ambitione sit crimen. ignoti ad ignotam scribimus: dumtaxat iuxta faciem cor- is poralem; alioquin interior homo pulchre sibi cognitus est illa notitia, qua et apostolus Paulus Colosenses multosque credentium 2 nouerat, quos ante non uiderat. quantum sit apud me merituni, im- mo miraculum uirginis nostrae, hinc potest aestimari, quod occu- patus in explanatione templi Hiezechielis — quod opus in omnibus 2t scripturis sanctis ueldifficillimum est — et in ea parte delubri, in qua sancta sanctorum et thymiamatis altare describitur, malui parum- per hoc uti deuerticulo, ut de altari transirem ad altare et hostiam uiuam, placentem deo ac sine ulla macula aeternae pudicitiae 8 consecrarem. scio, quod ad inprecationem pontificis flammeum 2» uirginale sanctum operuerit caput et illud apostolicae uocis insigne 10 Cicero, de re publica inc. sedis fr. 5 M. 17 cf. Col. 2, 1 20 cf. Ezech. c. 40—46 23 cf. Rom. 12, 1 1 mbeA l a.c.n>2A 2 romana^' 2 adolari A^Ha.c.n&^A* 3facietmeaB 5 auia A*a.c.m2 7 et praec. quiddam (quidam D)AD quidam D quid S8 S materia ex materies m2A l 11 est quam res B 12 superaret AtyD unde s.l.m2$i ubi B aliis 93 14 nulla A* 15 criminis A* innoti B innotam B ignota A 1 ignotum 93 16 ulterior A' 17 et s.l.m29},om.A l D paul. apost. B paulus s.(.m?93 Coloss. g 18 uidcrat] nouerat A l a.c.m2 20 explan.] hoc explicatione A' iezechielis D ezechielis B 21 uel] uel maximum uel A* qua sj.93 quo AD 22 tym. 93 tim. cel. discr. 93 23 hoc diuert. uti A* uti hoc diuert. g diuert. A 2 B,A'18p.c.7n2 transire D 25 inpraedicatio- ncm A 2 flameum 93 Epistula CXXX 1—3 177 celebratum sit : uolo autem uos omnes uirginem castam exhibere Christo, quando adstitit re- gina a dextiis eius in uestitudeaurato circum- data uarictate. qua ueste polymita et multarum uirtutum 5 diuersitate contexta indutus fuit et Ioseph et regum quondam ute- bantur f iliae. unde et ipsa sponsa laetatur ac dicit : i n t r o- 4 duxit me rex in cubiculum suum sodaliumque re- spondit chorus : omnis gloria filiae regis intrin- s e c u s. sed et nostra oratio dabit aliquid emolumenti. equorum 10 cursus fauore pernicior fit, pugilum fortitudo clamoribus incitatur, paratas ad proelium acies strictosque mucrones sermo imperatoris accendit: igitur et in opere praesenti auia quidem materque plan- tauerint, sed et nos rigabimus et dominus incrementum dabit. 3. Rhetorum disciplina est abauis et atauis et omni retro no- 15 bilitate ornare. quem laudes. ut ramorum sterilitatem radix fecunda conpenset et, quod in fructu non teneas, mireris in trunco. scilicet nunc mihi Proborum et Olybriorum clara repetenda sunt nomina et inlustre Anicii sanguinis gcnus, in quo aut nullus aut rarus est, qui non meruerit consulatum, aut proferendus Olybrius, uirginis 2» nostrae pater, quem inmatura morte subtractum Roma congemuit. uereor plura dicere, ne sanctae matris uulnus exasperem et uirtu- 2 tuni eius recordatio fiat doloris instauratio. pius fihus, uir ama- bilis, clemens dominus, ciuis affabilis, consul quidem in pueritia, sed morum bonitate senator inlustrior. fehx morte sua, qui non 25 uidit patriam corruentem, immo fehcior sobole, qui Demetriadis 1 "II Cor. 11, 2 2 Ps. 44, 10 4 cf. Gen. 37, 3 6 *Cant. 1, 3 8 *Ps. 44, 14 12 cf. 1 Cor. 3, 6 24 cf. Uergil. Aen. XI 159 2 adstetit AS8a.c.m2 astitit '&p.c.m2B 3 a] ad A' circumamicta B 4 polimita codd. 5 contesta D fil. ut. A' 6 hac D 7 respondct B 8 gloria] add. eius s.l.m2A' filiae om.A* 9 et om.A' cmulumenti A l D 10 currus D clarioribus A' 11 paratas] pares B proel. A' prel. D prael. cet. 12 plantauerunt A'B 13 rigauerimus B all. et om.A' 14 rethorum codd. disciplinae 58 abauis scripsi ab auis A'$iB auis A'D 15 quam D ut ram.] ultra morum A' lfi conpenset] conpetens A' etom.B qaoA' truncosA' 17 olibriorum B clibiorum A' 18 inlustri A'a.c.m2D est] erit A'D 19 me- ruit B consol. A'9ia.c.m2 aut] ut B preferendus A' olibrius B 20 in matura B gemuit A' 22 cius om.A' instauratio] in ista oratio A' 23 ciues 58 cibis A'D 25 subole A"8p.c.m1 demetriades A"%a.c.m2,D LVI. Hieron. EpUt. III. Hilberg. 12 178 Sancti Hieronymi proauiae nobilitatem insigniorem reddidit Demetriadis filiae per- petua castitate. 4. Uerum quid ago? oblitus propositi, dum admiror iuueneni, laudaui aliquid bonorum saecularium, cum in eo mihi uirgo magis nostra laudanda sit, quod haec uniuersa contempserit, quod non se 5 nobilcm, non diuitiis praepotentem, sed hominem cogitarit. incredi- bilis animi fortitudo inter gemmas et sericum, inter eunuchorum et puellarum cateruas et adulationem ac ministeria familiae perstre- pentis et exquisitas epulas, quas amplae domus praebebat abundan- tia, appetisse eam ieiuniorum laborem, asperitatem uestium, 10 2 uictus continentiam. legerat enim domini uerba dicentis: qui mollibus uestiuntur, in domibus regum sunt. stupebat ad conuersationem Hehae et Iohannis Baptistae, quorum uterque zona pellicia adstrinxit et mortificauit lumbos suos, alter uenisse narratur in spiritu et uirtute Heliae praecursor domini. 15 in utero prophetans parentis et ante diem iudicii iudicis uoce laudatus. Annae, fihae Fanuelis, mirabatur ardorem, quae ora- tionibus atque ieiuniis usque ad ultimam senectutem in templo domino seruiebat. quattuor uirginum fiharum Phihppi desidera- bat chorum et unam se illarum esse cupiebat, quae pudicitia 20 3 uirginali prophetiae gratiam consecutae sunt. his et huiusce modi cogitationibus pascebat animum nihil ita metuens quam auiam matremque offendere. quarum cum incitaretur exemplo, uoluntate et studiis terrebatur, non quo disphceret eis sanctum propositum, sed quod pro rei magnitudine optare id et appetere s& 11 Matth. 11, 8 13 cf. IV Reg. 1, 8 cf. Matth. 3, 4 etc. 15 cf. Matth. 11, 14 cf. Matth. 11, 10 16 cf. Luc. 1, 41 cf. Matth. 11, 11 17 cf. Lnc. 2, 36—37 19 cf. Act. 21, 9 > 1 proauae B demedriadis D dimedriadis A l ,s.l.m2$i,om.B 3 agam A* 4 in eo] mo B magis uirgo nostra mihi B 5 alt. quod om.A* se non g 6 potentem B praepollentem g cogitaret A l D,S8Ba.c.m2 incredibili A* 7 syricum A l D 8 &<16l. A'$ia.c.m2,D strepentisA* 9 et om.A % domos A' habund. A'D B 10 appetisset A* 11 continentia A* uerbum domini A* uerba domini B 13 stupebant A* 14 zonam pelliciam A* pellicea 5 mortificabit D 16 prophetat parentes A* uoce] ore B 17 fanuh. D pha- nuh. A* 19 domini A* 20 pudic(t 4 l )itiae A l %a.c,A* 21 huiusmodi B 22 nihil ita metuens quam] ubi metuens A* 24 uoluntatis B quod B eis ex ei B 25 quo %,om.A* obtare A'93 id om.A l D Epistula CXXX 3—5 179 non auderent. acstuabat Christi tiruncula, oderat ornatum suum et cum Hester loquebatur ad dominum: tu nosti, quod oderim insigne capitis mei — hoc est diadema, quo utebatur quasi regina — et tantae ducam inmun- sditiae uelut pannum mulieris menstruatae. aiunt sanctae et nobiles feminae, quae eam uidere, quae norunt, 4 quas de litore Galliarum ad habitationem sanctorum locorum hostium per Africam conpulit saeua tempestas, noctibus et secreto consciis tantum uirginibus dei, quae in matris et auiae comitatu 10 orant, numquam eam linteamine, numquam plumarum usam mollitie, sed ciliciolum in nuda humo habuisse pro stratu, iugibus faciem rigasse lacrimis saluatoris mente genibus aduolutam, ut suum reciperet propositum, ut inpleret desiderium, ut auiae ani- mum matrisque molhrct. 15 5. Quid ultra differo? cum iam nuptiarum adpropinquaret dies et futuro matrimonio thalamus pararetur, secrete ct absque arbitris noctemque habens pro solacio talibus fertur se armasse consiliis: 'quid agis, Demetrias? cur pudicitiam tanto pauore defendis ? libertate opus est et audacia. quae sic in pace metuis, 20 quid faceres in martyrio perpetrando? quae tuorum uultum ferre non potes, quomodo sustineres tribunalia persecutorura ? si te uirorum exempla non prouocant, hortetur faciatque secu- 2 ram beata martyr Agnes, quae et aetatem uicit et tyrannum et titulum castitatis martyrio coronauit. nescis, misera, nescis, y 25 cui debeas uirginitatem tuam. dudum inter barbaras tremuisti 2 *Esth. 14, 16 23 cf. Prudcntius, Perist. carm. XIV etc. ltir.Btyr.ee/. oderat] ostcnderat A 1 , om.A' ordinatum A % 2Estherg ad s.l.A* 3 insignem (m eras.)S9 4 quod D tantam A % ducebat B inmunditiam A' 5 mulieris om.g 6 uidcrunt ? et uidere B quae no- nint om.A' alt. quae in ras.n&B 7 littore Bp.c.mZ 8 hostium] hospitium A 2 affricam A'B 9 conscius D comitatu e(s.l.add. ne m2)rant (uoluit uene- rant)23 commitauerant A* 10 lint. numq. om.A 1 usa A % 11 strato A* 12 gen. mente B mento Engelbrecht aduoluta B 13 alt. ut] ut ad A* 16 secrete (tert. e in ras.) 58 secret^ A % secreta B secreto g ali. et om.A* 17 ar- bitriis Dp.c.mZ se fertur f 18 quur A' D,A % fta.c.m2 pauore] pudore A' 19 libertatem A % audatiam A % 20 perpetiendo martirio B martyrio perpeti- endo c; martirio A % B tuorum] duarum ^l s 22 ct faciat A 1 securam s.l.m2i&,om.Ba.c.m2 23 martyra^O pr. et s.l.m2%,om.A' B all.etexp.A* tyr.] durandum A' 24 consecrauit £ 25 uirg. tuam deb. S 12* 180 Sancti Hieronymi manus, auiae matrisque sinu et palliis tegebaris, uidisti te capti- uam et pudicitiam tuam non tuae potestatis, horruisti truces hostium uultus, raptas uirgines dei gemitu tacito conspexisti. 3 urbs tua, quondam orbis caput, Romani populi sepulchrum est, et tu in Libyco litore exulem uirum ipsa exul accipies? quam 5 habitura pronubam? quo deducenda comitatu? stridor linguae Punicae procacia tibi fescennina cantabit. rumpe moras omnes. perfecta dilectio forasmittit timorem. ad- sume scutum fidei, loricam iustitiae, galeam salutis, procede ad proelium. habet et seruata pudicitia martyrium suum. quid me- 10 tuis auiam? quid formidas parentem? forsitan et ipsae uelint, 4 quod te uelle non credunt'. his inflammata stimulis omnem cor- poris cultum et habitum saecularem quasi propositi sui inpedi- menta proiecit. pretiosa monilia et graues censibus uniones ardentesque gemmae redduntur scriniis, uili tunica induitur, is uiliori tegitur pallio et insperata auiae genibus repente prouol- s uitur fletu tantum et planctibus, quae esset, ostendens. obsti- puit sancta et grauis femina alienum habitum in nepte con- spiciens, mater gaudio stabat adtonita. utraque uerum non cre- dere, quod uerum esse cupiebant. haesit uox faucibus et inter M ruborem atque pallorem metumque ac laetitiam cogitationes uariae mutabantur. 6. Succumbcndum est huic loco neque narrare adgrediar, quod dicendo minus faciam. ad explicandam incredibiUs gaudii magni- tudinem et Tulliani fluuius siccaretur ingenii et eontortae Demo- 25 sthenis uibrataeque sententiae tardius languidiusque ferrentur. 8 *I loh. 4, 18 9 cf. Eph. 6, 16 et 14 et 17 ; Ksai. 59, 17 20 cf. Uergil. Acn. II 774 etc. 1 raanibus A* et palleis Af&D apalliis ex apelliis m2A % 4 capnt orbis 4 : 5 lybico A % %D libico A'D exul ipsa g exula B 6 pronuba A* quod A : Pun. lingnae £ 7 omne D 8 dei dilectio ? 9 luricam A'a.c.%D 10 ser- uat A % a.c.m2B 12 his] add. et aliis quampluribus £ 13 praepositi A'D in- pedimcntu A* 14 munilia A'a.c.^D centibus A'a.c.m2A % ccntes (fort. uoluil centies) A'p.c.m2 16 inspirata A*D genubus s pedibus A* 17 et] mero- risque B ostcndit g obstupuit A'%Bp.c.m2 18 neptae A'%a.c.,A'I> 19 gaudio om.A' 20 cupiebat S6B 21 atque] et £ ac] et A % B atque c 22 nutabant g 23 su(cx i m2)ccurrendum A % neque] ne quid A'p.c.m2 25 et Tull. f luu. sicc. ing.] ut tull. fluuii sicc. eloquium .4* ingenii tn lextu, eloquii in mj.SJ demostenis 9iDB demosth(st A')enes a.c.m2A'A* 26 ferentur A % Epistula CXXX 5—6 181 quicquid potest cogitare animus, quicquid sermo non potest ex- plicare, illo in tempore factum audiuimus. certatim in oscula nep- tis et filiae ruunt. ubertim flere gaudio, iacentem manu attol- lere amplexarique trepidantem, agnoscere in illius proposito 5 mentem suam et gratulari, quod nobilem familiam uirgo uirgi- nitate sua nobiliorem faceret. inuenisse eam, quod praestaret generi, quod Romanae urbis cineres mitigaret. Iesu bone, quid t illud in tota domo exultationis fuit? quasi ex radice fecunda multae simul uirgines pullularunt exemplumque patronae et io dominae secuta est clientium turba atque famularum. per omnes domos feruebat uirginitatis professio, quarum cum inpar esset in carne condicio, unum erat praemium castitatis. parum loquor: cunctae per Africam ecclesiae quodam exultauere tripudio. non 3 solum ad urbes, oppida uiculosque, sed ad ipsa quoque mappalia 15 celebris fama penetrauit. omnes inter Africam Italiamque in- sulae hoc rumore repletae sunt et inoffenso pede longius gaudia cucurrere. tunc lugubres uestes Italia mutauit et semiruta urbis Romae moenia pristinum ex parte recepere fulgorem propitium sibi aestimantes deum in alumnae conuersione perfecta. putares 20 extinctam Gothorum manum et conluuicm perfugarum atque seruorum domini desuper intonantis fulmine concidisse. non sic 4 post Trebiam, Trasumennum et Cannas, in quibus locis Roma- norum exercituum caesa sunt milia, Marcelli primum apud Kolam proelio se populus Romanus erexit. minori prius gaudio strata 25 Gallorum agmina auro redempta nobilitas et seminarium Romani 23 cf. Cicero, Brutus 12 1 non om.g 2 pr. in om.A 1 aud.] est g 3 fiiiaej mater et filia A'D filia, mater et auia g prae gaudio g manum A 1 5 uirgo om.B uirgini- tatem suam A l a.c. uirginitatis suae A' 6 inuenisset A % 8 illum A' fecun- dae A' 9 pulularunt A' pollularent A'a.c.m2 10 clientum B omnia A l omne D 11 domus A l B 13 cunctae] nunc te A' affricam A'B,Dp.c.m2 quondam exultabere A' 14urbem4* ad s.X.mZA' magaliag \boxas\&A 1 omne D affricam Dp.c.m2 16 conpleta A' completae g 17 Italia] ita A' semifsey. ras. 2 KU„ s.l. ruta m2)$5 18 recepere A'S8Dp.c.m2,B cecipere cel. propitius A' 19 existimantes A' dnm B 20 Gotthorum g 22 trasume- num B thrasumennum A'a.r.^8p.c.D thrasumenum A l p.r.V5a.c. tra(n s.i.m2)sime- num A* 24 praelio prelio A' minoris A* strata Gall.] gall. strata tunc A' stratas A*a.r.D strata s (= sunt) B 25 aura {all. a in ras.) D retenta A' seminar(i s.J.)um A' scminari(iun si.)SS seminar(ium s.l.) B 182 Sancti Hieronymi 'generis in arce cognouit. penetrauit hic rumor orientis litora et in mediterraneis quoque urbibus Christianae gloriae trium- b phus auditus est, quae uirginum Christi non huius se societate iactauit ? quae mater non tuum, Iuliana, beatum clamauit ute- rum? incerta apud infideles sint praemia futurorum: plus interim 5 recepisti, uirgo, quam obtulisti. quam sponsam hominis una tantum prouincia nouerat, uirginem Christi totus orbis audiuit. 6 solent miseri parentes et non plenae fidei Christiani deformes et aliquo membro debiles filias, quia dignos generos non inueniunt, uirginitati tradere — tanti, ut dicitur, uitrum, quanti margari- 10 tum — ; certe, qui religiosiores sibi uidentur, paruo sumptu et qui uix ad alimenta sufficiat uirginibus dato omnem censum in utros- 7 que sexus saecularibus hberis largiuntur. quod nuper in hac urbe diues quidam fecit presbyter, ut duas filias in proposito uirginali inopes relinqueret et aUorum ad omnem copiam filiorum luxuriae 15 atque deliciis prouideret, fecerunt hoc multae, pro dolor, nostri propositi feminae; atque utinam rarum esset exemplum, quod quanto crebrius est, tanto istae feliciores, quae ne plurimarum quidem exempla sectatae sunt! 7. Fertur et omnium Christianorum laude celebratur, quic- 20 quid fuerat nuptiis praeparatum, a sancta Christi synoride uir- gini traditum, ne sponso fieret iniuria, immo ut dotata pristinis opibus ueniret ad sponsum et, quod in rebus mundi periturum 2 erat, domesticorum dei inopiam sustentaret. quis hoc credat? Proba illa, omnium dignitatum et cunctae nobilitatis in orbe 25 Romano nomen inlustrius, cuius sanctitas et in uniuersos effusa 2 mediterrentis A'a.c.m2 3 uirgo B se om.A' societati A'D 4 iuli- ane A l — ne A' 5 incerta om.A' sint licet A'p.c.m2 sit licet A' 6 reci- pisti.4.\D,33».c.m2 sponsaA 2 8xpianae.4 l 9 inueniant SBo.c.m? 10 mar- garita B 11 certum quos religiorcs A' certe quid(d exp.) rele(i m3)giosioros A l sumpto A' 12 utroque scxu SB 14 uirginitatis B 15 reliquerit SBa.c.m3 luxu(ex 0 m2A')n&e ad omnem cop. fil. A l D luxoriae (sl ad omnem copiam fiIiorum)93 filiorum om.A' luxoriac A l a.c.m2A'18 16 dilic(t A')w A 1 ® a.c.m2A* multi A' 17 praepositi A*D rarum] paruum A* 18 quanti Aa.c.m2D 19 exemplum S8 sccutae S8B 20 quidquid A'a.r.®D 21 a sancta Chr. syn.] scas noride A' a sanctis feminis non detractum B uirgini sed B 22 ditata A' detota A'a.c.m2D decorata A'p.c.m2 23 sponsam A'Da.c. 24 sust. in. 25 probam illam .4'93D orbe romane D urbe roma non A' 26 inlustre A' in s.l.m2A' effusos A' Epistula CXXX 6—7 bonitas etiam apud barbaros uenerabilis fuit, quam trium libe- rorum, Probini, Olybrii et Probi, non fatigarunt ordinarii con- sulatus et cum incensis direptisque domibus in urbc captiuitas, nunc auitas uenundare dicitur possessiones et facere sibi amicos s de iniquo mammona, qui se recipiant in aeterna tabernacula, ut erubescat omnis ecclesiastici ministerii gradus et cassa no- mina monachorum emere praedia tanta nobilitate uendente. uix 3 barbarorum effugerat manus et auulsas de conplexu suo uirgines fleuerat, cum subito intolerabili et quod numquam timuerat 10 amantissimi filii orbitate percutitur et quasi futura uirginis Christi auia spe futurorum mortiferum uulnus excepit probans in se uerum esse, quod in lyrico carmine super iusti praeconio dicitur: si fractus inlabatur orbis, 15 inpauidumferientruinae. legimus in uolumine Iob : adhuc isto loquente u e- 1 nit alius nuntius etin eodem: temptatio — siue, ut melius habetur in Hebraeo, militia — est uita ho- minis super t.erram. ad hoc enim laboramus et in sae- 20 culi huius periclitamur militia, ut in futuro saeculo coronemur. nec mirum hoc de hominibus credere, cum dominus ipse tempta- tus sit. et de Abraham scriptura testatur, quod deus temptauerit eum. quam ob causam et apostolus loquitur : gaudentess in tribulatione et: scientes, quod tribu- 25latio patientiam operatur, patientia pro- baUonem, probatio spem, spes autem non 4cf. Luc.16,9 UHorat.c. 1113,7— 8 16*Hiobl,18 17*Hiob7,l 21 cf.Matth. 4,1—11 22 cf. Gen. c. 22 23 *Rom. 12,12 24 *Rom.5,3-6 1 barbaras A 2 puerorum B 2 prob. olibrii et probi olibrii prob. et probi A'B probini D fatigarant A' fatigauerunt B consularis A' 3 et om.g dom. dir. B domibus] omnibus 33 captiuis B captiuitas sit g 4 aui- tas g habitas codd. dic. uen. A 1 5 mammona S8B mamona eet. 6 erube- scant A'B omnis A'D in quibusdam S3B in quibus A' 8 et s.1.58 con- spectu A 2 suo] hic desinit A' 9 et om.g 10 et filii A 11 auia spe] auiaspD auiae B morti*ferunt D 12iustiuiriB 16 beati(s.(.m2)iob 3} 18 Hebraico 20 coronemur ex ornemur m2S ' 22 dc s.i.SB habraham A testetur ®,Bp.e.m2 25 operetur SBp.c.B 184 Sancti Hieronymi c o n f u n d i t, et in alio loco : quis nos separabit a caritate Christi? tribulatio an angustia an persecutio an fames an nuditas anpericu- lurn an gladius? sicut scriptum est:quia propter te mortificamur tota die, aesti-s emati sumusut oues occisionis. ct Esaias huiusce modi homines cohortatur dicens: qui ablactati estis a lacte, qui auulsi ab ubere, tribulationem super tribulationemexpectate, spem super spem. non sunt condignae passioneshuiusio temporis ad futuram gloriam, quae reue- 7 1 a b i t u r i n n o b i s. cur ista replicauerim, sequens sermo monstrabit. quae de medio mari fumantem uiderat patriam et fragili cumbae salutem suam suorumque commiserat, crudeliora inuenit Africae litora. excipitur enim ab eo, quem nescias utrum 15 auarior an crudelior fuerit, cui nihil dulce praeter uinum et pre- tium et qui sub occasione partium clementissimi principis sae- uissimus omnium extitit tyrannorum et — ut aliquid loquar de fabulis poetarum — quasi Orcus in tartaro non tricipitem sed mul- torum capitum habuit Cerberum, qui cuncta traheret, laceraret, 20 8 extingueret. hic matrum gremiis abducerepactas, negotiatoribus et auidissimis mortalium Syris nobilium puellarum nuptias uendere, non pupillorum, non uiduarum, non uirginum Christi inopiae parcere manusque magis rogantium spectare quam uultus. hanc feram et Charybdim Scyllamque succinctam 2S multis canibus fugiens barbaros matrona sustinuit, quae nec 1 *Rom. 8, 35—36 7 *Esai. 28, 9—10 10 Rom. 8, 18 15 ab co, quem etc.] = Heraclianus, comes Africae 17 principis] = Honorius 21 Uergil. Aen. X 79 1 confundat s %,Bp.c.m2 separauit D 2 ChristiJ dei g 6 isayas B 7 ortatur B 9 expectantes B 14 cimbao Ap.r.B cymbae g 15 affricae DB littoram Aa.c. littora g utrum] ut cum D 17 partium] portus Ap.c.vt! 19 multo D 20 traherct] add. ac g 21 extingueret s.l.$$ml,om.cet. matris D pactas]partus in ras.m2B 23uenderetB pr.nonuircw.m2B pupillaruin AD 24 manusque magis (magis s.Z.23) Ap.c.m2%)B manuquc (quae D) manus Aa.c.mZD magisque manus g spectare B expcctare cet. 25 uultus— 26 multis vm.D et om.g caribdim codd. ; seq. in eras.33 scillamque codd. 26 qui g Epistula CXXX 7 naufragiis parceret nec captiuitatibus flecteretur. imitare, crude- 9 lis, saltim hostem Romani imperii. Brennus nostri temporis tantum, quod inuenerat, tulit; tu quaeris, quod non inuenis. et mirantur aemuli — uirtusenimsemperinuidiaepatet— , curtanta- 5 rum secum pudicitiam tacita proscriptione mercata sit, cum et ille partem sit dignatus accipere, qui totum potuit auferre, et haec quasi comiti negare non ausa sit, quae se intellegebat sub nomine priuatae dignitatis tyranno seruientem? sentio me ini- 10 micorum patere morsibus, quod adulari uidear nobilissimae et 10 clarissimae feminae. qui accusare non poterunt, si me scierint hucusque tacuisse; neque enim laudaui in ea umquam antiquita- tem generis, diuitiarum et potentiae magnitudinem uiro uiuente uel mortuo, quae alii forsitan mercennaria oratione laudauerint. mihi propositum est stilo ecclesiastico laudare auiam uirginis 11 is meae et gratias agere, quod uoluntatem eius sua adiuuerit uo- luntate. alioquin cellula monasterii, uilis cibus uestisque con- tempta et aetas uicina iam morti breuisque temporis uiaticum carent omni adsentationis infamia. denique in reliquis partibus omnis mihi sermo ad uirginem dirigetur et uirginem nobilem et 20 nobilem non minus sanctitate quam genere, cuius quanto subli- mis ascensus est, tanto lapsus periculosior. (unum) illud tibi, nata deo, proque omni-12 b u s u n u m praedicam et repetens iterumque ite- 25 r u m q u e m 0 n e b 0, ut animum tuum sacrae lectionis amore occupes nec in bona terra pectoris tui sementem lolii auenarumque suscipias, ne 2 Brennus nostri temporis] = Alaricus 22 Uergil. Aen. III 435— 436 27 cf. Matth. 13, S 1 parccrent— flecterentur g 2 saltem S8p.cS 3 inuenerit Aa.c.S&D 4 tantarum rcrum sccum (secum s.l.) B 5 pudicitia D perscriptionc AD 6 dignatus sit 5 8 seruiente D 9 adolari A%a.c.m2,D nob. fem. et clar. B clar. et nob. fcminae g 10 clar.] kme D quia A potcrint AD,%ia.c. scirent B 11 laudabis (s poslea add.)D 13 laudauerunt Sfla.r. laudauer B 15 gratiam reddere B quod s.l.mZB uoluntati B 17 breuis- que(sezp.)A 19 pr.etom.B 20 quanto] parte D sublimiore 211apsuD 22 pr. anum om.codd. preque Ap.c.m2 praeque 5 24 pr. que erasSd,om.cel. 27tuiont.4 nec(c exp.) A s 186 Sancti Hieronymi dormiente patre familias — qui est vovg, id est animus, deo semper adhaerens — inimicus homo zizania superseminet, sed semper loquaris :in noctibus quaesiui, quem di- lexit anima mea. ubi pascis, ubi cubas in meridie?et:adhaesit postte anima mea, me 5 suscepit dextera tua illudque Hieremiae : n o n 1 a- boraui sequens te. neque enim estdolor in lslacob nec labor in Israhel. quando eras in saeculo, ca, quae erant saecuh, dihgebas : pohrc faciem purpurisso et cerus- sa ora depingere, ornare crinem et ahenis capilhs turritum uerti- cem struere, ut taccam de inaurium pretiis, candore margarita- rum Rubri Maris profunda testantium, zmaragdorum uirore, ce- rauniorum flammis, hyacinthorum pelago, ad quae ardent et 14 insaniunt studia matronarum. nunc autem, quia saeculum re- liquisti et secundo post baptismum gradu inisti pactum cum aduersario tuo dicens ei: 'renuntio tibi, diabole, et saeculo tuo et pompae tuae et operibus tuis', serua foedus, quod pepigisti, et esto consentiens pactumque custodiens cum aduersario tuo, dum es in uia huius saeculi, ne forte tradat te iudici et de suo ah- quid usurpasse conuincat tradarisque ministro, qui ipse est ini- micus et uindex, et mittaris in carcerem et in tenebras exteriores, quae, quanto a Christo, uero lumine, separamur, tanto nos maiori horrore circumdant, et non inde exeas, nisi soluas nouissimum quadrantem, id est minimum quodque delictum, quia et pro oti- oso uerbo reddituri sumus rationem in die iudieii. 8. Haec dicta sint non infausto contra te uaticinio, sed pa- uidi cautique monitoris officio ea quoque in te, quae tuta sunt, 1 cf. Matth. 13, 23. 25 3 *Cant. 3, 1 4 *Cant. 1, 6 5 »Ps. 62, 9 6 *Hier. 17, 1G 7 *Num. 23, 21 18 cf. Matth. 5, 25 21 cf. Matth. 22, 13 23 cf. Matth. 5, 26 24 cf. Matth. 12, 36 27 cf. Uerg. Aen. IV 298 1 qui est Ap.c.mSSi quies uel qui es cet. seinper deo B 2 inimicos D 3 diligit B 4 cubes A^8a.c.m2,D 5 inhaesit SBa.c.Z) inesit A an. mea post te B 6 iheremiae B laborabit D 8 nec ex et 83 9 purpurissimo A 12 smar. g zmaragdino B cerauneorum MD 13 iacinth. A iachint. 330 iacinct. B ad quae] atque D ad q; A ardenti (i s.l.m2)A 14 (in in mg.) saniunt 33 quia] que A cur D 16 tuo om.D 17 pompis tuis B 19 et te de j 20 et inimicus et s 21 ext. ten. B 22 separantur 33 24 et s.l.m2B 26 sunt DB 27 tuta ex tua m2B Epistula CXXX 7—8 187 formidantis. si spiritus, inqiut, potestatem haben- tis ascenderit super te, locumtuumne di- m i s e r i s. quasi in procinctu et in acie stamus semper ad pu- gnam. uult nos loco mouere hostis et de gradu excedere, sed soli- -i 5 danda uestigia sunt et dicendum :statuit supra petram pedes meos et: petra refugium lcporibus, pro quo multi 'erinacios' legunt, animal paruum et fugax et [peccatorum] sentibus praegrauatura. sed ideo Iesus spinis coro- natus est et nostra delicta portauit et pro nobis doluit, ut de io sentibus et tribulationibus feminarum, ad quas dicitur: in an- xietatibus et doloribus paries, mulier, et ad uirum conuersio tua et ipse tui domi- nabitur, rosae uirginitatis et lilia castitatis nascerentur. unde et sponsus pascitur inter lilia et inter eos, 3 tsqui uestimenta sua non coinquinauerunt — uirgines enim permanserunt audieruntque praeceptum: c a n- dida sint semper uestimenta tua — , et quasi auctor uirginitatis et princeps loquitur confidenter : e g 0 f 1 0 s campi et lilium conuallium. petra igitur leporum 4 20 est, qui in persecutionibus de ciuitate fugiunt in ciuitatcm nec timent illud propheticum: periit fuga a me. montes autem excelsi ceruis, quorum colubri cibus sunt, quos educit puer paruulus de foramine, quando pardus et haedus re- quiescunt simul et bos et leo comedunt paleas, ut nequaquara 25 bos discat feritatera, sed leo doceatur mansuetudinem. reuer- s tamur ad propositum testimoniura: si spiritus p 0 1 e- 1 Eccle. 10, 4 5 Ps. 39, 3 6 *Ps. 103, 18 10 *Gen. 3, 16 14 Cant. 2, 16 et 6, 2 15 *Apoc. 3, 4 16 *Eccle. 9, 8 18 Cant. 2, 1 19 cf. *Ps. 103, 18 21 Ps. 141, 5 Ps. 103, 18 22 cf. Esai. 11, 6-8 26 Eccle. 10, 4 1 formidantes ABa.c.m2$D 3 procincto A8a.c.m2.D 4 decedere g 5 sunt uest. sunt (alt. sunt s.l.m2)B supcr S8Z) 7 eri(ex e m2)nacios 58 eri(ez e m2)natios A erenacios D herinaciis B herinacios s Icgunt] add. heri- nacios g 8 peccatoruni ut scioli addiiamenlum seelusi, capilloruin coni. Engel- brecht, spinarum substituit g Iesus om.A 9 portabit D 12 uirum tuum B conuersatioA 13 cast. lil. B nasceretur.458o.cm2 17 semper om.B 18 actor B 20 fug. de ciu. £ 21 timent] mittent Aa.c.mS dimittunt Ap.c.m2 22cibiB quod (quos m2A) scducit AD 23 hedus codd, 25 bos »«di(s s.i.m2)cat A 188 Sancti Hieronymi statem habentis ascenderit super te, 1 o c u m tuum ne dimiseris. post quod sequitur: quia cura- tio quiescere facit peccata maxima. qui uersi- culus hunc habet sensum: si in cogitationes tuas coluber ascende- rit, omni custodia serua cor tuumet cum Dauid 5 canito :aboccultis meis munda me, domine, et ab alienis parce seruo tuo, etad peccatum maxi- mum, quod opere perpetratur, nequaquam peruenies, sed incen- tiua uitiorum statim in mente iugulabis et paruulos Babylonios allides ad petram, in qua serpentis uestigia non repperiuntur, 10 cauteque domino promittis: si mei non fuerint do- minati, tunc inmaculatus ero et emundabor 6 a delicto maximo. hoc est, quod et alibi scriptura testa- tur: 'peccata patrum rcddam in tertiam et quartam generati- onem', ut cogitationes nostras mentisque decretum non statim a puniat, sed reddat in posteris, id est in malis operibus et in delic- torum perseuerantia, quando loquitur per Amos : super tri- bus et quattuor inpietatibus illius et illius ciui- tatis nonne auersabor eam? 9. Haec cursim quasi de prato pulcherrimo sanctarum scrip- 20 turarum paruos flores carpsisse sufficiat pro commonitione tui, ut claudas cubiculum pectoris et crebro signaculo munias frontem tuam, ne exterminator Aegypti in te locum repperiat, sed pri- mogenita, quae apud Aegyptios pereunt, in tua mente saluentur et dicas cum propheta: paratum cor meum, deus, 25 paratum cor meum; cantabo et psallam. exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium 2 *Eccle. 10, 4 5 Pron. 4, 23 6 *Ps. 18, 13—14 9 cf. Ps. 136, 9 10 cf. Prou. 30, 19 11 Ps. 18, 14 14 cf. Ex. 20, 5; Num. 14, 18; Deut. 5, 9 17 cf. Am. 1, 3 et 2, 4 23 cf. Gen. e. 11 et 12 25 *Ps. 107, 2—3 6 domine] 38 9 babil. DB babylonis 23a.c.m2 10 reper. A,Da'.c. 11 promittes B dominata Bp.c.m2 13 et om.g 14 reddam] add. in filios $ et in quartam g 17 persenerantiam A58a.c.,D quando] quoniam s per Amos loq. g 18 inpiet. et quatuor B sceleribus (exp.) impietatibus S8 all. illius s./.SS 19 nonne inras.2 litt.B 21 carpsisse B carpisse cet. com- mo(u Aa.c.m2D)mt\{t\ s.l.A)oi\em (m exp.A,eras.3i)A%iD 22 ut et g sign. crucis £ 24 egyptio(ea; u A)s AB 27 exsurge, gloria mea om.B exurge utroque loco D, altero B Epistula CXXX 8-10 189 e t c i t h a r a. quam adsumere iubetur et Tyrus multis pec- 2 catorum confossa uulneribus, ut agat paenitentiam et maculas pristinae foeditatis cum Petro amaris abluat lacrimis. uerum nos ignoremus paenitentiam, ne facile peccemus. illa quasi secunda 5 post naufragium miseris tabula sit: in uirgine integra seruetur nauis. aliud est quaerere, quod perdideris, aliud possidere, quod numquam amiseris. unde et apostolus castigabat corpus suum et 3 in seruitutem redigebat, ne aliis praedicans ipse reprobus inueni- retur, corporisque ex persona generis humani inflammatus ardori- 10 bus loquebatur: m i s e r e g 0 homo, quis me libera- bit de corpore mortis huius?et iterum : s c i 0, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum; uelle enim adiacet mihi, ut faciam autem bonum, nequaquam. neque enim, 15 q u 0 d uolo, bonum, sed, quod nolo, malum, hoc facio et denuo: qui in carne s u n t, deo placere non possunt. uos autem non estis in carne, sed in spiritu, si tamen spiritus dei habitat in uobis. 20 10. Post cogitationum diligentissimam cautionem ieiuniorum tibi arma sumenda sunt et canendum cum Dauid: humili- aui in ieiunio animam meam et: cinerem quasi panem manducaui et: cum molesti essent mihi, induebar cilicio. Eua per cibum 2 25 eiecta est de paradiso. Helias quadraginta dierum exercitatus ieiunio igneo curru rapitur ad caelum. Moyses quadragiuta die- bus ac noctibus familiaritate et sermone dei pascitur et in se uerissimum probat: non in solo pane uiuit homo, 1 cf. Esai. 23, 16 3 cf. Matth. 26, 75 etc. 7 cf. I Cor. 9, 27 10 *Rom. 7, 24 11 * Rom. 7, 18—19 16 *Rom. 8, 8-9 21 *Ps. 34, 13 22 *Ps. 101, 10 23 *Ps. 34, 13 24 cf. Gen. c. 3 25 cf. III Reg. 19, 8 26 cf. IV Reg. 2, 11 cf. Ex. 24, 18 et 34, 28 28 *Matth. 4, 4 1 cythara S3D citara B 2 poen. .49) 3 lacr. abl. c: nos] non Ap.c.m2 4 paen. B poen. cel. 6 all. aliudj add. est 5 7 suum s.l.m2B 9 inflammatur D 10 liberauit A 12 quia] quoniam B in me ex me .4. 13 ailiecit A%a.c.m2,L> 23 quasi] tamquam ? raanducabam B 24 erant 25 exercitatur Aa.c.m2I) 26 curru igneo B ad] in £ 27 pasc. domini B et s.l.m2A,del.$),om.D 28 probans g; add. quod dicitur j pane solo 3} 190 Sancti Hieronymi sed in omni ueibo, quod egredieturex ore d e i. saluator generis humani, qui uirtutum et conuersationis suae nobis reliquit exemplum, post baptismum statim adsumitur ab spiritu, ut pugnet contra diabolum et oppressum eum atque 3 eontritum tradat discipulis conculcandum. unde et apostolus 5 loquitur : deus autem conterat satanan sub pedibus uestris uelociter. et tamen hostis anti- quus post quadraginta dierum ieiunium per cibum molitur insi- diasetdicit: si filius dei es, dic, ut lapides isti ♦ panes fiant. in lege mcnse septimo post clangorem tu- 10 barum, decima die mensis totius gentis Hebraeae ieiunium est et externiinatur anima illa de populo suo, quae saturitatem prae- tulerit continentiae. in Iob scriptum est de dracone : u i r t u s jb i u 8 in lumbis et fortitudo illius super um- b i 1 i c u m u e n t r i s. aduersum iuuenes et puellas aetatis ar- is dore abutitur et inflammat rotam natiuitatis nostrae et inplet illud in Osee : omnes adulterantes, quasi cli- b a n u s corda eorum, quae dei misericordia et ieiuniorum fri- s gore restringuntur. haec sunt ignita diaboh iacula, quae simul et uulnerant et inflammant et a rege Babylonio tribus pueris 20 praeparantur, qui succendit fornacem quadraginta nouem cu- bitorum habens et ipse septem ebdomadas ad perditionem, quas dominus obseruari iusserat ad salutem. sed, quomodo ibi quar- tus speciem habens quasi filii hominis inmensos mitigauit ardores et inter camini aestuantis incendia docuit flammas calorem amit- as tere et aliud oculis comminari, aliud praebere tactui, sic et in ani- mo uirginali rore caelesti et ieiuniorum frigore calor puellaris 3 cf. Matth. 4, 1 6 »Rom. 16, 20 8 cf. Matth. 4, 2 9 Matth. 4, 3 10 cf. Leu. 16, 29 et 23, 27; Num. 29, 7 , 13 *Hiob 40, 11 17 Os. 7, 4 21 cf. Dan. 3, 47 23 cf. Dan. 3, 49-50 1 egreditur ex 93p.r. procedit de B 2 uirtutcm ABa.c.m2 3 nobis in omnibus (omnibus in mg.)2i 4 ab (b eras.) 93 a cel. eum om.B 6 conte- ret £ satanam B 11 decimo £ 12 illa anima £ illa om.B 14 lumbis eius g 15 uentris eius 5 ardore] add. hostis noster g 17 in s.LSB.om.S omne D omnia Aa.c.m2 18 rigore g 19 restinguuntur g haec— 20 uuln. et om.A 20 all. et om.D infl.] hae flammae Ap.c.mZ a s.l.m2A 21 for- nace D XLVIIII codd. 22 hebd. g 24 fili A 25 incendium £ ammit- tere D 26 comminari] seq. et eras.B in om.A 27 rigore g Epistula CXXX 10—11 191 extinguitur et humano corpori angelorum inipetratur conuer- satio. quam ob rem et uas electionis de uirginibus se dicit domi- e ni non habere praeceptum, quia contra naturam, immo ultra na- turam est non exercere, quod nata sis, interficere in te radicem s tuam et sola uirginitatis poma decerpere, nescire torum, omnem uirorum horrere contactum et in corpore uiuere sine corpore. 11. >"eque uero inmoderata tibi imperamus ieiunia et inor- mem ciborum abstinentiam, quibus statim corpora delicata franguntur et ante aegrotare incipiunt quam sanctae conuersa- 10 tionis iacere fundamenta. philosophorum quoque sententia est Heaovrjtag dperdc, ^-c«p/9oAdg xaxiaq elvai, quod Latinus ita potest sermo resonare : moderatas esse uirtutes, excedentes mo- dum atque mensuram inter uitia reputari. unde et unus de septem s sapientibus: n e q u i d, ait, n i m i s. quod tam celebre factum is est, ut comico quoque uersu expressum sit. sic debes ieiunare, ut non palpites et respirare uix possis et comitum tuarum uel porteris uel traharis manibus, sed, ut fracto corporis appetitu nec in lecti- one nec in psalmis nec in uigiliis solito quid minus facias. ieiti- nium non perfecta uirtus, sed ceterarum uirtutum fundamentum 20 est et sanctificatio atque pudicitia, sine qua nemo uide- b i t d e u m, gradus praebet ad summa scandentibus nec tarnen, si sola fuerit, uirginem poterit coronare. legamus euangebum s sapientium et stultarum uirginum, quarum aliae cubiculum in- grediuntur sponsi, aliae bonorum operum oleum non habentes 25 extinctis lampadibus excluduntur. latus est super ieiuniis cani- pus, in quo et nos saepe cucurrimus et multorum proprii haben- tur libri, ad quorum te mittimus lectioncm, ut discas, quid boni habeat continentia et quid e contrario mali saturitas. 2 cf. Act. 9, 15 cf. I Cor. 7, 25 11 cf. Bonitzii index Aristot. s. u. /ie- odt»;c et wreg/JoAij 13 unus dc sept. sap.] = Chilo Lacedaemonius 15 comico quoque uersu] = Terent. Andria 61 20 Hebr. 12, 14 22 cf. Matth. 25, 1—12 1 et in hum. corpore B imperatur (s.l. 1 suadetur m2D) A®D 5 thorum Ap.c.m2B 6 horrore A9Sa.c.m2 7 enormem Ap.c.m2B 8 cyborum A® 11 graecis uerits liaec latina superscripsit Am2: moderatas uirtutes supra modii malitias esse MECOTHCAC B EMECOTHETAC D EMECOTNETAC {NE exp.,s.l.H)A AIMECQTEICTAC SB 12 esse M.m2A excidentes A 18a.c.m2,D excedentia B 14 tam] tamen Aa.c.D 15 comico quoque cx co- missoque m2A comiqcoque (pr. q eras.)D 16 pr. et s.i.58 posteris A>8a.c.m2 17 nec] ne D 21 summum ascendentibus B 23 sponsi ingred. g 192 Sancti Hieronymi 12. Imitare sponsum tuum: esto auiae matrique subiecta. nullum uirorum — et maximc iuuenum — nisi cum illis uideas. nullum scias, quem illae nesciant. saecularis quoque sententia est: eadem uelle et eadem nolle, ea demum firma amicitia est. ut adpeteres uirginitatem, ut Christi 5 praecepta cognosceres, ut scires, quid tibi expediret, quid eligere dcberes, illarum te exempla docuerunt, sancta domi instruxit 2 conuersatio. non igitur solum tuum putes esse, quod tuum est, sed et earum, quae suam in te expressere pudicitiam et honora- bilium nuptiarum cubilisque inmaculati pretiosissimum germi- 10 nauere te florem, qui perfectus afferet fructus, si humiliaueris te sub potenti manu dei et scriptum semper memineris : s u p e r- bis deus resistit, humilibus autem dat s g r a t i a m. ubi autem gratia, non operum retributio sed donan- tis est largitas, ut inpleatur dictum apostoli: non est uo- is lentis neque currentis sed miserentis dei. ettamen uelle et nolle nostrum est; ipsum quoque, quod nostrum est, sine dei miseratione non nostrum est. 13. Eunuchorum quoque tibi et puellarum ac seruulorum inorcs magis eligantur quam uultuum elegantia, quia in omni 20 sexu et aetate et truncatorum corporum uiolenta pudicitia animi considerandi sunt, qui amputari nisi Christi timore non possunt. scurrilitas atque lasciuia te praesente non habeat locum. num- quam uerbum inhonestum audias aut, si audieris, non irascaris. perditae mentes hominum uno frequenter leuique sermone temp- 25 tant claustra pudicitiae. ridere et rideri saecularibus derelinque; 2 grauitas tuam personam decet, Catonem quoque — illum dico censorium et uestrae quondam urbis principem — , qui in extrema 1 cf. Liic. 2, 51 4 Sallust. Catil. 20, 4 9 cf. Hebr. 13, 4 12 *Jac. 4, 6 15 *Rom. 9, 16 4et]atqueZi 5peteresB 6pr.quidexquodm2.A elegere AS8a.c.m2,U 7 domi] dni B 8 putes tuum cr 9 pr. et om.AB 10 cubiculique B germen liabe(corr.i«habuerem2)/i 11 perfectos Ap.c.m2B afferretfi 16 dei mis. 5 17 uelle] et uelle 83 nolle non A ipsum — 18 nostrum est nm.AD ipsum- quc, quod nostrum est in mg.m23$ ipsum quoque B ipsumqueS 18 nostrum non ? 20 elegantur A%a.c.m2,D uultum A eligantia Wp.c.m2 21 pr. et «./.93 23 scurril. %p.c.m2 scuril. cet. habeant £ 24 irasc.] inesceris g (sed cf. p. 193, 7 ttu.) 25 mentis homines ? 28 censorinum B in otn.g Epistula CXXX 12—14 193 aetatc Graecas litteras non erubuit censor nec desperauit senex discere • «••••• • et M. Crassum semel in uita scribit risisse Lucilius. fuerit illa affectata seueritas et gloriam quaercns auramque popularem; nos affectus et perturba- 5 tiones, quamdiu in tabernaculo corporis huius habitamus et fragili carne circumdamur, moderari et regere possumus, ampu- tare non possumus. unde et psalmista dicit: irascimini et nolite peccare, quod apostolus disserens : s o 1, inquit, non occidat super iracundiam uestram, 10 quia et irasci hominis est et finem irae ponere Christiani. 14. Superfluum reor te monere contra auaritiam, cum generis tui sit et habere et calcare diuitias et apostolus doceat auariti- am esse idolorum cultum dominusque respondeat sciscitanti: magister bone, quid boni faciensuitam ae- lsternam possidebo? si uis esse perfectus, uade, uende omnia, quae habes, et da pau- peribus et habebis thesaurum in caelis et ueni, sequere me. apostolici fastigii est perfectaeque uir- 2 tutis uendere omnia et pauperibus distribuere et sic leuem atque 20 expeditum cum Christo ad caelestia subuolare. nobis, immo tibi diligens credita est dispensatio, quamquam in hoc omni aetati omnique personae libertas arbitrii derelicta sit. s i u i s, inquit, esse perfectus: 'non cogo, non impero, sed pro- pono palmam, ostendo praemia; tuum est eligere, si uolueris in 25 agone atque certamine coronari'. et consideremus, quam sa- 3 pienter sapientia sit locuta: uende, quae habes. cui ista praecipiuntur ? nempe illi, cui dictum est: s i uis esse per- f e c t u s. non partem bonorum tuorum uende, sed omnia. cum- 2 cf. Cicero de fin. V 92; Tusc. III 31. Lucilius 1299 et 1300 Marx 6 cf. IIPetr.1,13 7Ps.4,5 SEph.4,26 12cf.Eph.5,5 14 *Matth. 19, 16 15. 22. 27 *Matth.l9, 21 24 cf. II Tim. 2, 5 26 Matth. 19, 21 1 non] nec S8 disperauit A58a.c.m2,D 2 et m. crassum SQs.l.m2,g quem B, om.AD;posl(ikcerequaedamexcidisseapparet 31ucilius Bluciusce*. affectaA 4 auremque Bp.c. 8 edisserens B 9 occidam D 10 irae] iracundiae AD inponere %p.c.m2g 11 contra ex super S8 13 cultu D 15 perf. esse B 16 uade et B 18 apostoli(ci add.s.l.) D fastigiae ADa.c.m2 21 omnia D 22 relicta g 23 perf. esse B 24 elegere AS6a.c.m2,D 26 cui ista cui B 27 nempe (empe Ml ras. m2) B si s.l.m2A LVI. Hieron. Epiflt III, Hilberg. 13 194 Sancti Hieronymi que uendideris, quid sequitur? et da pauperibus. nou diuitibus, non propinquis, non ad luxuriam sed ad necessitatem. siue ille sacerdos siue cognatus sit et adfinis, nihil in illo aliud consideres nisi paupertatem. laudent te esurientium uiscera, 4 non ructantium opulenta conuiuia. in Actibus apostolorum, quando domini nostri adhuc calebat cruor et feruebat recens in credentibus fides, uendebant omnes possessiones suas et pretia earum ad apostolorum deferebant pedes, ut ostenderent pecunias 5 esse calcandas; dabaturque singubs, prout opus erat. Ananias et Saphira, dispensatores timidi, immo corde duplici et ideo con- demnati, quia post uotum obtulerunt quasi sua et non eius, cui semel ea uouerant, partemque sibi iam alienae substantiae reser- uarunt metuentes famem, quam uera fides non timet, praesen- tem meruere uindictam non crudelitate sententiae sed correptio- nis exemplo. dcnique et apostolus Petrus nequaquam inpreca- tur eis mortem, ut stultus philosophus cahimniatur, sed dei iudi- cium prophetico spiritu adnuntiat, ut poena duorum hominum 6 sit doctrina multorum. ex eo tempore, quo uirginitati perpetuae consecrata es, tua non tua sunt, immo uere tua, quia Christi esse coeperunt, quae auia uiuente uel matre ipsarum arbitrio dispen- sanda sunt. sin autem obierint et somno sanctorum requieuerint — scio enim et illas hoc optare, ut te habeant superstitem — , cum aetas maturior fuerit et uoluntas grauior firmiorque senten- tia, facies, quod tibi uisum fuerit, immo quod dominus impera- rit, scitura nihil te habituram, nisi quod in bonis operibus eroga- 7 ueris. alii aedificent ecclesias, uestiant parietes marmorum crustis, columnarum moles aduehant earumque deaurent capita pretio- sum ornatum non sentientia, ebore argentoque ualuas et gemmis aurea uel aurata distinguant altaria — non reprehendo, non ab- 1 Matth. 19, 21 6 cf. Act. 4, 34-35 9 cf. Act. 5, 1-11 2 luxoriam A3)a.c.m2 3 sit siue cogn. g 4 nisi] quam g 5 actis ; 9 prout cuique g annanias 93 10 Sapphira c 12 iam om.A reseruaue- runt? 13timetetB 14 metuere Bp.c. credulitat* .4 correctionis A,93p.c. 16 phil.] Porphyrius ; 17 prophetiae (ex — tia m2)A 18 quod D 19 es] seq. si A(exp.)D tua sunt] sunt tua B quia] qui D 22 et illas hoc 93 /i in illis hoc AD et hoc ilias g 23 ct s.?.93 24 imperat AD,Bp.c. 25 habi- turum Aa.c.m2D 27 adueant A,Da.c. capta D precioso ornatu Bp.c.m2 28 sentientia Ap.c.m 0 . sentienti cet. 29 aurea uel om.B Epistula CXXX 14—15 I nuo ; unusquisquc in sensu suo abundet raelius- que est hoc facere quam repositis opibus incubare — , sed tibi aliud propositum est: Christum uestire in pauperibus, uisitare in lan- g guentibus, pascere in esurientibus, suscipere in his, qui tecto in- 5 digent — et maxime in domesticis fidei — , uirginum alere mo- nasteria, seruorum dei et pauperum spiritu habere curam, qui diebus et noctibus seruiunt domino tuo, qui in terra positi imi- tantur angelorum conuersationem et nihil aliud loquuntur, nisi quod ad laudes dei pertinet, habentesque uictum atque uestitum 10 his gaudent diuitiis, qui plus habere nolunt, si tamen seruant propositum. alioquin, si amplius desiderant, his quoque, quae necessaria sunt, probantur indigni. haec ad uirginem diuitem et uirginem nobilem sim locutus. 15. Nunc tantum ad uirginem loquar, id est non ea, quae 15 extra te, sed in te sunt, tantum considerans. praeter psalmorum et orationis ordinem, quod tibi hora tertia, sexta, nona, ad ue- sperum, medio noctis et mane semper est exercendum, statue, quot horis sanctam scripturam ediscere debeas, quanto tempore legere non ad laborem, sed ad delectationem et instructionem 20 animae. cumque haec finieris spatia et frequenter te ad figenda 2 genua sollicitudo animi suscitauerit, habeto lanam semper in manibus uel starainis pollice fila deducito uel ad torquenda subtemina in alueolis fusa uertantur aliarumque neta aut in. globuni collige aut texenda conpone. quae texta sunt, perspice; 25 quae errata, reprehende; quae facienda, constitue. si tantis ope- rum uarietatibus fueris occupata, numquam tibi dies longi erunt, sed, quamuis aestiuis tendantur solibus, breues uidebuntur, in quibus aliquid operis praetermissum est. haec obseruans et te s ipsam saluabis et alias et eris magistra sanctae conuersationis 1 *Rom. 14, 5 5 cf. Gal. 6, 10 9 cf. I Tiin. 6, 8 1 enira in suo sensu B habundet AS&D habundat (h eras.) B 5 in s.l.rr&B 9 atque] et B 11 alioqui q 12 et] et ad %ip.c.m2B 13 sum £ loquutus AD,^8a.c.m2 15 sed] sed ea quae 2} 16 ora Aa.c.m2%} 17 media noctis S&a.c.m2,AD media nocte Q 18 quot ex quod ADB 21 animae 35a.c? suscitarit B 22 police ADfta.c.mZ 23 subtecmina Ap.c.m2 subtegmina g 24 testa D perspice scripsi respice codd. inspice ; 25 cirrata B 26 dies tibi c 27 tendatur AD$$a.c.m2 28 obseru. om.D 29 conuersionis A 13* s 196 Sancti Hieronymi multarumque castitatem lucrum tuum facies scriptura dieente: 1 in desideriis est omnis animaotiosi. nec idcirco tibi ab opere cessandum est, quia deo propitio nulla re in- diges, sed ideo cum omnibus laborandum est, ut per occasionera operis nihil aliud cogites, nisi quod ad domini pertinet seruituteni. 5 sinipliciter loquar: quamuis omnem censum tuum in pauperes distribuas, nihil apud Christum erit pretiosius, nisi quod lnani- bus tuis ipsa confeceris uel in usus proprios uel in exemplum uir- ginum ceterarum uel, quod auiae matrique offeras maiora ab eis in refectionem pauperum pretia receptura. iu 16. Paene praeterii, quod uel praecipuum est. dum esses paruula et sanctae ac beatae memoriae Anastasius episcopus Romanani regeret ecclesiam, de orientis partibus hereticorum sae- ua tempestas simplicitatem fidei, quae apostoli uoce laudata est, polluere et labefactare conata est. sed uir ditissimae pauper- tatis et apostolicae sollicitudinis statim noxium perculit caput 2 et sibilantia hydrae ora conpescuit. et quia uereor, immo ru- more cognoui in quibusdam adhuc uiuere et pullulare uenenata plantaria, illud te pio caritatis affectu praemonendam puto, ut sancti Innocentii, qui apostoUcae cathedrae et supra dicti uiri successor et filius est, teneas fidem nec peregrinam, quara- 3 uis tibi prudens callidaque uideatur, doctrinam recipias. solent enim huiusce modi per angulos musitare et quasi iustitiani dei quaerere: 'cur illa anima in illa est nata prouincia? quid causae extitit, ut alii de Christianis nascantur parentibus, alii inter feras et saeuissimas nationes, ubi nulla dei notitia est?' cumque hoc quasi scorpionis ictu simplices quosque percusserint et fistulato uulnere locum sibi fecerint, uenena diffundunt: 'putasne, frustra infans paruulus et qui uix matrem risu et uultus hilaritate cogno- scat, qui nec boni aliquid fecit nec mah, daemone corripitur, morbo opprimitur regio ct ea sustinet, quae uidemus inpios homines non 2 *Prou. 13, 4 14 cf. Eph. 4, 5. 13 29 cf. Uergil. Bucol. IV 60 1 castitate AD 2 an. omnis ociosi B anima tn mgSb 5 ad ex a A 9 ucl] ut AD quid Ap.c.m2 15 uir] seg. ras. 3 litt.SS 17 hidre B idrae A hydriae (i cras.)D ydrie D rumore ex ore 83 18 pululare AD 20 innocen- ti Aa.c.m2D 22uidearisg 23mussitare? ets.l.m2B 24 quur AD,'&a.c.rr& pr. illa ex ulla 83 25 dlt. aliae D aliqui B 29 uisu Ap.c. 30 aiiquid] aliudi 31 oppremitur Aa.c.mHD sustinent 83 [Epistula CXXX 15-17 197 sustinere et sustinere deo seruientes? sin autem iudicia', in- « quiunt, 'domini uera, iustificata in semet ipsis et nihil apud deum iniustum est, ipsa ratione conpellimur, ut cre- damus animas fuisse in caelestibus et propter quaedam antiqua s peccata damnatas in corporibus humanis et, ut ita loquamur, se- pultas nosque' in ualle lacrimarum poenas luere peccatorum. unde et propheta dicit: priusquam humiliarer, ego pec- cauiet:educ de carcere animam meam et: iste peccauit, ut caecus ex utero nasceretur, an 10 parentes eius? et cetera his similia'. haec inpia et scelerata $ doctrina ohm in Aegypto et in orientis partibus uersabatur et nunc abscondite quasi in foueis uiperarum apud plerosque uersatur illa- rumque partium polluit puritatem et quasi hereditario malo serpit in paucis, ut perueniat ad plurimos, quam certus sum quod, si 16 audieris, non recipias. habes enim apud deum magistras, quarum fides norma doctrinae est. intellegis, quid loquar — dabit enim 6 tibi deus in omnibus intellectum — nec statim aduersum saeuissimam heresim et multo his nequiora, quam dixi, responsionem flagitabis, ne non tam prohibuisse uidear quam com- go monuisse, cum praesentis operis sit instruere uirginem, non hereticis respondere. ceterum omnes fraudulentias eorum et cuniculos, qui- bus nituntur subuertere ueritatem, in aho opere deo adiuuante sub- uertimus, quod, si uolueris, prompte hbenterque mittemus. ultro- neas enim aiunt putere merces et pretia facihtate decrescere, quae 25 semper in raritate maiora sunt. 17. Solet inter plerosque esse certamen, utrum solitaria an cum multis uita sit melior. quanim prior praefertur quidem secundae, sed, in uiris si quidem periculosa est, ne abstracti ab hominum frequen- tia sordidis et inpiis cogitationibus pateant et pleni adrogantiae ac 1 *Ps. 18, 10 6 cf. Ps. 83, 7 7 *Ps. 118, 67 8 *Ps, 141, 8 *Ioh. 9, 2 16 *II Tim. 2, 7 22 in alio opere] sc. epistula CXXIV 1 sin (n eras.) 93 sint(nt exp.)A iudicia sunt g 2 semet ipsa B 5 et s.l.m2A 6 uetorum (s.J.m2S3) luere 33 B luere ueterum g 9 ex utero erasSQ Ualt.inom.g 12foueas4 15 non ex nec m253 17 intellectu D 18 quam] quae g 19 responsionem] add. ordinis (hordinis D) codd., quod ex nola origenis margini adscripla ortum puto, hominis g flagites B non] modo B 20 insti- tuere g 21 fraudol. Ma.c.m2,D 23 mittimus Aa.c.mZ&D 24 dccrescunt g 27 melior sit g 28 si in uiris (om. quidem) g si quidem scripsi quidem AD, S3a.e. quoque 83p.c.B 29 ac] et g 198 Sancti Hieronymi supercilii cunctos despiciant armcntquc linguas suas uel clericis uel aliis monachis dctrahcndi (causa) — de quibus rcctissime dicitur: filii hominum, dentcs eorum arma et sagittae et lingua eorum gladius acutus — , quanto magis in feminis, quarum mutabilis fluctuansque sententia, si suo arbitrio re- 5 2 linquatur, cito ad deteriora delabitur ! noui cgo in utroquc scxu per nimiam abstinentiam cerebri sanitatem in quibusdam fuisse uexa- tam praecipuequc in his, qui in humcctis ct in frigidis habitauere cellulis, ita ut nescirent, quid agerent quoue se uerterent, quid loqui, quid facere debcrent. certe, si rudes saecularium htterarum de tracta- 10 tibus hominum disertorum quippiam legerint, uerbositatem solam discunt absque notitia scripturarum et iuxta uetus elogium, cum lo- qui nesciant, taccre non possunt docentque scripturas, quas non intellegunt, et, cum aliis persuaserint, eruditorum sibi adsuniunt supercihum prius inperitorum magistri quam doctorum discipuli. is 3 bonum est igitur oboedire maioribus, parere perfectis et post rcgulas scripturarum uitac suae tramitem ab aliis discere nec praeceptore uti pcssimo, scihcet pracsumptione sua. de talibus feminis ct aposto- lus loquitur, quae circumferuntur omni uento doctrinae s e m p e r discentes et numquam ad scientiam ueri-20 tatis peruenientes. 18. Matronarum maritis ac saeculo scruicntium tibi consortia dechnentur, ne solhcitetur animus et audias, quid uel maritus uxori ucl uxor locuta sit uiro. uenenatae sunt huiusce modi con- fabulationcs, super quaram damnatione saecularem uersum adsu- 25 mens apostolus fecit ecclesiasticum : corrumpunt mores bonos confabulationes malae, cuius iambici metruni, dum uerbum seruat ex uerbo, nequaquam expressit Latina trans- 3 Ps. 56, 5 12 cf. Otto, Sprichw. p. 338 sq., ubi adde Quintil. i. 0. VIII 5, 18. Martial. VI 41, 2. Hieron. cpist, LXl 4, 1 19 cf. Eph. 4, 14 II Tim. 3, 7 26 *I Cor. 15, 33 = Menandri fr. 218 Kock 2 detrahendo g detrahendis Engelbreckt causa addidi, om. codd. 5 rejin- quantur B 6 delabuntur B per nim. abst. sXmSSB 7 ccrebris Aa.r.D in om.Q 8 umectis A,Da.c. teri. in erasS8,om.; habitauerunt ^ 11 dis- sert. codd.praelerB 12 eloquium A cum loqui ex conloqui m2A 14 ass. %p.c.m2B 16 igitur est B praefectis g 18 pessima D feminis om.B 20 ad ex ab A 22 mariti B ac] a Aa.c.m2D 23 declinente D 24 loquuta )8a.c.m2D 25 damnationcm ASiD 27 confab. pessimae C colloquia mala B Epistula CXXX 17—19 199 latio. graues fcminae — et maxime uiduae ac uirgines — tibi comi- t tes eligantur, quarum probata est conuersatio, sermo moderatus, sancta uerecundia. fuge lasciuiam puellarum, quae ornant capita, crines a fronte demittunt, cutem poliunt, utuntur lomentis, ad- 5 strictas habent manicas, uestimenta sine ruga soccosque crispantes, ut sub nomine uirginali uendibilius pereant. mores enim et studia 3 dominarum plerumque ex ancillarum et comitum moribus iudican- tur. illa sit tibi pulchra, illa amabilis, illa habenda inter socias, quae nescit esse se pulchram, quae neglegit formae bonum et proce- 1 0 dens ad publicuni non pectus et colla denudat nec pallio reuelato cer- irices aperit, sed quae celat faciem et uix uno oculo, qui uiae neces- sarius est, patente ingreditur. 19. Dubito an loquar, sed — uelim, nolim — , quia crebro fit, di- eendum est, non quo haec in te timere debeam, quae ista forsitan ne- 15 scias nec umquam audieris, sed quo per occasionem tui ceterae prae- monendae sint. cincinnatulos pueros et calamistratos et peregrini muris olentes pelliculas, de quibus illud Arbitri est: non bene olet, qui bene semper olet, quasi quasdam pestes et uenena pudicitiae uirgo deuitet, ut taceam de ceteris, quorum in- 20 portuna uisitatio et se infamat et alias, ut, etiamsi nihil mali operis perpetretur, tamen hoc sit uel maximum malum frustra patere maledictis et morsibus ethnicorum. nec hoc de omnibus dicimus, 2 sed de his, quos ecclesia ipsa reprehendit, quos interdum abicit, ih quos nonnumquam episcoporum et presbyteroium censura desae- 25 uit, ut prope periculosius sit lasciuis puellis ad loca religionis quam ad publicuni proccdere. quae uiuunt in monasterio et quarum si- mul magnus est numerus, numquam solac, numquam sine matre procedant. de agmine columbarum crebro accipiter unam separat, quam statim inuadat et laceret et cuius carnibus et cniore sature- 80 tur. morbidae oues suum relinquunt gregem et luporum faucibus deuorantur. scio ego sanctas uirgines, quae diebus festis propter 3 17 Martialis II 12, 4 4 dimittunt Ap.c.m2S8D mittunt Aa.c.m2 lumentis AH5a.c.m2,D pig- mentis B 8 tibi sit B pulcra DB 9 se ncscit esse g se s.lS8,om.DB pulcramD 10 rcuoluto g ceruicem ; 16 peregrinis Aa.r.D 17 olentisAD pellicula AD arbitrii AD triuii B 18 qui— alt. olet in mg.miB bene semper 18p.c.m2 semper bene cet. 19 quarum B 20 operis om.£ 22 ethn.] inimicorum .4p.e.m2 23 ipsaexomnisS 28procedunt4 29ol<.ets.i.S8,om.; 200 Sancti Hieronymi populorum frequentiani pedem domi cohibent nec tunc egrediun- tur, quando maior est adhibenda custodia et publicum penitus deuitandum. ante annos circiter triginta de uirginitate seruanda edidi librum, in quo necesse mihi fuit ire contra uitia et propter instructionem uirginis, quam monebam, diaboli insidias patefacere. 5 4 qui sermo offendit plurimos, dum unusquisque in se intellegens, quod dicebatur, non quasi monitorem libenter audiuit, sed quasi crimi- natorem sui operis auersatus est. uerumtamen quid profuit armasse exercitum reclamantium et uulnus eonscientiae dolore monstrasse ? 6 liber manet, homines praeterierunt. scripsi et ad plerasque uir- 10 gines ac uiduas anovdaafidna et, quidquid dici poterat, in illis opu- scuhs defloratum est, ut aut ex superfluo eadem a nobis repetantur aut nunc practermissa plurimum noceant. certe et beatus Cyprianus egregium de uirginitate uolumen edidit et multi alii tam Latino ser- mone quam Graeco omniumque gentium htteris atque linguis, prae- 15 6 cipue in ecclesiis, ayvr) uita laudata est. sed hoc ad eas pertineat, quae necdum elegerunt uirginitatem et exhortatione indigent, ut sciant, quale sit, quod eligere debeant; nobis electa seruanda sunt et quasi inter scorpiones et colubros incedendum, ut accinctis lum- bis calciatisque pedibus et adprehensis manu bacuhs iter per in- m sidias huius saecuh et inter uenena faciamus possimusque ad dulces Iordanis peruenire aquas et terram repromissionis intrare et ad domum dei ascendere ac dicere cum propheta: domine, di- lexi decorem domus tuae et locum habitati- onis gloriae tuae et illud: unam petii a domino, 25 3 sc. epist. XXII 19 cf. Ex. 12, 11 23 Ps. 25, 8 25 *Ps. 26, i 1 freq. pop. f 3 seruanda in mj.93 4 fuit mihi g 6 qui sermo ex quis ergo m2A in se s.2.33 7 audiunt ABa.c.m2,D 8 aduersatus Sia.r.B tamen om.)8B 10 praeterierunt tx perierunt 93 11 ac ex et 83 CIJOY- (Y in ras.m2)AACN(N exp., s.l.m2M)AAA (mul. in AEAIA m2) festinata (s.l. m2)A CIIO A(eras.)YA ACN ATIA S3 CTI OYAACNAJI A D CIIOYMCAIA- TIAB 12 ut om.A ex om.g a om.B 13 auk-certe tn mg.m2A nunc] n B et om.A ciprianus B 15 literis S3p.c.B praecipui B 16 e(ae 93)cclesia Ap.c.m218B dyvr) Vallarsi agnis423a.c.m2,D agnes453p.c.m2 agminis B pertinet B 17 exortatione D excrcitatione B 18 elegere AS8a.c. m2D seru.] confirmanda B 19pr.et]hiO 20queom.f appr. S8p.c.m2DB 21 et om.B possumusque A possumus quae D possumus 93a.c. ut possimus ; 22 aquas pcru. B 25 et iilud .«./.93 et ex ut m2A peti A domino] c- B Epistnla CXXX 19-20 201 hanc requirani, ut habitem in domo domini omnibus diebus uitae meae. felix illa conscientia et beata uirginitas, in cuius corde praeter amorem Christi, qui est sapientia, castitas, patientia atque iustitia ceteraeque uirtutes, » nullus alius uersatur anior nec ad recordationem hominis aliquando suspirat nec uidere desiderat, quem, cum uiderit, nolit dimittere. sanctum uirginum propositum et caelestis angelorumque familiae gloriam quarundam non bene se agentium nomen infamat. quibus aperte dicendum est, ut aut nubant, si se non possunt continere, aut 10 contineant, si nolunt nubere. digna res risu, immo planctu: in- cedentibus dominis ancilla uirgo procedit oraatior, ut pro nimia consuetudine, quam incomptam uideris, dominam suspiceris. non- nullae separata et absque arbitris quaerunt hospitia, ut uiuant licentius, utantur balneis faciantque, quod uolunt, et deuitent con- 15 scientias plurimarum. haec uidemus et patimur et, si aureus num- mus adfulserit, inter bona opera deputamus. 20. Finem iungo principio nec semel monuisse contentus sum. ama scripturas sanctas et amabit tc sapientia. d i 1 i g e e a m et seruabit te; honora illam et amplexabi- 20 t u r t e. haec moniha in pectore et in auribus tuis haereant. nihil ahud nouerit lingua nisi Christum, nihil possit sonare, nisi quod sanc- tum est. auiae tuae tibi semper ac matris in ore dulcedo uersetur, quarum imitatio forma uirtutis est. 9 cf. I Cor. 7, 9 18 *Prou. 4, 6. 8 1 kanc] ac D inhabitem B domini] d B 2 meae ex tuae 33 5 ad- uersatur B 6 uidere desiderat ex uiderat 33 noli D 8 quorandam codd. praekrB se eras.33 9 cont. non poss. B 13 separatao AB et om.B quaerunt] que sunt D ut] ubi B 14 faciamque D 16 adfluxerit A$ja.c.m2 reputamus AD,iQp.c. 17 contemptus D contenti Aa.c.mS 22 tuae eras.53, om.B ac ex et 33 dulc. in ore B 23 est] add. expiicit ad demetriadem 33 202 Sancti Hieronymi CXXXL AUGUSTIXUS AD HIERONYMUM I)E ORIGINE ANIMAE. 1. Deum nostrum, q u i nos u o c a u i t i n s u u m r c- gnum et gloriam, et rogaui et rogo, ut hoc, quod ad te scribo, sancte frater Hieronyme, consulens te de his, quae nescio, fructu- osum esse nobis uelit. quamquam enim te multo, quam ego sum, aetate maiorem tamen etiam ipse iam senex consulo. sed ad discen- dum, quod opus cst, nulla mihi aetas sera uideri potest, quia, etsi senes magis decet docere quam discere, magis tamen discere quam, 2 quid doceant, ignorare. nihil equidem molestius fero in omnibus angustiis meis, quas patior in difficillimis quaestionibus, quam in tam longinquo tuae caritatis absentiam, ut uix possim meas dare, uix recipere litteras tuas per interualla non dierum, non mensium, 3 1 Thess. 2, 12 6 = Ambrosianus 0. 210. sup. s. VII. $ = Escorialcnsis & 1 14 s. VIII— IX. A = Iierolinensis lal. 17 s. IX. g = Parisinus lat. 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 356 s. IX— X. 31 = ColoniensU 60 s. IX— X. A = Parisinus lat. 4883 A s. XI. consnlatio aureli atigustini ad hieron. presb. de origine aniraae & augusti- uus ad hieronynium de oiigine animae 5(5 beatus augustinus ad sanctum hier de origi^x e)ne anime A epistula aurcli augustini episcopi consulato {sic) ad hier. presb. de originc animae j epistola beati augustini ad sanctum hieronimum de originc (ex derigcne) animac D epistula sancti augustini ad hier. de origine animae M Iiber sancti augustini episcopi ad sanctum hier. presb. de origine animae hominis A hacc epistula esl inter Attgustim epistulas CLXVl (pars III p. 545 Goldbacher) 3 dominum deum D uocabit S|5 rcgnum suum $ 4 ut omJl ad exd.A 5 fructuum Sg fructum A 6 nobis esse A nobis om. j uelis ADM quamquam] quam !J5 te (seq. ras. 1 — 2 lill.)M te sciam si D te si (tu sis m2)A quam]quemS(5 7 maior AD,Ma.c.m2 etiam ipse om.A 9 senex dZ),4o.c.m2 sene Ap.c.m2,M (seq. ras. 1 litt.) tamcn] add. dccet 5)5 10 quid] quod 515 quae Ma.c.m'2 quae ex qui m2A doceat SADM 11 all. in eras.AM 12 longin- qua DA ,Ma.c.m2 longinquS A (seq. ras. 4—5 Utt.),Mp.c.m2 absentiam(m t"»i ras.) M absentia DA meos SP.om.s 13 uix] ucl ADM interuallum (ex — am)a mensuum ^D,AMa.r. Epistula CXXXI 1—3 203 sed aliquot annoruni, cum, si fieri posset, cotidie pracsentem te ha- bere ueHem, cum quo loquerer, quicquid uelleni. nec ideo tamen non debui facere, quod potui, si non potui totum, quod uolui. 2. Ecce uenit ad me religiosus iuuenis, catholica- pace frater, 5 aetate filius, honore conpresbyter noster Orosius, uigil ingenio, para- tus eloquio, flagrans studio, utile uas in domo domini esse desi- derans ad refellendas falsas perniciosasque doctrinas, quac animas Hispanorum multo infelicius, quam corpora barbaricus gladius, tru- cidarunt. nam inde ad nos usque ab oceani littore properauit 10 fama excitus, quod a me posset de his, quae scire uellet, quicquid uellet, audire. neque nullum cepit aduentus sui fructum, primo, ne de mc multum famae crederet; deinde docui hominem, quod potui, quod autem non potui, unde discere posset, admonui atque, ut ad te iret, hortatus sum. qua in re consilium uel praeceptum meum is cum libenter et oboedienter acciperet, rogaui eum, ut abs te ueniens per nos ad propria remearet. quam eius pollicitationem tenens occa- sionem mihi credidi a domino esse concessam, qua tibi scribcrem de his, quae per te scire cupio. quaerebam enim, quem ad te mitterem, nec mihi facile occurrebat idoneus et fide agendi et alacritate oboe- 20 diendi et exercitatione peregrinandi. ubi ergo istum iuuenem expcr- tus sum, eum ipsum esse, qualem a domino petebam, dubitare non potui. 3. Accipe igitur, quae mihi peto aperire ac disserere non gra- ueris. quaestio de anima multos mouet, in quibus et me esse confi- 25 teor. nam quid de anima firmissime teneam, non taccbo; deinde subiungam, quid mihi adhuc expediri uelim. anima hominis in- mortalis est secundum quendam modum suum. non enim omni 6 cf. II Tim. 2, 21 1 aliquod da.c.ty poss. fieriyl possit Ma.c.n>2 te cot. praes. A cottidie & te om.d 2 pr. uclim Aa.c.m2 all. uelim ty,Aa.c.m2 5 parat.] promptus ? 6 flaglans aa.c. fraglans DA 7 reuell. repell./l animosM p.c.m2 8 barbarus gladio $ trucidauitD 10 exitus $ excitatusD possit dD,AMa.c.m2 uelit— uelit Aa.c.m2 11 ullum ap.c. iUum % coepit A$MA primum <I5 12 ne om.ja.c. me otn.% fama (alt. at'« ras.)$ 13 dicere 5 adque 0$ 14 ad ex a M ««hortatus A ortatus A quia g in om.A 16 pollitationem A% 1!) milii om.Sp idoncos $ 20 et om.ojj 21 talem quaiem $ quem A 23 igitur et A 24 multos— de anima om.J mouit ; et om.il 25 quod ADJ>la.c.m2 2G adhuc omJIa.c. adhoc $ 27 non enim] non in ex nomenin m2d 204 Sancti Hieronymi modo sicut deus, dc quo dictum est, quod solus habeat inmortali- tatem — nam de animae mortibus sancta scriptura multa comme- morat, unde illud est: sine mortuos sepelire mor- t u o s s u o s — , sed quod ita moritur alienata a uita dei, ut tamen in natura sua uiuere non omnino desistat, ita mortabs ex aliqua 5 2 causa inuenitur, ut etiam inmortahs non sine ratione dicatur. non est pars dei anima. si enim hoc csset, omni modo incommutabilis atque incorruptibihs esset. quod si esset, nec deficeret in deterius nec proficeret in mehus nec ahquid in semet ipsa uel inciperet habere, quod non habebat, uel desineret habere, quod habebat, quan- 10 tum ad eius ipsius affectiones pertinet. quam uero ahter se habeat, non opus est extrinsecus testimonio; quisquis se ipsum aduertit, 3 agnoscit. frustra autem dicitur ab eis, qui animam dei esse partem uolunt, hanc eius labem ac turpitudinem, quam uidemus in nequis- simis hominibus, lianc denique infirmitatem et aegritudinem, quam \i sentimus in omnibus hominibus, non ex ipsa illi esse, sed ex cor- pore. quid interest, unde aegrotet, quae si esset incommutabihs, unde libct aegrotare non posset? nam quod uere incommutabile et incorruptibile est, nulhus rei accessu commutari uel corrumpi 4 potest. ahoquin non Achillea tantum, sicut fabulae fenint, sed om- 20 nis caro esset inuulnerabilis, si nullus ei casus accideret. non est ita- que natura incommutabilis, quae ahquo modo, aliqua causa, ahqua parte mutabihs est; deum autem nefas est nisi uere summeque in- commutabilem credere: non est igitur anima pars dei. 4. Incorpoream quoque esse animam etsi difficile tardioribus 23 persuaderi potest, mihi tamen fateor esse persuasum. sed ne uerbi 1 cf. I Tim. 6, 1G 3 *Matth. S, 22. *Luc. 9, GO 1 quia ADM qui ? habet 5 3 scpeliant o sepelian $ 4 suos om.&a.c. ista A,Ma.r. aliena/i 5 uibere ty,om.A 7 omni niodo] omnino^ 8 ad- queoS}} lOpr. habebat] habeat ^ uel — alt. habcbatom.tyA,inmg.tn2M tlesi- nere j all. habebat] habeat A 1 1 ips. eius ADM ipsius om.A quam] quan- tumA alter AMa.c, j habcant^ 12 testimoniad" 13 ab eis om.SP part. esse ADM 14 uoluit D ac] hanc tyA tnqiidinem Aa.c.m2D 16 ex se ipsa $ corpora $ 17 incoram.] seq. quae aliquo (ev alico mZA, ex liquo D) modo aliqua(om.D)causaADil/(c/.Kn.22) 18cgrotari4p.c.m2 nondelm2M 19 nullus 6a.c.m2D accessum aa.c.m2ty 20 achillc tantum ex aihill.au- tum m2o acillea ^J} 21 caususDa.r.,om./l accidisset AD,M (ex acced — m2) itaque] ita et AD 22 quac] nec quae Mp.c.m2 modo] add. nec m2Jkf ali- qua parte s.lm2M.om.AD 24 anime $ 26 persuadere Sa.c.m2% poteest? Epistula CXXXI 3-4 205 controuersiam uel superfluo faciam uel merito patiar, quoniam, cum de re constat, non est opus certare de nomine, si corpus est omnis substantia uel essentia uel, si quid aptius nuncupatur id, quod aliquo modo est in se ipso, corpus est anima. item, si eam solam 2 5 incorpoream placet appellare natuiam, quae summe incommutabi- lis et ubique tota est, corpus est anima, quoniam tale aliquid ipsa non est. porro, si corpus non est, nisi quod per loci spatium aliqua longitudine, latitudinc, altitudine ita sistitur uel mouetur, ut maiore sui parte maiorem locum occupet et breuiore breuiorem minusque 10 sit in pai te quam in toto, non est corpus anima. per totum quippe 3 corpus, quod animat, non locali diffusione, sed quadam uitali in- tentione ponigitur; nam per omnes eius partieulas tota simul adest nec minor in minoribus et in maioribus maior, sed alicubi intentius, alicubi remissius et in omnibus tota ct in singulis tota est. neque lt enim aliter, quod in corpore etiam non toto sentit, tamen tota sentit; nam cum exiguo puncto in carne uiua aliquid tangitur, quamuis locus ille non solum totius corporis non sit, sed uix in corpore uide- atur, animam tamen totam non latet neque id, quod sentitur, per corporis cuncta discurrit, sed ibi tantum sentitur, ubi fit. unde ergo i 20 ad totam mox peruenit, quod non in toto fit, nisi quia et ibi tota est, ubi fit, nec, ut tota ibi sit, cetera deserit ? uiuunt enim et illa ea praesente, ubi nihil tale factum est. quod si fieret et utrumque si- mul fieret, simul utrumque totam paritcr non lateret. proinde et in omnibus simul ct in singulis particulis corporis sui tota simul 28 esse non posset, si per illas ita diffunderetur, ut uidemus corpora dif- fusa per spatia locorum minoribus suis partibus minora occupare et amplioribus ampliora. quapropter, si anima corpus esse dicenda 1 super filio j meriti $P 2 constet D opus est $ corporeus 5J5 cor 5 omnes 5(5 3 quid] quis J 4 se om.J item — 6 anima om.A 5 summa $ 6 ubique] ubi A alt. est] non (m2, sed eras.) est M et A 8 et altit. g com- mouetur A maiore] maiores ADMa.r. maiorem da.c.m2 9 partem(m del.) d quc om.% 10 alt. in om.A tot&A non om.A 11 quod del.m2M,om.A anima aa.c.miMA loquali $ 12 eius omnes 5 13 intensius Dp.c.mS 15 toto] totum AD,Ma.c.m2 tota da.c.m2 18 anima aa.c.n&A tota aa.c.m2A J 19 ibi] ubi j undergo o 20 mox ad totam A totam] tota da.c.m2A ia om.A toto ex totum m2A fit] sit A et ibi om.J 21 ubi est ubi 5 sit] fit g uiuimus j illa ea] ill§ a j illca (e del.m2)a illa a $ 22 et om.dA utrumne oo.c.m2,sej. qa$(del.)D simul fieret, simul utrumque omJl 23paritcr] partemo lntet % et om.o 24 simul esse] simul et (ad m3) esse d simns esse j 206 Sancti Hieronymi est, non est certc corpus, quale terrenum est nec quale humidum s aut aerium aut aetherium. omnia quippe talia maiora sunt in ma- ioribus locis et niinora in minoribus et nihil eorum in aliqua sui parte totum adest, sed, ut sunt partes locorum, ita occupantur partibus corporum. unde intellegitur, anima siue corpus siue incorporea di- s ccnda sit, propriam quandam habere naturam omnibus his mun- danae molis elementis excellentiorc substantia creatam, quae uera- citer non possit in aUqua phantasia corporalium imaginum, quas per carnis sensus percipimus, cogitari, sed mente intellegi uitaque 6 sentiri. neque haec perinde loquor, ut te, quae tibi nota sunt, doceam, 10 sed ut aperiam, quid firmissime de anima teneam, ne me quisquam, cum ad ea uenero, quae requiro, nihil de anima uel scientia uel fide tenere arbitretur. 5. Certus etiam sum animam nulla dei culpa, nuUa dei necessi- tate uel sua sed propria uoluntate in peccatum esse conlapsam nec 15 liberari posse de corpore mortis huius uel suae uoluntatis uirtute tamquam sibi ad hoc sufficiente uel ipsius corporis morte, sed gratia dei per Iesum Christu m, d o m i n u m n o s t r u m, nec omnino esse animam ullam in genere humano, cui non sit necessarius ad Uberationem mediator dei et h o- 20 2minum, homo Christus Iesus. quaecumque autem sine gratia mediatoris et sacramento eius in quaUbet corporis aetate de corpore exierit, et in poena futuram et in ultimo iudicio recepturam corpus ad poenam. si autem post generationem humanam, quae facta est cx Adam, regeneretur in Christo ad eius pertinens socie- 25 tatem, et requiem post mortem corporis habituram et corpus ad gloriam recepturam. haec sunt, quae de anima firmissime teneo. 16 cf. Rom. 7, 24 18 Rom. 7, 25 20 I Tim. 2, 5 1 corpus ccrtc/1 2 pr. aut om.ty aereum aD,Aa,c.m? aut aeth. om.A aethereum AD,aMp.c.m2 alia a sunt mai. A 3 alt, in om.a parte sui A 5 sit dic. A 6 nat.] add. et m2D 7 excellcnt(c)iorem substantiam AA 9 carnis] cauernis ( — nasro2)a percepimus %AA,DMa.c.m2 cogitare D, AMa.c.m2 10 proinde ADMA te] e (ea m2)a 11 teneat 5)5 me om.A 12 requiro] reo uiro $ nihil me de A 13 fidej add. me s.l.m2D 15 uel sua om.a peccato $ 16 liberare A 17 sufficientem (m del.m2)a mortem aa.c.m2A sed] nisi A 19 ulla 3 cui non] cum A,Ma.c. 20 hominum] hominis $ 23 poenam .1/ futura %DA receptura ty,Ap.T. Epistula CXXXI 4—7 207 6. ^unc accipc, obsecro, quid requiram, et noli me spernere; sic non te spernat, qui pro nobis dignatus est sperni. quaero, ubi contraxerit anima reatum, quo trahitur in condemnationem etiam infantis morte praeuenti, si ei per sacramentum, quo etiam par- 5 uuli baptizantur, Christi gratia non subuenerit. non enim es ex illis, qui modo noua quaedam garrire coeperunt dicentes nullum reatum esse ex Adam tractum, qui per baptismum in infante soluatur. quod te sapere si scirem, immo nisi te id non sapere scirem, nequaquam hoc abs te quaererem aut quaerendum putarem. sed quia tenemus 2 10 de hac re sententiam tuam concinentem catholicae fundatissimae fidei, qua et Iouiniani uaniloquia redarguens adhibuisti testimo- nium ex hbro Iob: nemo mundus in conspectu tuo nec infans, cuius est diei unius uita super terram, deinde adiunxisti: 'tenemurque rei in simi- lslitudinem praeuaricationis Adae', et liber tuus in Ionam prophetam satis hoc insigniter dilucideque declarat, ubi ieiu- nare paraulos propter ipsum originale peccatum merito coactos esse dixisti, non inconuenienter abs te quaero, hunc reatum anima ubi contraxerit, unde oporteat eam etiam in illa aetate per sacramentum 20 Christianae gratiae hberari. 7. Ego quidem ante ahquot annos, cum libros quosdam scribe- rem de libero arbitrio, qui in multorum manus exierunt et habentur a plurimis, quattuor opiniones de animae incarnatione, utrum 11 cf. adu. Iouin. II 2 12 *Hiob 14, 4—5 14 adu. Iouin. II 2. cf. Rom. 5, 14 15 cf. Hieron. comm. in lonam c. 3 u. 5 22 cf. August. de libero arbitrio III 59; 62; 63 1 quaeso A 2 sic] si dp.c.ADMA te non dADM 3 contraxsit $ qui A trahatur ADMA etiam in condemn. $ 4 prae(e)uentis dADMa.c. uel r. quod A 5 enim om.d es om.A ex] de A 6 reatum] etatum D 7 esse om.J adam (m del.m2) D in omfyA infantes (— tis m2)A fonte A 8 si te sapere A pr. scire J all. scire $ 9 quaererem aut om.atyftA 10 f un- datissimaeque ? 1 1 qua et] quia et ; qua Ja.c. que <g et Mp.c. quastio (stio del.)Dquestio(add.nes.l.m2)A ioui»niani D iuuiniani 5J5 13estom.5)J unius diei A 14 similitudine 5pJ 16 iona propheta a satis] stis (del.m2) a satis in A delucidcque(ae S)SA declarauit a 17 ipsum ex ipsud m2DM, cj ipso m2A esse exp.m2D 18 ab D 19 oportet 20 Christ. sm.f 21 e*go *J5 aliquod aa.c.m2ty 22 libro j qui om.da.cm2 que «p et ne J et nunc ; 208 Sancti Hieronynii ex illa una, quac primo homini data est, ceterae propagentur, an sin- gulis quibusque nouae etiam modo fiant, an alicubi iam existentes uel mittantur diuinitus uel sponte labantur in corpora, ita putaui esse tractandas, ut, quaelibet earum uera esset, non inpediret inten- tionem meam, qua tunc aduersus eos, quantis poteram uiribus, 5 agebam, qui naturam mali suo principio praeditam aduersus deum 1 conantur inducere, id est contra Manicheos. nam de PrisciHianistis adhuc nihil audieram, qui non multum ab istis dissimiles blasphe- mias fabulantur. ideo quintam opinionem non addidi, quam in tua epistula inter ceteras commemorasti, ne aliquam praeterires, ubi 10 de hac quaestione interroganti rescripsisti religiosae memoriae uiro nobisque in Christi caritate gratissimo Marcellino, quod anima sit pars dei, primo quia non de incarnatione eius sed de natura quaeritur, cum hoc quaeritux, deinde quia hoc sentiunt illi, contra quos age- bam, et id maxime agebam, ut creatoris inculpabilem inuiolabilem- 15 que naturam a creaturae uitiis et labe secernerem, cum ilM a substan- tia mali, cui proprium principium principesque tribuunt, ipsam boni dei substantiam ex parte, qua capta est, corruptam et oppressam et 3 ad pcccandi necessitatem perductam esse contendant. hoc itaque excepto hereticae opinionis errore ex quattuor reliquis opinionibus 20 quaenam sit eligenda, scire desidero. quaccumque enim eligenda est, absit, ut inpugnet hanc fidem, de qua certi sumus omni ani- mae etiam paruuli infantis necessariam esse hberationem ex obh- gatione peccati eamque nullam esse nisi per Iesum Christum et hunc crucifixum. 25 10 cf. epist. CXXVl 1 1 in primo homine d caetcra D propagantur a an e A 2 modo etiam nouae A iam om.AD ,Ma.c.m2 3 mittuntur d labuntur d 4 tract. — esset om.Sp uerum j non] nc 5 quia A quam $ 6 qui* j pre- dictam $ editam A 7 conabantur $ 8 non in A 9 in om.Aj 10 ceteras] cera 3 preterirem D 11 de om.a interrogasti d 12 xpo AhD,Ma.c.m2 non sit %A 14 quia] quod J hoc om.SA quos (eros.) contra [add. quos m2)M contra eos $ 15 et om.a 16 creatura $ creatore A uitis A ab suslantia A 17 mali cui] alicui.4/1 principium om.g principisque A dei boni A boni om.a 18 quae A que JD capta (ca in Tas.)M apta AD 19 contendunt ADMA 20 opin— reliquis om.A opinionibus] opinionis A p.c.m2 22 inpugn6il de qua] qua Dp.c. certissimus da.c.rr&A 23 esse] udd.a.ds.l.m2D ex obl.] et obligation64 24 Christum om.A 25 cruciiixus j Epistula CXXXI 7-9 209 8. Proinde, ne longum faciamus, hoc certe sentis, quod singu- las animas singulis nascentibus etiam modo deus faciat. cui sen- tentiae ne obiciatur, quod omnes creaturas sexto die consumma- uerit deus, septimo requieucrit, adhibes testimonium ex euangelio: 5 pater meus usque nunc operatur. sic enim ad Marcellinum scripsisti, in qua epistula etiam mei commemorationem beniuolentissime facere dignatus es, quod hic me haberet in Africa, qui ei possem istam faciUus explicare sententiam. quod si potuissem, a non ille hoc abs te tam longe posito inquireret, si tamen id tibi ex 10 Africa scripsit. nam, quando scripserit, nescio; tantum scio, quod de hoc bene cognouerit cunctationem meam, unde me inconsulto facere uoluit. quamquam, etiam si consuleret, magis hortarer et gratias agerem, quod nobis oonferri omnibus posset, nisi tu bre- uiter rescribere quam respondere maluisses, credo ne superfluo labo- 15 rares, ubi ego essem, quem putabas id optime scire, quod ille quae- sierat. ecce uolo, ut illa sententia etiam mea sit, sed nondum esse confirmo. 9. Misisti ad me disoipulos, ut eam rem doceani, quam non- dum ipse didici. doce ergo, quod doceam. nam ut doceam, multi 20 a me flagitant eisque me sicut alia multa et hoc ignorare confiteor. et fortasse, quamuis in os meum uerecundentur, tamen apud se di- cunt : tu es magister in Israhel et haec ignoras? quod quidem dominus ei dixit, qui erat unus illorum, quos delecta- a 3 cf. Gen. 2, 2 4 cf. epist. CXXVI 1 5 «Iph. 5, 17 6 cf. epist. CXXVI 1 fh. 22 *Ioh. 3, 10 23 cf. Ioh. 3, 1—2 1 sentis om.AD,Ma.c. quod] ut A 2 cuius <JJ 3 obiciantur A,DMa.c. sexta (t s.l.m2A)ADM 4 et sept. ap.c.mZtyADM et sept. die Aq requi- cuit A adhibe Dp.r.A 5 usque om.J nunc] modo tyD sic ex si m2A 6 in ow.j 7 beninolentiae A 8 ei istam (haecinras.) fac. possim( — emm2)M et ipsam fac. possim AD possem ei suam fac. ^ ei ipsam fac. possem £ 10 scrip- seris«J5 11 cognoucris si a 12tamquam5p 13 omn. confeni (uel omn. con- ferre); conferre AD,Ma.c. possit %AD,Mu.C.m2 ac possit Mp.c.m2 possit et a 14 scribcre j 15 ego om.a quid a quaesiuerat A%DM quesibcrat $ 18 eam rem g eam a v& cel. quam — 19pr. doccamom.^ quam]quae ADMA nondum] non AD,Ma.c. 19 ipsc om.A multi a me (s.i.) tn ras.M malitia me AD 20 flagi(ex e m24)tantc AD cisque (s.i.m2 l quibusque)M isque AD 21 uerecnndetur aa.c.m2D dicit AD,Ma.c,m'l 23 quid.e M quidam AD ei dom. A dixerit ADM qui ex qua m2a eoniui A LVI. Hieroo.- EpUt. III. H 1 1 b e r g. 1 4 210 Sancti Hieronymi bal uocari rabbi, unde etiam ad uerum magistrum nocte uenerat, quia fortassis erubescebat discere, qui docere consueuerat. nie autem magistrum potius audire quam uelut magistrum delectat audiri. recolo enim, quid dixerit eis, quos prae ceteris elegit : u o s a u t e m, inquit, nolite uocari ab hominibus rabbijs lunus est enim magister uester Christus. ncc alius docuit Moysen etiam per Iothor nec alius Cornelium etiam per priorem Petrum nec alius Petrum etiam per posteriorem Paulum. a quocumque uerum dicitur, illo donante dicitur, qui est ipsa ueritas. quid, si ideo adhuc ista nescimus et ea neque orando neque legendo 10 neque cogitando et ratiocinando inuenire potuimus, ut probemur, non solum indoctos quanta caritate doceamus, uerum a doctis etiaru quanta humilitate discamus? 10. Doce ergo, quaeso, quod doceam, doce, quod teneam, et dic mihi, si animae singillatim singulis hodiequc nascentibus fiunt, ubi o in paruulis peccent, ut indigeant in sacramento Christi remissione peccati peccantes in Adam, ex quo caro est propagata peccati; aut, si non peccant, qua iustitia creatoris ita peccato obhgantur alieno, cum exinde propagatis membris mortalibus inseruntur, ut eas, nisi per ecclesiam subuentum fuerit, damnatio consequatur, cum in 20 2 earum potestatc non sit, ut eis possit gratia baptismi subueniri? tot igitur animarum miha, quae in mortibus paruulorum sine indulgeri- 4 *Matth. 23, 8. 10 7 cf. Ex. 18, 14—23 cf. Act. 10, 25—48 8 cf. Gal. 2, 11—21 9 cf. loh. 14, 6 et 1 Ioh. 5, 6 17 cf. Rom. 8, 3 2 quia — consueu. om.A quia ex que m2d fortasse M mae d 3 pot. mag. ADM ucli $ 4 audirc 5)5 quid] quod ii eis om.a caeteros dA elegis j eligerit 515 5 autem om.j uocare A ab hom. om.ADMA 7 aut moysen $ pr. etiam om.ADM isthor D iohor A iet(th)ro %AM in ras.m2 alt. per om.Ma.cm2 8 propriorem j nec alius Petrum om.a per om.M a.c.m2 9 a] an A quoc. enim 5|5 pr. dicitur om.g ipse aa.e.m2 10 quid] quod %A,Ma.c. qui ex quo !J5 et] hacc (ac m2)d orandum aa.c.m2 11 ra- tionando A probemus 3 12 caritatc om.A a om.A 13 etiam oyn.A humanitate A 14 quod. doc. queso (ante quod s.l.ras.5 — 6 litt.)M doce quod cx doceam M et om.a 15 in singulis ADM hodieque om.AD,Max. ibi Aa.c.m2 16 ut] ubi A in remissionem ADA,Ma.r. 17 pr. pec- cati] peccatorum A qua d 19 propatis ; propagat liis ex propagatus (uel — tas) m2d propagati sint A 20 subuentus d damna tot ADM conse- quantur ADM sub equatur 5|5 22 mortalibus A paruuli D Epistula CXXXI 9-11 211 tia Christiani sacraiucnti de corporibus exeunt, qua aequitate dam- nantur, si nouae creatae nullo suo praecedente peccato sed uolun- tate creatoris singulac singulis nascentibus adhaesemnt, quibus eas aniniandis ille creauit et dedit, qui utique nouerat, quod unaquac- 5 que earum nulla sua culpa sine baptismo Christi de corpore fuerat exitura? quoniam igitur neque de deo possumus dicere, quod 3 uel cogat animas fieri peccatrices uel puniat innocentcs, neque negare fas nobis est eas, quae sine Christi sacramento de corpori- bus exierint, ctiam paruulorum, non nisi in danmationem trahi, 10 obsecro te, quomodo haec opinio defenditur, qua creduntur animae non ex illa una primi hominis fieri omnes sed sicut illa una uni ita singuhs singulae ? 11. Ea uero, quae dicuntur alia contra hanc opinionem, facile puto me posse refellere, sicuti est illud, quo eam sibi quidam uidentur 15 urgere, quomodo consummauerit deus omnia opera sua sexto die et septimo requieuerit, si nouas adhuc animas creat. quibus si dixerimus, quod ex euangelio in supra dicta epistula posuisti: pater meus usque nunc operatur, respondent: 'ope- ratur' dictum est institutas administrando, non nouas instituendo 20 naturas, ne scripturae Geneseos contradicatur, ubi apertissime legi- tur consummasse deum omnia opera sua. nam et quod eum scrip- 2 tum est requieuisse, utique a creandis nouis creaturis intellegendnm est, non a gubernandis, quia tunc ea, quae non erant, fecit, a quibus faciendis requieuit, quia consummauerat omnia, quae, antequam es- 15 cf. Gen. 2,2 17 cf. cpist. CXXVl 1 *Ioh. 5, 17 2 si nouae creatae om.^P creaturae ^ — e)ADA,Ma.c.m2 3 singulae] singulares d eas om.D 4 qui om.d nnoquaeque j eaquaeque D,Ma.c.m2 6 possimus AD,Ma.c.m2 uel quod A 7 uel om.A cogitat yx.c.m2 cogitet *P 8 nobis fas 5J5 xpo AMa.c.m2 9 exierunt J damnatione 5p 10 te om.A defendentur Ma.c.mZ quo da.c.m2 quae J 11 uni ita] unitas j 13 uero om.A dicitur d fac. puto me] facillime puto A 14 reuellere 5P sicut 5(5Z> quod A uidetur ADA,Ma.c. — antur j 15 urguere %AD,Ma.c. 16 septi- ma $ requieuit &A%M A,Da.c. requiebit $ si s.l.m2A,om.a 17 dictae epistulae da.c. dietam epistolam AD 18 nunc] modo Ma.c.m2 respondcns d 19 eas ministrando d 20 ne] nec aa.c.AD scribtura d scripturae et A scrip- turas!P 21 consummasset SJ5 deum] eumSp do(dsm2)d etom.A 23pr.a om.A ad $ quia] qui A 24 consummauerit A quae] qui A.DMa.c. 14* • 212 Sancti Hieronymi sent, uidit esse facienda, ut deinceps non ea, quae non erant, sed ex his, quae iam erant, crearet et faceret, quicquid faceret. ita utrum- que uerum esse monstratur, et quod dictum est: requieuit ab o p e r i b u s s u i s, et quod dictum est: usque nunc opera- t u r, quoniam Genesi non potest euangelium esse contrarium. 5 12. Uerum his, qui haec ideo dicunt, ne credatur modo deus sicut illam unam nouas animas, quae non erant, facere, sed ex illa una, quae iam erat, eas creare uel ex fonte aliquo siue thesauro quodam, quem tunc fecit, eas mittere, facile respondetur etiam illis sex diebus multa deum creasse ex his naturis, quas iam creauerat, 10 sicut ex aquis alites et pisces, ex terra autem arbores, faenum, ani- malia. sed quod ea, quae non erant, tunc fecerit, manifestum est. nulla enim erat auis, nullus piscis, nulla arbor, nullum animal et beue intellegitur ab his creatis requieuisse, quae non erant et creata sunt, 2 id est cessasse, ne ultra, quae non erant, crearentur. sed nunc 15 quod dicitur animas non in nescio quo fonte iam existentes mittere nec de se ipso tamquam suas particulas inrorare nec de illa una originaliter trahere nec pro delictis ante carnem commissis carneis uinculis compedire sed nouas creare singulas singulis suam cuique nascenti, non aliquid facere dicitur, quod ante non fecerat. iam 20 enim sexto die fecerat hominem ad imaginem suam, quod utique seoundum animam rationalem fecisse intellegitur. hoc et nunc facit 3 non instituendo, quod non erat, sed multiplicando, quod erat. unde et illud uerum est, quod a rebus, quae non erant, instituendis requieuit, et hoc uerum est, quod non solum gubernando, quae 24 3 *Gen. 2, 2 4 *Ioh. 5, 17 10 cf. Gen. 1, 11-12. 20-25 21 cf. Gen. 1, 26—27 1 uidet <p esse om.A ea om.AD,Ma.c.m2 2 quicquid] quid 5)J 5 ge- nesis ap.c.m2ADM euangelio iiADM 6 ds (dm m2) A 7 illam unam] e.\ ilia una A non erant] nouerat u ex illa una] illam unam A 8 ex ponte D ex sponte Ma.c.m? sponte A 9 quem] que $ quae & 10 deum multa A ds $ que $ 11 ex aquis om.A,Ma.c.m2 ex as(aq m2) D pices 5 ex om.A,Ma.c.m2 13 bene] nec AD,Ma.c.m2 14 creatis] creaturis.l/p.c.miM et creata— non erant] nisi s.l.m2A 15 nec (c M.m2) D ultra] ullad' 16 non nescio in quo ap.c.m2 fonte] fonente J 17 se om.AD A,Ma.c.m2 illa una] una unam A 18 ante carncm] una carne d 19 sua a 22 intell.] add. tan- dem post longam disputationem ecclesiasticam confirmati {leg. confirmasti) sen- tcntiam g 23 replicando $ 24 institnendo Dp.c.ml restituendis $ Epistula CXXXI 11-13 213 fecit, uerum etiam aliquid, non quod nondum sed quod iam crea- uerat, numerosius creando usque nunc operatur. uel sic ergo uel alio quolibet modo eximus ab eo, quod nobis obicitur de requie dei ab operibus suis, ne propterea non credamus nunc usque fieri animas 5 nouas non ex illa una sed sicut illam unam. 13. jS"am quod dicitur: 'quare facit animas eis, quos nouit cito morituros?', possumus respondere parentum hinc peccata uel conuinci uel flagellari. possumus etiam recte illius moderationi ista relinquere, quem scimus omnibus temporaliter transeuntibus rebus, 10 ubi sunt etiam animalium ortus et obitus, cursum ornatissimum atque ordinatissimum dare, sed nos ista sentire non posse, quae si sentiremus, delectatione ineffabili mulceremur. non enim frustra per prophetam, qui haec diuinitus inspirata didicerat, dictum est de deo : qui profert numerose saeculum. unde musica, 15 id est scientia sensusue modulandi, ad admonitionem magnae rei etiam mortalibus rationales habentibus animas dei largitate con- cessa est. unde si homo faciendi artifex carminis nouit, quas qui- bus moras uocibus tribuat, ut illud, quod canitur, decedentibus ac succedentibus sonis pulcherrime currat et transeat, quanto magis 20 deus, cuius sapientia, per quam fecit omnia, longe omnibus artibus praeferenda est, nuila in naturis nascentibus et occidentibus tempo- rum spatia, quae tamquam syllabae ac uerba ad particulas huius saeculi pertinent, in hoc labentium rerum tamquam mirabili cantico uel breuius uel productius, quam modulatio praecognita et prae- •ib finita deposcit, praeterire permittit! hoc cum etiain de arboris 14 *Esai. 40, 26 1 nondum ex erat durn A alt. quod om.d 2 sic] si %,Aa.c.m2 3 ali- quolibet modo da.c.m2 alio(o eras.ty) quodlibet modo 5Jg alio modo quolibet M alio modo quodlibet AD 5 illa una] ulla una ex una ulla A sed — unam om.A illam unam] illa una A,Da.c.m2 illa ex illa m2 et s.l. add. una M 6 quale $ fecit Ma.c.m2A animas om.A 9 temp. om.A gencraliter AD,Ma.c.m2 11 atque ord. om.A ista] ita da.c.m2AA possumus d 12 delectione j mulgeremur d mulceremus A frusta d 14 numerose ( — sae 6) ex numero dM musica] moysi ait d 15 sensusuo (uo del.m2)d sensus uel A molandi (emu- landi m2) d benc modu(ex o D o 4)landi ADM adom.A 16 rationabiles tiS$ 17 carm. art. ; 18 ac succed. om.A 19 corruat ip et] ac g 20 deus om.A quem Ma.c.m2A facit fy$D artibus om.AD,Ma.c.m2 21 perferenda A 22 ac] hac «P ad A ad] hac A 24 recognita d 25 premittit A arborum A — ibus $ Sancti Hieronymi folio dixerim ct de nostrorum numero capillorum, quanto magis de hominis ortu et occasu, cuius temporalis uita breuius productiusue non tenditur, quam deus, dispositor temporum, nouit uniuersitatis moderamini consonare! 14. Id etiam, quod aiunt omne, quod in tempore coepit esse, i inmortalc esse non posse, quia omnia orta occidunt et aucta senescunt, ut eo modo credi cogant animum humanum ideo esse inmortalem, quod antc omnia tempora sit creatus, non mouet fidem nostram. ut enim atia taceam, coepit esse in tempore inmortalitas carnis Christi, quae tamen iam non 10 moritur et mors ei ultra non dominabitur. 15. Illud uero, quod in libro aduersus Rufinum posuisti, quos- dam huic sententiae calumniari, quod deum dare animas adulte- rinis conceptibus uideatur indignum, unde conantur adstruere meritis gestae ante carnem uitae animas quasi ad ergastula huius 15 modi iuste posse perduci, non me mouet multa cogitantem, quibus 2 haec possit calumnia refutari. et quod ipse respondisti non esse uitium sementis in tritico, quod furto dicitur esse sublatum, sed in eo, qui frumenta furatus est, nec idcirco terram non debuisse gremio suo semina confouere, quia sator inmunda ea proiecerit manu, so elegantissima simihtudo est. quam et antequam legerem, nullas mihi obiectio ista de adulterinis fetibus in hac quaestione faciebat angustias generaliter intuenti multa bona deum facere etiam de no- s stris malis nostrisque peccatis. animalis autcm cuiuscumque creatio, si habeat prudentem piumque consideratorem, ineffabilem laudera 35 creatori excitat, quanto magis creatio non cuiustibet animatis sed hominis! si autem causa creandi quaeritur, nulla citius et metius 1 cf. Matth. 10, 30. Luc. 12, 7 6 Sallust. Iug. 2, 3 10 *Rora. 6, 9 12 cf. Apolog. adu. libros Rufini III 28 1 filio j filiis Aa.c.m2 nostro AD,Ma.e.m2 4 modoramine $D con- sonari AD,Ma.c. 5 esse om.aty 6 inmortales $ 7 credere Mp.c.m2 cogamur Mp.c.m'2 anima humana(ez u)m A animum hominum a 9 crea- tura A creata(ex u).4. mouft d,ADMa.c.m2 10 inmortalitas (in del.m2)D iam om.A 12 quod in libro om.A 13 huius Ap.c.m2 sententia A 14 co- natura 16 mundi c me om.A 17 posset^yl refutare/1 18 esse om.$ esse ideo a in eo ex i(/ut'< e)deo m2a 19 debuissct Aa.r.D 21 et om.o 23 intuentibus J deum bona $ 25 habet $ pium prudentemque ADM 26 exc. creatori $ excitant A Epistula CXXXI 13-16 215 respondetur, nisi quia omnis creatura dei bona est ; et quid dignius, quam ut bona faciat bonus deus, quae nemo potest facere nisi deus ? 16. Haec et alia, quae possum, sicut possum, dico aduersus eos, qui hanc opinionem, qua creduntur animae sicut illa una 5 singulis fieri, labefactare conantur. sed cum ad poenas uentum est paruulorum, magnis, mihi crede, coartor angustiis nec, quid respondeam, prorsus inuenio; non solum eas poenas dico, quas habet post hanc uitam illa damnatio, quo necesse est trahantur, si de corpore exierint sine Christianae gratiac sacramento, sed eas ipsas, 10 quae in hac uita dolentibus nobis uersantur ante oculos, quas enu- merare si uelim, prius tempus quam exempla deficiunt. languescunt g aegritudinibus, torquentur doloribus, famc et siti cruciantur, debi- litantur membris, priuantur sensibus, uexantur ab inmundis spiri- tibus. demonstrandum est utique, quomodo ista sine ulla sua 15 mala causa iuste patiantur. non enim dici fas est aut ista ignorante deo fieri aut eum non posse resistere facientibus aut iniuste ista uel facere uel permittere. numquidnam, sicut animalia inrationabiha 3 recte dicimus in usus dari naturis excellentioribus etsi uitiosis, sicut apertissime in euangelio uidemus porcos ad usum desideratum con- 20 cessos esse daemonibus, hoc et de homine recte possumus dicere? animal est enim sed rationale etsi mortale. anima est rationalis in illis membris, quae tantis afflictionibus poenas luit. deus bonus est, deus iustus est, deus omnipotens est; hoc dubitare omnino de- mentis est. tantorum ergo malorum, quae fiunt in paruulis, causa 25 iusta dicatur. nempe cum maiores ista patiuntur, solemus dicere 4 aut sicut in Iob merita examinari aut sicut in Herode peccata 19 cf. Matth. 8, 31-32. Marc. 5, 12—13. Luc. 8, 32-33 1 dei om.atygA 2 ut om.% qua A feccre J 3 pr. possumus A 4 qua ex aqua d una illa «JJ 6 singulc (s.l.m2) singulis D 6 mihi om.A quoarctor^ ncc exnem2a 7 non— dico om.A Sliaecj quo]quia(i <*«/.)« trahatur a 9 exierit d sed et eas A 11 quam tempus A deficiant $ — ent g 13 a spir. inm. A 14 utique] itaquc d istas A ulla om.A 15 iuste] iste D dici om.J aut ex ut AD 16 eum ex enim m2A illa A 17 uel om.!p numquiiinam g numquid non a inrationnlia $ 18 usis SJ5j usu A,Da.e.m2 19 desidcratosa 21 rationabiled etsi— rationalis?ramp.pos<25 ista d 22 luunt dp.c.m2 lugit $ 23 alt. esteras.A omnino] omni modo ADM 25 iudicatur A ista elsi mortale (— les m2) animaest (st dW.m2) rationalis par(r rf«/.)tiuntur d (c/. ad I. 21) 26 iobi d ruerita] erit A 216 Sancti Hieronymi puniri et de quibusdam exenrplis, quae deus manifesta esse uoluit, alia, quae obscura sunt, hominum coniecturae concedi; sed hoc in maioribus. de paruulis autem quid respondeamus, edissere, si poenis tantis nulla in eis sunt punienda peccata; nam utique nulla est in illis aetatibus examinanda iustitia. 5 17. De ingeniorum uero diuersitate quid dicam? quae quidem in paruulis latet, sed ab ipsis exordiis naturalibus ductum apparet in grandibus, quonim nonnulli tam tardi et obliuiosi sunt, ut ne pri- ma quidem discere litteraruni elementa potuerint, quidam uero tan- tae sunt fatuitatis, ut non multum a pecoribus differant, quos 10 2 moriones uulgo uocant. respondetur fortasse: 'corpora hoc faciunt'. sed numquid secundum hanc sententiam, quam dcfendi uolumus, anima sibi corpus elegit et in eligendo, cum falleretur, errauit ? aut, cum in corpus cogeretur intrare necessitate nasccndi, alia corpora praeoccupantibus animarum turbis ipsa aliud non inuenit et sicut 15 in spectaculo aliquo locum ita carnem, non quam uoluit, sed quani 3 ualuit, occupauit? numquid haec et talia dicere possumus uel sen- tire debemus? doce igitur, quid sentire, quid dicere debeamus, ut constet nobis ratio nouarum animarum singulis corporibus sin- gillatimque factarum. 20 18. Ego quidem non de ingeniis sed saltem de poenis paruu- lorum, quas in hac uita patiuntur, dixi aliquid in libris illis de libero arbitiio. quod quale sit et cur mihi in ista, quam habemus in mani- bus, quaestione non sufficiat, intimabo et eum ipsum de tertio libro 2 locum secerptum his litteris inseram. nam ita se habet: d e c r u- 21 ciatibus autem corporis, quibus affliguntur 25 August. de lib. arb. III 68 1 quibus a dns A 2 talia AD,Ma.r. hominibus Dp.c.mZ homini ; coniectare tyA%M,D p.c. conccdi scripsi conceditur codd. 6 diucrsitatem (m del.)d\ add. immo absurditatc $/1 7 ducta g 8 gradibus A grandinibus (nidW.)a sint Da.c. ne] nec Dp.c.m2 9 discere om.D litter. om.A elem.]ad(Z. scire s.l.mliD potuerit^l 10 pectoribus J 11 muriones A mur- rioncs $ respondeatur d 12 secundum om.$ defundi Ma.c. diffundi A uoluimus A,Dp.c. 13 eligit A elegendo AMa.e.m2,D legcndo d 15 et omty 17 alia a3J uel diccrc %A 18 debeamus] debemus d 19 singillatimque fact. singulis corp. q 21 pr. dc om.A saltim A 22 quasi %,Ma.r. pat. uita A 23 ct] ut (aut m2)a in] ad s.l.m2a kta.dp.cm2M 24 questionem dADM non om.A dc om.d 25 decerptum Ap.c.m2 cccrptum 3 excerp- tum q secretum d scriptum A 26 corporis del.D Epistula CXXXI 16-18 217 p a r u u 1 i, q u o r u m p e r a c t a t e m n u 1 1 a p e c c a t a sunt, si animae, quibus aniraantur, non prius quam ipsi homines esse coeperunt, maior que- rela et quasi misericors deponi solet, cum t dicitur: quid raali fecerunt, ut ista pateren- tur? quasi possit esse innocentiae meritum, antequam quisque nocere aliquid possit! cum autem boni aliquid operatur deus ins emendatione maiorum, cum paruulorum su- loorum, qui eis cari sunt, doloribus ac morti- bus flagellantur, cur ista non fiant, quando, cum transierint, pro non factis erunt, in quibus facta sunt, propter quos autem facta sunt, aut meliores erunt, si temporalibus in- i« commodis emendati rectius elegerint uiuere, aut excusationem in futuri iudicii supplicio non habebunt, si uitae huius angoribus ad aeternam uitam desiderium conuertere no- luerint? quis autem nouit, quid paruulis, dc < aoquorum cruciatibus duritia maiorum con- tunditur aut exercetur fides aut misericor- dia probatur, quis ergo nouit, quid ipsis par- uulis in secreto iudiciorum suorum bonae compensationis reseruet deus, quoniam, atquamquam nihil recte fecerint, tamen nec peccantes aliquid ista perpessi sunt? n o n 5 enim frustra etiam infantes illos, qui, cum dominus Iesus Christus necandus ab Herode 28 cf. Matth. 2, 1—18 2 anima <p 3 maior] talis <p 5 male A 6 posset a mer. inn. s 7 aliquid nocere August. de lib. arb. posset A 8 operantur A operetur ii factas A *»erunt A 13 pr. factae A quod A,Ma.c.m2 alt. factae Aa.c. 14 temporibus a 16 futurum (futuro m2)D supplicia A — iis A 17 si] add. de s.l.m2D languoribus D ad] ab j 18 etcrne uite Sp uoluerunt %DA 19 quis ex quibus m2a quid] quod aDp.c. 21 cxcrceretur ( — ceatur m2)d all. aut] autem j 22 quidj quod $ 23secretisd 24 conuersationis J quo- niam] qui August. de lib. arii. 25 quamquani] taniquam A fecerunt D ne $ 26 aliquid om.D 28 dominus noster tyADM negandus j herodem (m dc I.) a 218 Sancti Hieronymi quaereretur, occisi sunt, iu honorem mar- tyrum receptos commendat ecclesia. 19. Haec tunc dixi, cum hanc ipsam, de qua nunc agitur, uel- lem communire sententiam. sicut enim paulo ante commemoraui, quaecumque illarum de animae incarnatione quattuor opinionuni 5 uera esset, inculpatam substantiam creatoris et a nostrorum pec- 2 catorum societate remotissimam nitebar ostendere. et ideo, quae- cnmque illarum ueritate posset conuinci et repudiari, ad curam in- tentionis meae, quam tunc habebam, non pertinebat, quando- quidem cunctis diligentiore disputatione discussis, quaecumque 10 illarum recte uinceret ceteras, me securissimo fieret, quando etiam secundum omnes id, quod agebam, inuictum persistere demonstra- 3 bam. nunc uero unam uolo, si possim, rationem rectam cligere ex omnibus et propterea huius ipsius, de qua nunc agimus, defensionem in his, quae commemoraui de illo hbro, uerbis meis attentius intuens 15 uahdam firmamque non uideo. 20. Nam uelut firmamentum eius illud est, quod ibi dixi: quis autem nouit, quid paruulis, de quorum cruciatibus duritia maiorum contunditur aut exercetur fides aut misericordia pro-20 batur, quis ergo nouit, quid ipsis paruulis in secreto iudiciorum suorum bonae compcn- 2sationis reseruet deus? sed hoc non inmerito dici uideo de his, qui uel pro Christi nomine ac uera religione tale ah- quid etiam nescientes patiuntur uel sacramento Christi iam inbuti 25 sunt, quia sine societate unius mediatoris hberari a damnatione non possunt, ut possit eis etiam pro ilhs malis, quae hic in diuersis 18 August. de lib. arb. 111 68 1 honore og-.lf 3 hac ipsa 6 4 conmonere a sententiam (m dd.)a 5 quattuor om.J 6 ura J csse A a om.$P 7 societatem 5)5 amnitebar (d,mdel.)D quaccumque om.A queque $P 8 illarumque A ueritatemaa.c./l posse aa.c.nH%A possit AM,Da.c.m2 9 tunc om.^1 10 dUigentioriZ)p.c.m2/l dispositione A discursis A concussis $ 11 mc om./l securissimum ex si- currissimo m2A 12 persisterem A persisteret M 13 possum %ADM rati- one recta %D,Mp.r. ratione recte j elegere M legere J 14 defensionc $ 15 in om.a 17 est om.ty 18 quid] quod dDp.c.,i 19 duritia* A iudicia A 20 exerceaturd/1 21 ergo] autem ADM inquam ; 22 conpensationes j 23 merito A 24 de om.A uel] lege A pro om.a 25 patitur o induti o Epistula CXXXI 18—21 219 afflictionibus pertulerunt, compensatio illa praestari. nunc autem, cum ista quaestio non possit absolui, nisi etiam de his paruulis respon- deatur, qui post grauissimos cruciatus sine sacramento Christianae societatis expirant, quae circa eos compensatio cogitanda est, quibufi 5 insuper et damnatio praeparata est ? nam et de baptismo paruulorum 3 in eodem libro non quidem sufficienter sed, quantum illi opcri satis esse uidebatur, utcumque respondi, quod etiam nescientibus et fidem suam nondum habentibus prodest, non tamen de damnatione corum paruulorum, qui sine illo ex hac uita emigrant, tunc aliquid dicen- 10 dum putaui, quia non, quod nunc agitur, agebatur. 21. Sed ut omittamus et contemnamus ea, quae breui tem- pore patiuntur nec transacta reuocantur, numquid similiter contem- nere possumus, quod p e r u n u m h o m i n e m m o r s e t p e r unum hominem resurrectio mortuorum? sic- 15 u t enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. per hanc enim 2 apostoUcam diuinam claramque sententiam satis euidenter elucct neminem ire in mortem nisi per Adam, neminem in uitam acternam nisi per Christum. hoc est quippe 'omnes' et 'omnes', quia, sicut 20 omnes homines per primam, hoc est per carnalem, generationem pertinent ad Adam, sic omnes homines ad secundam, id est spiri- talem, generationem ueniunt, quicumque ad Christum perueniunt. ideo ergo dictum cst et hic 'omnes' et ibi 'omnes', quia, sicut onmes, 3 qui moriuntur, non nisi in Adam moriuntur, ita omnes, qui uiui- 25 ficabuntur, non nisi in Christo uiuificabuntur. ac per hoc, quisquis nobis dixerit qucmquam resurrectionc mortuorum uiuificari nisi in Christo, tamquam pestis communis fidei dctestandus est. item, 13 *I Cor. 15, 21—22 1 compensatione U illa om.ADM ista J 2 nisi etiam om.A etiam] eam $ 3 grauissimo cruciatus (s dd.mZ) d cruciatos 5p xpiani *JJ 4 soci- etate $ «expirauit A 5 et insuper o praeparanda o de om.J 6 operis ADMa.c. 8 prode est (alt. e del.)d 9 ullo <g 10 agitur nunc A agebatur ex agebant m2D 11 ut hoc A 14 hom. om.A 16 omnes del, uid.A uini- ficantur o 18 all. nem.] nem. ire tyADM 19 ct omnes om.d 21 sic] si j onines] ut nec (et omnes m2)d 23 quia sic. omnes om.A 24 all. qui] si d uiuificantur o 25 uiuificantur d ac] hac da.c.fy 26 nobis] non AD,Ma.c.m~ resurrectione A in resurrectione c nisi] non (eras.M) posse nisi ADM posse llisi c; 220 Sancti Hieronymi quisquis dixcrit, quod in Christo uiuifieabuntur ctiam paruuli, qui sine sacramenti eius participatione de uita exeunt, hic profecto ct contra apostoU praedicationem uenit et totam condemnat eccle- siam, ubi propterea cum baptizandis paruulis festinatur et curritur, quia sine dubio creditur alitcr cos in Christo uiuificari omnino non 5 4 posse. qui autcm non uiuificantur in Christo, restat, ut in ea con- demnatione maneant, de qua dicit apostolus : per unius de- lictum in omnes homines ad condemnatio- n e m. cui delicto obnoxios paruulos nasei et omnis credit ecclesia et ipse iam contra Iouinianum disputans et exponens Ionam pro- 10 phetam, sicut paulo ante commemoraui, fidc ueracissima definisti, credo et in aliis locis opusculorum tuorum, quae uel non legi uel in 5 praesentia non recordor. huius igitur damnationis in paruulos cau- sam requiro, quia neque animarum, si nouae fiunt singulis singulae, uideo esse ullum in illa aetate peccatum nec a deo damnari ali- 15 quam credo, quam uidet nullum habere peccatum. 22. An forte dicendum cst in paruulo carnem solam esse peccati, nouam uero illi animam fieri, qua secundum dei praecepta uiuente in adiutorio gratiae Christi et ipsi carni edomitae ac subiugatae possit 2 incorruptionis meritum comparari ? sed quia in paruulo anima non- tt dum id agere potest, si Christi acccperit sacramentum, per hanc gratiam carni cius adquiritur, quod illius moribus nondum potuit; si autem sine illo sacramcnto anima paruuli exierit, ipsa quidem in aeterna uita crit, undc cam nullum peccatum potuit separare, caro uero cius non resurget in Christo non percepto ante mortem iliius 25 sacramento ? 7 *Rom. 5, 18 11 paulo ante] = cap. 6 17 cf. Rom. 8, 3 1 uiuificantur d etiam] et A 2 sacramento eius participationis A 3 apostolicani ADM 4 cum exp.D 5 qui Sp alter g omn. uiu. A 6 uiuificatur^iW ut om.J eadem (ex eodem M) damnatione ADM eaom.a 7 maneat Ha.e.m2 ADM remaneant 8ineras.AM 10 iuuinian. 5)5 iouian. %A et om.J ihonam $ 11 ucrissima A 13 praesenti d damnationem % paruolis Sf} paruulis A 15 illa] ulla aAD 17 est om.A solam causam g 18 quac do.c.j praeceptum A 19 et ipsi— 21 Christi om.A et domitae Ma.c.trCl adomitae A subiunctae Ma.c. subiectae A 20 conpo(u mi)tari u conpensari in om.Ma.c.nd anima om.Sp id ag. nond. Sg 21 si] nisi A$DM acceperat Sp 22 carni om.Sg 23 ullo $ ct ipsa <$ 24 erit] est $ mUlam Da.c.,om.a separari D 25 huius $ pr.nonom.A resurgit d sur- get ja.e. a. mort. ffliUti] eius a. mort. A Epistula CXXXl 21-23 221 23. Hanc opinionem numquam audiui, numquam legi, sed plane audiui et credidi, propter quod et locutus Bum, quia ueniet hora, quando omnes, qui sunt in monumentis, audient uocem eius et sprocedent, qui bona fecerunt, in resurrecti- onem uitae — ipsa est, de qua dicitur: et per unum ho- minem resurrectio mortuorum, ipsa est, qua i n Christo omnes uiuificabuntur — , qui autem male egerunt, in resurrectionem iudicii. quid 2 10 hic ergo de illis infantibus intellegendum est, qui, priusquam pos- sent agere uel bene uel male, sine baptismo corpore exuti sunt ? nihil hic de talibus dictum est. sed si caro eorum ideo non resurget, quia nec boni aliquid egerunt nec mali, nec illorum resurrectura est, qui percepta baptismi gratia in illa aetate defuncti sunt, in qua is nihil bene uel male agere potuerunt. si autem illi inter sanctos resurgent, id est inter eos, qui bene egenint, inter quos et illi resur- recturi sunt nisi inter eos, qui male egerunt, ne aliquas humanas animas credamus corpora sua non recepturas siue in resurrectionem uitae siue in resurrectionem iudicii? quae sententia, priusquam 20 refeUatur, ipsa nouitate iam displicet. deinde quis ferat, si credant 3 se Uli, qui ad baptismum cum suis paruulis currunt, propter carnes eorum, non propter animas currere ? beatus quidem Cyprianus non aUquod decretum condens nouum sed ecclesiae fidem firniissimani seruans ad corrigendos eos, qui putabant ante octauum diem nati- 25 uitatis non esse paruulum baptizandum, non carnem sed animam dixit non esse perdendam et mox natum rite baptizari posse eum suis quibusdani coepiscopis censuit. 2 *Ps. 115, 1 3 *Ioh. 5, 28 6 "1 Cor. 15, 21 7 "1 Cor. 15, 22 22 cf. Cyprianus epist. 64, 2—6 p. 718—21 H. 2 plane] plenam $ audi J 3 uenit .1/ 4 in raon. sunt ADMA 5 procedunt AMa.c.m2,D bona] bene dfyi,Ap.c. 6 de qua — ipsa est om.A 7 est om.$ 9cogenuitJ 10 possint d possunt «JS 11 pr. uelom..4 bonum^ exsuti sumus j 12 hic om.A sed om.d 13 iecerunt %ADM 14 aetate om.A quid D 15 mala D sanctos in ras.M eos AD 17 nc] neque $ 18 receptura da.c.A repturas g resurrectione d 19 resurrectione 20 iam om.A qui sperat AA 21 se om.A quia babtismum D 23 firma- tissimam ; 24 seserbans $ corrigendum tyADM,Aa.c. 25 paru. om.^1 26 dixi A non om.J possem dum sui $ 222 Sancti Hieronymi 24. Sed contra Cypriani aliquam opinioncm, ubi, quod uiden- dum fuit, fortasse non uidit, sentiat quisque, quod libet; tantum con- tra apostolicam manifestissimam fidem nemo sentiat, qui ex unius delicto omnes in condemnationem duci praedicat, ex qua condem- natione non liberat nisi gratia dei per Iesum Chri-s s t u m, d o m i n u m n o s t r u m, in quo uno omnes uiuificantur, quicuinque uiuificantur, contra ecclesiae fundatissimum morem nemo sentiat, ubi ad baptismum, si propter paruulorum sola corpora curreretur, baptizandi offerrentur et mortui. 25. Quae cum ita sint, quacrenda causa atque reddenda est, 10 quare damnentur animae, quae nouae creantur singulis quibusque nascentibus, si praeter Christi sacramentum paruuli moriantur. damnari enim eas, si sic de corpore exierint, et sancta scriptura et sancta est testis ecclesia. unde illa de animarum nouarum creatione sententia, si hanc fidem fundatissimam non oppugnat, sit et mea, 15 si oppugnat, non sit et tua. 26. :S'olo mihi dicatur pro hac sententia debere accipi, quod scriptum est: qui finxit spiritum hominis in ipso et: qui finxit singillatim corda eorum. ahquid fortissimum atque inuictissimum requirendum est, quod nos non 20 cogat deum credere ullarum animarum sine culpa aliqua damnato- rem. nam uel tantundem ualet uel plus est forsitan creare quam fin- gere et tamen scriptum est: c 0 r m u 11 d u m c r e a i n m e, d e u s. nec idco putari potest anima hoc loco optare se fieri, prius- 2 quam aliquid esset. sicut ergo iam existens creatur innouatione 25 3 cf. Rom. 5, 18 5 Rom. 7, 25 6 cf. 1 Cor. 15, 22 18 *Zach. 12, 1 19 Ps. 32, 15 23 Ps. 50, 12 1 ubi] uidi $ 2 fuit] add. quod ille SJ} uidi A quisquis A 3 sen- tit S(5 quae g 4 in omnes A condemnatio J duci] duo A 6 oms uiuifi- catur D 7 quic. uiu. om.ii ecclesiae] omi A fundamentum 8 sola paru. ;,Mp.c.m2 paru. om.AD,Ma.c.m2 9 curritur A offerentur A^A offentur D 10 est atque redd. ADM 11 damnantur ADM noue A noua Ma.c.m2D noba $ 12 moriuntur ADA,Ma.c.m2 14 eccl. test. $ creati- oncm D conditione 5f 15 sententiae da.c. — am D 16 obpugnatio (io eras.M) ADM 17 nam nolo a pro hac sent.] prophete sentiam $ hanc D 21 anim. om.A damnatorum AMa,c.m2 22 iam d ualet et ADM 23 et om.d tam J est om.j 24 potest] putem 3 animam 5TJ se ex si m2a 25 esset] ee A Epistula CXXXI 24—27 223 iustitiae, sic iam existens fingitur conformatione doctrinae. nec illud, quod in Ecclesiaste scriptum est: tunc.conuertetur in terram puluis, sicut fuit, et spiritus re- uertetur ad dominum, qui dedit illum, istam 5 confirmat sententiam, quam esse uolumus nostram; plus enim hoc suffragatur eis, qui ex una putant omnes esse animas. nam sicut s conuertitur, inquiunt, puluis in terram, sicut fuit, et tamen caro, de qua hoc dictum est, ad hominem non reuertitur, ex quo propagata est, sed ad terram, unde primus homo factus est, sic et spiritus 10 ex iUius unius spiritu propagatus non tamen ad eum reuertitur sed ad dominum, a quo illi datus est. uemm quia hoc testimonium 4 ita pro istis sonat, ut non omni modo huic opinioni, quam defendi uolo, uideatur esse contrarium, admoncndam tantum credidi pru- dentiam tuam, ne talibus testimoniis ex his angustiis me coneris eru- 15 ere. nam licet nemo faciat optando, ut uerum sit, quod uerum non est, tamen, si fieri posset, optarem, ut haec sententia uera esset, sic- ut opto, ut, si uera est, abs te liquidissime atque inuictissime defendatur 27. Haec autem difficultas etiam illos sequitur, qui iam existenti s 20 alibi animas et ab initio diuinorum operum praeparatas a deo mitti opinantur in corpora. nam et ab his hoc idem quaeritur: si animae inculpatae oboedienter ueniunt, quo mittuntur, cur in paruulis, si non baptizati uitam istam finierint, puniuntur? eadem prorsus in utraque sententia difficultas est. illi sibi uidentur de hac facUius % 26 exire quaestione, qui animas adseuerant pro meritis uitae prioris sin- gulas singulis corporibus implicari. hoc enim putant esse in Adam mori, in carne scilicet, quae propagata est ex Adam, supplicia pen- dere, a quo reatu, inquiunt, gratia Christi liberat pusillos cum 2 *£ccle. 12, 7 27 cf. 1 Cor. 15, 22 28 cf. Ps. 113, 13 al. 1 confirmationc d%ADM 2 illo aa.c.m2 cclesiastaes a ecclesiasten A et tunc ADM conuertentur g 4 deum a illud D 5 uol. esse g uoluimus ADM nolumus A 6 omnes om.<P 7 inquanto d et om.d 8 est et ad 5 9 prius Aa.c.m2 primitus a et] reuertitur A 10 ex om.A ex — sed om.A un. ill. $P spiritus J 11 deum dA datum Sfyl qui dAMa.c.m1,D 12 ita om.5J$ it j 15 nam lic. n. fac.] ne talibus testimoniis fngiat A 17 ut om.d 19 quiaaa.c.j iam hic A 20 domino uA 23 istam om.ty 24 fa- cilius ex difficilius d 25 singulas in singulis d 28 reatu] reos & pus.— p. 224, 2 liberat om.% 224 Sancti Hieronymi magnis. hoc quidem recte, ueraciter, optime, quod gratia Christi liberat a reatu peccatorum pusillos cum magnis. sed in alia supe- riore uita peccare animas et inde praecipitari in carceres carneos non credo, non adquiesco, non consentio, primo, quoniam nescio per quos circuitus id agunt isti, ut post nescio quanta uolumina saeculonim 5 iterum ad istam sarcinam corruptibilis carnis et supplicia pendenda redeundum sit, qua opinione quid horribilius cogitari possit, ignoro. 3 deinde quis tandem iustus defunctus est, de quo non, si isti uera di- cunt, solliciti esse debeamus, ne in sinu Abrahae peccans in flam- mas illius diuitis deiciatur? cur enim non et post hoc corpus peccari 10 4 possit, si et ante potuit ? postremo longe aJiud est in Adam peccasse — unde dicit apostolus :in quo omnes peccauerunt — et aliud est extra Adam nescio ubi peccasse et ideo in Adam, id est in carnem, quae ex Adam propagata est, tamquam in carcerem trudi. illam uero opinionem, quod ex una fiant omnes animae, nec is discutere uolo, nisi necesse sit, atque utinam ista, de qua nunc agimus, si uera est, sic abs te defendatur, ut hoc necesse iam non sit. 28. Quamuis autem desiderem, rogem, uotis ardentibus exoptem et expectem, ut per te mihi dominus huius rei auferat ignorantiara, 20 tamen, si — quod absit — minime meruero, patientiam mihi petam a domino deo nostro, in quem sic credimus, ut aliqua nobis uon aperiri etiani pulsantibus nullo modo aduersus eum murmurare debeamus. meminerimus ipsis apostolis dictum: multa habeo uobis dicere, sed non potestis illa portare M m 0 d 0. in his, quantum ad me adtinet, etiam hoc deputem nec, 10 cf. Luc. 16, 22—23 12 Rorn. 5, 12 22 cf. Matth. 7, 7—8. Luc. 11, 0-10 24 *Ioh. 16, 12 1 optime — iuagnis om.j optinet A optimequc ; 2 magnis] niaioribus d 3 precipitare Aa.c. 4 sentio S$ per nescio A 5 fieri circ. uel circ. fieri c aiunt ? 6 corruptibilem ADM et] ad A 7 cogitare } 8 de inqujs j tandem] tam a si] nisi ?p uera dicunt] ueri(ex a)diciores A dicunt ex norunt A 9 flamma $ 10 cur] quis $ haec da.c^ peccare %A 12 unde— 13 peccasse om.A 14 carne oj.lo.r. carcere dp.c. 15 tradi A 16 istam $,om.a 17 iain necesse $ 20 et expetam g per] pro AD, Ma.c.ml 22 sic] si dAMa.c.n>2,DA ut si tyA nobis om.D 23 aperire. (t s.l.m2) A aperiat A a puls. d,Aa.c. aduersum j 24 memine primus J raemini prius ; 25 non om.J 26 deputent A nec] ne a,Aa.c. ncque ; Epistula CXXXI 27— CXXXII 1 225 qui hoc sciam, nie indigner indignum, ne hoc ipso etiam conuincar indignior. multa enim alia similiter nescio, quae commemorare uel 2 numerare nonpossum; et hoctolerabiliter ignorarem,nisi metuerem, ne aliqua istarum opinionum contra illud, quod firmissinia retine- 5 mus fide, incautis obreperct mentibus. sed antequam sciam, quae- nam earum potius eligenda sit, hoc me non temere sentire profiteor, eam, quae uera est, non aduersari robustissimae ac fundatissimae fidei, qua Christi ecclesia nec paruulos homines recentissime natos a damnatione credit nisi per gratiam nominis Christi, quam in suis 10 sacramentis commendauit, posse liberari. CXXXII. AUGUSTINUS AD HIEROXYMUM DE SESTEXTIA IACOBI APOSTOLI. 1. Quod ad te scripsi, honorande mihi in Christo frater Hiero- 15 nyme, quaerens de anima humana, si nascentibus singulis nouae singulae nunc usque fiunt, ubi peccati uinculum contrahant, quod per sacramentum gratiae Cliristi etiam in infantibus recens natis 1 indigvr Ma.c.m2,om.A nej nec A me rx mae ii ipsum A conuincoryl 2 indignor J alia om.Ma.c.m2 et alia ii uel num. om.A 3 enumerare 4 istorum ADM firmissime ex firmissa mP.a fide ret. c 5 obriperet afyAD, Ma.c.m2 6 eorum j temere ex timere m2dA 7 eamque ueram esse A 8 homines om.f 0 credi A n\A Christi om.% 10 commendabit $ — ui A possit iia.c. liberari] add. explicit epistula agustini ad hiernnimuni ii explicit epistula sancti agustini ad hierouimum de oiigine animae .1/ explicit de anima sancti augustini episcopi ad sanctum hieronimum epistula ui>! libellus A $ = Escorialensis & I. 14 s. VIII— IX. A = Berolincnsis lal. 17 s. IX. I = Parisinus lal. 12163 s. IX. D = Vaticanus lat. 355 + 336 s. IX— X. M = ('oloniemis 60 s. IX — X. Eug = Eiujippii excerpla ex operibus S. Awjustini p. 34—49 Knoell haec epishda esl inle.r Augustini episttdas CLXVIl (III p. 586 Goldbaclm) agustinum (sic) ad ihcroiiinmm de ^pistola iacobi $ item augustinus (in- cipit epistola agustini M) ad hieronimum (ex — mo ^l) de eo (deo M) quod scrip- tum est qui totam legem seruauerit offendat autem(om..4)iii uno (unu A) factus est omnium reus A%DM 14 honerande j 17 gratia in om.%A recentcr ty; LVI. Hieron. Epist. III, II ilberf. 15 226 Sancti Hieionymi non dubitaraus esse solucnduin, cum in non paruum uolumen pro- cederet, nolui ulla alia onerare quaestione. sed quod urguet acrius, 2 multo minus est neglegendum. proinde quaero et per dominum obsecro, ut exponas mihi, quod multis existimo profuturum, aut, si iam uel abs te uel ab aliquo expositura habes, dirigas nobis, quo- 5 raodo accipiendum sit, quod in epistula Iacobi apostoli est: qu i- cumque enim totam legem seruauerit, offen- dat autera in uno, factus est omnium reus. quae res talis ac tanta est, ut, quod hinc tibi non iam olim scripsi, me multum paeniteat. 10 2. De agenda namque praesenti uita, quomodo ad uitam per- ueniamus aeternara, non de praeterita perscrutanda, quam peniais dcmersit obliuio, sicuti est illud, quod dc anima quacrendum putaui, hacc uertitur quaestio. eleganter autem dictum esse narratur, quod huic rei satis apte conuenit. cum quidam ruisset in puteum, 13 ubi aqua tanta crat, ut cum magis exciperet, ne moreretur, quara suffocaret, nc loqucretur, accessit alius eoque uiso miserans ait: 'quomodo huc cecidisti?' at ille: 'obsecro', inquit, 'quomodo hinc me 2 liberes, non, quomodo huc ceciderim, quaere'. ita, quoniam fatemur et fide catholica tenemus de reatu peccati tamquam de puteo etiam 20 paruuli infantis animam Christi gratia libcrandani, satis cst ei, quod niodum, quo salua fiat, nouimus, etiam si numquam, quomodo in malum illud deuenerit, nouerimus. sed idco putaui essc quacrcndum, ne forte cx illis opinionibus incarnationis animac aliquam teneamus incautius, quae liberandam prorsus animam pannili contradieat 25 3 negans eam esse in isto malo. hoc igitur firmissime retento, quod anima paruuli de reatu peccati liberanda cst nec alio modo liberanda nisi g r a t i a d e i p e r I e s u m C h r i s t u m, d 0 m i n u m 6 *lac. 2, 10 28 Rom. 7, 25 1 solu. essc non dub. C in non] non in 3.1/ 2 ulla] illa A honerare Ai 3 quaeso $ deum c 5 alico <P alio aliquo .4}D.l/ 6 ap. iac. Eug.cod.Vat. apostoli om.$ scriptum est c 7 enim] autem ^Eiig obseniauerit Ewj. codd.plerupte obseruaberit offendet 9 ac tanta] liac tantum <p haic /' 10 multum me c me om.$ 12 de om.A$DM prescrutanda !)} 13 dinu-r- sit $ demergit Eug sicut !)JJ 15 quo % conueniunt J 17 et eo c ini- rans M admirans 5 18 at ille om.Affill cogita quomodo ADM me hinc ^5 19 quaeras Eug.codd.prae le rVal.: 21 anime 3 gratiae 3 22 quo] quomodo c fiant l 28 Christum om.?fJ Epistula CXXXII 1-3 227 n o s t r u m, si possumus etiam ipsius mali causam ct origineni nosse, uaniloquis non disputatoribus sed litigatoribus paratius in- structiusque resistimus; si auteni non possumus, non, quia latet miseriae principium, ideo pigrescere misericordiae debet officium. 5 aduersus eos autem, qui sibi uidentur scire, quod nesciunt, hoc 4 tutiores sumus, quod hanc ignorantiam nostram non ignoramus. aliud est enim, quod nescire maluni est, aliud, quod sciri uel non potest uel non opus est uel ad uitam, quam quaerimus, indifferens est. hoc uero, quod dc litteris apostoli lacobi nunc requiro, in hae 10 ipsa, qua uiuimus et, ut semper uiuamus, deo placere studemus, actione uersatur. 3. Quomodo ergo intellegendum est, obsecro te : q u i c u m- que totam legem seruauerit, offendat autem in uno, factus est omnium reus? itane, qui furtum 15 fecerit, immo uero, qui dixerit diuiti: 'hic sede', pauperi autem: 'tu sta illic", et homicidii et adulterii et sacrilegii reus est ? quod si non est, quomodo, qui in uno offendit, factus est omnium reus? an illud, quod dixi de diuite et paupere, ad ista non pertinet, quorum si quis in uno offenderit, fiet omnium reus? sed recolendum est, i 20 unde uenerit ista sententia et quae illam superioia pepererint qui- busque conexa dependeat. fratres mei, nolite, inquit, i n p e r s o n a r u m a c c e p t i o n e h a b e r e f i d e m d o- mini nostri Iesu Christi gloriae. etenim, si introierit in conuentu uestro uir aureum 25 a n u 1 u m h a b e n s i n u e s t e c a n d i d a, i n t r o i e r i t a u t e m e t p a u p e r i n s o r d i d o h a b i t u e t i n t e n- (1 a t i s i n e u m, q u i i n d u t u s e s t u e s t e p r a e c 1 a r a, 12Iac,2, 10 15 cf. Iac. 2, 3 21 *Iac. 2, 1-0 2 uaniloquiis A^D,Ma.r. 4 deb. mis. Eug.cod.Yal. 5 qnudj et D 7 all. est om.g scire A a D,Ma.c.Eug(prae!er unum Paris.) H uel non opus cstj uel non potest (erasa) Z),om.*P 9 iac. ap. $ hoc 3 10 et deo $ 12 igi- tur C qui Ma.c.ml 13 aufendat J 14 una J factura est autem omnium J 15 sede liic ; 16 homocidio j sacrilegi 'j? quid % 17 oflendat ,- 18 dixit AhDMEug.cod.Yal. diaiti D non om.A 19 factus estf 20 illa - superiorum $ — rem A0M — ri g 21 dependet D — deant Eug.eod.Yal. 23 nostri om.ADM 24 conuentum uestrum Eu-j.codd.nonmilli conspectu ue- stro anulum aureum c 27 ueste praeclaram 3 15* 228 Sancti Hicronymi ct dicatis: 't u scde hic bene', pauperi autein dicatis: tu sta illic' aut: 'sede sub scabello pedum meorum', nonne iudicastis apud uosmet ipsos et facti estis iudiccs cogitationum iniquarum? audite, fratres mei dilectissimhs nonne deus elegit pauperes in hoc mundo diuites in fide et heredes regni, quod pro- misit deus diligentibus se? uos autem exhono- rastis pauperem, propter illum scilicet, cui dictum est : l lu sta illic', cum habenti anulum aureum dictum esset: 'tu sede hie 10 3 bene'. ac deinde sequitur eandem ipsam sententiam latius uersans et explicans : n o n n e, inquit, diuites per potentiam opprimunt uos et ipsi adtrahunt uos ad iudi- cia? nonne ipsi blasphemant bonum nomen, quod inuocatum est super uos? si quidem 1 o- is gemperficitis regalem secundum scripturas: 'diliges proximum tuum sicut te ipsu m\ b e n e facitisjsi autoni personas accipitis, peccatum operamini redarguti a lege quasi transgres- 4 s o r e s. uidete, quem ad modum transgressores legis appellet, 20 qui dicunt diuiti: 'sede hic' et pauperi: 'sta illic'. unde, ne putarent contemptibile esse peccatum in hac una re legem transgredi, secutus adiunxit : quicumque autem totam legem serua- uerit, offendat autem in uno, factus est 0 111- nium reus. qui enim dixit: 'non moechaberis', !i dixit et: 'non occides'. quodsi non occides, moechaberis autem, factus es transgressor 12 *Iac. 2, 6—9 23 *Iac. 2, 10—11 1 dicatis ci ; aut. dic.] aut dicatur 5 3 iudicastis Eug.cod.Vat. iudicati cstis $ iudicatis A $DM Eug. cet. codd. (c/. p. 239, 1) 4 cogitationes $} 5 raei dil.]carissimi g 7 fidei J repromisit^SMf 9 tu om.Q llhac«P3 inde.W 13 ipsi om.AiDM trahunt A^DM uos om.A^DM 16 perfectis $ scrip- turam A^D 17 diligis $ dili**s M 18 facis $ acc. pers. j pcrsonam Eug. cod.Val. 19 rcdarguiti %,Ma.r. 20 uide appellat A%DM 21 diuite J hic bcne Eug.cod.Vat. tu sta J 23 autem om.Q totum 5 24 aufendat 5 25 mecaueris $ 26 (modsi et A occidas ty,Mp.c.m2 — dis ; 27 mecaue- ris ?p moecharis AiDMEugxoddMOmuUi est (t eras.) AM Epistula CXXXII 3—1 229 1 e g i s propter illucl, quod dixerat : redarguti a lege uidetur — nisi alio modo intellegendum ostendatur — , ut, qui dixerit diuiti : 'sede hic' et pauperi : 'sta illic' huic honorem ampli- 5 orem quam illi defcrens, et idolatres et blasphemus et adulter et homicida et, ne — quod longum est — cuncta commemorem, reus omnium criminum iudicandus sit; offendens quippe in uno factus est omnium reus. 4. At enim, qui unam uirtutem habet, omnes habet et, qui unam io non habet, nullam habet. hoc si uerum est, confirmatur ista sen- tentia. sed ego eam exponi uolo, non confirmari, quae per se ipsam est apud nos omnium philosophorum auctoritatibus firmior. et illud quidem de uirtutibus et uitiis si ueraciter dicitur, non est con- sequens, ut propter hoc omnia peccata sint paria. nam illud de in- 15 separabilitate uirtutum, etsi forsitan fallor, tamen, si uerum memini, quod uix memini, omnibus philosophis placuit, qui easdem uirtutcs agendae uitae necessarias esse dixerunt. hoc autem de parilitate 2 peccatorum soli Stoici ausi sunt disputare contra omnem sensum generis humani; quam eorum uanitatem in Iouiniano illo, qui in 20 hac sententia Stoicus erat, in aucupandis autem et defensitandis uoluptatibus Epicureus, de scripturis sanctis dilucidissime conui- cisti. in qua tua suauissima et praeclarissima disputatione satis eui- denter apparuit non placuisse auctoribus nostris uel ipsi potius, quae per eos locuta est, ueritati omnia paria esse peccata. quomodo autem 3 25 fieri possit, ut, etiam si hoc de uirtutibus uerum est, non tamen ideo cogamur fateri aequalitatem omnium peccatorum, quantum possum, 1 Iac. 2, 9 19 cf. adu. Iouin. II 21—34 1 id g rcdargiiiti Ma.r. redarguit $ 2 quasi] quas D 4 lmic non A%DM ampl. Eug,om.cel. 5 quem J/? quum !g idolatris A $DM hidolater 1' idololatrac 6commemoraremXVa.r.,30 IsitEug estcel. offendet.Uo.o.»i2 — dat Aa.c.m2D aufcndet J factu 8 9 ad $ aut j ait D 10 non ullam D 11 nolo $ ipsa 12 cst om.A%DM omninm Etig omnibus cet. philo- sopliiam D est firmior Mp.c.m2 firmior est g 13 quidam j et de uitiis Eug.codd.praelerVal. 14 ut] at J haec $ 15 etsi] nisi g 17 necessaria $ 18 soli Stoici] solis dici D 19 iubiniano $ 20 hanc sententiam 3 aucu- pandu j def. Eug defensandis cet. 21 uoluntatibus A$D,Ma.c.m2 epicu- reos AMa.c.m2,D 23 ipsis AD,Ma.r. qui g 24 esse paria ? 25 si] silii $ hoc de] octo J 26 ad qualitatem A%D 230 Sancti Hieronymi adiuuante domino apcrire conabor. quod si effcccro, adprobabis, ubi causae defuero, tu supplebis. 5. Certe hinc persuadcnt, qui unam uirtutem habuerit, habcre omnes ct omnes deesse, cui una defuerit, quod prudcntia nec ignaua nec iniusta nec intcmperans potest esse ; nam si aliquid horum fuerit, 5 prudentia non erit. porro, si prudentia tunc erit, si et fortis et iusta 2 et tempeians sit, profecto, ubi fuerit, secum habet ceteras. sic et for- titudo inprudens esse non potest uel intemperans uel iniusta; sic temperantia necesse est ut prudens, fortis et iusta sit; sic iustitia non est, si non sit prudens, fortis et temperans. ita, ubi uera est aliqua 10 earum, et aliae similiter sunt. ubi autem aliae desunt, uera illa non est, etiamsi aliquo modo similis esse uideatur. 6. Sunt enim, ut scis, quaedam uitia uirtutibus aperta discretione contraria, ut inprudentia prudentiae. sunt autcm quaedam tantum, quia uitia sunt, ideo contraria, quadam tamen specie fallaci simiha, 15 ut eidem prudentiae non inprudentia sed astutia. nunc enim cam dico astutiam, quae usitatius in malitiosis intellegi et uocari solet, non sicut loqui nostra scriptura consueuit, quae saepe astutiam in bono ponit, unde est: astuti ut serpentes et illud: ut 2det innocentibus astutiam. quamquam et apud illos 20 Romanae linguae discrtissimus dixerit: neque illi tamen ad cauendum dolus aut astutia deerat astu- tiam ponens in bono; sed apud illos rarissimum, apud nostros autem frequentissimum est. itemque in partibus temperantiae apertissime contraria est effusio parsimoniae; ea uero, quae tenacitas etiam 25 uulgo dici solet, uitium est quidem, tamen parsimoniae simile non 19 «Matth. 10, 16 *Prou. 1, 4 21 Sallust. Cat. 26, 2 1 efficcro AMa c.m2,D 2 ibi 3 ubi uero c 3 hic $ 4 quod si J ignauia AMa.r.,%D 5 iusta AMa.c.m2,iD aliqua AlD,Ma.c.m2 fuerit] de- fuerit Ap.c.m2 Eug. codd. praeler Vat. el unum Par. 6 si eras.A 7 et ceteras %,A (ct s.I.m2) 8 sic et 5 9 sic et g 10 si non] nisi g non— aliqua om.ty et s.l.m2A,om. a DM uera cst] est una uera ; 11 pr. aliae] alia ^ uera unn illa ; 13 sis % 15 quae(e)dam A%D fallacis AMa.r.,D 16 eam] eandem Eug.codd.plerique 18 ct non Eug nostra loqni g 19 est] est illut $ estote c ut et innoc. Aa.c.m2%DM ut et innoc. det c 20 astutia Ap.r.D — tiae J3/ 22 dolos $ aut om.ty dcerat Eug deerant cet. 23 pones AMa.c.m2,iD antem om.g 25 ea— 26 pars. ponit posl p. 231, 11 poterat 3 etiam om.ty; uulgo etiam Eug.cod.Vat. 26 dici uulgo c quidem est c est om.M si tamen Eug.cod.Val. Epistula CXXXII 4—8 231 natura sed fallacissima specic. item dissimilitudine manifesta con- 3 traria est iniustitia iustitiae; solet autem quasi imitari iustitiam uindicandi libido, sed idtium est. ignauia fortitudini perspicue contraria est, duritia uero distat natura, fallit similitudine. con- 5 stantia pars quaedam uirtutis est; ab hac inconstantia, longe abhor- ret et indubie contrasistit, pertinacia uero constantia dici affectat et non est, quia illa est uirtus, hoc uitium. 7. Ut ergo non iterum eadem commemorarc necesse sit, exempli gratia ponamus aliquid, unde possint cetera intellegi. Catilina, ut 10 de illo scripserunt, qui nosse potuerunt, frigus, sitim, famem fcrre poterat eratque patiens inediae, algoris, uigiliae, supra quam cuiquam credibile est, ac per hoc suis et sibi magna praeditus fortitudine uidebatur. sed haec forti- 2 tudo prudens non erat— malaenim pro bonis cligebat — , tempcrans 15 non erat — corruptelis enim turpissimis foedabatur — , iusta non erat — nam contra patriam coniurauerat — et ideo nec fortitudo erat, sed duritia sibi, ut stultos falleret, nomen fortitudinis inpo- nebat. nam si fortitudo esset, non uitium sed uirtus esset; si autem uirtus esset, a ceteris uirtutibus tamquam inseparabilibus comiti- 20 bus numquam relinqueretur. 8. Quapropter, cum quaeritur etiam de uitiis, utrum et ipsa similiter et omnia sint, ubi unum erit, aut nulla sint, ubi unum non erit, laboriosum est id ostendere propterea, quia uni uirtuti duo uitia opponi solent, et quod aperte contrarium est et quod specie si- 25 militudinis adumbratur. unde, illa Catilinae quia fortitudo non erat, 2 quae secum uirtutcs alias non habebat, facilius uidebatur; quod uero ignauia fuerit, ubi exercitatio quaslibet grauissimas molestias per- petiendi atque tolcrandi supraquam cuiquam credi- 11 Sallust. Cat. 5, 3 28 Sallust. Cat. 5, 3 1 nature jD 2 autem] enim Eiuj.cod.Vat. rnitari iustitia 3 3 uintl. se ; persp.] per specie mg. 4 naturae Mp.c.m2 natura natura D a(s.Z.m2)natura naturac A 5 instantiail/ 8 haec eadem ; est A&D,Ma.c.m2 10 sitim] fec J famen AMa.c. 11 poierant $ 13 suis et sibi Ejg et sibi et sius cel. 14 mala— 15 erat om-SP 15 foe(fae, fe)debatur S$A$D,Ma.c.m2 16 nec] non Etu/.cod.Val. 17 stultus J 19 tam %DM 20 relinquercmur $ 21 dum c et s.l.m2A,om.iDM 22 et Eiig.,om.cet. pr. sunt D 24 pr. quid % 26 secum] secundum $ esset cum Aa.r.%DM esset cum secum ; 27 qualibet ^%D,Aa.c.m2 qualibet M 232 Sancti Hieronymi 3 b i 1 e e s t fuit, aegrc persuaderi potest. sed forte acutius intuen- tibus ignauia apparet ipsa duritia, quia laborem bonorum studiorum, quibus uera adquiritur fortitudo, neglexerat. uerumtamen, quia sunt audaces, qui timidi non sunt, et rursus timidi, a quibus absit audacia, cum sit utrumque uitium, quoniam, qui uera uirtute fortis est, nec 5 temere audet nec inconsulte timet, cogimur fateri uitia plura esse uirtutibus. 9. Unde aliquando uitium uitio tollitur, ut amore laudis amor pecuniae, aliquando unum cedit, ut plura succedant, uelut, qui ebrio- sus fuit, si modicum bibere tenacitate et ambitione didicerit. pos- 1» sunt itaque uitia cedere etiam uitiis succedentibus, non uirtutibus, 2 et ideo plura sunt. uirtus uero quo una ingressa fuerit, quoniam secum ceteras ducit, profecto uitia cedent omnia, quaecumque inerant; non enim omnia inerant, sed aliquando totidem, aliquando plura paucioribus uel pauciora pluribus succedebant. 15 10. Haec utrum ita sc habcant, diligentius inquirendum est. non enim et ista diuina sententia est, qua dicitur: 'qui unam uirtutem habuerit, omnes habet eique nulla est, cui una defuerit', sed homini- bus hoc uisum est multum quidem ingeniosis, studiosis, otiosis, sed 2 tamen hominibus. ego uero nescio, quem ad modum dicam. non 20 dico uirum, a quo denominata dicitur uirtus, sed etiam mulierem, quae uiro suo seruat tori fidem, si hoc faeiat propter pracceptuin et promissum dei eique primitus sit fidelis, non habere pudicitiam aut eam nullam uel paruam esse uirtutem — sic et maritum, qui hoc idem seruat uxori — , et tamen sunt plurimi tales, quorum sine ali- 25 quo peccato esse neminem dixerim, et utique illud qualecumqui' 8 peccatum ex aliquo uitio uenit. unde pudicitia coniugalis in uiris feminisquc religiosis cum procul dubio uirtus sit — non enim aut nihil aut uitium est — , non tamen secum habet omnes uirtutes. nam 1 persuadore ^Eug.codd.praeterYal. e persuadcre persuadere J 3 negle- gebat <)} 4 qui timidi] quid mihi 3 sint $ a om.lpD abest £ 6 cogi- tur g 8 uitico tollatur J 9 cedat 3 uelul] uel ^ 10 fuerit AftDM si om.j biberet ty$,Aa.c.m?Ma.r. uiucret D biberit add. et A§DM tcnacitatem et ambitionem $f dediccrit 3I) 11 itaque] etiam Eug.cod.Vat. etiam cedere f uitis l non uirt. om.AlDM 13 cedunt D cadant J quao(cumque add.s.l.)A 16 habebunt *JJ 17 una J 18 habuerint J cst Eug inest cel. 19 otiosis Eug,om.cel. 23 eique] et quc jDet quae Aa.c.ni2M 24 aut J eam Eug iam s.l.m2A,om.cet. pudicitiam ^ 25 idem] ipsum$ quidem Eug.cod.Yat. Epistula CXXXII 8—11 233 si omnes ibi essent, nullum esset uitium; si nullum uitium, nullum omnino peccatum; quis autem sine aliquo peccato? quis ergo sine aliquo uitio, id est fomite quodam uel quasi radice peccati, cum clamet, qui super pectus domini discumbebat: si dixerimus, squia peccatum non habemus, nos ipsos dcci- pimusetueritas in nobis non est? neque hoc apud te diutius agendum est, sed propter alios, qui haec forte legerint, dico. nam tu quidem in eodem ipso opere splendido contra Iouini- anum etiam hoc de scripturis sanctis diligcnter probasti; ubi etiam 10 ex hac ipsa epistula, cuius uerba sunt, quorum nunc intellectum requirimus, posuisti, quod scriptum cst: in multis cnim offendimus omnes. non enim ait 'offenditis', scd ait 'offen- dimus', cumChristi loqueretur apostolus, et cum hoc loco dicat : q u i- cumque autem totam legem seruauerit, offen- tsdat autem in uno, factus est omnium reus, ibi non in uno sed in multis nec quosdam sed omnes dixit offendere. 11. Absit autem, ut quisquam fidelis existimet tot milia ser- uorum Christi, qui ueraciter dicunt se habere peccatum, ne se ipsos decipiant et ueritas in eis non sit, nullam habere uirtutem, cum 20 uirtus magna sit sapientia. dixit autem homini: ecce pietas est sapientia. absit autem, ut dicamus tot ac tantos fideles et pios homines dei non habere pictatem, quam Graeci uel evospeiav ucl expressius et plenius ■&eooe^eiav uocant. quid autem est pietas nisi dei cultus ? et unde ille colitur nisi caritate ? caritas 25 enim de corde puro et conscientia bona et fide non ficta magna et uera uirtus est, quia ipsa est et finis praecepti. merito dicta est fortis 4cf.Ioh.l3,25;21,20 *IIoh.1,8 8 cf. adu. Iouin. 112 lllac.3,2 13Iac.2,10 18cf.Iloh.l,8 20*Hiob28,28 24 cf. ITim. 1,5 26cf.Cant.8,6 1 si null. uit. om.A^DM 2 pr. qui £ peccati D;add. est g 4 supra J.V <lomini om.J honiinis 1)3 disc. Eug recumbebat (pec — §) eet. 6 nec ex ne .4 7ag. est diut. Eug.cod.Yal. fortehoc; hoc.4jW/ 8iuoin.$ 9 alt. etiam] eam $ 10 intellectu ^ 12 pr. ait om.$ alt. ait Ea<j,om.cet. off. omnes ; 14 autera omty aufendat J 10 dicit ; affende J 17 exae(c j¥)sti- met A,Ma.c.m2 militia AMa.r.,D 10 et] ut 5)? 20 dixit— sap. om.^ autem] add. ipsa sapientia ; 21 autem Eug ergo cet. totli hac *f 22 dei s.l.mSA 23 etisebian.4D.U esebian J eusebia $ planius Euy.cod.Vat. theo- sebian A$DM tehosebia $ autem om.g 24pietasest; ille om.$ 25 enim Eiuj igitur cet. 26 ipsa — p. 234, 1 pr. quia om.J et oj».C tert. est erp.% 234 Sancti Hieronymi sicut mors, siue quia nemo eam uincit sicut morteni siue quia in hac uita usque ad mortem est mensura caritatis, sicut dominus ait: maiorem hac caritatem nemo habet, quam ut animam suam quis ponat pro amicis suis, siue potius, quia, sicut mors animam auellit a sensibus carnis, sic caritas s 3 a concupiscentiis carnalibus. huic subseruit scientia, cum est utUis; nam sine illa inflat. quod uero illa aedificando inpleuerit, nihil ibi ista inane, quod inflet, inueniet. utilcm porro scientiam definiendo monstrauit, ubi, cum dixisset: ecce pietas est sapien- tia, continuo subiunxit: abstinere uero a malisio ^scientia est. cur ergo non dicimus, qui hanc uirtutem habet, liabere omnes, cum plenitudo legis sit caritas? an quanto magis cst in homine, tanto magis est uirtute praeditus, quanto autem minus, tanto minus inest uirtus, quia ipsa est uirtus, et quanto minus inest uirtus, tanto magis est uitium ? ubi ergo illa plena et perfecta fuerit, u nihil ex uitio remanebit. 12. Proinde mihi uidentur Stoici ideo falli, quia proficientem hominem in sapientia nolunt omnino habere sapientiam, sed tunc habere, cum in ea fuerit omnino perfectus, non quia illum pro- uectum negant, sed nisi ex profundo quodam emergendo repente 20 cmicet in auras sapientiae libera*, nulla ex parte esse sapientem. 2 sicut enim nihil interest ad hominem praefocandum, utrum aquara stadiis multis super se habeat altam an unum palmum uel digituni, sic illos, qui tendunt ad sapientiam, proficere quidem dicunt tam- quam ab imo gurgitis surgentes in aercm, sed, nisi totam stultitiam 2S 3 *Ioh. 15, 13 7 cf. 1 Cor. 8, 1 9 *Hiob 28, 28 12 cf. Rom. 13, 10 1 eura 5 2 sicut] sic 3 hac Mp.r.Eug.codd.nonn.illi hanc cel. 4 quis ponat Eug ponat cet. ponat quis £ 7 illa flat J uera J att. illa om.D 8inueniat5p 'Jibij sapientij 11 qui] quid 5p 13uirtutemJ 14pr.inest Ap.c.m2Eug cst cel. pr. uirtus] uirtutc Aa.c.m2bDM uirtus ei uel ei uirtus ; alt. inest Eug est cet. 15 magis tyEug maius ADM minus g est om.% f uerit Ap.c.mSEug.codd.praeterVat. crit cel. 16 uitiu $ 17 ideo tyEug&m.cel. falluntj 18 hab. omn. AftDM sed tunc] sectunt j 19 in om.Eug.cod.Vat. umn. perf. fuerit ; fuerint J profectum $ prouentum g 20 negent j ex] et 5 quoddam 3 21 cmicetur tyzD,AMa.c.m2 enitatur Mp.c.m2 sapi- entia D 22 intcrest (inter m ras.)AM cst intcr $ nrm cst j nr est D pre- foc. (cf in ras.)A preuoc. $ prouoc. lD,Ma.c.m2 23 an] aut g uno palmo ? uel] aut (au j) A%DM digito ; 25 surgentes (— tis g) gurgitis A&DM aere $ niffl totam] in isto tam D Epistula CXXXII 11-14 235 nelut opprimentcm aquam proficiendo uelut emergendo euaserint, non haberc uirtutem nec esse sapientes, ubi autcm euaserint, mox liabere totam nec quicquam stultitiae remanere, unde omnino ullum peccatum possit existere. 5 13. Haec similitudo, ubi stultitia uelut aqua et sapientia uclut aer ponitur, ut animus a praefocatione stultitiae tamquam emergens in sapientiam rcpente respiret, non mihi uidetur satis accommodata nostrarum scripturamm auctoritati, sed illa potius, ut uitium uel stultitia tenebris, luci autcm uirtus uel sapientia comparetur, 10 quantum ista similia de corporalibus ad intellegibilia duci possunt. non itaque sicut de aquis in aerem sivrgens, ubi earum summum ■> transierit, repente, quantum sufficit, inspiratur, sed sicut de tenebris in lucem procedens paulatim progrcdicndo inluminatur. quod doncc plenissime fiat, iam eum tamcn dicimus tamquam dc abditissima 15 spelunca cgrcdientem uicinia lucis afflatum tanto magis, quanto magis propinquat egressui, ut illud, quod in eo lucet, sit utique ex lumine, quo progrcditur, illud autcm, quod adhuc obscurum est, sit ex tenebris, unde egreditur. itaque et non iustif ioabitur 8 in conspectu dei omnis uiuens et tamen i u s t u s 20 e x f i d e u i u i t. et induti sunt sancti iustitia alius magis, alius minus et nemo hic uiuit sine peccato et hoc alius magis, alius minus; optimus autem est, qui minimum. 14. Sed quid ago? tamquam oblitus, cui loquar, doctori similis factus sum, cum proposuerim, quid abs tc discere uelim. sed quia 25 dc pcccatorum parilitate, unde in id, quod agcbam, incidit quaestio, examinandam tibi sentcntiam meam promere statueram, iam eam 18 Ps. 142, 2 19 *Hab. 2, 4. Rom. 1, 17. Gal. 3, 11. Hebr. 10, 38 20 cf. Hiob 29, 14 1 oppriment $ emergendum Aa.c.m2i 3 totum Eug.codd.Val. et Des- noyersii stultitia y,Ma.c.m2 nullum Eug.cod.Val. 5 stultitiae $ 6 prc- uocatione $ 7 in om.AlDM sapicntiam Eug.codd.praeterVat. — tia cet. re- spiceret AMa.r.,iD accommoda Eug.codd.praelerVat. el unum Par. 8 auctori- tate Eug.codd.plerique 9 uel] et s sapientiae^p com(n)pararetur.43/a.c.,jD 10 dici A,ip.r. 11 summa $ 13 egredieudo Eug.cod.Vat. 16 egressus sui (super sui m2 l sibi id est luci) M 17 quo] co $ 20 sancti om.5 iustiti- am % magis Eug maius cet. 21 magis Eug$ maius cet. 22 obtimum *JJ 23 ago Eug ego cet. loquor A}DM 24 dicere A%D,Ma.c m2,om.^ 25 in om.AlDM id] hic 3 236 Sancti Hicronymi tandcm aliquando concludam, quia, ctsi ucrum cst cum, qui habet unam, omncs haberc uirtutes, cum, qui unam non habet, nullam haberc, nec sic peccata sunt paria, quia, ubi uirtus nulla cst, nihil quidcm rectum est ncc tamen ideo non est prauo prauius distortoque 2 distortius. si autem — quod puto csse uerius sacrisque litteris con- 5 grucntius — ita sunt animac intentiones ut corporis membra, non quod uidcantur locis, sed quod sentiantur affectibus, et aliud in- luminatur amplius, aliud minus, aliud omnino caret lumine et tene- broso inumbratur obstaculo, profecto ita, ut quisque inlustratione piac caritatis affectus est in alio actu magis, in alio minus, in alio 10 nihil, sic dici potest habere aliam, aliam non habcre, aliam magis 3 minusue habere uirtutem. nam et 'maior est in isto caritas quam in illo' rccte possumus dicere et 'aliqua in isto, nulla in illo', quantum pertinet ad caritatem, quae pietas est, et in ipso uno homine, quod maiorcm habeat piidicitiam quam patientiam et maiorem hodic 15 quam heri, si proficit, et adhuc non habeat continentiam et habeat non paruam miscricordiam. 15. Et ut gcncraliter bretiiterque conplectar, quam de uirtutc habco notioncm, quod ad rectc uiucndum adtinct, uirtus cst caritas, qua id, quod diligendum est, diligitur. haec in aliis maior, in aliis >c minor, in aliis nulla cst, plcnissima uero, quae iam non possit augeri, quam diu hic homo uiuit, in nemine; quam diu autem augeri potcst, 2 profccto illud, quod minus cst, quam dcbet, cx uitio est. cx quo uitio non est iustus in terra, qui facict bonum ct non pcccabit. tx quo uitio non i u s t i f i c a b i t u r in?i c 0 n s p e c t u dci 0 m n i s u i u e n s. proptcr quod uititim, s i d i x c r i m u s, q u i a p e c c a t u m n 0 n h a b e m u s. nos ipsos decipimus et ueritas in nobis non 24 *Eccle. 7, 21. cf. III Reg. 8, 46 25 Ps. 142, 2 27 *I Ioh. 1, S 4 prauo prauius est g distortusque >$ 7 pr. quo A&DM 9 quisquis 10 lerl. alio] aliquo A%DM 11 sic (c exp.)A potest dici^ aliam et aliam ,- 12 minusue] aliam minusue A&D aliamue(ue i>ii)minus M aliam minus £ all. in om-l 14 pictatis Aa.c.niZiDM 16 profecit % 18 brebique 19 habi- am $ 20 qua] quia Ap.c.m% quo Al 22 homo hic g in neminem A$D in nemine cst (est tti ras.) M est in nemine g 23 debet] libet Eug.codd.praeler Val.el unum Par. 24 faciet Goldb. sec. LXX faciat codd. 25 peccauit A^D Eiig.cod.Val.,Ma.c.m2 peccet Eug.duo codd.,Mp.c.m2 (c/. LXX) 28 nosmctj seduciinus ; Epistula CXXXll 14-16 237 c s t. propter quod etiam, quantumlibet profecerimus, necessarium est nobis dicere : dimitte nobis debita nostra, cum lam omnia in baptismo dicta, facta, cogitata dimissa sint. uidet 3 itaque, qui recte uidet, ubi et quando et unde speranda sit illa per- 5 fectio, cui non sit quod adici possit. si autem praecepta non essent, non utique esset, ubi se homo certius inspiceret et uideret, unde auer- teretur, quo conaretur, quare gratularetur, quid precaretur. magna est ergo utilitas praeceptorum, si libero arbitrio tantum detur, ut gratia dei amplius honoretur. 10 16. Quae si ita se habent, unde fit onmiiim reus, si in uno offcn- dat, qui totam legem seruauerit? an forte, quia plenitudo legis caritas est, qua deus proximusque diligitur, in quibus praeceptis caritatis t 0 1 a 1 e x p e n d e t e t p r 0 p h e t a e, merito fit oinnium reus, qui contra iliam facit, in qua pendent omnia ? 15 nemo autem peccat nisi aduersus illam faciendo, quia 'n 0 n a d u 1- 2 t e r a b i s, n 0 n h 0 m i c i d i u m f a c i e s, n 0 11 f u r a- beris, non concupisces' et, si quod est aliud m a n d a t u m, in hoc sermone recapitulatur i 11 e 0, q u 0 d d i 1 i g e s p r 0 x i m u m t u 11 m t a m q u a m 20 t e i p s u m'. dilectio proximi malum non ope- ratur, plenitudo autem legis caritas. nemo s autem diligit proximum nisi diligens deum, ut hoc, quantum potest, proximo inpendat, quem diligit tamquam se ipsum, ut et ille diligat deum, quem si ipse non diligit, nec se nec proximum diligit. ac per 25 hoc, qui totam legem seruauerit, si in uno offenderit, fit omnium reus, quia contra caritatein facit, unde tota lex pendet. reus itaquc fit omniiim faciendo contra eam, in qua pendent omnia. 2 Matth. 6, 12 10 cf. Iac. 2, 10 11 *Rom. 13, 10 13 "Hatth. 22, 40 15 *Rom. 13, 9-10 1 proficeremus.4J/a.e.m.2,3Dproficerimus.4p.c.m2 2 demittc jp.c. 3om- uium D deniissa 3 uidet] quid A%DM 4 recta 3 unde et quando et ubi g 7 quid prec. om.D 8 libere 3 uero $ 10 fiet ? 12 qua — carit. om.% 14 reus omnium A%DM illa A$D pendet^ 15 faciende 5 16 facis A Ma.c.m2 fais D 17 concupiscis alind eet g 19 quod est ; diligis tyM 21 legis est ; 22 ut] ct g 23 proximQ 3 diligat ; se] te 3 illi 3 24 ac] hac $3 27 eam, in qua] praeceptum, in quo Eug.codd.praelerVa'. pendet *)? 238 Sancti Hieronymi 17. Cur ergo non dicantur paria peccata? an fortc quia magis facit contra caritatem, qui grauius pcccat, minus, qui leuius, et hoc ipso admittit magis et minus, quo fit quidem omnium reus, sed grauius peccans uel in pluribus peccans magis reus, leuius auteni uel in paueioribus peccans minus reus, tanto maiore scilicet reatu, 5 quanto amplius, tanto minore, quanto minus peccauerit, tamen, etiam si in uno offenderit, reus omnium, quia contra eam facit, in 2 qua pendent omnia ? quae si uera sunt, eo modo et illud absoluitur, quod ait homo etiam apostolicae gratiae: in multis e n i 111 0 f f e n d i m u s 0 m n e s. offendimus enim, sed alius grauius, alius 10 leuius. quanto quisque magis minusue peccauerit, tanto in peccato committendo maior, quanto in diligendo deo et proximo minor et rursus tanto minor in peccati perpetratione, quanto maior in dei et pioximi dilectione, tanto itaque plenior iniquitatis, quanto inanior caritatis, et tuac perfectissimus in caritate, quando niliil restat ex 15 infirmitate. 18. Nec sane, quantum arbitror, putandum est leue esse pecca- tum in personarum acceptione habere fidem domini Iesu Christi, si illam distantiam sedendi et standi ad honores ecclesiasticos referamus. quis enim ferat eligi diuitem ad sedem honoris ecclesiae 20 2 contempto paupere instructiore atque sanctiorc? si autem de coti- dianis consessibus loquitur, quis non hic peccat, si tamen peccat, nisi cum apud se ipsum intus ita iudicat, ut ei tanto melior, quanto ditior illo uideatur? hoc enim uidetur significasse dicendo: nonne 9 lac. 3, 2 24 »lac. 2, 4 1 dicatnr $ iudicantur 5 3 adm.— quo] quod adm. 5 amittit ^A,Ma.c.m2 ammittat 3 magis et minus om.A%DM magis] maius <J> quo] quod A^D. Ma.c. qui $ quidem fit M sed] si 3 4 lebis $ 5 maior $ 7 reus est o. *J5 reus 0. est c fit reus o. Mp.c.m'2 erit reus 0. Ewj.codXat. fecit .4jZ', Ma.c.m? R pendet $ adsoluit 5 9 greciae 3 gratiam % 10 off. enim] 0111- nes enim off. A$DM pr, alius] unus Q 1 1 maius minusue %Eug.codd .nonnulli grauius leuiusue (uel — que) ? peccato w».$ 12 quanto] quan 3 13 maior ex inanior 3 15 perfecti simus M perfecti sumiis ^D ex] et 3 18 domiiii nostri tyAEug.coddXat.el unus Par. 19 illa 3 sedenti 3 et] ac A\DM 21 contem(c.r n)t« paupere 3 coiitemptore D 22 consensibus/l.l/a.c.wS.j/) quo- sensibus $ hinc $ 23 diiudicat 24 illa *J3 illi AMa.c.m'!,iDEug.codXal. ille AMp.c.mi.Euy.codd.reliqui uideatur] esse uid. c diccndo om.A$DM cum dicit c Kpistula CXXXIl 17—20 239 i u d i c a s t i s a p u d uosmet i p s o s p t f a c t i e s t i s i u d i c e s c o g i t a t i o n u m iniquarum? 19. Lex itaque libertatis lex caritatis est, de qua dicit: si tamen legem perficitis regalem secundum 5 scripturas: 'diliges proximum tuum sicut te ipsum', bene facitis; si autem personas acci- pitis, peccatum operamini redarguti a lege quasi transgressores. et post illam sententiam ad intel- i legendum difficillimam, de qua satis dixi, quod dicendum putaui, 10 candem legem libertatis commemorans: s i c, inquit, 1 o q u i- mini et sic facite sicut per legem libertatis incipientes iudicari. et quoniam, quid paulo ante dixerit, nouit, quoniam i n m u 1 1 i s o f f e n d i m u s o m n e s, suggerit dominicam tamquam cotidianam cotidianis etsi leuioribus tamen 15 uulneribus medicinam : i u d i c i u m e n i m, inquit, s i n c m i s e r i c o r d i a i 1 1 i, q u i n o n f e c i t m i s e r i c o r d i a m. hinc enim et dominus: dimittite, inquit, et dimitte-3 tur uobis;dateetdabituruobis. superexultat autem misericordia iudicio; non dictum est : 'uincit 20 misericordia iudicium' — non enim est aduersa iudicio — , sed 'superexultat', quia plures per misericordiam colliguntar, sed qui misericordiam praestiterunt. beati enim misericordes, q u i a i p s o r u m m i s e r e b i t u r d e u s. 20. Et hoc utique iustum est, ut dimittatur eis, quia dimiserunt, 25 et detureis, quia dederunt. incst quippe deo et misericordia iudicanti et iudicium miseranti, propter quod ei dicitur: m i s e r i c o r d i a m et iudicium cantabo t i b i, domine; nam quisquis 3 lac. 2, 8— !> 10 Iac. 2, 12 13 lac. 3, 2 15 lac. 2, 13 17 *Luc. 6, 37—38 18 *lac. 2, 13 22 «Ifatth. 5, 7 2G Ps. 100, 1 1 iiuiicatis A$DM 2 iniq. cog. S 4 pcrf. leg. ? perfecistis .1/ perie- cisti rcg.] legalera <TJ 5 diligis ^Eug.cudd.uonmdti ttium om.g 6facis$ accipis *p 7 redarguiti tyA: } redargiute M 8 tamquam A$DM 10 sic] si "J5 inq. loq. Eug loq. inq. cet. loqttamini inq. ? 12 quid] qnod HJ 14 quotidi- anis quotidianam c 1(> facit A$DM miscricordia D 17 dimitte %AD 18 superexaltat A%DM Eug.codd.praeterYa/. (suiwrexsu\tat) et unum P«r.(sui)cr- exaltet) 19 misericordiam Aa.r.frDM 21 superrxaltat A&D MEug.cndd.praet,-r Val.etunumPar. 23 ipsis .-lj.U ipsi D deus8.l.m2A,om.frDM 24 quia — quia] qui— qui $ 25 iudicandi .1/ 2(i miserandi Mp.c.m? iniserenti Eug.codd.nomwUi s 240 Sancti llieronymi uelut nimium iustus iudicium sine misericordia quasi securus expec- tat, irani iustissimam prouocat, quam timens Ule dicit: n e i n t re s 2 i n i u d i c i u m c u m s e r u o t u o. unde dicitur populo con- tumaci:quid uultis mecum iudicio contendere? c u m enim rex iustus sederit in throno, quiss gloriabitur castum se habere cor? aut quis gloriabitur mundum se esse a peccato? quae igitur spes est, nisi superexultet misericordia iudicio sed erga illos, qui misericordiam fecerunt ueraciter diecndo: dimitte nobis, s i c u t e t n o s d i m i 1 1 i m u s, et sine murmuratione dando ? 10 3 h i 1 a r e m enim datorem diligit deus. deniquc sanctus Iacobus iam ex isto loco de misericordiae operibus loquitur, ut, quos uehementer illa sententia terruerat, consoletur, cum ad- monet, quomodo etiam peccata cotidiana, sine quibus hic non uiuitur, cotidianis remediis expientur, ne homo, qui, cum in uno u offenderit, fiat omnium reus, in multis offi ndendo, quia i n m u 1 1 i s offendimus omnes, magnum aggerem reatus sui niinutatini collectum ad tribunal tanti iudicis peruehat et eam, quam non fecit, misericordiam non inueniat, scd potius dimittendo atque donando mereatur sibi dimitti debita rcddique promissa. 2» 21. Midta dixi. quibus tibi taedium fortassis inferrem, qui haec, quae tanien adprobas, non expectas discere, quia ea docere consuesti. si quid autem est in eis, quantum ad res ipsas pertinet — nam, quali eloquio explicata sint, non nimis curo — , si quid ergo est in eis, quod eruditionem offendat tuam, quaeso, ut rescribendo adnioneas ct 2* 2 *Ps. 142, 2 4 Hier. 2,. 29 5 *Proih 20, 8—9 8 cf. *Iac. 2, 13 9 Matth. 6, 12 11 II Cor. 9, 7 13 cf. Iac. 5, 16 10 Iac. 3, 2 2 dixit C 3 iudicio %Eug.codd.Val.el unusPar. 8 superexultat $ — al- tet {ex — tat A) A&DM Eug.codd.praeterVat. el unum Par. misericordiam Aa.c. iDM Eug.duo codd. iudicium 9 nobis debita nostra Eug.codd.praettrVal. 12 iacob j 14 quot. pecc. ; hic non Eug non hic cet. 16 offenderat 5 fiat Eug sit } fit cel. 17 propter magnum g 18 perueat $ perueniat AhM peruenit D 19 sed] si Aa.c.m2$ donando Eitg.codd.praeier unum Par. dando cet. 20 merctur D debita] peccata £ reddique] sed idque j 22 tamen <|iiac ; quac] qui 5 expecta % dicerc AMa.c.,%D quia Eug quod cfi/. doce j conucsti j consuisti %,AMa.c.m2 23 si quid] quit j ad om.D rem ipsam A^DM nam] non } 24 eloquia $ nimis] rainus AMa.c.m2,\ in eis estMp.c.,; est s.l.m2A,om.},D,Ma.c. 25 tuam off. 3/ scribendo.V EpistuU OXXX.ll 20-CXXXllI 1 me corrigere non graueris. infelix est enim, qui non tantos et tam 2 sanctos tuorum studiorum labores et digne honorat et de his do- mino deo nostro, cuius munere talis es, gratias agit. unde cum libentius debeam a quolibet discere, quod inutiliter ignoro, quam 5 promptius quoslibet docere, quod scio, quanto iustius hoc abs te caritatis debitum flagito, cuius doctrina in nomine et adiutorio domini tantum in Latina lingua ecclesiasticae litterae adiutae sunt, quantum numquam antea potuerunt ! maxime tamen, istam senten- 3 tiam : quicumque totam legem seruauerit, of- lofendat autem inuno, factus est omnium reus, si quo alio modo melius exponi posse nouit dilectio tua, per domi- num obsecro, uti nobiscum communicare digneris. CXXXIII. AD CTESIPHOKTEM. to 1. ^"on audacter, ut falso putas, sed amanter studioseque fecisti, ut nouam mihi ex ueteri mitteres quaestionem, quac ante litteras tuas plerosque in oriente decepit, ut per simulatam humili- tatem superbiam discerent et dicerent cum diabolo: i n c a e 1 u m ascendam, super sidera caeli ponam thronum 9 Iac. 2, 10 18 *Esai. 14, 13—14 1 et tam] etiam AMa.c.m2,%D 2 dignissime 5)3 3 nostra $ est j 4 discere — quosl. om-l 3 quoslibet (quos exp.)A hoc abs te Eug abs te hoc cel. Chnius'$ et in adiutorio Eug.codd.praeterVut.et unumPar. 7 in latinam linguam $ eccl. mn.Eu<j.cod.Val. 8 tamen] ergo Eu<j.codd.praeler Yal.el umtmPar. 0 quic. autcm Eug.codd.praeterYal.et unumPar. aufen- dat } 11 cxponi (cx — ne.V) mel. AfrDM tuajlil. g 12 uti Eug ut idjet. <lign.] add. expl epis sci ag a,l hiel dc eo quod script c qui tota lege seruauer M A = Lwjdunensis 602 s. VI (rfe/. initium usque ad p. 243, 3 dictum). M = Colimiensis 60 s. IX— X. n = Palatinus lal. 17S s. X. p = Casinensis R. 297 s.XI. hieronim ad thesifontem M incipit epistola hieronimi ad thesiphontem con- tra heresim pelagii n incipit liber beati ieronimi pbri ad ctesifontem contra eos qui apathian (s.l. hoc est impassibilitatem) praedicant p; periit titulus una cum inilio epistulae in A 16 uetere p LVI. Hieron. Epist. III, Hilberg. 16 242 Sancti Hieronymi i moum, ero sirailis altissimo. quae enim potest alia raaior esse temrritas quam dci sibi non dicam similitudinem srd aequalitatrm uindieare et breui sententia omnium hereticonim uenena conplccti, quae de philosophorum et maxime Pythagorae rt Zrnonis, principis Stoiconun, f ontc manarunt? illi rnim, quae Graeci 5 appellant naih), nos perturbationes possumus dicere, aegritudinem uidrlicrt rt gaudium, sprm et metum, quorum duo praesentia, duo futura sunt, adserunt extirpari posse de mentibus et nullam fibram radicemque uitiorum in homine omnino residere meditatione et ad- 3 sidua excrcitatione uirtutum. aduersum quos et Peripatrtici, qui dr 10 Aristotrlis fontr drscrndunt, fortissimc disputant et Acadcmici noui. quos Tullius scquitur, rt rorum non dico rcs — quar nullae sunt — srd iimbras rt uota subuertunt. hoc est enim hominrm rx homine tollere rt in corporc constitutum esse sine corporc et optare potius quam docere dicente apostolo: m i s r r r g 0 h 0 m 0, q u i s m e 1 i b r- 15 4 r a b i t de corpore mortis huius? et quia epistolaris breuitas non potest omnia conprehendere, strictim tibi uitanda de- scribam. unde et illud Uergilianum est: hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudrntque nrque auras 20 dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco. quis enim potest aut non gestire gaudio aut maerore contrahi aut spe extolli aut timore terreri? quam ob rem ct grauissimus pocta Flaccus scribit in satira: nam uitiis nemo sine nascitur; optimus ille est, si qui minimis urgetur. 13 ef. Cicero de off. III 26 15 *Rom. 7, 24 19 fergil. Aen. VI 733 sq. 24 Horat. sat. I 3, 68 sq. 1 et ero sim. M sim. ero p alia pot. esse maior (maior s.l.)M 2 sihi dei n 3 ucndicarc np.c.m2p 4 p(h s./.»t2)ytagore M p(h s./.m2)ithagorae n pitagore p 5 illa ti 6 IIA&E M 7 gaudium] add. et M 8 fimbriam n 10 aduersus p et om.n (peri s./.)patetici M pcripa(te s./.m2)tici n 11 di- scendunt n u.c-mi achadcmici codd. noui p non M,om.n 14 pr. corporc) homine g all.etom.M 15 doccre] docere (s./. 1 dolere).l/ homo om.n 16 quia ex qui m2 n 17 discribam n a.c.m.2 18 uirg. np 20 neque (uc (ras.)n nec f 21 respiciunt np.c.m2 despic. cel. 22 cum gaudio M merorc codd. contrahi] non (con s./.m2)trahi n 23 spc] adrt. non s.l.m2n timore] add. non s.l.n&n 24 scripsit .1/» satyra Mp.cn 25 sinc (s.l.m2) uitiis (ex uitis) nemo n 26 urguctur Mnp.c.m2 Epistula CXXXIII 1—2 243 2. Pulchrc quidam nostrorum ait: philosophi, patriar- chae hereticorum, ecclesiae puritatem peruersa maculauere doctrina, ut nesciant illud dictum de humana fragilitate: quid gloriatur terra et cinis? praesertim cum idem apostolus 5 dicat: uideo aliam legem in membris meis repu- gnantem legi mentis meae et ducentem me in capti- uitatem et iterum: non enim, quod uolo, hoc ago, sed, quod nolo, illud operor.si, quod non uult, operatur, i quomodo stare potest hoc, quod dicitur, posse hominem sine peccato to csse, si uelit? qua ratione potest esse, quod uelit, cum apostolus adserat se, quod cupiat, inplere non posse? cumque ab eis quae- ramus, qui sint illi, quos absque peccato putent, noua stropha eludcre cupiunt ueritatem, se non eos dicere, qui sint uel fuerint, sed qui esse possint. egregii doctores dicunt esse posse, quod num- s 15 quam fuisse demonstrant dicente scriptura: omne, quod futurum est, iam factum est in priore temporc. neque nunc mihi necesse est ire per singulos sanctorum et quasi in 4 corpore pulcherrimo naeuos quosdam et maculas demonstrare, quod plerique nostrorum simphciter faciunt, cum paucis sententiolis scrip- 20 turarum possint hcreticorum et per eos philosophorum argumenta conuinci. quid enim dicit uas electionis? conclusit deus omnia sub peccato, ut omnium misereatur. et in alio loco : omnes enim peccauerunt et indi- gent gloria dei. Ecclesiastes quoque, per quem se cecinit s 25 ipsa sapientia, libere protestatur et dicit: non est homo iu- stus super terram, qui faciat bonum et non p e c c e t, et iterum: si peccauerit populus; non est enim homo, qui non peccet, et: quis gloria- bitur castum se habere cor? et: non est mun- 1 Tertull. adu. Hermog. c. 8 fin. cf. id. de praescr. haeret. c. 7 3 *Eccli. 10, 9 5 *Rom. 7, 23 7 *Rom. 7, 19 15 cf. Eccle. 1, 9—10 18 cf. Horat. sat. I 6, 67 21 cf. Act. 9, 15 *Rom. 11, 32 23 *Rom. 3, 23 25 *Eccle. 7, 21 27 *II1 Reg. 8, 46 28 *Prou. 20, 9 29 *Hiob 14. 4-6 3 de] hic incipil d 6 in capt.] captiuum ex captiuantem m2n 8. illud] id e 10 si uelit om.M pot. illud esse n 1 1 cupit pa.c. quae(e)rimus np.c.m2g 12 strofa /J stropa n a.c.m2 16 priore A — ri cel. 17 neque] ncc enim n 18 pulcerrimo A 19 similiter M 23 in om.M etenim n 24 ecclesiastis A et ecclesiastes ti 25 est enim $ 27 pop. tUUS ; 16* S 244 Sancti Hieronymi d u s a sorile, n e c s i u n i u s d i e i f u e v i t u i t a e i u s. unde et Dauid :ecce enim in iniquitatibus concep- tus sum et in delictis concepit me mater mea et in alio psalmo : non iustificabitur in conspectu 6 tuo omnis uiuens. quod tcstimonium sub nomine pietatis 5 noua argunientatione deludunt. aiunt enim ad conparationem dei millum esse perfectum, quasi scriptura hoc dixerit; neque enim ait: 'non iustificabitur ad conparationem tui omnis uiuens', sed: non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens. quando enim dicit 'in conspectu 10 tuo', hoc intellegi uult, quod etiam, qui hominibus sancti uidentur, dei scientiae atque notitiae nequaquam sancti sint. 7 homo enim uidet in facie, deus in corde. sin autem inspiciente dco et omnia contemplante, quem cordis arcana non fallunt, nullus est iustus, perspicue ostenditur hereticos non hominem in excclsa 15 sustollere sed dei potentiae derogare; multaque alia, quae si de scrip- turis sanctis uoluero congregare, non dicam epistulac, scd uoluminis quoque excedam modum. 3. Nihil noui adserunt, qui in huiusce modi sibi adplaudentes perfidia simplices quidem indoctosque decipiunt, sed ecclesiasticos 20 uiros, qui in lege dci die ac nocte meditantur, decipere non ualent. pudeat eos principium et sociorum suorum, qui aiuntposse hominem sine peccato esse, si uelit— quod Graece dicunt dva/j.doTr)TOi' — et, quia hoc ecclesiarum per orientem aures ferre non possunt, simulant se 'sine peccato' quidem dicere, sed dva^dovqTOv dicere non audere, ti quasi aliud sit 'absque peccato' et aliud dva/xdQTi]Tov et non Grae- 2 *Ps. 50, 7 4. 9 Ps. 142, 2 13 cf. 1 Reg. 16, 7 21 cf. Ps. 1, 2 1 fuerit super tcrram e 2 Dauid dicit c 3 peccatis n 5 omnes A omnis homu .1/ 10 dirit cnim » dicitur M conspecto A 1 1 omni- bus /1 12 noticiae np.c.m2 sunt n 13 enim om.p deus autem g si s 14 arc. A,na.c.m2 arch. cel. 15 in excclsum tollere p 16 scribt. A 19 adser.] scribunt 11 eiusccmodi (ce in ras.m2)n applaudentes sibi j sibi] sibi quideui M appl. Mnp.c. 20 quidem] quosque n et ind. q 21 qui — ualent] deciperc non ualent, q"ui meditantur in lege dei die ac nocte n 22 pudeat ergo s principum M,np.r. 23 graece A gr(a)eci cel. ANA- MAPBQAOy (.-./. anamartolon m2)n 24 quia ex qui n sim. se] simu- lantes J 25 A NANAP&SIAON (sic,s.l. anamartolon m2) n 26 aliut Apassim ab. que] dr.e ; pr.etom.; amarteton (Sic) M ANAN(M p.c.ml)AP&SlAON n Epistula CXXXIII 2-3 245 cum sermonem, qui apud illos eonpositus est, duobus uerbis sermo Latinus expresserit. si 'absque peccato' dicis et &va/j,dgvtjvov te % dicere diffiteris, damna ergo eos, qui &va[idgvt)vov praedicant. sed non facis. nosti enim, quid intrinsecus discipulos tuos doceas aliud 5 ore commemorans et aliud celans conscientia, nobisque alienis et indoctis loqueris per parabolas, tuis autem mysteria confiteris [et hoc iuxta scripturam te facere iactas, quia dictum est: turbis Iesus in parabolis loquebatur et ad discipulos in domo dicit: uobisdatum estscire mysteria regni toeaelorum, illis autem non est datum]. ?ed, ut 3 dicere coeperam, cxponam breuiter principum et sociorum tuomm nomina, ut animaduerta«, qualium consortium glorieris. Manicheus electos suos, quos inter aipidaz Platonis in caelestibus conlocat, dicit omni carere peccato nec, si uelint, posse peccare ; ad tanta enim 15 eos uirtutum culmina transcendisse, ut carnis operibus inludant. Priscillianus in Hispania pars Manichei, de turpitudine cuius te 4 discipuli diligunt plurimum uerbum perfectionis et scientiae sibi temere uindicantes; soli cum solis clauduntur mulierculis et illud eis inter coitum amplexusque decantant: 20 tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit et omnis magnus alit magno commixtus corpore fetus. qui quidem et partem liabent Gnosticae hereseos de Basilidis inpietate uenientem. unde et uos adseritis eos, qui absque legis sci- 25 entia sint, peccata uitare non posse. quid loquar de Priscilliano, qui 5 5 cf. Matth. 13, 10—17. Marc. i, 10—12. Luc. 8, 9—10 7 *Matth. 13, 3 9 *Matth. 13, 11 20 Uergil. Georg. II 325—327 1 aput A 2 dicis et] diccns ex dices n et s.l.M ANAN(Mp.c.ml)AP- OQAONn dicereteg .teom.A/ 3 dainnas np.c. eosergo; ergo om.n ANAN\Mp.c.ml)AP0QAON n 4 docueras n 6 confit. om.n et— 10 da- tum i,om.codd.\ seclusi addilamcnlum 11 principura (non principium) hoc qui- dem loco (cj. p. 244, 22) praebenl codd. 12 nomina] omnia M qualium (s.l. quorum)^/ consortium A — tio cet. gloriaris Ma.c.Q maniceus A 13 A YIAAC A BA'1'IAAC (B el I s.l.)M APXAC (s.l. archas m2)n conl. A coll. cel. 16 priscilianus A par n manachei A manicheis (s s.l.) n de s.l.M 17 plur. om.M tibi c 18 ucndicantes np.c.mS 21 laetc AM discenditz) omnis AM— es np 22 fetus wp foetus3/ 23eto?n.s habet p liaerescos A hcresaeos n 24 ass. codd. 25 sunt g loquor g prisciliano J 246 Sancti Hicronymi et saeculi gladio et totius orbis auctoritate darunatus est ? Euagrius Ponticus Hiborita, qui scribit ad uirgines, scribit ad monachos, scribit ad eam, cuius nomen nigredinis testatur perfidiae tenebras, edidit librum et sententias aegl anafteiag, quam nos 'inpassibili- tatem' uel 'inperturbationem' possumus dicere, quando numquara 5 animus ulla cogitatione et uitio commouetur et — ut simpliciter 6 dicam — uel saxum uel deus est. huius libros per orientem Graecos et interpretante discipulo eius Rufino Latinos plerique in occidente lectitant. qui librum quoque scripsit quasi de monachis multosque in eo enumerat, qui numquam fuerunt et quos fuisse describit 10 Origenistas et ab episcopis damnatos esse non dubium est, Ammo- nium uidelicet et Eusebium et Euthymium et ipsum Euagrium, Or quoque et Isidorum et multos alios, quos enumerare taedium est. 7 et iuxta illud Lucretii: acueluti pueris absinthia taetra medentesis cum damus, prius ora circum inlinimus dulci mellis flauoque liquore, ita ille unum Iohannem in ipsius libri posuit principio, quem et ca- tholicum et sanctum fuisse non dubium est, ut per illius occasionem 8 ceteros, quos posucrat hereticos, ecclesiae introciuceret. illam autem 20 temeritatem, immo insaniam eius, quis possit digno explicare sermone, quod librum Sexti Pythagorei, hominis absque Christo atque etlmici, inmutato nomine Xysti, martyris et Romanae eccle- siae episcopi, praenotauit? in quo iuxta dogma Pythagoricum, qui 3 ad eam— tcnebras] = ad Mclaniara 15 cf. Lucretius I 935—937 2 hiberita M hibionita (hebionita p.c.m2) n ^ipmqa juit oppidum in Ponlo, cj. Procopim, hisl. arc. c. 1S, p. 119, 7 Haury) scripsit — scribsit — scribsit A monacos Aa.c. 4 TIEPl AIIAEEIAC A IIEPl AIIA&IAC (s.l. periapati- <is)M LEPIANEAC (s.l. Lcreaneas)[si'e]»i2))i 6 ulla cog. et] nullo pertur- bationis ; all. et om.n 8 ruphino n Ruffino g 9 scribit ?i 10 fuerint 11 discribit na.c. 11 et om.M 12 euthim. p euthcm. AM cuthen. »1 Or om-A 13 hisid. p h(cxp.)csid. M 15 ac ueluti s.l.p pueris] per p absenthia Ma.c. taeaetra (ali. ae cras.) A tetra cel. 1(> damus] dare conantur ex Luerelio ; ora prius Mp.cn prius oras pocula ex Lucrelio g circum ow.h 17 linimus iip contingunt ex Lucrelio g dulci — liquorc] mellc liquato uasorum circum 11 flauoque] fauique M 19 fuissc om.n 21 digno possit M digno onun 22 Xysti ; pythagoraei n phytagorei .1/ 23 adquc ethinici A xisti Mn Sixti s romani A 24 pytag. p phytag. M Pythagoricorum g qui om.M Epistula CXXXIII 3-4 247 hominem exaequant deo et de eius dicunt essc substantia, multa de perfectione dicuntur, ut, qui uolumen philosophi ncsciunt, sub martyris nomine bibant de aureo calice Babylonis. denique in ipso 9 uolumine nulla prophetarum, nulla patriarcharum, nulla aposto- 5 lorum, nulla Christi f it mentio, ut cpiscopum et martyrem sine Christi fide fuisse contendat. unde et uos plurima contra ecclesiam usurpatis testimonia. fecerat hoc et in sancti Pamphili martyris nomine, ut librum primum sex librorum defensionis Origcnis Eusebii Caesa- riensis, quem fuisse Arrianum nemo qui nesciat, unum 'Pamphili' 10 praenotaret, quo scilicet egregia illa quattuor Origenis aegi Aqx&v uoluminaLatinis infunderet auribus. uis adhucet aliumnosse erroris 10 tui principem? doctrina tua Origenis ramusculus est. in eo enim psalmo, ubi scriptum est — ut de ceteris taceam — : insuper ct usque ad noctem erudierunt me rencs mei, 15 adserit uirum sanctum, de quomm uidelicct et tu numero es, cum ad uirtutum uenerit summitatem, ne in nocte quidem ea pati, quae hominum sunt, nec cogitationc uitiorum aliqua titillari. ncc erube- scas de societate talium rennuens eorum nomina, quorum blasphemiis iungeris. Iouiniani secunda quaestio tui ingenii disciplina cst. quic- 20 quid illi responsum est, tibi responsum credito. nec fieri potest, ut diuersus sit eorum exitus, quorum est una sententia. 4. Cum haec se ita habeant, quid uolunt miserae mulierculae oneratae peccatis, quae circumferuntur omni uento doctrinae semper discentes et numquam ad scientiam ueritatis peruenientes 25 et ceteri muliercularum socii prurientes auribus et ignorantes, quid audiant, quid loquantur, qui uetustissimum caenum quasi nouam suscipiunt temperaturam, qui iuxta Hiezechihel liniunt parietem absque temperamento, qui superueniente ueritatis pluuia dissipatur ? 3 cf. Hier. 51, 7 13 *Ps. 15, 7 22 cf. II Tim. 3, &-7 25 cf. II Tim. 4, 3 27 cf. Ezech. 13, 10 1 exaequant (n eras.)M dicunt(eip., ff.L_dicit)JM 2 filosophi A,Ma.c. sub — p. 249, 6 flectcre excideruntin A 3 nom cbibant p babyllonis (pr. 1 exp.)M 5 fit xpi n 7 pampili n a.c.m2 9 fuisso Arr.] hereticum esse n nemo est c unum] unmn nomine M nomine 5 pampili n a.c; add. martyrisiM 11 tui erroris 5 12 tua s.l.M 18 renuens p 19 se- cunda— 20 illi om.M 20 pr. resp.] responsum (s.l. I responso)ilf 21 est s.l.m2n 22itase» 24 et— pcru. om.n 27 suscipiant p hezecluel n eze- chiel M linunt M,pa.c. 28 qui] et s dissipantur g fr 248 Sancti Ilier onymi 2 Simon Magus heresin condidit Helenae meretricis adiutus auxilio. Kicolaus Antiochenus, omnium inmunditiamm repertor, choros duxit femineos. Marcion Romam praemisit mulierem, quae decepta- rum sibi animos praepararet. Apelles Philumenen suarum comiteni habuit doctrinarum. Montanus, inmundi spiritus praedicator, 5 multas ecclesias per Priscam et Maximillam, nobiles et opulentas 3 feminas, primum auro corrupit, dein heresi polluit. dimittam uetera, ad uiciniora transcendam. Arrius, ut orbem caperet, sororem prin- cipis ante decepit. Donatus, per Africam ut infelices quosque feten- tibus pollueret aquis, Lucillae opibus adiutus est. in Hispania 10 Agape Elpidium, mulier uinim, caecum caeca duxit in foueam succes- soremque sui Priscillianum habuit Zoroastris magi studiosissimuni et ex mago episcopum, cui iuncta Galla non gente sed nomine ger- manam huc illucque currentem alterius et uicinae hereseos reliquit 4 heredem. nunc quoque mysterium iniquitatis operatur; duplex 15 sexus utmmque supplantat, ut illud propheticum cogamur adsumere : clamauit perdix, congregauit, quae non pe- perit, faciens d i u i t i a s s u a s n 0 n c 11 m i u d i c i 0. in dimidio dierum derelinquent eum et nouis- s 1 m u m e i u s e r i t i n s i p i e n s. 20 5. Illud uero, quod ad decipiendos quosque postea huic senten- tiae coaptarunt: 'non absque dei gratia', cum pnma legentes fronte decipiat, introspectum et diligentissime uentilatum decipere non potest. ita enim dei gratiam ponunt, ut non per singula opera eius nitamur et regamur auxilio, sed ad liberum referunt arbitrium 25 et ad praecepta legis ponentcs illud Isaiae : 1 e g e m e n i m i 11 a d i u 1 0 r i u m d e d i t d e u s, ut in eo deo referendae sint giatiae, quod tales nos condiderit, qui nostro arbitrio possimus et 11 cf. Miitth. 15, 14. I,uc. 6, 39 17 *Hier. 17, 11 26 *Esai. 8, 2 1 1 hcrcsin p — sim .1/» 2 anthiocenus p reppertor (pr. p exp.)M 3 marchion .V deceptnram Ma.c. deceptorum Mp.c. (leci])iendos ; 4 prae- paret Ma.cn appelles Mp felumencn M i)hiloraenen u 7 auro om.n de- inden 8 corrmnperct (t s.l.m2)n deciperet • 9 affricamn fet. »1 foet. p llhelpidiump uiruiuom.il/ lOsuiJ quie 12 cuij cum n germanam (alt. m del.) n 19 dimidio] medio )( derelinquet eas 5 cam Mp.c. 21 decip.] add, homines g 23 intro inspeotum M 25 cius in mg.M ad om.n referantur .1/ praeferant n 26 in— deus] deus in adiutoriiim posuit 5 26 in s.ljf 28 possumus » Bpistula CXXXII) 4-6 249 eligere bona et uitare mala. et non intellegunt ista dicentes, quod 2 per os eoram intolerabilem blasphemiam diabolus sibilet. si enim in eo tantum dei est gratia, quod propriae nos eondidit uoluntatis et libero arbitrio contenti sumus, nec ultra eius indigemus auxilio, ne, 5 si indiguerimus, liberum frangatur arbitrium, ergo nequaquam ultra orare debemus nec illius clementiam precibus flectere, ut accipiamus cotidie, quod semel acceptum in nostra est potestate. istius modi homines tollunt orationem et per libernm arbitrium non homines propriae uoluntatis sed dei potentiae factos esse se iactant, qui 10 nullius ope indiget. tollantur et ieiunia omnisque continentia. quid 3 enim mihi necesse est laborare, ut accipiam per industriam, quod semel meae factum est potestatis? hoc, quod dico, non est meuin argiimentum; unus discipulorum eius, immo iam magister et totius ductor exercitus et contra apostolum uas perditionis, per soloecis- 15 morum et non — ut sui iactitant — syllogisinorum spineta decurrens sicphilosophaturetdisputat: 'sinihilagoabsquedeiauxilio et ])ersin- 4 gula opera illius est omne, quod gessero, ergo non ego, qui laboro, sed dei in me auxilium coronabitur frustraque dedit arbitrii pote- statem, quod inplere non possum, nisi ipse me semper adiuuerit. 20 destruitur enim uoluntas, quae alterius ope indiget. sed liberuni dedit arbitrium deus, quod aliter liberum non erit, nisi fecero, quod uoluero. ac per hoc aut utor semel potestatem, quae mihi data est, ut liberum seruetur arbitrium, aut, si alterius ope indigeo, libertas in me arbitrii destruitur'. 2» 6. Qui haec dicit, quani non excedit blasphemiani ? quae here- ticorum uenena non superat ? adserunt se per arbitrii libertateni nequaquain ultra necessarium habere deum et ignorant scriptum: q u i d h a b e s, q u 0 d n 0 n a c c e p i s t i ? s i a u t e m a c- 13 unus disc.] tci!. Caelestius? 14 cf. Act. 9. 15 28 I Cor. 4, 7 2 intollcr. 11 3 tantum ex tamen m2n dei om.n < est in nostra n 8 tollant 11 9 se esse s se om.M 10 indigeant 11 indigent g et ex etiam n,mn.p 11 per] perdam Mp.c. 12 meum non est 5 13 ex. doctor tot. n 14 doctor. An Bolucismorum M a.c.m'! 15 ut suij uti j ian(n ei;).)ctant .1/ sill. Aa.c.,n (ez sil.) sicut (ut era$.)n 17 eius .1/ qui ex quod m'!n 18 aux. in mc cor. n in me cor. aux. ? 19 quod (••>.?. 1 cum) .1/ quam c pos- sum (s.I. possim).!/ possumus \> 22 aut] ait M aii aut ; potestate Mnp 24 arbirrii in me g destruetur (ex dist— m2Mn)Mn\) 25 hoc n blas- femiam /I 250 .Sancti Hieronymi cepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? magnas deo agit gratias, qui per arbitrii libertatem rebellis in deum 2 est! quam nos libenter amplectimur, ita dumtaxat, ut agamus semper gratias largitori sciamusque nos nihil esse, nisi, quod donauit, in nobis ipse seruauerit dicente apostolo : non est uolentiss neque currentis sed miserentis dei. uelle ct cur- rere meum est, sed ipsum meum sine dei auxilio non erit meum. dicit enim idem apostolus: deus est, qui operatur in uobis et uelle et perficere, et saluator in euangelio : p a t e r meus usque modo operatur et ego operor. 10 3 semper largitor semperque donator est. non mihi sufficit, quod semel dedit, nisi semper dcderit. peto, ut accipiam, et cum accepero, rursum peto. auaras sum ad accipienda beneficia dei nec ille defi- cit in dando nec ego satior in accipiendo. quanto plus bibero, tanto plus sitio. legi enim psalmistae uoce cantari: gustate etis uidete, quoniam suauis est dominus. omne, quod habemus bonum, gustus est domini. cum me putauero ad calcem per- uenisse uirtutum, tunc habebo principium. principium enim sapientiae timor domini, qui expellitur atque destrui- i tur caritate. haec est in hominibus sola perfectio, si inperfectos esse 20 se nouerint. e t u 0 s, inquit, cum omnia feceritis, di- cite: serui inutilcs sumus: quod debuimus f a c e r e, f e c i m u s. si inutilis est, qui fecit omnia, quid de illo dicendum est, qui explerc non potuit? unde et apostolus ex parte accepisse et ex parte conprehendisse se dicit et necdum esse per- a fectum, praeteritoram obliuisci et in futuram se extendere. qui semper praeteritorum obliuiscitur et futura desiderat, ostendit se 5 *Rom. 9, 16 8 Phil. 2, 13 9 Ioh. 5, 17 15 Ps. 33, 9 18 *Ps. 110, 10 19 cf. I Ioh. 4, 18 21 *Luc. 17, 10 24 cf. I Cor. 13, 9-12 26 cf. Phil. 3, 12—13 2 ag. deo gr. M deo gr. ag. n lib. arb. c 3 est] non (s.l.m2) est n ut s.l.M 4 scimus enim n 5 nobis semper ipse n rcseruauerit p 6 mise- rantis n 7 sed om.p dei semper aux. Mp 8 est om.M nobis Mn 11 do- minator n 12 donauit ; donauerit 5 13 rursus g 14 nec — acc. om.n 15 psalm. uoce] a psalmista £ 17 domini] dus A peruenire n 18 habebo] bibo M enim om.A 20 est in om.5 21 se s.l.Mp 22 debemus H 24 cxpleri n 25 all. et om.n 26 praetcritorumque np cxtendisse n Epistula OXXXIII 6-7 251 praesentibus non esse contentum. quod autem sursum deorsum $ iactitant liberum a nobis arbitrium destrui, audiant e contrario eos arbitrii destruere libertatem, qui male co abutuntur aduersum bene- ficium largitoris. quis destruit arbitrium? ille, qui semper agit deo 5 gratias et, quodcumque in suo fluit riuulo, ad fontem refert, an qui dicit : 'recede a me, quia mundus sum; non habeo te necessarium'. dedisti enim mihi semcl arbitrii libertatem, ut faciam, quod uoluero; quid rursum te ingeris, ut nihil possim facere, nisi tu in me tua dona conpleueris? fraudulenter praetendis dei gratiam, ut 10 ad conditionem hominis referas et non in singulis operibus auxilium dei requiras, ne scilicet liberum arbitrium uidearis amittere, et, cum dei contenmas adminiculum, hominum quaeris auxilia'? 7. Audite, quaeso, audite sacrilegium: 'si', inquit, 'uoluero curuare digitum, mouere manum, sedere, stare, ambulare, discur- 15 rere, sputa iacere, duobus digitulis narium purgamenta decutere, re- leuare aluum, urinam digerere, semper mihi auxilium dei erit neces- sarium?' audi, ingrate, immo sacrilege, apostolum pracdicantcm: 2 siue manducatis siue bibitis siue aliud quid agitis, omnia in nomine domini agite et illud 20 Iacobi: age nunc qui dicitis: hodie et cras pro- ficiscemur in illam ciuitatem et faciemus illic annum unum et negoticmur et lucrcmur — qui nescitis de crastino; quae est enim uita uestra? aura enim estis siue uapor paululum 25 apparens, deinde dissipata— pro co, quod debe- atis dicere: si dominus uoluerit et uixerimus, u t faciamus hoc aut illud. nunc autem exul- tatis in superbiis uestris; omnis istius modi 6 *Esai. 65, 5 18 *I Cor. 10, 31 20 *Iac. 4, 13-16 1 rursura n deorsum om.il/ 2 a om.M audi*(s.Z. a m2)nt zl 4 libe- rum (s.l.) arb. M deo agit .1/ 5 suo] quo (q eras.)n fluit riu.] riu. fuit ; referat (a exp.)M 8 uolo p 9 gratiam dei n ut] om. el s.l. si M 10 con- dicionem p et] e(s.l. u)t M 12 quaeras M 13 sacrilegum M 15 descu- tcre n leuarc(ex lauare)aluum n ucl aluum purgare p 16 ihgeKte Ma.e.m2\> ncc. erit j 19 dei p age (s.l. 1 agite)jlf ecce n 20 quid A et] aut f 22 unum om.p pr. et] ut g 23 enim est g 24 enim est M cst enim g 25 dcin na.c.mZp dissipati n — tur p disputat {seq.ras. 1—2 lill.)M dcbeba- tis M 27 ut fac.] facicmus Mp.e.;add. aut ; 252 Sancti Hieronymi 8 gloriatio pessiraa est. iniuriam tibi fieri putas et destnii arbitrii libertatem, si ad deum sempcr auctorem recurras, si ex illius pendeas unluntate et dicas: oculi mei semper ad d o m l n u m, quoniam ipse eruetde laqueo pedes meos? unde et audes lingua proferre temeraria unumquemque 5 suo arbitrio regi? si suo regitur arbitrio, ubi est auxilium dei? si Christo rectorc non indiget, quomodo scribit Hiercmias : 11 0 n e s t in homine uia eiuset: a domino gressus homi- 11 is diriguntur? facilia dicis dei esse mandata et tamen 4 nullum proferre potes, qui uniuersa conpleuerit. responde mihi: fa- 10 cilia sunt an difficiha? si facilia, profer, quis ea inpleuerit et cur Dauid in psalmo canat: qui fingis dolorem in prae- c e p 1 0 et iterum : p r 0 p t e r uerba labiorum tuorum ego custodiui uias duras et dominus in euangelio: i n t r a t e p e r a n g u s t a m p 0 r t a m et: d i 1 i g i t e i n i- 15 micosuestroset: orateprohis, qui persequun- t u r u 0 s ? sin autem difficilia, cur ausus es dicere facilia dei esse mandata, quae nullus inpleuerit ? non intellegis tuas inter se pu- gnare sententias? aut enim facilia sunt et infinita est multitudo honiinum, qui ea inpleuerint, aut difficilia et temere dixisti esse 20 facile, quod diffieile est. 8. Soletis et hoc dicere, aut possibilia esse mandata et recte a deo data aut inpossibilia et non in his esse culpam, qui accepere mandata, sed in eo, qui dedit inpossibilia. numquid praecepit mihi deus, ut cssem, quod deus cst, ut nihil inter me essct et dominum tt creatorem, ut maior essem angelonim fastigio, ut haberem, quod angeli non habcnt? de illo scriptum est quasi proprium: qui p e c c a t u m n 0 n f e c i t n e c d 0 1 u s i n u e n t u s e s t 3*Ps.24, 15 7 «Hier. 10,23 8 *Prou. 16, i) 12 *Ps. 93, 20 13 Ps. 16, 4 15 Matth. 7, 13 Mattli. 5, 44 etc. 16 *Matth. 5, 44 27 'Ksai. 53. 9 2 semper ad deum n 3 ad dom. semper n 4 euellit A euellet ; 5 quemquem n quo que » a.c. 6 arb. suo ? arb. reg. g all. si] et si .V 7 scripsit >i ieremias p S deo np 9 dicimns M essc dei n dei om.M pracccpta A 1 1 sunt nm.n si fac. om.n 12 laborem A praeceptum A 13 uerba ex umbra m2n lC iis g persec. Mn\) 17 sin ex sia A si p esse dei M 18 repugnare s 21 est s.l.m2n 23 accipere A,n a.c. acceperi(n s.l)t M 25 et S l.A 27 qui pecc. proprium n 28 cst om.g Epistula CXXXIIl 7-8 253 i n o r e e i u s. si hoc et mihi commune cum Christo cst, quid illc habebit proprium? alioquin per se tua sententia destruitur. adseris posse hominem esse sine peccato, si uclit, et post grauissimum som- num ad dccipiendas rudes animas frustra conaris adiungere: non 5 absquc dei gratia'. si cnim semel per sc homo potcst esse sine peccato. quid necessaria est gratia dei ? sin autem sine illius gratia nihil potest faccre, quid necessc fuit dicere posse. quod non potest? 'potest', in- quit, 'esse sine peccato, potest esse perfectus, si uoluerit'. quis enim Christianorum non uult esse sine peccato aut quis perfcctioncni 10 recusat, si sufficit ci uelle et statim sequitur posse, si uclle praeccs- serit? nullusque Christianorum est, qui nolit esse sine pcccato: onines ergo sine peccato erunt, quia omnes cupiunt esse absque peccato. et in hoc ingratis tcneberis, ut, qui aut nullum aut raruni quemque sine pcccato proferrc potes, omnes absque peccato esse 18 fatearis. 'possibilia', inquit, 'mandata dcdit dcus'. et quis hoc negat? sed quomodo hacc sit intcllegenda sententia, uas electionis apertis- sime docet; ait enim: quod erat inpossibile legis, i n q u o i n f i r m a b a t u r p e r c a r n e m, d c u s f i 1 i u m suum mittens in similitudine carnis peccati 20 et de peccato condemnauit peccatum in carne et iterum: ex operibus legis non iustificabitur o m n i s c a r o. quod ne de lege tantum Moysi dictuin putes ct non de omnibus mandatis, quac uno legis nomine continentur, idem apostolus scribit diccns: consentioenim legi dei iuxta