Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at|http://books.qooqle.com/| ► PATROLOGI^ CURSDS COMPLETUS, SED BIBUOTHECA UNIVERSALIS, IMTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, (XCONOMIGA, maiM SS. PATMIM, DOPrOKDM SCRIPTOIUIHP ECCLESIASTICOBIIM, SIVE LATINORUM, 81VB GRiECORUM, QW AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA CONCILII TRIDENTINI (ANNO 1216) PRO LATINIS, BT CONCILII FLORENTINI {ANN, 1439) PRO GRJECIS FLORUERUNT : REGUSIO GHR0N0L06IGA OMNIUM QUM EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICiE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESLE SiECULA ET AMPLIUS. AJZTA EDinOMES ACCURATI8SIMAS, INTER SB CUMQUE NONNULLIS CODICIDUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGEN- TBR CASTIGATA; DISSERTATIONIDUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIDUS CONTINENTER ILLUSTRATa; 0MNI0U8 OrBmWUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU^ TRIDUS NOVISSIMIS SiECULIS DEDBXTUR ADS0LUTA8 DBTBCTIS, AUGTA; 1NDIGUU8 PARTICULARIDUS ANALTTICIS, SINGULOS SIVB TOMOS SIVB AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUDSEQUBNTl- IIII8,D0NATA; CAPITULIS INTRA IP8UM TEXTUM RITE DI8P08ITIS, NECNON ET TITULI8 8INQULARUM PAGINA- jlim maroinbm supbriorem di8tingubntidu8 sudibctamqub materiam signipicantidus, adorna- ta; opbridus cum dudiis, tum apocryphis, aliqua vero auctoritatb in ordinb ad TRADITIONBM ECCLESIASTICAM POLLBNTIDUS, AMPLIPICATA; DDCBNTI8 BT AMPLIU8 LOCUPLETATA INDICIDUS AUCTORUM 8ICUT ET OPERUM, ALPHA8ETICI8, CHR0N0L00ICI8, 8TATI- STiaS, 8TNTHBTIGI8, ANALTTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALB, LITUR- 6IGUM, CANONICUM, DISCIPLINARE. HISTORICUM, BT CUNCTA ALIA 8INE ULLA EXCEPTIONB; SED PRiESERTIK DU0BU8 INDICIDUS immensis et generalidus, altero scilicet RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID KOlf 80LUM TALIS TALISVB PATER, VBRUM BTIAM UNUSQUISQUB PATRUM, NB UNO QUIDEM OMISSO, im quodlibbt thbma 8CRIPSBRIT, UNO iNTUiTu conspiciatur; ALTBRO SCRIPTURiE SACRiE, BZ QUO LECTORI COMPERIRE SIT ODVIUM QUINAM PATRES BT IN QUIDUS OPBRUM 8U0RUM LOCIS 8INGUL0S SINQULORUM LIDRORUM 8. SCRIPTURiB VERSUS, A PRIMO GENBSEOS USQUE AD NOVISSIMUM AP0CALTP8I8, COMMBNTATI SINT: IDmO ACCOBATISSIMA, CiETBRISQUB OMNIDUS PACILE ANTBPONBNDA, 81 PBRPBNDANTUR CHARACTBRUM NITIDITA8, ., CBARTJC QUALITAB, INTBQRITA8 TBXTUS, PBRPECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RBCU80RUM TUM VARIBTA8, TUM MUMERU8, rORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA 8IDIQUE IN TOTO PATROLOOIiB DBCUR8U C0N8TANTBR 81M1L18, PBBTU BSIGUITAS, PRiBSERTIMQUB ISTA COLLECTIO, UNA, MBTHODICA BT CURONOLOOICA, 8BZCBNT0RUM FRAGMBNTORUM OPUSCULORUMQUB HACTBNUS HIC ILLIC 8PARB0RUM, PRIMUM AUTEM IN N08TBA BIBLIOTHBCA, BX 0PBRIDU8 ET MS8. AD 0MNB8 iBTATBS, L0C08, LINOUAS F0RMA8QUB PERTINBNTIDUS, COADUNATORUM. SERIES LATINA PRIOR. ^ IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATIN^ A TERTULIANO AD INNOCENTIUM m : AGGURANTE J.-P. MIGNE, BIMIotheefe Clerl «nlverMe, SIVE GURSUUII GOMPLETORUM IN SIN6UL0S SGIENTLE EGGLESIASTIGiE RAMOS EDITORE. 2 I 9 ;i I PATROLOGIjE LmNM TOMUS XXXIL S. AURELII AUGUSTINI. .. • • • • • . - • '- - I .1 4 ^ PARISIIS, APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, IN VIA DICTA CUAUSSBB-DU-MAINE, 127. 1877 t M. L) S\ V3 0 jt « • • • • * % « k fc TRADITIO CATHOLICA SjECULA /V-V. ANNI 387-430. SANGTI AURELII AUGUSTIN HIPPONENSIS BPISCOPI, OPERA OMNIA, POST LOVANfENSIUM THEOLOGORUM RECENSIONEM r.ASTIC.AT.V UENUO AD MANUSCRIPTOS CODICES GALLICOS, VATICA.NOS, BELGICOS, ETC, NFXNOX AD EDITIONES ANTIQUIORES ET CASTIGATIORES, OPEBA ET 8TUDI0 MONACHORUM ORDINIS SANGTI BENEDICTI E CONGREGATIONE S. MALRl. EDITIO NOVISSIMA, EMENDATA ET AUCTIOR. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBIiIOTHEC.« CliEBI UIVIVEBiiilS» 81VE CCRSUIT^I COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIJE ECCLESIASTICE RAMOS EDITORE. TOMUS PRIMUS. VEXIT 8EPARATIM TOMUS 1" : 8 FRANCIS VENEUNT AUTEM 16 VOL. : 86 FRANCIS GALLIGIS. "■■■'■ PARISTIS; APUD GARNlERHRATRES,:EBtTOIfErSJ E?rii.'li>UpNE SUCCESSORES, iN 'vi'A tfi^f a'chauss£e ou haine 127. 1877 TRADITIO CATHOLICA S^CULA IV'V. ANNI 387-430. ELENCHUS AUCTORUM ET OPERUM QW IN HOC TOMO XXXII CONTINENTUR S. AUGUSTINUS HIPPONENSIS EPISCOPUS. Monitum Editorum Pa'rologix. Maurinorum Patruni Epistola nuncupatoria. Eorumdem Praefatio ^/eneralis. VitaS. Aurel. Augustinij Hipponensis episcopi^ auctore Possidio. VitaS. Aurel. Augustinij flipponensis episcopi, ex ejus potissimum Scriptis concinnata. Retractationum libri II. Coafessionum libri XIII. Soliloquiorum libri II. Contra Acadcmicos libri II. De Beata Yita liber unus. De Ordine libri II. De Immortalitate animas liber unus. Do Quantitato animse liber unus. De Musica libri YI. De Magistro liber unus. De libero Arbitrio libri III. De Moribus Ecclesia^ catholica^, et de Moribus Manichasorum librl II. Regula ad servos Dei. Appendix. De Grammatica liber. Principia dialecticae. Categoriae decem. Principia rhetorices. Regulae clericis traditae fragmentum. Rogula secunda. De Yita eremitica ad sororem. pag. 5 0 13 33 G5 583 659 869 905 959 977 1021 1035 1081 1193 1224 1300 13 i7 1383 U09 U19 1139 1417 U49 145i • • • ' •• • • • •c • • C -k^-^*» * • * • * • • • • • • • • • • • • • • • • k • • • • « • « • • • • • • ll^PRIMERtK 0Un6RALK DB CUaTILLON-SUR-SBINK , JFANNE RORERl MONITUM DE HAC BENEDICTlNiE EDITIONIS NOVA RECUSIONE. Immoiialem Patrum Benediciinoram gloriam temerarium profecto foret praetendore ; mi- Dime vero impossibile est lucubrationes eorum meliorare, introductis mutationibus ali- quantulis qnas ipsimet, si nostra viverent setate, judicassent necessarias. CaBterum hodie j convenit apud eruditissimos viros, imprimis extra Galliam, Benedictinam editionem, licet oroni dignam sestimatidne, caeterisque antecedentibus multo praestantiorem, nonnuUas tamen negligentiae notas prae se ferre, sive quod editores laborem per viginti inlegros an- > nos protractum impares fueriRt indefessa attentione sustinendi, sive quodpensum tot coUa- boratoribus devolutum unitatem non admitteret. Sic interdum videntur veterum editionum coUationem neglexisse ; sic etiam, variis lectionibus nunc in utraque margine positis, nunc ad calcem tomi rejectis, accuratam textuum recensionem, unitatis detrimento, prosequuntur • sic denique, ut omissa repararent, aut lectiones citationesve mendosas complures impruden- ter introductas quocumque modo emendarent, addendis et corrigendis singula volumina exoneravere. I Duobus igitur potissimum invigilavimus, scilicet ne quid antea vulgatum in editione nostra omitteretur, utque convenientissimo ordine res quaslibet institueretur. Praeter ma- nuscriptos codices, editiones plerasque, tum veteres, tum recentiores tanta diligentia comparavimus, ut nostra locupletior necessario debuerit emergere, jureque asseremus om- nino nihil hactenus prodiisse, quod in ea non abundet. Attamen nequicquam suppete- ret tot coegisse divitias, nisi recte ordinarentur; neque vero nobis animus est quidquid in hoc praestiterimus minutatim exponendi. Pauca solum exempla referemus. 4'' Nihll nobis antiquius fuit, quam ut in locis a reverendis ipsis Patribus indicatis suus textui nitor restitueretur. Quoties in aliquem errorom ullro impegisse visi sunt, atque de- fuerunt eonim consilia, genuinam lectionem stabilivimus tum raanusciiptorum, tum libro- nim auctoritato. 2** Praeter textus nitorem quo, qualiscumque sit, editio Benedictina caeteras omnes longe superat, hoc praestat potissimum, quod praefationibus eximiis magnaque adnotationum et varianfium lectionum copia locupletata sit. Quae omnia sedulo servavimus, imo variantes adauximus lectiones ; non omnes vero admisimus quae nobis undequaque occurrebant. Liben- ter fatebimur, non isto incendimur philologiae studio quod editionis excellentiam lectionum . variantium numero metitur. E contra, dubiae plerumque erunt utilitatis, si attendatur quam tenuis sint momenti, quantum sermonis seriemimpediant, quantumque apud multos lectores auctoritas librorum illis labefactetur; duplicem enim lectionem veritas non patitur. Expedit igitur, nostra sententia, tot inter manuscriptorum et librorum varietates, non molli brachio cunctas excutere, sagaci negligentia quasdam praetermittere, easquo tantum admittere quae ad rectam auctoris intelligentiam vel leviter inserviunt. Quod de lectionum varietatibus, id do supposititiis operibus dictum esto. Vulgo contigit clarissimis antiquitatis scriptoribus, ut, temporum obscuratione, bibliopo- larum avarilia, aliisque de causis, foetus eorum genuini indigna spuriorum caterva stipa- rentur. Uaud difficile certe fuisset Augustinianae editionis molem duplicare triplicareve ad Vibitum, adjunctis supposititiis operibus quae sub magni Doctoris nomine circumfe- runtur. Nulla prope est bibliotheca quae non istiusmodi thesauris so jactet. Quid vero? nonne liquet zizania debilitari triticum, verarumque gemmarum decrescere famam, si cum adulterinis misceantur? Attamen ne quid in editione nostra desideraretur, nullum ex spuriis vel dubiis operibus quae PP. Benedictini publici juris fecerunt, praetermittondum duximus; quinetiam eorum recensioni nonnulla addidimus recens inventa, quae omnia in Sermonum collectionem incidunt. Verum hac augendi licentia parco usi sumus, non obliti Patribus Benedictinis, prout consiliis opibusque erant circumdati, comportam sano fuisse +« MONITUM. ■ maximam partem fallacium istarum divitiarum, guas se effodisse nonnulli coaetanei asse verant, meritoque suspicionem et dedecus incurrere quidquid viri tanta doctrina paritcr ac judicio commendandi repulerunt. 3"" Res est utique gravissimi momenti et ad facilem textuum comparationem aptissima, ut loctioncs variantes quas PP. Maurini haud unimode distribuere, sempor, notarum mo- do, textui proximae subsint. Nuperrimae exstant editiones Parisienses, quae neque hanc, neque PP. Maurinorum agendi rationem secutaB, omnes lectionum varietates procul a textu ad finem uniuscujusque voluminis agglomerant, aut, parum sollicitae, praBtermittunt. Quantum inde nascerctur incommodi, quantaque temporis jactura, non semel experti. speramus fore ut methodus nostra, sub respectu commoditatis aeque ac utilitatis, potior videatur. 4*" Quod ad chronologicam Augiistinianorum operum seriem attiifet, paululum ab ordine PP. Maurinorum defleximus, ut eum sequeremur quem rerum analogia, proindeque ratio ipsa suggerebat. Inprimoitaquetomoduo SoIiIoquiorumIibri,quiapudPP. Benedictinoslibris de Ordine proxime succedunt, statim post Confessiones, quibuscum ob manifestam argumenti similitudinem apprime conveuiunt, a nobis coUocati sunt. Duo etiam libri de Genesi con- tra Manichaeos e primo tomo in tertium rejecti, eo scilicet loco quo duplex jaliud in Genesim opus item instituitur. Praeterea librum de vera Religione, qui in editione Benodictina li- brum de Moribus Manichaeorum excipit, ad tertium similiter tomum revocavimus, nempe post opus de Doctrina Christiana, cujus absque dubio complementum cuique legenti appa- rebit. Yaria tandem opuscula, qualia Epistolae, Sermones, etc, quae PP. Maurini et postcos caeteri editi ipsis nimium insistentes passim disseminant, ad classem suam primigeniam, prout res postulabat, accurate reducta sunt. S"" Ambae praefationes quae paulo inferius Mabillonii dedicatoriam Epistolam sequuntur, undecimum ultimumque editionis Benedictinae tomum inchoant ; nec mirum, siquidem ve- nerandi editores, curriculum adeo longum ingressuri, quidquid in toto decursu esset per- agendum ex ipso limine praevidere non potuerint. Nobis autem opera eorum recudenti- bus cum nulla sit causa cur talem toleremus anomaliam, utramque praefationem suo loco naturali, id est, initio operis, primi posuimus. Eadem prope ratio nos impulit ut in tomum primum transferremus duas D. Augustini Vit&s, quarum prior a PP. Benedictinis ad calcem tomi decimi, poslerior vero usque ad tomum undecimum relegata est. Nemo infl- ciabitur hasce gestorum scriptoris narrationes esse quoddam praefationis genus ea mente contextum, ut anticipata variarum circumstantiarum reveIatione|, lectores ad intimos et quasi generatores operis sensus jam tum initientur. Haud aliter sentiebant ipsi PP. Benedictini, ut testanturprima verba i4rfmom/iowtsConfessionumIibris praepositae : « Quae » causa, inquiunt, fecit ut scriptoris cujusque Yita emittendis in publicum ejus libris solem- » ni more praeflgeretur, cadem etiam primos S. Augustini operum editores haud dubie mo- » vit, ut Confessiones ipsius statim post Retractationum libros... in tomo primo colloca- » rent. Nempe interest plurimum ut auctoris geniumy studiay mores, probitatem^ fidem, alias- » que dotes perspectas habeat qui ejus scripta cum voluptate, tum profectu perlegere in » animum inducit. » Post talem declarationem, difflcile intelligimus quamobrem propria. editioni Vitam S. Doctoris PP. Benedictini non praeflxerint, praesertim ex omnibus ejus scrip- tis concinnatam. NuIIi igitur molestum fore putamus si in his et in quibusdam aliis ejus- dem naturae, sed perpaucissimis, et de quibus obiter monebimus, discesserimus ab inclyti<« ducibus, quorum alioquin vestigia nos religiose trivisse gloriamur. N. B. 1* Lectionum varietates qum PP. Benedictinos primum effugerant^ textui^ ut ipsi suadent^ aliquoties intertexuimus^ priori eorum lectione hisce uncinis [ ] signata. N. B. 2® Quod si quando textum qualem habemus a PP. Benedictinis concinnatum tan- tisper immutare visum est^ propriam eorum lectionem ferunt adnotationes hisce signis, In B., distinctss. M. (1) « (1) QaflBcumque PP. BenedicUoorum editioQi addiderimus, hocce siguo, M., distioguentur. REGl CHRISTIANISSIMO LUDOVIGO MAGNO VICTORI, TRIUMPflATORI, PACIFICO. AuGUSTiNUu, Ecclesise lumen et oraculum, Caroli Magni quondam delicias, Rex Christianissime , novo cultu, novisque typis adornatum tibi sistimus, sub immortalis nominis tui praesidio immortalitate altera do nandum. Hunc aliquando Basilese veluti renascentem Germaniaexcepit; Lovanii rccognitum, aucturoque fovit Belgium; eumdcmque genuinse (quantum in nobis fuit) integritati restitutum nunc tandem exhibemus : adeo ul coUatis quasi dexteris et officiis, Beigae cum Germanis, cum utrisque Galli ad perficiendum munus Ludo- vico Magno dignum conspirasse videantur. Nimirum victori ac triumphatori conveniebat tot pacatorum popu- lorum commune hoc monumentum; planeque decebat, ut Augustinum integrum, purum atqnc tersum, Ecdesiae doctorem maximum, perpetuum haereticorum flageilum, Regum augiistissimo, maximo, invictissimo ac religiosissimo consecraremus. Neqae vero de Majestatis tuse favore, Rex Angnstissime, dubitare nobis licet, quandoquidem ampiissimnm iliud privilegium a teipso nobis concessum, obsignatum el assertum; scripti codices e Regia Bibliotheca te jubente afifatim suppeditati; litterae ad exteros nomine tuo in rem nostram missae; ad hsec Augustini merilum, fama et auctoritas certissimam spem nobis ingerunt, te hujusce editionis fautorem, patronum, ac vindicem fore. Enimvero quis Principis Christianissimi studio et existimatione dignior Augustino, quem Hieronymus , et sui temporis cum eo Cathoiici, velut uniiqiue mrsum fidei conditorem suspexere ? Ipse est Doctorum lumen, antiquiorum Patrum humilitate ac religione discipulus, squalium doctrina facile princeps, subsequentium dox ex m&gister : quem viventem Africani Patres uti Spiritus sancti interpretera secuti sunt in condendis sanctioribus Ecclesise regulis, veneratus est inter Pontifices maximos Innocentius I, litteris dignati Honorius et Theodosias Imperatores Augusti : cujus mortui doctiunam concilia, sanctissimi quique pontiiices et episcopi, Coelestinus papa cum primis et Gregorius Magnus honoriticentissime prsedicarunt. Nefas sit hoc loco proeterire Christianissimos Francorum Reges, antecessores tuos, Maxime Princeps, quorom non impar oxstitit in tantum virum observantia. Inde est, quod cum munus regia majestate haud indignum exquireret Engelbertus Corbeiensis Abbas, non aliud Ludovico Regi magis acceptum, quam Augu- stjoi de Doctrina Christiana libros existimavit : et Carolus V, cognomento Sapiens, libros de Civitate Dei gallice redditos sibique nuncupatos, singulari dignatione complexus est. Sed illud in primis memorandam, quod sancti Doctoris lectionem non modo Rolberto regi Adalbero Laudunensis episcopus commendavit; venim etiam in deliciis habuit qui unus plurimorum instar esse debet, Carolus vere Magnus. Is enim, teste Eginhardo, delectabatur Ubris sancti Augmtini^ prascipueque his qui de Civitate Dei prxtitulati sunt. Intelligebat quippe sapientissimus Princeps, Imperium cum Sacerdotio, Majestatem cum Heligione, cum pace bellum, magnanimitatem cum moderatione, nullo melius post Litteras sacras auctore conciliari posse, quam Augu- stino : cujus lectione atque usn, cum privatas, tum regias virtutes, religionem, foititudinem, prudentiam cam aliis acquiri, aut certe periici, ornarique persuasum habebat. Has dotes, Regibus tantopere expetendas, sed tam raro in unum coeuntes, singulari beneficio Deus in te sic profadit, Regum Maxime, ut non alio quam ipso duce ac prseceptore ad fastigium perveneris earum virtutnm, (^03 illustre Magni cognomentum Majestati tuse compararunt. Aliis regibus, etiam iis, quos passim prfficel- ates existimant, satis fuerit eminere in singulis, nimirum esse aut religiosos, aut bellicosos, tranquillitatisve publicse amatores. In te omnes ist2e virtutes cum aliis ita conveniunt, ut te religione, justitia, moderatione, sapienlia, tam bello, quam pace prsestantissimum efficiant. Multi principum dum nomen suum armis celebrare auibiunl, constituendi regni abjiciunt curam, aliisque committunt : nonnulli unius pacis studiis intenti, rem belJicam insuper habent. Tu inter pacis studia bellicas artes animo agitas, et inter arridentes bcUorum eventus pacem meditaris. Sed, quod paucissimis Regibus contingit, cum sis pace ac bello exercitatus, nulla unquam regni tui felicitatem interturbavit adversitas : ut omnes uliro agnoscant, te summis virtutibus cumulatum, i .ovideutia feJicem esse, ubique Magnum. Quam primum regni habenis manum admovit Majestas tua, Rex optime, reiigionis caput existimasti, ut teipsum tuosque regeres, et de componendis subditorum moribus, acdisciplina sedulo cogitares. Hinc oppressos ah infcnsissimis hostibus Christianos submissis auxiliis relevare ac tutari coepisti; tum ad Ecclesiae exstin- guenda discidia, finesqne propagandos intendere animum; abrogatas revocare leges, novas sancire; faciles Patrol. XXXII. (Une.J 41 EPISTOLA DEDICATOHIA. 12 iiiterpellantibus prtebere aditus, jus ore proprio dicere; renovare artes ac scientias; bonis prsemia, malis supplicia proponere. Nec instabiiia, ut iit, aut quasi momentanea fueruut edicta legumtuarum, in quibus eadem, quffi in dictis promissisque tuis, constantia viget ac religio. Quantts minarum terroribus olim cautum est iu furiosos ac perditissimos bomines, qui singulari condicto certamine, mutuam in cxdem passim ruebant? Nec tamen grassantem labem compressit ista legum varietas, quas facilis in reos indulgentia et pudendae gioriola^ nomcn irritas reddebaut. Id servatum erat constantise tuffi, Justissime Princeps, qui ejusmodi gladiatoribus condignissimum supplicium cum ffiterna infamiac nota inexorabilis inHigi jubes. SicefOcacius quam olim Tra- janus, quas mala adimis^ prospicis nepossint esse recidiva; uti quw bona prxstas, efficis ne caduca sint. At quam scite in judiciis tuis observasti semper illud Augustinianum : iVi7it7 fiat immaniter, nihil inhumaniterl xNauique ita rei sentiunt justitise tuse giavitatem, ut severitatem causari non possint, et in ipsis etiam suppliciis aequi- tatem clementiamque tuam agnoscant. In his pacis studiis, Rez Prudentissime, bella praivcuiebas animo, tacitusque rem grandem agebas, ut ne alio, quam te imperatore esset opus, cum belli necessitas instaret. Jam accedimus attoniti ad illa memoranda, in quibus caput illud toti orbi venerandum tot objecisti periculis, tot curis distraxisti animum, tot prodigiis stupentem distinuisti Europam. Et illa sola cogitatione asscqui, nedum oratione explicare quis sufiiciat? Simul ut nata est belli occasio ac materia, tum primum amice rem agis, ne ferias; minaris, ut terreas ; terres ac mones, ne hostes imparatos invenias. Hincprocediscum insigni miiitum delectu : mox decedit Rhenus Majestati tuse, Rez Invictissime, arces atque urbes munitissimse pra^- sentia famaque tua ezanimatfie turmatim veniunt in deditioaem; ac demum conjurata iu te Europafere omnis, virtuti tu8B nonnisi victorias palmasque accumulat. Inter hsec, adversantium dolis, machinis, viribusque supe- ratis, dum tibi ad «votum succedunt omnia, dum parats sunt ad deditionem integrse provinciee; tanta est moderatio tua, ut ex Augustini sententia, glorioso bello pacem modestam prasferas. Confoederatos hostes de conditionibus disceptantes ad concordiam adducis ; et qui belii dederas leges, das etiam pacis. Quis in mediis tot tantarumque victoriarum tropaeis mille triumphos Ludovico Magno repensos non existi- met ? Veruni longe alia est mens tua, Rex ubique Victor, quam priscorum imperatorum, qui postquam hostes armis leviter attigerant, triumphis, triumphorumque impendiis subditos suos fatigabant. Majestatis tuae iter a bello, imo a victoriis, placidum ac modestum, quasi piane a pace redeuntis : ut de hostium ferocitate ac superbia, de ipsa triumphorum pompa, non de patientia subditorum triumphare videaris. Hoc solo advertimus te victorem esse, Rex Christianissime, quod inter medios beliorum undequaque frementium impetus tran* quilii ac securi sumus; et quod omnium Ecclesiarum festivos concentus, linguas ac voces Sacerdotum provocas ad celebrandum Dei numen, cui victoriarum tuarum gloriam acceptam referri jubes. Mirabuntur sinc dubio posteri, Rex maxime, tantam felicitatem cum ea moderatione conjunctani , ut nulla unquam cujusquam incondita locutio aut actio, impatientis animi motum a te excusserit. Mirabuntur profecto, et tantffi prosperitatis rationes a nobis exigent. At, si Ausonio credimus, rationem felicitatis nemo reddit, Imo vero facile est reddere, si non de aliorum principum, certe de tua, Fortunatissime Princeps, felicitate, quam non incerti casus rerumque eventus, non^cseca fortuna regit; sed certissima et inconcussa ratio. Sireligioneni tuam consulimus, hanc felicitatem totam refundes in singularem Dei providentiam , e cujus nutu pendent imperia, imperantiumque conditio. Si Augustinum, eam tribuet etiam justitiffi tuse : quippe qui christianos imperatores hoc nomine felices dicit, sijuste imperantj si suam potestatem ad Dei cultum maximc dilatandum majestati ejus famulam faciunt. Denique si nos ipsos interrogamus, hanc felicitatem insuper ascribemus incom- parabili genio coelitus tibi concesso : cujus ea vis est ac magnitudo, ut dubiorum eventuum causas dirigas ad destinatum iinem, ipsosque eventus prseoccupes, et incarsuris obicibus aditum prcecludas. Ha;c est vis, qua res pene infinitas, longe dissimiles ac intricatas, sine molestia, quasi oliosus, animo complecteris. Hac merita discernis prffistantium virorum, quos publicis rebus tanto cum delectu pra?ficis. Hac ades etiam locis omoibus, et factis omnium. Tu simul omnia perfundis; ut Solj non parte aliqua, sed statim totus, nec uni aut alteri, sed omnibus in commune profertur, Inde procedunt rectissima de rebus omnibus animi tui judicia, illa oris ma- jestas, graves illae sententiae, dicta ilia nunquam non ad rectee rationis limam ex tempore prolata, quaJia vix assequatur sapientum meditata oratio. Verum illud cumulum addit felicitati tu» ac nostro;, Rex Augustissime, quod Natum instituas similem tui. Quod talem genueris, naturse est : quod similem tui efficias, sapientise tuse. Nam Serenissimum Delphinum non tantum assiduis selectissimorum Virorum prseceptis, sed maxime paternis monitis exemplisque ad bene regnandum informas; et reviviscentibus in te uno omnium heroum prseclare factis palam demonstras, nihil magis gloriosum contingere posse Ludovici Magni filio, quam parenti morem gererc, et quam proxime acccdere imitando. Postremo imperii tui felicitati, Rex Pacifice, ascribimus, quod sancti Augustini operibus emendandis, resti- tuendis, illustrandis incumbere nobis licet. Quietis hsec per te mcdiis in bcllis partse otia ac negotia sunt. Nc- que enim inter armorum strepitus operosa hsec studia terere vacaret, aut vero reilorescerent artes omnes, nisi snb tuo principatu esse tutis liceret. Nunc autem quid non Augustino, quid non bonis litteris, quid non omnibus de communi pace sperandum? Nubis uuum superest simplexque votum; nimirum ut Deus Optimus Maximus continuis rcrum secundarum successibus, quos beata demom claudat immortaliias, M^jestatem tuam «3 PRiEFATIO GENERALIS. 14 diatissime fortunare pergat. Interim tua bonitate confisi, Regi» tutelse praesidiuni, quod jam inde ab initio re- gni tui tolies experti sumus, in posterum etiam nobis impendi obnixe postulamu», Rex Clementissime, quid- quid perinde Uabuerimus, quidquid ipsi fuerimusj tuum id omne reputaturi. Sacr«e Majestati tu6e Devotissimi ac fideiissimi clicntes et subditi, Pariiiis, e Monaslerio S. Germani a Pratis, cal. janaarii, an. 1679. MONACHI BENEDICTINI CONGR. S. MALRI. IN NOVISSIMAM S. AUGUSTINI OPERUM EDITIONEM PR.EFATIO GENERALIS. Cum primum Congregationis nostrse Praepositi fratres nostros ad studia litterarum applicare censuerunt, ea potissimum ab eis delecta sunt studia, quse plus utiiitatis prte se ferrent, quam ostentationis ; et qu(e reli- giosee solitudini et conversationi magis convenirent. In eo genere nihil aptius aut opporlunius eis visum cst, quam recognitio et editio nova sanctorum Patrum, cnm Latinorum, tum Grfficorum : propterea quod et exer- citatio ipsa per sese maxime conduceret ad lectitanda et meditanda eorum scripta, in quibus vera et sincera Ecclesise doctrina ac pietas consistit ; et non pauca nobis adjumenta suppeterent ad id operis suscipiendum et exseqnendum. Atque ut quibnsdam veluti gradibus ad hunc laborem, magis arduum certe ac difticilem, quam splendidum, fratres nostri idonei et parati sensim redderentur, a quibusdam veluti rudimentis initium ductum est, sciiicet ab editione selectorum Opusculorum sanctorum Patrum ; dein ab integris scriptis aliorum, donec tandem ad opera sanctissimi doctoris Augustini ventum est : quibus emendandis et recognoscendis ut opcram impenderemus, multi Ecclesiee illustrissimi prsesules, necnon etiam togffi principes viri auctores nobis et insti- gatores fuere. E primis fuit iilustrissimus Franciscus Harla;us Parisiorum nuper archipraesul, qui hujns operis patronum et fautorem semper se prsestitit : e secundis Guillelmus Lamonius Senatus Parisiensis quondam princeps, qui, pro sua in litteras litteratosque benevolentia, typographicam nobis domesticam ofticinam a Rege impetrare et procarare voluit, ut hsc editlo in privatis sedibus commodius et facilius procuraretur. Verum hac conditione, quantumvis in speciem opportuna, ob varias causas, quas commemorare nihil juvat, minime ad- missa, institit nibilominus Pra^ses illustrissimus, institere et alii quam plures diversorum Ordinum spectatis- simi viri, nt tantse molis opus subire ne refugeremus. His incitamentis commoti Superiores nostri, vix tamen ad vastum illum laborem subeundum, ut erant perspicaces, adduci potuere ; rati, id quod docuit eventus, rem esse alese ac difticultatis plenam, caju5, si minus ea succederet, incauta et imprudeus molitio nobis probro verteret ; si bene, invidia forte in nos redun- daret. Deinde temerarium videbatnr, secnndum Lovanienses Theologos doctissimos, de Augustino, totaque republica christiana optime meritos, novam sancti Doctoris Operum editionem meditari : quippe vix fieri possai ut a nobis eornm diligentia sequaretur, nedum superaretur. Ad haec recurrebant animo veteres controversiae ac rixse, quee ex sancti Doctoris scriptis et doctrina identi- dem in Ecclesia excitat^e fuerant; verebanturque illi, ne, dum Ecclesiffi hoc fratnim suorum labore consulere optarent, novarum altercationum semina inde orirentur, uti experientia non semel probatum est : nempe quod tanti viri doctrina et humano ingenio captu sit difficilis, et mortalium cupiditati ac superbi® parum &ven8 et accepta. Verum has aliasque difficultates prorsus discussit ac removit summa dignatio Ludovici Magni, qui novam hanc editionem augustissimo suo nomine illustrari, ac patrocinio regio muniri permisit. Accessit insuper amplissimum Regis privilegium in gratiam novce editionis, illustrissimi Francise cannellarii Micbaelis Tellerii auctoritate, regioque edicto assertum, reciamantibus et obsistentibos incassum nonnullis bi- bliopolis, qnos occnlti quidam adversarii ad avertendum novse editionis proposilum clanculum instiga- bant. Tantis fulti prsesidiis, nullum obicem insuperabiiem, nuliam invidiam nobis formidandam esse existi- mavimus. Jam vero ne hoc consilium nimis audax ac temerarium videretur, preeiverat exemplum Petri Morini Vati- eanae typographitt prsfecti, alioromqae almffi Urbis eruditorum virorum, Adriani abbatis, atque Obrii doctoris 15 PHi«:FAT10 GENERALIS. 16 Parisiensis, et aliorum, qui primum Sixto V, dcia Clemente YIII, summis Pontilicibus, novam sancti Augustini commentationum editionem post illam Lovaniensem aggressi fucrant, rati scilicet egregios esse Vaticanos )i- bros, quos Lovanienses minime consuluerant, magnumque eonim esse numerum, unde varise lectiones excer- perentur; p/eragu^ itemt quse in Lovaniensibus libris, quantumvis accurati$, desiderantur, unde hasc editio chnslianx doctrinas lucemallatura st7,utPetrus Morinus scribit in epistoladecimaquinta adcardinalem Cajetanum, quiprae- dicto consilio plurimum suffragabatur. Factum est : collati sunt Lovanienses libri cum codicibus Vaticanis perquam accuratissime, et ad marginem appositae variantes lectiones ad editionem adornandam, cui cardina- lis Veronoc sacri Collegii princeps prsefectus fuit. Verum cum res cifectu caruisset, omnes illae variationes jussu Clementis X Pontilicis a piae memorise cardinale Boua nobiscum communicatae sunt, ut iis nova nostra editione uteremur. Comparatis itaque eam in rem Lis ct aliis undequaque veterum codicum subsidiis, cum e nostris, tum cx alienis bibliothecis, continuo manus operi admovimus, adhibitis ad conferendos codices pluribus sodalibns no- stris, non solum in sancti Germani Parisiensi, sed et in aliis aliarum provinciarum Cougregationis nostrse mo- nasteriis; ac demum intra viginti circiter annorum spatinm, non sine multis expensis et curis, certe maximo cum labore, tota haic editio, Deo favente, omnino absoluta est, et ab omnibus nullo praiijudicio affectis, eo plausu ac successu accepta, qualem nec sperare poteramus. Ut vero munus nostrum impleremns, et publicse denobis exspectationi pro modulo responderemus, quatuor praecipua in nostra editione prsestare conati sumus : videlicet ut hsec accurata esset, commoda, rite illustrala, nuUisque partium studiis addicta. Ut esset quam maxime accurata, tres conditiones nplbis necessarifle visos sunt : nempe ut contextui genuina integritas ad veteres codices et sinceriores editiones restitueretur ; ut certa et germana sancti Doctoris opcra secernerentur a dubiis ct spuriis; et nt editio ipsa a tjpographicis mendis, quantiun in nobis esset, repur- gata prodiret. Ut vero perquam commoda redderetur, quatuor potissimum a nobis curata sunt : nimirum operum ordo, se- ctiones, summaria, et indices. Ordo, ut sccundum tempus quo singula opera ab Augustino scripta fuere, dis- ponerentur : quo Ut, ut lector cum Augustino ipso sensim progrediatnr et proliciat, et priorum cognitio ad posteriora intcliigenda lucem prceferal ; quo de ordine plura inferius dicturi sumus. Sectiones, ut non modo capitulis veterum editionum, quce subinde prolixiora erant, cujuslibet operis contextus et corpus distinguatur; sed etiam ipsa capita iu minutiores dividantur sectiones, numericis distinctas notis : tnm ut indicata cujuslibet operis sectiono facilius inveniatur indicatus locus : tum etiam ut in legendo his veluti intervallis et morulis le- ctoris levetur labor et atlentio. Ad ha^c etiam juvant summaria non modo contextus, ad marginem singulis passim sectionibus apposita, quse summam rei, qua de agitur, paucis exhibeant ; sed etiam omnibus libris el plerisque capitulis pra^.missa, quse argumentum cujusque libri et capituli breviter cxplicant. Illa vero summa- ria marginalia ex ipsis contextus verbis, quoad ejus ileri potuit, expressimus, vel ipsa Lovaniensium summa- ria relinuimus. Ad Indices qnod attinet, quorum commoda et utilitates nemo non novit, non tantum singulos singulis tomis, et quidem uberrimos, subjicere curavimus ; verum etiam generales seu universales in posteriori hocce volu- mine contexuimus, ut uno conspectu tota Augustini doctrina de quovis argumento facilius indagari possit. Quod attinet ad ordinem a nobis in hac editione institutum, ejus rationem reddere non admodum operosuni fuerit. Nam totius iilius ordinis tenor adeo naturalis et genuinus videtur^ ul sufliciat ad eum probandum nuda ejus expositio. In prirao tomo, prsemissis duobus Hetractationum libris et tredecim libris Confessionum, quse subsequentium operum veluti prseludia sunt, suhsequuutur ea Opuscula, quse sanctissimus Doctor adhuc catechumenus, aut nondum presbyter elucubravit. Succedunt in secundo tomo Epistolse, numero ducentse septuaginta, secundum ordinem temporum, quoad iieri licuit, dispositse, et in quatuor distributsc classes. In prima reponuntur illse epistolse, quas A ugustinus nondum episcopns scripsit : in secunda, qnas jam episcopus, ante CoIIationem Carthaginensem et ante dete- ctam in Africa Peiagii hseresim dictavit : in tertia, quse ab eo tempore ad ipsius obitum scriptse sunt : in quarta denique, quarum tempus minus compertum est. Cur autem receptum Epistolarumordinem mntaverimus, quidve in commodum lectorum a nobis huc prscstitum sit, docet ipsius tomi peculiaris Pricfatio. In tertio tomo continentur Opuscula exegetica, secundum Scriptnrarnm ordinem disposita, prsefixis in ipso tomi limine quatuor libris de Doctrina Christiana, quos subsequentium Opusculorum fundamentum esse nemo nescit. Hejectse sunt in tomum quartum Enarrationes in Psalmos. In tomo quinto habentur Sermones ad populum, in qnatuor tributi classes, nimirum in Sermones de Scri- pturis Veteris et Novi Testamenti, in Sermones de Tempore, de Sanctis et de Diversis : quibus in quinta classe Scrmones dubii ac^edunt. Tomus Sextus Opera moralia comprehendit cum aliqaot Quflestioaum libris. 17 PRiCFATIO GENEHALIS. 48 Ab hinc incipiunt Opera polemica, quorum primas tenent in tomo septimo libri viginti dao de Ciyitate Dei, contra Paganos. Tomus octayus, praemisso in fronte libro de Heeresibus, exhibet opera polemica adverius Judaeos, Mani- chsos, Priscillianistas, et Arianos : quibus Opusculis adjuncti sunt libri quindecim de Trinitate. Tomus nonus continet Opera polemica contra Donatistas. Denique tomus decimus Opera itidem polemica contra Pelagianos : qulbus scriptis subjunguntur varia monu- menta, quae ad ea illustranda possunt conducere. Hactenus de ordine. Jam vero illustrandis sanctissimi Patris operibus Prsefationes singulis tomis prsemittero necessarium duxi- mus, in quibus res potius historlcas, quam dogmaticas explicare studuimus, ad juvandam lectorum industriam. Ad hsec pierisque opusculis Admonitiones prseiiximus ad explicandum eorum argumentum. Insuper breviores sobinde notuloi in margine inferiori a nobis apposiUe, quibus vel variantes lectiones indicentur, vel obscura loca, maxime aliorum locorum comparatione, explanentur. In his omnibus id alte nobis animo infixum fuit, et a Prsepositis nostris inculcatum, ut partium studia in ex- plicanda Augustini doctrina sedulo caveremus. Quse res in causa fuit, ut a proiixioribus commentariis et obser* vationibus, abstinuerimus, ut ne cuiquamvel minimum oifendiculi prseberemus, ullive catholicorum theologo' rum sententise prsjudicaremus. Verum quantumvis id curaverimus, curandumque mandaverint Prsepositi nostri ; difficiie tamen fuit, ut ne quid in tam vasto opere nobis incaule non subreperet, vel, ut sunt mortalium animi varie afTecti, ne quid secus quam intenderemus, in sequiorem partem non acciperent nonnulli. Et re quidem ipsa sic accidit. Nam etsi plerique omnes nostram editionem accuratam, commodam, satisque illustratam, denique Augu- stinianse doctrinse omnino consentaneam esse censuerint, eamque his nominibus suffragio suo comprobave- rint; insurrexere tamen contra, post decem fere annos ab edito ultimo tomo, anonjmi quidam censores, qui furtivis scriptis hanc editionem, et tantum non fidem nostram suspectam reddere moliti sunt. Ejusmodi scripliunculis in vulgus sparsis, commune prudentium fere omnium consilium fuit, ut leviores id genus libellos aspernaremur : quippe non decere, ut cam larvis et umbris luctaremur, ne respondendo pondus et anctoritatem furtivis illis libellis prseberemus : nec Ecclesi» pacem editis ultro citroque, ut fit, scriptioni- bus perturbaremus. Hocconsilium unanimi assensu comprobavere Prsepositi nostri : quod tamen minime im- pedivit quominus, illis inconsultis, quidam e nostris novam sancti Augustini editionem defendendam tuen- damque pro virili susceperint : ex quibus unus, qui tum Romse versabatur, hujus editionis Vindicias inalma Urbe, sub auctoritate sacri Palatii Magistri, Romanis approbantibus vulgavit. Jam eo res devenerat, ut furtivse illse utrarumque partium velitationes in apertum fere bellum prorumperent, cum Praepositi nostri, mutato demum pro rei statu consilio, eamdem editionem approbata ab se publica scri- ptione, Congregationis nostrse nomine, adversus latentes adversarios palam propugnandam censuerunt. Jam- que propemodum affecta, typisque parata erat hsec scriptio, qme et editionem, et fidem nostram ab iniqua suspicione et criminatione, tametsi privati quidam e nostris id jam satis prsestiterant, omnino vindicaret. Verum dum id meditaremur, his jurgiis intercessit Ludovici Magni auctoritas, qui, ut Ecclesise paci ab se conciliatse indefessa sollicitudine semper invigilat, gliscenti in dies dissensioni, imperato utrisque partibus silentio, modum imposuit : sicque tauti Principis auctoritate repressa est ardens illa contentio, quse sopitos jamdudum ignes excitaturavidebatur. Hancautemredintegrare, cum longeabest a moribus nostris, tum vetat in primis summa nostra erga Regem, regiaque jussa obtemperatio : dein Ecclesise pacis studium alte animis insitum nostris : denique charitas adversus omnes, quos turbulenlis ejusmodi concertationibus offendere nobis religio fuerit. Suppressis itaque, qusead nostram nostrseque editionis defensionem adornatse erant, commentationibus, ad objecta adversariorum respondere supersedimus, ne respondendo novas contra mandata regia lites serere vi- deremur. Verum ne forteadversariorum iniqusecriminationespiorum quorumdametbenevolorumetiamvirorum animis quosdam scrupulos ingeneraverint; hos paucis verbis curare in animum induximus, rati, id neque regise JQSsioni, neqne Fcclesise paci contrarium, imo utrique omnino consentaneum fore. Etsi enim nihil non ca- tholice, certe niliil non catholico animo a nobis dictum sit ; malumus tamen dare aliquid tenerse ac pise illo- rum circa fidem affectioni, qnam superbo fastidio eorum scrupulos dissimulare. Aliorum vero, si qui erunt qai contenlioso animo rixas denuo redintegrare pergant, dicas et cavillationes deinceps prsetermittemus, et pro nihilo habebimus. In primis toties repetita a nobis omnibus et singulis professio, qua Constitutionibus summorum Pontificum Innocentii X et Alexandri VII nos sincere et ex animo adhserere publice contestati sumus, nostram circa fa- mosas quinque Propositiones fidem ab omni prorsus snspicione debet eximere. Si enim tot argumentis fulta lides in tuto non est, nulla erit a suspicione immunis ; et si cui non sufficiat tam sincera professio, nulla alia qnantumvis jurata, quantumvis explicatior sufficeret. Has quippe Constitutiones et ex primis cum debita re- verentia et submissione ezceperunt in comitiis suis generalibus Prsepositi nostri, easque ab omnibus et sin- gulis, qui in coetnm nostmm admittendi essent, subscribi prseceperunt. 15 PHi^FATlO GENEHALIS. 16 Parisiensis, ct aliorum, qui primum Sixio V, dcin Clemente YIII, summis Pontiiicibus, novam sancti Augustini commentationum editionem post illam Lovaniensem aggressi faerant, rati scilicet cgregios esse Yaticanos li- bros, quos Lovanienses minime consuluerant, magnumque eonim esse numerum, unde varisB lectiones excer- perentur ;p^agti€ ttem, qux in Lovaniensibus libris, qmntumvis accuratis^ desiderantur^ unde haec editio chnsiianx doctrins lucemallatura stl,utPetrus Morinus scribit inepistoladecimaquinta adeardinalemCajetanum, quiprse- dicto consilio plurimum suffragabatur. Factum est : collati sunt Lovanienses libri cum codicibus Yaticanis perquam accuratissime, et ad marginem appositsB variantes lectiones ad editionem adornandam, cui cardina- lis Yeronse sacri Collegii princeps prffifectus fuit. Yerum cum res eifectu caruisset, omnes illoe variationes jussu Clementis X Pontiilcis a pioi memorise cardinale Boua nobiscum communicatse sunt, ut iis nova noslra editione uteremur. Comparatis itaque eam in rem his et aliis undequaque veterum codicum subsidiis, cum e nostris, tum cx alienis bibliothecis, continuo manus operi admovimus, adhibitis ad conferendos codices pluribus sodalibns no- stris, non solum in sancti Germani Parisiensi, sed et in aliis aliarura provinciarum Congregationis nostrse. mo- nasteriis; ac demum intra viginti circiter annorum spatium, non sine multis expensis et curis, certe maximo cum labore, tota hsec editio, Deo favente, omnino absoluta est> et ab omnibus nullo pra^judicio affcctis, eo plausu ac successu accepta, qualem nec sperare poteramus. Ut vero munus nostrum impleremus, et publicfie de nobis exspectationi pro modulo responderemus, quatuor praecipua in nostra cditione prsestare conati sumus : videlicet ut hsec accurata esset, commoda, rite illustrala, nuUisque partium studiis addicta. Ut esset quam maxime accurata, tres conditiones ^pbis necessaricc visse sunt : nempe ut contextui genuina integritas ad veteres codices et sinceriores editiones restitueretur ; ut certa et germana sancti Doctoris opera secernerentur a dubiis et spuriis; et ut editio ipsa a typographicis mendis, quantum in nobis esset, repur- gata prodiret. Ut vero perquam commoda redderetur, quatuor potissimum a nobis curata sunt : nimirum operum ordo, se- ctiones, summaria, et indices. Ordo, ut sccundum tempus quo singula opera ab Augustino scripta fuere, dis- ponerentur : quo lit, ut lector cum Augustino ipso sensim progrediatur et proficiat, et priorum cognitio ad posteriora intelligenda lucem proeferat ; quo de ordine plura inferius dicturi sumus. Sectiones, ut non modo capitulis veterum editionum, quffi subinde prolixiora erant, cujuslibet operis contextus et corpus distinguatur; sed etiam ipsa capita iu minutiores dividantur sectiones, nnmericis distinctas notis : tnm ut indicata cujuslibct operis sectione facilius inveniatur indicatus locus : tum etiam ut in legendo his veluti intervallis et morulis le* ctoris levetur labor et attentio. Ad ha^c etiam juvant summaria non modo contextus, ad marginem singulis passim sectionibus apposita, quae summam rei, qua de agitur, paucis exhibeant ; sed etiam omnibus libris el plerisque capitulis pra^missa, quse argumentum cujusque libri et capituli breviter cxplicant. Illa vero summa- ria marginalia ex ipsis contextus verbis, quoad ejus fieri potuit, expressimus, vel ipsa Lovaniensium summa- ria retinuimus. Ad Indices quod aitinet, quorum commoda et utiliiates nemo non novii, non tantum singulos singulis tomis, et quidem uberrimos, subjicere curavimus ; verum etiam generales seu universales in posteriori hocce volu- mine contexuimus, ut uno conspectu tota Augustini doctrina de quovis argumento facilius indagari possit. Quod attinet ad ordinem anobis in hac editione institutum, ejus rationem reddere non admodum operosuni fuerit. Nam totius illius ordinis tenor adeo naturalis et genuinus videtur^ ut sufficiat ad eum probandum nuda ejus expositio. In primo tomo, proemissis duobus Retraciationum libris et tredecim libris Confessionum, quse subsequentium operum veluti prseludia sunt, suhsequuntur ea Opuscula, quse sanctissimus Doctor adhuc catechumenus, aut nondum presbyter elucubravit. Succedunt in secundo tomo Epistolse, numero ducentse septuaginta, secundum ordinem temporum, quoad fieri licuit, dispositse, et in quatuor distributse classes. In prinia reponuntur illse epistolse, quas Augustinus nondum episcopus scripsit : in secunda, qnas jam episcopus, ante CoIIationem Carthaginensem et aute deie- ctam in Africa Pelagii hseresim dictavit : in teriia, quce ab eo tempore ad ipsius obitum scriptse sunt : in quarta denique, quarum tempus minus compertum est. Cur auiem receptum Epistolarumordinem mutaverimus, quidve in commodum lectorum a nobis huc prtcstitum sit, docet ipsius tomi peculiaris Pru;faiio. In tertio tomo continentur Opuscula exegetica, secundum Scripturarum ordinem disposiia, prsefixis in ipso tomi limine qualuor libris de Docirina Chrisiiana, quos subsequentium Opusculorum fundamentuni esse nemo nescit. Uejectfle sunt in tomum quartum Enarrationes in Psalmos. In tomo quinto habenlur Sermones ad populum, in qnatuor tributi classes, nimirum in Sermones de Scri- pturis Veteris et Novi Testamenti, in Sermones de Terapore, de Sanctis et de Diversis : quibus in quinta classe Scrmones dubii acx^eduni. Tomus Sextus Opera moralia comprehendit cum aliqaot Queestioaum libris. 17 PIt£FATIO GENEHALIS. 48 Ab hinc incipiunt Opera polemica, quorum primas tenent in tomo septimo libri viginti doo de Civitate Dei, contra Paganos. Tomos octavus, prsemisso in fronte libro de IlseresibuSy exhibet opera polemica adversns Judseos, Mani- chffios, Prisciilianistas, et Arianos : qoibns Opnsculis adjuncti sunt libri qoindecim de Trinitate. Tomus nonus conlinet Opera polemica contra Donatistas. Denique tomus decimus Opera itidem polemica contra Pelagianos : quibus scriptis subjunguntur varia monu- menta, quae ad ea illustranda possunt conducere. Hactenus de ordine. Jam vero illustrandis sanctissimi Patris operibus Prsefationes singuUs tomis prsemittero necessarium duxi- miis, in quibus res potius historlcas, quam dogmaticas explicare studuimus, ad juvandam lectorum industriam. Ad hiec plerisque opusculis Admonitiones prseiiximus ad explicandum eorum argumentum. Insuper breviores subinde notuloi in margine inferiori a nobis apposiUe, quibus vel variantes lectiones indicentur, vel obscura loca, maxime aliorum locorum comparatione, explanentur. In his omnibus id alte nobis animo iniixum fuit, et a Prsepositis nostris inculcatum, ut partium studia in ex- plicanda Augnstini doctrina sedulo caveremus. Quse res in causa fuit, ut a prolixioribus commentariis et obser* vationibu5, abstinuerimus, ut ne cuiquam vel minimum offendiculi praeberemus, ullive catholicorum theologo' rom sententise prsjudicaremus. Verum quantumvis id curaverimus, curandumque mandaverint Prsepositi nostri ; difficile tamen fuit, ut ne quid in tam vasto opere nobis incaute non subreperet, vel, ut sunt mortalium animi varie affecti, ne quid secus quam intenderemus, in sequiorem partem non acciperent nonnuUi. Et re quidem ipsa sic accidit. Nam etsi plerique omnes nostram editionem accuratam, commodam, satisque iilustratam, deniqoe Augu- stinianse doctrinoe omnino consentanf^am esse censuerint, eamque his nominibus suffragio suo comprobave- rint; insurrexere tamen contra, post decem fere annos ab edito ultimo tomo, anonjmi quidam censores, qui furtivis scriptis hanc editionem, et tantum non Hdem nostram suspectam reddere moliti sunt. Ejusmodi scriptiunculis in vulgus sparsis, commune prudentium fere omnium consilium fuit, ut leviores id genus libellos aspernaremur : quippe non decere, ut cum larvis et umbris luctaremur, ne respondendo pondus et auctoritatem furtivis illis libellis prseberemus : nec Ecclesia; pacem editis ultro citroque, ut fit, scriptioni- bus perturbaremus. Hocconsilium unanimi assensu comprobavere Prsepositi nostri : quod tamen minime im- pedivit quominus, illis inconsultis, quidam e nostris novam sancti Augustini editionem defendendam tuen- damque pro virili sosceperint : ex qoibus onus, qui tum Romse versabatur, hiyus editionis Vindicias inalma Urbe, sub auctoritate sacri Palatii Magistri, Romanis approbantibus vulgavit. Jam eo res devenerat, ut furtivse illse utrarumque partium velitationes in apertum fere bellum prorumperent, cum Praepositi nostri, mutato demum pro rei statu consilio, eamdem editionem approbata ab se publica scri- ptione, Congregationis uostrffi nomine, adversus latentes adversarios palam propugnandam censoerunt. Jam- qoe propemodom affecta, typisque parata erat hsec scriptio, quie et editionem, et iidem nostram ab iniqua suspicione et criminatione, tametsi privati quidam e nostris id jam satis prsestiterant, omnino vindicaret. Verum dum id meditaremur, his jurgiis intercessit Ludovici Magni auctoritas, qui, ot Ecclesise paci ab se conciliatae indefessa sollicitudine semper invigilat, gliscenti in dies dissensioni, imperato utrisque partibus silentio, modum imposuit : sicque tanti Principis auctoritate repressa est ardens illa contentio, qus sopitos jaradudum ignes excitaturavidebatur. Hanc autem redintegrare, cum longeabest a moribus nostris, tum vetat in primis summa nostra erga Regem, regiaque jussa obtemperatio : dein Ecclesiae pacis studium alte animis insitum nostris : denique charitas adversus omnes, quos turbulentis ejusmodi concertationibus offendere nobis religio fuerit. Suppressis itaque, qusead nostram nostrseque editionis defensionem adornatse erant, commentationibus, ad objecta adversariorum respondere supersedimus, ne respondendo novas contra mandata regia lites serere vi- deremur. Verum ne forteadversarioruminiqusecriminationespiorum quorumdametbenevolorumetiamvirorum animis quosdam scrupulos ingeneraverint; hos paucis verbis curare in animum induximus, rati, id neque regiae jossioni, neque Ecclesise paci contrarium, imo utrique omnino consentaneum fore. Etsi enim nihil non ca- tholice, certe nihil non catholico animo a nobis dictum sit ; malumos tamen dare aliquid tenerse ac pise illo- rum circa fidem affectioni, quam superbo fastidio eorum scrupulos dissimuiare. Aliorum vero, si qui erunt qui contentioso animo rixas denuo redintegrare pergant, dicas et cavillationes deinceps prsetermittemus, et pro nihilo habebimus. In primis toties repetita a nobis omnibus et singulis professio, qua Constitutionibus summorum Pontificum Innocentii X et Alexandri VII nos sincere et ex animo adhserere publice contestati sumus, nostram circa fa- mosas quinque Propositiones fidem ab omni prorsus suspicione debet eximere. Si enim tot argumentis fulta lides in tuto non est, nulla erit a suspicione immunis; et si cui non sufficiat tam sincera professio, nuUa alia qoantumvis jurata, quantomvis explicatior sufficeret. Has qoippe Constitutiones et ex primis com debita re- verentia et submissione exceperunt in comitiis suis generalibus Prsepositi nostri, easque ab omnibos et sin- gulis, qui in coetnm nostmm admittendi essent, subscribi prseceperunt. iO PRiEFATIO GENERALIS. 20 Dc ctctcro ultro profitemur, nos sincere adhserere ecclesiasticis de Gratia Institutionibus, qnas nuper edide- runt illustrissimi Archiprsesules Carolus Mauritius le Teliier Remensis, et Ludovicus Antonius de Noailles Parisiensis; quorum ut dignitatem et auctoritatem veneramur, ita etiam doctrinam nos scqui palam agnosci- mus et gloriamur. Dnm sic Romanis Pontificibus, aliisque Ecclesise preesulibus, quos Ghristus Dominns doctrinoe arbitros et jndices constituit, demissis animis obsequimur; nemini obscurum osse debet, nos penitus abhorrere a qui- busvis partium sludiis, et in edcndo Augustino sic in ejus doctrinam intendisse animum, nt ejus verba et sententias sincere ac genuine repro^sentaremus. Atque ut ad singula veniamus : in contexendis marginalibns summariis ipsissima passim verba Augustini, et quidem Augustiniano sensu, adhibere curavimus. Hinc est quod ubi Gratise nominc in illis summariisusisumas, id intellectum volumus ipsocontextns scnsu et Augustini, qui Gratim Christi et Gratiae proprie dictae nomine, maxime post exorlum Pelagii crrorem, gra- tiam voram et interiorem, qualem iste negabat, in primis vero illam qu» victrix est et efliciens, designare solet : quod intelligilur ex omnibus fere libris quos contra Pelagianos conscripsit ; quales sunt libri de Gratia Cliristi, de Correptione et Gratia, et, utalios omitlamus, libri quatuor contra Duas Epistolas Pelagianorum, in quorum postremi capite quinto, gratiae, qux prcprie gratia est^ nomine interpretatur sanctus Doctor inspi- rationem dilectionis, ut cognita sancto amore fadamus. Ubi clanim est vocabulis gratia qus proprie gratia est, vel qux propria gratia est (ita enim variant mannscripti codices), interiorem gratiam propugnari, quam malo dolo et clanculum subvertere nitebantur novi hostes gratise, dum vel ad legem, vel ad dilutiora ct cxteriora subsidia ipsam revocarent. Mentem hanc fuisse Hipponensis Prsesulis, liquido docet locus ipse quem attingi- mus : eodem nimirum capite notat, Nusquam istos gratise inimicos ad gratiam vehementius oppugnandam oe- ctdtiores moliri insidias, quam ubi legem laudant, Legem quippe diversis locu- tionum modis et varietate verborumy in (mnibus disputationibus suis velle intelligi gratiamf ut scilicet a Domino Deo adjutorium cognitionis habeamus. Hflec retulimus paulo prolixius, ut de mente sancti Doctoris apcrtius con- staret, ad eamque regulam exigerentur loca complnra, quse ad marginem adnotare visum est editoribus. Igitur ut tota ista res facilius explicetur, duo breviter animadvertere placet, quse magni sunt momenti ad fidem nostram ab omni suspicione exsolvendam. Primum est, quod jam ex Augustino insinuabamus, ipsnm inter alia christianse pietatis capita quae sibi defendenda sumpsit, isti probando diligenter incubuisse, gratiam veram, interiorem, propriamque christianse legis, et diversam ab lege, doctrinaf illuminatione, quo solo genere gratise contentos nos volebat Pela- gius, Christianis omnibus agnoscendam. Id vero ipsi propositiun fuisse in diuturna contra Pelagianosconcer- tatione, libri fere nniversi, nt ante notatum est, adversus ipsos editi loquuntur; sed in primis liber de Gralia Christi, tum textus supra relatus ex capite quinto libri quarti contra Duas Pelagianorum Epistolas. Isti antem primae observationi adjungenda est alia : nempe sanctum Prsesulem sic dedisse operam pro- bandee gratise iuteriori generatim sumptae, ut tamen creberrime memorarit speciem illam gratise, qua per- fectior vegetiorque habetur, et quse ab potiori virtute et ab eflectu, quem ex natura sua certo conscqiiitur, efQcax appellatur. Id vero cur faceret sanctns divinorum auxiliorum pra»co, causas habuit veras et graves. Primo, disputabat adversus homines, qui cum possibilitatem solam adjuvari a Deo dicerent, negabant vo- lontatem et actionem ab ipso perinde juvari. Errori autem isti confutando quid magis aptum, quam afferre illud auxilii genus, quo ipsa efflcitur actio? Secundo, cum disputatio potissimum ferverct de christiano; pie- tatis operibus, iisque ad salutem necessariis; annon fiequum fuit afferri gratias illas, quibus christiana pietas et bonorum operum fructus ex ipsa efflorescunt? Demum, uti jam diu notatum estab doctissimo Petavio, viro Augustinianse doctrinse magis perito quam tenace, non raro veteres, sed pree coeteris S Augustinus, cum de gratia verba faciunt, de ea loquuntur, qux plena est, perfecta, et in suo genere perfectissima [Dogm. Thcol. t. I. p. 749) etc. ; quod subinde vir eruditus argumentb aliquot et comparationibus approbat. Quanto magis igitur qui de divinee gratiee subsidiis data opera disputat contra eos qui virtutem illorum elevant, gratias operis sui efficaces in medium producere debuit? Ad hfiec si sequus lector intendat animum, haud difficuiter ille probabit fidem et sedulitatcm nostram, tum in prsedicto summario ad librum quartum contra Epistolas duas Pelagianorum, tum in aliis plerisquc marginalibus notis. Et ut de priore aliquid dicamus, notavimus ab Augustino gratiam dici itispirationem dile- etumis. Quis vero ita esse neget, cum omnis gratia tendat ad diiectionem? Dein inspiratio alia efficax, alia inefficax. Nos, generatim ipsa verba sancti Doctoris usurpando, diximus gratiam esse inspirationem dilectio- nis. Ubi crimen? ubi malus animus? Si de inspiratione generatim sumpta noster auctor, nos itidem de ipsa : si de efficace, quod multo credibilius, perinde nos quoque de ista. Quemadmodum igitur gratiam Dei legem ipsam intelligi a Pelagianis advertimus ad illud ipsum caput, sic et gratiam ab sancto ejus defensore inspira- tionem dilectionis : quo scilicet interius auxilium opponeretur extemo, quod unum Pelagiani admittere vide- bantur. Atque hac ipsa de causa gratiam proprie ant propriam vocat Augustinus, quoniam nec vera, ncc pro- pria erat Christi gratia, quam lege vel exteriore adjnmento conclndebant Hberi arbitriiinftaJtores, ut aliquando ipsos vocat doctus Magister. 21 PR.EFAT10 GENERALIS. 22 Cteterum ot solam gratiam victricem et actuosam Yocabulis istis, quse proprie gratia esU hoc loco et simili- bus designarit Augustimis, falsoquis inde colligeret locum non relinqui ullis aliis adjutoriis, qualiasunt iuefti- cacia et sensu Thomistarum sufficientia. Hujus generis gratias haud dubie agnoscit sanctus Prrosul, nosqae cum ipso veras et proprie dictas proiitemur. Nec refert quod rarior illi de istis posterioribus mentio, aut quod nominibus aliis ipsas plerumqae appellet, scilicet quandoque voluntatcm parvam, quandoque parvam charita- tcmj minorem, imalidam, imperfectam. Vocabula nihil de re ipsa detrahunt. Certc charitatem parvam et im- perfectam in Petro de se prcesumente donum Dei constanter vocat, libro de Gratia et Libero Arhitrio, capite decimo septimo. Ut cmittam interim, quod omnis bona voluntas sancto Doctori non possit esse absque gratia : quod et ad oram codicis, ubi se tulit occasio, notare non prfietermisimus. Neque vero a^quiori de causa lis adversum nos movetur, quod universam divinae gratiae tiiconomiam oculis subjici libro de Correptione et Gratia admonuerimus. Primo id mutuati sumus ab clarissimo et eruditissimo Augustinianae doctrina; vindice et interprete (a), cujus verba et sensum reddidimus. Secundo, nuUo alio in opere majori cum luce explicuit Hipponensis Prsesul discrimina hominis stantis et innocentis, ct hominis lapsi et noxii. Tertio, causas perseverandi vel non perseverandi in utroque statu nusquam diligentius expressit. Denique prsedestinationis setemse circa electos inconcussam doctrinamadmirabili compendio pertexuit in dicto libro. Cur igitur vitio vel crimini dalur dici, hunc librum universam gratioi oeconomiam complecti? Ubi et obiter illad profitemur, Opusculi ejusdcm analyticam synopsim insciis Praepositis nostris publicatam : in quo tlagilantium illam quorumdam voluntati morem gerere se posse arbitratus est unus e nostris, cum tamen nec illi nec nobis consilium fuisset particulam istam universo operi prsemittere, a cujiis proposito alienam esse, et ad id quod agcbatur minime pertinentem non inviti agnoscimus. Neque enim commentarios aut analyticas sum- mas edere animus fuit in opera sancti Doctoris. Cffiterum de prsedictfle analyseos, quee cum auctoritate olim prodierat, utilitate, pretio, lide, ad nos dicere non attinet; cum harumce rerum prcesulum arbitrium esse de- beat, non privatorum, quales sumus. Post ea vero qwB diximus, morari quemquam non debet, sive quod libro de Correptione et Gratia, ad mar- ginem capitis secundi, gratiai efticaci nomen gratix Christi pnBci^ua quadam ratione tribuisse visi sumus : sive quod in iibro de Gratia Christi insinuaverimus eam esse definitionem gratiae Christi, quam illic affert S. Augu- stinus, sciiicet, Inspirationem luminosissimaB et ardentissimae charitatis : sive demum quod ad caput decimum tertium ejusdem libri notatum sit, Quod qui per gratiam didicit, agat omnino quidquid agendum didicit ; et, Qui per gratiam didicit^ venit; qui non venit, non didicit. Hsec enim et alia hujusmodi, quae gratise efticaci maxime conveniunt, dicta sunt absque detrimento alterius verse et interioris gratise, sed efTectu suo carentis, qualem post sanctom Augustinum schola Thomistarum propugnat. Hinc solius gratioe victricis et maximae inopiam aut sabstractionem signiiicare voluimus ad librum secundum de Peccatorum Meritis et Remissione, ubi cum san- ctus Doctor inquirit, cur victricem delectationem non omnibuSy vel non semper sanctis det Deus; breviori forte compendio sententiam in margine sic expressimus : Gratia cur non omnibus, vel non semper sanctis detur. Ubi addita vociila v/c^rix, offensionis ansam omnem ablatam cuperemus: licet Augustini sensu, eoque minime am- bigoo, nomen gratise simpliciter pro efficaci gratia sompserimus, cum et in sanctis et in peccatoribus cum sancto Antistite minores gratias, casque Thomistico sensu sufficientes, admittamus. Revera ejus generis gratias passim experiuntur etiam peccatores, maxime in sua ipsorum conversione : multo minus justis eas dcnegat Dcus ; quippe qui justos non deserit, nisi prius ab eis deseratur. Hoc enim dis- crimen Augustinus inter Deuni justiiicantem et medicum sanantem statuit, quod medicus homo cum sanaverit hominem, jam de coftero sustentandum elementis et alimentis corporalibus, ut eadem sanitas apto subsidio conva- lescat, Deo dimittit. At Deus postquam impium justificaverit, eum wm deserit si non deseratur^ ut pie semperju- steque vivatur, inquit sanctus Doctor in libro de Natura et Gratia, capite vigesimo sexto. Cum his itaque subsidiis justus perseveraret, si vellet : quod vero nolit, ejus culpa est, tametsi nunquam plene et efficaciter volet, nisi ampliori et fortiori grati«e adjutorio fulciatur. £x his facile intelligitur, sinceram in Deo esse omnes salvandi homines volontatem : quam voluntatem etsi aiiquando ad electos, aut ad genera singulorum restringere videatur Augustinus, ut Pelagianorum pravis quibus- dam in hoc capite seusibus occurrat : non tamen improbat alio quolibet sensu voluntatem istam explicari, dum tamen crederenon cogamur, inquit, aliquid omnipotentem Deum fieri voluisse, voluntate nimirum absoluta, factum- quenon esse (Ench. c. 103). Unde alio loco generalem quamdam Dei de omnium hominum salute voluntatem non obscure innuit, cum docet, Sic velle Deum omnes homines salvos fieri et in agnitionem veritatis venirey ut tamen non adimat eis libcrum arbitrium, quo bene vcl male utentes justissime judiceutur : quod cum fit^ infideles quidem contra voluntatcm Dei fadunty cvm ejus Evangelio non credunt; nec ideo tamen eam vincunt, verum se ipsos fran- dant magno et summo bonoy malisque pcBnalibus implicanty experturi in suppliciis potestatem ejuSy cujus in donis misericordiam contempserunt. {De Spir. et Litt., cap. 33). De prseceptorum possibilitate tot et tam aperta sunt sancti Augustini testimonia, ut ea huc afferre otiosum foerit : negat tamen ea possibilia esse ad mentem Pelagianorum, qui ea solis naturoe viribus, absque interioris (a) Eminentissimus cardinalis Norisius, Hidtoriae Pelagianse libro 1, pag. 143, editioois Patavin» aoDi 1673. 23 PR^FATIO GENERALIS. 54 gi*alifie auxUio, possibilia esse contendebaut. Hinc manifestum est cuivis sincero et mquo lectori, quo sensu di- xerimas in sectione septima Prsefationis ad tomum scptimum, Bedam in Commentariis super Cantica cantico- rum commonstrasse recouditum virus in locis Pelagianse ad Demetriadem epistol®, cum in aliis, tum in bis ejus verbis, quod Deus nec impossibile aliquid potuit imperarey qui justus est ; nec damnaturus est hominem pi'0 eo quod vitQre non potesty qui pius est. Quo in loco, cujas sensus jam aliund«3 satis exploratus crat, antidotam ad- hibere necessarium non duximus, ad praecavendum abusum illius eflati, quod sine dubio verum et catholicum est tum apud bcatum Augustinum, tum apud universos iidei catholicse cultores. Quin etiam in Appendice ejus- dem tomi integram Bedce locum retulimus, qui duplicem ejus effuti sensum diserte exprimit : quanqaam et veU lemus illum utrumque in prsefatione ipsa reprsesentatum, ut vel levissimam oifendiculi occasionem amo- veremus. Nos quoqne, ut Catholicos decet, liberum in homine etiam lapso arbitrium incunctanter agnoscimus, et hujus catholicffi veritatis assertorem Augustinum secuti, cum ipso et omnibus Catholicis sentimus, volanta- tem hominis sufficere sibi ad malum, non vero ad bonum absque gratia : cam e contrario Pelagiani asserc- rent, integram nec peccato primi hominis vitiatam libertatem aequa lance ferri sive ad bonum, sive ad ma- lum. Hinc cum sancto Antistite notare et rejicere libuit libertatis delinitiones a Juliano in gratioe prsejadicium addactas, quibus (equilibris ad bonum et malum facilitas statuitur. Ubi tamen ingenue profitemur, dc. libero arbitrio secundum se spectato forte parvam aut nullam inter Catbolicos et Pelagianos exortam esse quie* stionem. Non absimili cautione cum beato Antistite repudiavimus Jalianeaspeccati definitiones, qaoniam mala mente proferebantur, scilicet in damnum gratioe ad vitanda peccata necessaria^, et in incrementum liberi arbitiii. Julianus nempe peccatum aiebat, a quo abstinere liberum est, ea videlicet liberlate, cai nihil ex se desit ad vitandum peccatum. Quse tamen definitio si ab alio proferretur, qaam ab doloso hffiresiarcha, non esset de ipsa tantopere litigandum. Sed utcamque disputarit Hipponensis Antistes cum Juliano de libertatis et peccati defmitionibus, illud nobis omnino certum, indiiferentiam activam, sive libertatem, atvocant, contradictionis ad agendum vel non agendum, siveetiam ad merendum etdemerendum in homine lapso, constanter agnitam et probatam a sancto Antistite ; sive in bonum ex gratia victrici voluntas feratar, sive ad malam ex se ipsa et proprio defectu. Atque iitud fidei catho- licse dogma tum ante, tum post exortam Pelagii hfleresim ex sequo professas est clarus gratiae defensor : Et qui- dem de peccato agens, libro tertio de Libero Arbitrio, capite decimo octavo : Quxcumque ista causa est volun- taUs, inquit, scilicet malse, 5t non potest ei resistif sine peccato ei ceditur : si autem potest, non ei cedatur, et non peccabitur. An forte fallU incautum? Ergo caveat ne fallatur. An tanta fallacia est^ ut caveri omnino non possit ? Si ita estf nuUa peccata sunt. Quis enim peccat in eo quod nullo modo caveri potest ? Scimus quidem librum hunc a sancto Doctore scriptum fuisse ante ventilatam de ^ratia controversiam contra Pelagianos. Verum cum hic locus a Pelagio ipsi objectus fuisset, agnoscit verba sua, nec ea improbat, modo intelligatur posse caveri peccatum cum gratia Dei; uec prorsus eadem conditione censeantur quse ita peccata sunt, ut sint etiam poense peccati [De Nat. et Qrat.y n. 80). Hsec enim quanquam libere committantur, attamen non ea libertate qua cae- tera, quae ante omne peccatum committi potuerunt. Hac igitar adhibita cautione admittit S. Augustinus in ipso actu pcccati veram ad non peccandum potentiam, id est activam indifferentiam, qualem in bonis actibus ex gratia factis admisit. Non recessit ab ista doctrina sanctus Episcopus, sive primis, sive postremis contra Pelagianos operibus, quam cum Pelagio et Juliano decertans apertissime propugnat. Neque vero necesse est stiper ea re locorum indicem contexere, qui jam ab aliis est confectus. Id solnm observabimus, liberum nonnunquam latiori et ge- neraliori significatu ab Augustino usurpari pro voluntario etiam necessario : quo sensu amorem justitise in Deo, et innatum in homine beatitudinis generatim sumptse desiderium, liberum esse dixit, id est volunta- rium. Quapropter in libro de Natura et Gratia, allato Pelagii hoc dicto, Voluntatis arbitrio ac delibei^atione privariquidquid naturali necessitate constringiturj id non omnino probat S. Augustinus, dum subdit, Et hic non- nulla qu3BStio est. Quo loco significat nimis dilfu.se et indbtincte, imo etiam inconsiderate, locutum esse Pela- gium, atque in ejus dicto nonnibil adbuc superesse qusestionis, eo quod non id omne quod voluntatis arbitrio ac deliberaiione privatur, naturali necessitati obnoxium sit : quippe id absurdum, nec satis accurate aut pro- vide dictum esse, probat exemplo innati in nobis beatitudinis appetitus, et voluntatis justitise in Deo ; quod utrumque necessarium est, sic tamen ut suo quodam modo ad voluntatis arbitrium, saltem quoad hujus exer- cendi modum, pertinere posse videatur. Unde vorbis ipsius contt^xtus adhserentes, eo loco ad marginem ap- posuimus hoc summarium: Necessitas non pugnat cum arbitrio voluntatis. Durius quidem id aliquibus dictum Tideri posset, nisi ex ipso contextu satis inteliigeretur, iliic voluntatis arbitrium, si ad rem ipsam attendas, sumi pro ipsa Toluntate, sive pro voluntario. Quanquam et dici posset, cum hic Augustinus nolit tantum qua- Tis necessitate perimi in homine liberum arbitrium, contra quod volebat Pelagius ; cauiius fortasse futurum fuisse sunmiarium adjectione unius vocis, in hunc modam, Non quaevis necessitas pugnat cum arbitrio volunta-- tis. Revera enim necessitas infaliibilitatis non adversatar verse libertati, ut plerisque in locis S. Augustinus explicuit, qui etvocabulnm necessitatis non raro usarpavit pro vehementi quadam propensione ex natnrxvitio 25 ' PILEFATIO GENERALIS. M orla : quo scnsu in homine post lapsum non verctur agnoscore durain peccandi necessitatem ; sed quae sit genc- ralis duntaiat : quoniam in prassenti conditione omnia ct singula, etiam lcvia, peccata vitare homo nonpotest ob naturae intirmilatcm; vel quo} sit moralis tantum, et fere similis isti necessilati, quam aifert prava consuetudo crebris actibus progenita. Ea vero consuetudinc simplicem et absolutam inferri necessitatem non existimarunt S. Augustinus aut Julianus, quod ex utriusque disputationibus promptum foret ostendcre. Occasione autem loci superius adducti, non ab re fuerit observare, vulgatum Augustini ex libro do Corre- pUone et Gratia, capite undecimo, etfatum ad manuscriptos codices a nobis emendatum fuisse in hunc modum : Liberum arbitrium ad malum sufficit^ ad bonum autem parum est^ nisi adjuvetur ab omnipotenti Bono: ubi supe* riores etiam Lovaniensium editiones habent mAt7 est. Quod etsi Aagustinus habet in Epistola centcsima octoge- sima sexta, ad Paulinum^ numero trigesimo quarto, ubi ait, sine gratia ad non peccandum nihil voluntatis arbi- trium valere; priori tamen loco, qui ex libro de Correptione ct Gratia desnmitur, melius quadrat parum quam nihil : siquidero illic agitur de primo homine innocente, quem Deus noluit esso sine gralia, quam libero ejus permisit arbitrio ; quoniam liberum arbitrium, ait sanctus Doctor, ad malum sutficit, ad bonum autem parum est, nisi adjuvetur ab omnipotenti Bono. Certe ut dici possit de hominis lapsi libero arbitrio, quod ex se absque gratia nihil sit ad bonum opcrandum ; minus congrue dici posse yidctur de homine innocente, cujus liberum arbitrium, utpote sanum, ad bonum sine ullo obice ferri poterat. Uffic minutiora persecuti sumus, ut verborum controversias auferamus (De dono Persev. n. i \). Quanquam eorum, qui vetcrum Patrum opera recensere student, misera esset condilio, si in ipsas etiam notas eorum margina- les, ut contra nos in hac editione actum est, impune animadvertere, et singulas earum syllabas ad severam immitis censurse trutinam discutere quibusvis iniquis censoribus liceret. Quotus enim quisque est, qui in re tam lubrica et difQcili non aliquando vel leviter cespitet ; qui sententiam auctoris sempcr ad apicem asse- qnatur, aut perfecte reddat ; qui denique tam brevi verbonim compcndio pagellam quandoqne integram ad amnssim explicare possit? Verum quantumvis injusta futnrasit quorumdam in nos hominum censura, institutum nihilominus nostrum, Deo favente, constanter persequemur : et si quidcm nobis esse molesti pergent, illud nobis solatio erit, quod eadem sors olim contigerit veris Augustini discipulis, in primis Csesario Arelatensi episcopo, cujus lidcs ob pra^dicatam sanctissimi Viri doctrinam a quibusdam obtrectatoribus infamata est. Hinc coUecta Valentise synjdus episcoporum, quibus Coesarius fidem suam approbavit. Quia etiam Bonifa- cias Pontifex Romanus, calcata jurgantium malevola intentione^ prosecutionem sancti Csesarii apostolica auctori- tate firmavit^ ut Cyprianus Tolonensis antistes in ejus Vita tradit. Quanquam melius fortasse nobis de hominum eequitate sperandum sit. Forte enim, ut verbis Augustini uta- mur, si qui aliter senserint, quando secum ipsi paidulum sine certandi studio cogitaverintf quam sitabsurdum nec dignum disputatione quod dicunt^ continuo sententiam commutabunt. Quod si noluerint, non usque adeo de humanis $en$ibus desperandum est, ut metuamus ne hoc cuipiam persuadeant (De Peccatorum Mcritis lib. 1, n. 22). Quid jam nobis aliud rcstat post diuturni ac laboriosi operis optatum linem, quam ut tutelam ac prsesidium illustrissimorum Galli» antistitum demisso, sed alacri tamen, animo deposcamus? Scilicet cum admirabili divince Providentiae consilio factum sit, ut sanctissimi Ecclesise doctorb Augustini novae operum editioni snprema tum a nobis imponeretur manus, cum ad generalia Comitia ex omnibus Regnf partibus una convenirent ad fanum sancti Germani : nihil nobis opportunius, fortunatiusve contingere potuit, qaam ut eos appellaremus qualiscumque laboris nostri judices et arbitros, qui et dignitate sua constitui sunt a Deo pastores ad regendam Ecclesiam, et ad cathoUcse doctrinae sacrosanctum depositum vigili cura aposto- licaque auctoritate tutandum. Atque hoc prscipne nomine, Illnstrissimi Ecclesise Principes, Augustinum adducimus ad vos, qui totus quantus est, sub unius veluti tabellffi conspectu oculis vestris contemplandus objicitur. Neque vero conspe- ctum vestrum reformidarc potest veteris et avitse fidei propugnator acerrimus, qui causam Ecclesia: toties a se defensam, majorum quoque vestrorum prsesidiis toties suffultam haud ignorat, quam et a vobis, qui ipso- rum vestigiis lubenter insistitis, non dissimili animo atque studio sperat hodie propugnandam. Hinc in nobis oritur non dubia spes, vos nuper elaboratse Augustinianorum operum editioni propitios foro ; neque vestrum illius viri lucubrationibus defuturum patrocinium, quem specialem fidei patronum (S. Prosp. epist, ad. August. n. i) vos universi cum beato Prospero incunctanter agnoscitis. Nihil hic necesse est a nobis commemorari, quanta fuerit ohm Gallicanorum cum Romanis prsesulibns con sensio in sancti Viri commeudandis operibus. Exstant tum Sedis apostolicce Pontificum Innocentii, Coelestini et alionim ; tu Galiicanarum synodorum Arausicans, Valentinse et aliarum consignata litteris monumenta, quibus Hipponensis Antistes et inter optimos Ecclesise magistros annumeratur, et tanquam antiquae fidei cu- stos integerrimus ex oronium communi voce et sensu dcclaratur. Isthsc squissima veteris Ecclesiae judicia de sancti PrsesuUs doctrina et fide ut animos addidere nobis ad immensi laboris onus subeundum, ita effecere ut ea qua par erat roligione doctissimi Antistitis scripta at- tiDgeremus ; pia nimirum sedulitate religiosaque cautione opus esse rati, ut qua mente, quo consilio, qua fide primam profecta essent ez sanctissimi Doctoris ore et manu utilissima opera, rursum ederentur a nobis pari 27 BREVIS PRiEFATIO. 28 fide, animo atque proposito, in universalis Ecclesise decas, commoda, atqne prffisidium. Quis conatuum nostrorum in tam arduo incoepto fuerit successus, palam edicere cum vetat pudor, tum pene univcrsorum in Ecclesia ordinum, in primis vestrum omnium benignissima de illo judicia. His amplis- simum labori nostro prsemium, certe exspectatione nostra et merito nostro longe majus, non sine grali ac demissi animi tacita significatione experti sumus. Istis autem bonarum vestrarum voluntatum testificationibus freti atque confisi, querimonias obtrectantium nonnullorum facile insuper habuimus. Id enim nobis certo persuasum fuit, navatam a nostris iu Augustino illustrando opcram calculis universorum comprobandam, cum iis placuerit, penes quos istarum rerum et judi- cium et arbitrium esse universi confitcntur. Neque vero exspectatio ista nos fefcUit. Novum ecce et ingens operi nostro praesidium accedit ex nupera per aposlolicam Sedem damnatione libellorum quibus invidia gravare nos moliebantur baud 8eq\ii laborum ac fidei nostroe a?stimatores. Palmarium adversus istos defensionis nostrae incremcntum afferet augustissimi Co^- tus vestri auctoritas et suffragium : atque banc communis vestra; sententise atqne judicii significationem eo impensius liberiusque deposcimus, qtio totum hoc vigiliarum nostrarum opus sub Ludovici Magni auspiciis, regioque insignitum nomine publicam in lucem emisimus. Quod si religiosissimi Principis in recognoscendo isto munere benignitati et bumanitati addideritis commen- dationis vestrse pondus, erit omui pra^sidii genere vallatum opus, quod nec ulla delebit celas, nuila lacessere in posterum audebit manns atquc protervia : pro quo insigni favore atque benefacto, Clarissimi sanctn? Reli- gionis Antistites, et vobis singulis , et universo Sacrosancto Ordini vestro acturi atque habituri sumus immortales gratias. IN APPENDICES AUGUSTINIANAS ET ALIA HOG IN VOLUMINE CONTENTA BREVIS PRyEFATIO Quandoquidem seorsum et in angulum rejecta sunt spuria illa Opuscula, quse variis temporibns S. Augu- stino supposita fuere ; eumdem quoque modum et ordinem hoc loco tenere visum est, adeoque peculiarem ejnsmodi scriptis Prcefationem assignare a generali sejunctam, quse operse in hac etiam parte a nobis impenso^ rationem contineat : tum ut ne quis ea a nobis negiecta fuisse forte suspicetur ; lum ut lector ad eorum lectio- nem informetur, moneaturque de aliis rebus, quo» in hoc postremo volumine continentur. Ut ad rcm veniamus, singulae singulis Augustini tomis subjiclnntur Appendices, cas complectentes scri- ptinnculas, quas vel stili qua?dam imitatio, vel argumenti afflnitas, vel casus, vel temporum ignorantia, vel denique fraus auctorum bibliopolarnmve Augustino affinxit. Ex stili nonnulla imitatione factum putamus, ut Caesarii Arelatensis episcopi plurimi sermones Augustinianis accenserentur. Quod vero Pelagiiad Demetriadem epistola, et Fastidii ad Fatalem viduam de Vidua christiana liber sancto Doclori adscriptus sit, haud scio an argumenti affinitate, an dolo contigerit auctorum, qni vel ut scriptioni su» auctoritatem pretiumve acccrse* rent, vel quod nomini diffiderent suo, tanti nominis tituinm supposuerint. Non aliud certe in causa fuit, cur editores et bibliopolee subdititiis illis scriptis idem nomen prffifixerint, nimirum ut majoris pretii haberentur, et carius venirent spnrise illse merces. Atfatendum est casu vel temeritate amanuensium et editorum plernm- qne factum fuissc , ut hoc specioso titulo ejusmodi adulterina opnscula honcstarentur. Nam ssepius contigit , ut cum librarii aliquos Augustini libros exscripsissent , nec cis ex sancto Doctore suppeteret unde fiequum volumcn conficerent ; ex quovis anonymo opere, quod fortuito essct ad manum, supplerent quod justo volumini deesset. Idqae subinde ansam prffibnit tum exscriptoribus, tum incautis editoribns, ut posteriora bcec opera cidem auctori adscriberent, cujus nomen priora praeferebant. Quse res eo usque prn- gressa est, ut nullum fere sflecnlom sit, ex quo adulterince ejnsmodi aliquse scriptiones genuinis Augustini operibus non accesserint. Hinc natum est triplex incommodum : unum quod genuinorum ejus operum dignitas et lectionis gratia ex hac farragine nonnihil miaueretur; alternm, quod inde traditionis vcritas quodammodo etiam obscuraretur, dnm posteriorum temporum scripta ad superiorem setatem pertinere putantur; tertium denique, quodsup- positi illi fetus incautos lectorcs inducant ad sectandas sinistras opiniones, qnas splendido Augustini nomine obtectas deprchenderint. Quapropter ut his incommodis occurreretur, ejusmodi spurias scriptiones a genninis et sinceris Augustini Operibns segregare, et in angulum quemdam rejicere plurimum iutererat. Hoc negotium ab eruditis nonnnilis primnm inchoatum, a Lovaniensibus deinde, tum a Joanne Veflino et a Bemardo Vindingo, Angustinianis, multnm promotnm, et magna ex parte confectum, necdnm tamen penitns 5» BREMS PRiGFATIO. 30 absolutam, operam etiam nunc aliquam ezigere videbatur. Nihil vero a nobis prsetermissum, at ei fieret satis . Ejus rei causa veleres manuscriptos codices, in quibas sua cuique auctori adscribuntur, quani plurimos adhi- buimus : viros doclos, qui ex familiari sancli Doctoris lectione et frequenti iisu stilum ejas ac genium persen- tire assuefacti sunt, consuluimus; nosque ipsi cum indubitatis Augustini Operibus ea qufle dubia et non ita certa erant, diligenter contulimus; et stilo, sententiis, doctrina, Scripturarum citationibus et explicandi ratione invicem comparatis, rem co a nobis perductam existimamus, ut nullum, aut fere nullum inter genuina Augustini opera rejiciendum supcrsit, quod non rejectum sit; nullum, aut fere nullum rejectum, quod non spquis censoribus rcjicicndum videatur. Verum quia notha hsec opera discernere haud sufticiebat, nisi etiam veri eorum auctores indicarentur ; id quoque, quantum nobis licuit, pnestare conati sumus, rati nullius fere pcnsi a lectoribus haberi ea scripta, quorum scriptorcs ignorantur. Ncque certe nos operae nostroD poenituit. Datum quippe est detegere bene multos, qaoram seriem inferiu« exhibitari sumus. In aliis haud paucioribus auctorum superiorum fragmenta observa- vimos, qu«e vel asteriscis, vel etiam uncinulis distinximus, notatis locis, cx quibus h?ec translata et accepta erant. Unde fit ut facili negotio deprehendatur tempus quo unaquaique hoic opera conscripta sint. Hinc tradi- tionis ecclesiastico*. curiosus indagato;' perspiciet, so^culo duodecimo superiores non esse, nedum ad Augustini tempus revocandos, libros de Spiritu et Anima, de Diligendo Deo, Manuale, ubi in eis adverterit fragmenta ex Aoselmo, Bernardo, et Hugone Victorino. Cteterum nc ejusmodi spuriis opusculis Augustini doctrina quodammodo contaminaretur, si res de quibus in eis agitur, in eumdem indicem permixtim conjiceremus; pecaliarem Appendicibus indicem generalcm rejecimus in ultimum huncce tomum, de quo in prsesens agen- dom est. In postremo hocce tomo post hanc Prccfationem sequitur Vita sancti Angustini, ex ipsius scriptis a nobis concinnata : qoa in re magno nobis usui fuere commentarii pice memorise Sebastiani Le Nain Tillemontii, qui nobiscom 9uos in banc Vitam commentarios liberaiiter communicavit, nullo alio animo, qnam ut Ecclesias Dei consuleret, cui universos labores suos, maximos sane et utilissimos, unice consecravit, ab inani van^ nominis gloriola snpra communem modum alienus. Hsec Vita erit instsg^ Augustinianorum, imo ecclesiasti- corum ejus temporis, Annalium quorum sanctissimus Doctorpars magna fuit; singulisque annis ad marginem adnotatis, sua facta, quantum veterum rerum longinquitas patitur, assignabuntur. Aliam breviorem vitam a Possidio compositam habes in fine tomi decimi. Prolixiori illi Vitce succedent trcs indices Operum S. Augustini. In primo exhibetar series et ordo cujusque tomi Operum, cum Lovaniensi, cui Erasmianus fere concordat, comparatus : in secundo, ordo antiquus cnm noYO coliatus : in tertio denique, singula Opuscula ordine alphabetico referuntur. Horum Indicum auxilioqoi antiquis editionibus assuefacti snnt, facili negotio unumquodque Opusculum reperturi sunt (a). Triplicem himc Indicem excipiet Index universalis, et quidem copiosissimus omnium rerum, quae in decem Augustini Operum tomis continentur; tum Index itidem generalis omnium Scripturai sacra; locorum, qu(e in illis operibus sparsim explicantur. In prioriillo Indice concinnando non tantum singulorumtomorumlndices a nobis consulti sunt, sed nova insuper diligentia adhibita ad supplcnda ea, quse forte in peculiaribns illis Indicibos desiderabantur. Diu anceps fuit animus, quamnam methodum in adomando hoc generali Indice sequeremor. Principio venerat in mentem, quanidam Augustinianse doctrinae Summam, sive quoddam Theolo- gicum corpus ad mentem sancti Doctoris ex selectis fosioribusque ejus sententiis contexere secundum metho- dam saocti Thomae vel Magistri sententiarum. Verum consultius deinum visum est generalem rerum Indicem ordine alphabetico de more adornare, ex quo haud operosum fperit prsedictam conficere Summam, quae alias si e re publica esse videbitur, fieri p^^tTiH^, et'?8(*rs:ni ia lucem*cwritu. Extremum denique locam tenebit Index alius generalis omnium spuriorum Opusculorum, quae m Appendi- cibus caique tomo subjunctis cont^nep^t^jr. J!ic Index.cmiino nectessiritfs visus est ad levandum lectorum la- borem, qoi Augustini scriptis 'ectitandis^iJ^s/jetl, \i\ &c ne v:x*q^iHehrf alienis ejusmodi scriptiunculis, quas inter multse quisquilia". sunt, tempus et btiumterere sustinerent. Tametsi non paucain his reperiuntur scripta veterum quorumdam insignium auctorum, lectorum studio haudquaquamindigna : qualiasunt JoannisChryso- stomi, Ambrosii, Maximi Taurinensis, Fulgentii Ruspensis, et aliorum ejusmodi opuscula, uti et sermones Caesarii episcopi Arelatensis; sed quse vel solo auctorum nomine lectorem alliciant.Horum omnium auctorum et aliorum, quantumvis ignobilium vel ignotorum, Indicem generalem, ab Augustiniano sejunctum, conficere quoddam operae pretium duximus : ut hoc compendio, absque magno dispendio temporis, Icctores dispicere possint, quidquid in illis opusculis lectu aut scitu dignum reperiatur. In tanta vero, tamque varia diversorum aoctorum et opusculorum congerie fieri non potuit, quin diversse subinde pugnantesque de una eademque re occurrant sententise, imo etiam erroreset cxoticffi opiniones. Quod qui in malam rapiat partem, nse ille contra rectse rationis leges pugnaverit. Paulo minus ab oequitate aberraverit, qui nos marginalium no^arum fecerit approbatores aut fidejussores. In his enim nostri tantum muneris est, non nostra, sed aliena indicare etproferre; neque contextum ad amussim reprffisentare, sed notas quasdam et signa extra lineas ponere, (a)Tran8lata hac otraque Bened. prsefatione, tres tamen indices, de quibus agitur, in ultimo tomo videre est. M. 31 32 qas lectorem properaDtem, et cui per otium integra illa Opuscula perlegere non vacet, admoneant argnmenta de quo agitnr, invitentque ad ea penilius discutienda quoi e re sua esse intellexcrit. His absoiutis, tria duntaiat a nobis insuper desiderari posse videntur; nempe indicatio variarum sancti Aogustini editionum, quae ab inveuta arte Xypographica factae sunt : deinde commemoratio virorum omnis ordinis clarissimorum, quinobis veterum codicum suppetias contulerunt ad hanceditionem adornandam : dc- nique collectio testimoniorum ox ^'ctustis saltem auctoribus, qui sanctissimum Doctorem ejusque scripta elogiis exornarunt. Ad primum quod attinet, res propcmodum inUnita esset omnes commemorare Augustinianorum Operum, siveomnium, sive singulorum, editiones. Post libros deCivitate Dei, qui novo; typographicse artis primosferc honores lucemque meruerunt, alia sanctissimi Doctoris Opera subinde vulgavit Joannes Amorbachius, caque omnia in unum tandemcorpus redigere coepit auno 1504-, quod undecim in partes distinctum intra biennium absolvit : dum interim Jodocus Badius Ascensius quo^dam sancti Doctoris Opuscula variis annis tum Parisiis, Inm Lugduni, typis imprimi curavit. Majorem collcctionem decem tomis, anno 1529, Basileffi in lucem cmisit Desiderius Erasmus: cujus editionem multffi aliae variis in locis subsecutse sunt usque ad annum 1577, quo Doctorcs Lovanienses auctiorem et longe accuratiorem Antwerpia; publici juris fecerunt. Jam vero qooties hsec Lovaniensis editio recusa sit, si quis percensere vellet, res abiret in longum, nec forto tanti esset. Quis porro singulorum Opusculorum singulas editiones enumeret?In his Joannes Ulimmerius novum volumen, cui titulum inscripsit de Diversis, constans Scrmonibos centum triginta duobus, partim antea ineditis, partim ab ipso casligatis, anno 1564, cum Yita Augustini a Possidio scripta et ejus Operum Indiculo in vulgus cmisit. Alios sermones nostro tempore e tenebris eruerunt Jacobus Sirmondus, et Hieronymus Vignerius, quorum posterior Opus imperfectum conlra Julianum primus vulgavit. Has in primis suppetias habuimus ad nostram editionem conficiendam : quibus accessere infmiii propemo- dum veteres codices, e plurimis deprompti bibliothecis, quas commemoravimus suis locis, ubi singulornm Operum collationes ad veteres codices factas notavimus. Singulorum virorum nomina, qui ejusmodi subsidia nobis contulerunt, recensere cuperemus : verum ab hac enumeratione hoc loco abstinere visum est, ne quem aot illaudatum prseteriremus, aut suo non commemoramus ordine, aut debito denique elogio fraudaromus. Omnibus et singulis gratiam habebunt, ut speramus, lectores benevoli, com eorum bibliothecas suis locis commemoratas viderint. At sine ingrati animi vitio silcre non possumus, quantam habeamus gratiam tum eminentissimo Ecclesise principi Antonio Ludovico de Noailles archiepiscopo Parisiensi, quem sanctissimus Pontifex Innocentius XII ob pietatcm et doctrinam sibi notam et probatam, sacra purpura, dum hsec absolveremus, gratanti animo, oniversis applaudentibus decoravit; tum illustrissimo Garolo Mauritio le Tellier archiepiscopo duci Remeosi : qui ambo, pro eximio suo in Augustinum studio, novam hanc editionem suo patrocinio dignati sunt, suaqpie auctoritate roboraront : quibus illustrissimus Meldarum antistes, Jacobus Benignus Bossoet, non minus pro- penso in sanctum Doctorem animo ultro accessit. Postrcmo veterum de Augustino testimonia congerere haud bperai pretiom fuerit : cum illustriora ejus elogia cuivis erudito lectori aliunde obvia sint ; nec alia necessaria videantur ad tantom virum commen- dandom, quem in exponendis iidei dogmatibus, et morali doctrina christiana explicanda, Doctorem maxi- mum, integerrimum, et puriori Ghristi doctrinse maxime inhaerentem universa agnoscit Ecclesia. "" •• • ••••. VITA POSSTDil. --"*•**• !!•*•••• •••••••...• ••.. •r :: :••• • •• •• : ••.•••• .:••: * \ * \ * • • ^ * • •.* : • •• • *-" •• *.• . ^ '^. •• • •••••• ..■^^^ • •••• • »•• Possidius, urbis Galamensis in Numidia episcopus electus anno 397, discipulus fuit D. Angustini, quocimi quadraginta prope annis, ut ipse narrat, vixit familiariter. Magistri sui cxtrcmum excepit spiritum, Vitamque scripsit quam infra referimus, non stili quidem splendore, sed suavi quadam simplicitate necnon factorum ve- ritate pretiosam. Gui Indiculumadjunxit librorum,tractatuum etepistoIarum.D. Augustini(l).rntervariasqum prodierunt hujus Vit«eeditiones, primomlocum facile tenent, propter annotationum excellentiam, duo quas vul- gavere PP. Benedictini incoUectioneoperum sancti doctoris, et seorsim Joannes SalinasNeapoIitanus, regularis canonicus Lateranensis. Hsecce posterior editio Romse data est anno 4731. Utramqne consuluimus. M. (1) Indiculns de quo agitur, in tomo uUimo opi^ortuue veniet. 33 VITA S. AUGUSTINl EPISCOPI AUCTORE POSSIDIO. 34 VITA SANGTI AURELII AUGUSTINI, HIPPONENSIS EPISCOPI, AUCTORE POSSIDIO CALAMENSI EPISCOPO. Vctriis lectumibus quas PP. Maunni ium e sex codicibus, scilicet duobus Floriacensibus, Germanensi^ Veda^ stinOj Fossatensi et Cisterciensiy tum cx editionibus antiquis eruere, complures alias adjectmus depromptas ex Joanne SalinaSf de quo supra in Vtta Possidii, Eruditu^ ille tir, cui nonnuUae debentur ejusdem generis lucubra- tUmes et wnprimis Commonitorii Lirinensis exquisitissima editio, ut bene noverunt nostri Theologicc Cursus Coin- fileii lectores, Vitam D. Augustini auctore Possidio Romx vulgavit, anno 1731. Hi sunt fontes nnde variantes sibi pi'oprias hausit : Duo codices in Bibliotheca Suecorum Reginde inscripti numeris 5ii et 1025, tresque atii co- dices Bibliothecw Vaticanae, 1188, i 190 eM 191 numerati, M. PUJlCIPUARUM ABBREVIATIONUM EXPLICATIO. Cd. Codex. Cdd. Codices. Ms. Manuecriptus. Ms8. Manuscripli. Edd. EdiU Valic. Vaticanus code.\. M. PRiEFATlO. lnspiraote renim omQium factore et gubernatore Deo, mei memor propositi, quo per gratiam Sal- vatoris omnipotetiti ac divinse per iidem Trinitati ser- vire decrevi, et antea in vita laicorum, et nnnc in oflicio episcoporum, studens ex quaiicumque accepto ingenio et sermone aediiicationi ' prodesse sanctae ac vcrse Christi Domini catholicse Ecclesise, de \iisL et moribus proBdestioati, et suo tempore prsesen- tati ' sacerdolis optimi Augustini, quse in eodem vi- di, ab eoque audivi, minime reticere debeo. Id enim etiam ante nos factitatuni fuisse a rcligiosissimis san- ctae matris Ecclesise catholicse viris legimus et com- perimus, qui divino afQati Spiritu, sermoue proprio atqoe stilo, et auribns et oculis scire volentium, di- cendo et scribendo similia studiosorum notitioe intu- lerunt quales qnantique viri ex communi Dominigra- tia ^ in rebus humanis, et vivere, et usque in iinem obitns perseverare meruerunt. Idcircoipsequoquedis- peosatorum omnium minimus, iide non iicta, qua Do- mino dominantium omnibusque bonis servicndum et placendum est iidelibus, de prsedicti venerabilis viri et ezortu, et procursu, et debito iine ^, qu(B per eum didici, et expertus sum, quam plurimis annis ejus in- haerens cbaritati, ut Dominus donaverit, A^plicandum suscepi. Verum summam quseso majestatem, quo mu- * Vetered Cdd. Germanensis, Fossatensis et Cistercien- iii habeot a:di/irationi8. < Salioas, ex Cd. Reginse Sneconim.prirelecli. M. s Vedastlnus Cd. et unus ex duobus Floriacensibus Mss. : Per communis Domitii gratiam. — Salinas ex Cd. Regiuse: Ex eommuni Domtnica gratia. M. ^ Uiimmeriana editio, et viUe fine, corrupte. Alludit hic Pos«idiu9 ad Angustini verba, de CiTitateDei, 1. 11, cap. 1. nus hujusmodi a me arreptum itageram etperagam, ut nec Patris luminum offendam veritatem, nec bono- rum Ecclesiae iiliorum ulla ex parte fraudare videar charitatem. Nec attingam ea omnia insinnare, quse idem beatissimus Augustinus in suis Confessionum libris de semetipso, qualis ante perceptam gratiam fuerit, qualisque jam sumpta viveret, designavit. Hoc enim facere voluit, ut ait Apostolus, ne de se quisquam hominum supra quam se esset noverat, aut de se au- ditum fuisset, crederet vel putaret (II Cor, xii, C,) huniilitatis sanctie more utens, et jam nullum fal- lens *, sed laudem non suani, sed sui Domini, de propria liberatione ac munere quaerens, ex iis videli- cet quoe jam perceperat ; et fraternas preccs poscens, de iis quseaccipere cupiebat. Sacramentum igiturre(/ts, ut angelica auctoritate prolatum est, bonum est abscon- dere : opera autem Domini revelare et confiteri, honori- ficum est fTobix xii, 7). CAPUT PRIMUM. — Augustini ortus, conversio et baptismus. Ambrosii doctrina revocatur ab errore Ma- nichseorum. Baptizatur ab eodem. Ex provincia ergo Africana *, civitate Taga- 1 Tres Mss. : Ifamilifatis sancLn more uiique nihilo fnl- Uns. — Saliuas ex Cd. Regiate : HumUifatis sanrlic memO' ria utens, utquenihil faltens. Alter Cd. ReginiB : Utique nihil faUens. M. 2 Saliaas : Libentius legcrem : Ex provinciaergo A/ricx, ut manuscripti tres codices Vaticani rerunt; prsesertimquia cuui ahsolute Africana provincia noiuinatur, proconsularis intelligitur, ut in coucilio Carthagineosi, de iteratione ba- 2118^^, sub Cypriano habito. « Cumin unum, inquit, Car- lagini convenissent episcopl pluriuii ex provincia Africa » (seu Africana, ad designandam proconsularem), « Numidia, Mauritania. » Unde, cum Augnstinus non sit in procontulari 35 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 36 stensi, de numero curialium parentibus honestis et diristianis progenitus erat; alitusque ac nutritus eorum cura, et diligentia impensisque, secularibus lit- teris eruditus apprinie, omnibus videlicet discipliuis imbutus, quas liberales vocant *. Nam et grammati- cam prius in sua civitatc, et rhetoricam in Africsp ca- pite Carthagine postea docuit. Consequenti etiam tem- pore trans mare in urbe Roma, et apud Mediolanum, ubi tunc imperatoris Yalentiniaui minoris comitatus fuerat constitutus. In qua urbe tunc episcopatum ad- ministrabat acceptissimus Deo, et inoptimis viris prs- clarissimus sacerdos Ambrosius. Hujus interea verbi Dei proedicatoris frequentissimis in ecclesia disputa- tionibus astans in populu, intendebatsuspensus atque afQxus. Vcrnm aliquando Manichaeorum apud Cartha- ginem adolescens fuerat errore seductus : et ideo cxte- ris suspensior aderat, ne quid vel pro ipsa, vel contra ipsam hasrcsim diceretur. Etprsevcnit* Dei iiberato- ris clementia sui sacerdotis cor pertractantis, ut con- tra illum errorem incidentes legis solverentur qusstio- nes : atquc ita edoctus, sensim atque panlatim haere- sis iila miseratione divina ejus ex animo pulsa est ; prolinusque ipse in iide catholica conilrmatus, profi- cicndi in religione eidem amoris ardor innatus est, quo propinquautibus diebus sauctis Paschae salutis aquam percipcret. Et factum est divinaprccstante opi- tulatione, ut per illum taleni ac tantum antistileni Ambrosium, et doctrinam salutarem Ecclesiffi catho- lica;, et divina perciperet Sacramenta ^. CAPUT II. — Relictis omnibtts suscipit propositum serviendi Deo^ jam annis major triginta, Moxque ex intimis cordis mcduliis spem omnem quam habebat in ssculo, dereiiquit ; jam non uxo- rem, non iilios carnis, non divitias, non honorcs sseculi quserens; sed Deo ^cum suisservire slatuit, et in illo, et ex illo pusiilo grege esse studens, quem Dominus allo- quitur, dicens : Nolite timer€f pusillus grex, quoniam oomplacuit Patri vestro dare vobis regnum, Vaidite qux possidetis, et date eleemosynam : facite vobis sacculos non veterascentes, Vmaurum non deficientcm in ccclis (Luc. xii, 32), et coetera. £t illud quod dicit iterum provincia ortus, sed ia Numidia, cujus opulentum ac Dobile crat oppidum Tagaete, propterea rectius diceretiu* cx pro- vincia Afriae natus : acceplu uimirum Africa, ut olim a Pooi- ponioMela, Ptolomfeo, anti(|uitu8que ex ecclesiastico more, m tres dividebatur parte3,Diminim in Mauritaniam, Numi- diam ac Africam stricte sumptam, quse erat procousularis provincia. At Isidori Hispaleusis reverentia prohihuit uc iu textum immitteremus coDJecturam nostram, quia i[>3e iu libro de Scriptoribus eccle8iasticis,cap. 8, vocat Possidium Af^icanee provinciasepiscopum, licet in Numidia urbs Cala- mensis sita esset. M. ' Salinas, ex Cdd. duobus Vatic. : AUtusque ataue nuirifus eorum cura e( diltgentia, impensiussxcularitmsutleris eru- ditus, apjorime omnibus disciplinAs imbutus^ ^uasliberales vocant. iSam etsi parentes eum impensis quibus poterant juverint, ex ipso tamen S. Doctore, libro 2 contra Academi- 008, n. 3, constat sumptibus Romaniani, insua urbe prima- tiSj profecisse in Utteris; hisque verbis gratum teslatur ammum : Sic MsB. Editi vero : Quam plurimos civcs el peregrh nos infeceral. 2 Salinas exCdd. Valic, vel. Adoptavil tamen vocem e/, cujus rei dat rationem sequentem : « Nihil in textu immu- tavimus, Parisiensem secuti edilionemf quamvid non ab- tturde legi possit, ut hi duo codices ferunt, faveute loco paulo ante. « M. ... 3 Editi : Adeunt Augusfinum presbtjterum. AhGsi Augui- tinum a Mss. ♦ Cdd. Mss. : Et apertis notarii tabulis. 5 Salinas : Sed responsione de/icims ulUma, collaturum se, etc. Hanc subjicit notationem : Ila legunt Mss. quatuor Cdd., et quidem recte. Aliae vero editionea : Hed respon- sione defiiens, ultimo coltaturum se, etc. Godex onns : Vitime cotlaturum m, etc. M. 39 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 4U blice, in donio et in ecclesia, salutis verbum cum omni iiducia adversus Africanas haircses, maxime- que contra Donatistas, Manichceos et Paganos ^, li- bris confectis, et repentinis * sermonibus, inefTabi- liter admirantibus Christiauis et collsetantibus *, et hoc ipsum ubi poterant nou tacentibus, sed dilTa- mantibus. Sicque, adjuvante Domino *, lcvare in Africa Ecclesia catholica exorsa est caput ^, quse multo tempore illic • convalescentibus haereticis, proe- cipueque rebaptizante Donati parte majorem multi- tudinem Afrorum, seducta et oppressa jacebat ^. Et hos ejus libros sive tractatus mirabili Dei gratia pro- cedentes ac protlueutes, instructos rationis copia, atque auctoritate sanctarum Scripturarum, ipsi quo- que hffiretici concurrentcs cum Catholicis ingenti ardore audiebant : et quisqnis, ut voluit, et potuit, notarius adhibens, ctiam ea quse dicebantur excepta descripsit. Et inde jam per totum Africa; corpus prce- clara doctrina odorque suavissimus Christi diffusus et manifestatus est, congandente quoque, eo com- perto, Ecclesia Dei transmarina. Quoniam sicut dum patitur unum membrum, compatiuntur omnia mem- bra; ita etiam cum gloriticatur unum membrum, cougaudent omnia membra ' (I Cor. xii, 26). CAPUT Yin. — Designatur episcopus, vivo ValeriOf et a Mcgalio primate ordiiiatur. llle vero beatus senex Valerius cffitcris ex hoc amplins exsultans, et Deo gratias agens de concesso sibi speciali beneiicio, metuere ccppit, ut est hu- manus animns, ne ab alia Ecclesia sacerdote pri- vata, ad episcopatum qusereretur, et sibi aufcrre- tur : nam et id provenisset, nisi et hoc idem epi- scopus cognito, ad locum secretum eum transire cu- rasset*, atque occultatum a quserentibus minime in- veniri fecisset. Unde amplius formidans idem venera- bilis sencx, et sciens se corpore et (etatc iniirmissi- mnm, egit sccretis litteris apud primatem episcoporurn Carthaginensem *® , allegans imbeciilitatem corporis 8ui aetatisque gravitatem, et obsecrans ut Hipponensi Ecclesiffi ordinaretur episcopus, quo suo! cathednc non tam succederet, scd consacerdos accederct Au- gustinus. Et quee optavit ct rogavit satagens, re- . scripto impetravit. Et postea pctito ad visitandum ct adveniente ^* ad Ecclesiam Hipponensem tunc pri- 1 Editi, el Pelagianos; reluctantibus maDuscriptis, et me- rito quidem ; Augustiuo enim presbytero nondum orti eraut Pelagiani. s Editi, et repefitis, At Mss : Et repentinis ; id est, ex- lemporaneis. 3 In Mss., collaudaniibus. ^ Codices Mss., dijfamantibus. Atque Dei dono, levare^ etc. B Salinas, ex Cod. Reg. 541 : Sicqut domo Dei pax in Afiicana Ecclesia orta esi, apud quam mutto tempore^ etc. M. s Codices Mss., illis. 7 Salinas, ex Cd. Vatic. 1188 : Et oppressatacebat. M. > Id editis additur : Per idrm (empus coram episcopis hoc illijubenfibus, qui plenarium fotius Afrtcx concilium Hip- pone agebant, d^ fide et symbolo pretJbyfer adhuc Augusti- nus disputavit. Verba ex libro primo Retractationum, cap. 17, teniere huc transiata; nam absunt omuino a manu- 8criptia. * SaliDas, exuno codice : Eum transmittere curasset. M. 10 Duo manuscripti : Apud primalem episcopum Car- ikaginen$em. " 8ic Mm. Editi vero : Postquam peHtionim ad wisUan- dum advefUews. mate Numidite Megaiio Calamensi episcopo, et Vale- rius autistes episcopis qui forte tunc aderant, et cle- ricis omnibus Hipponensibus, et universae plebi in- opinatam cunctis suam insinuat tunc voluntatem : omnibusque audientibus gratulantibus, atque id iieri perficique ingenti de.siderio clamantibus, episcopatum susclpere contra morem Ecclesise suo vivente episcopo presbyter recusabat '. Dumque illi iieri solere, ab omnibus suaderetur, atque id ignaro transmarinis ct Africanis Ecclcsiffi excmplis probaretur, compulsos atque coactus succubuit, et episcopatus curam * et majoris loci ordinationem suscepit. Quod in se postea fieri non debuisse, ut vivo suo episcopo ordinaretur, et dixit, et scripsit (Epist. 213, n. 4), propter conci- lii universalis vetitum (a), quod jam ordinatus didi- cit : nec quod sibi factum esse dolnit, aliis iieri voluit. Unde etiam sategit (6), ut conciliis coustitueretur episcoporum, ab ordinatoribus deberi ordinandis vel ordinatis omnium statuia sacerdotum in notitiam esse deferenda. CAPUT IX. — Pugnat cum Donatistis. Atque ita factum est, ut episcopus multo instau- tius ac ferventius, majore auctoritate, non adhuc in ima tautum regione, sed ubicumque rogatus ve- nisset, vcrbum salutis aiternfle alacriter ac gnaviter pullulante ' atque crescenie Domini Ecclesia prsedi- caret, paratus semper poscentibus reddere rationem de iidc et spe, quse in Deum est. Et ejus dicta atque excepta, maxime Donatistoe in eadem Hipponensi * vel vicina manentes civitate, ad suos episcopos defe- rebant. Quae cum audissent, et contra forte aliquid diccrent, aut a suis refellebantur, aut eademresponsa ad sanctum Augustinum deferebantur, eisque com- pertis, patienter ac leniter, et, ut scriptum est, cum timore et iremore salutem omnium ' operabatur (PliHipp. II, 12) : ostendens, quam nihil illi refeN lere voluerint ac valuerint, quamque verum manife- stumque sit quod Ecclesise Dei iides tenet ac docet. Et hoec diebus ac noctibus ab eodem jugiter ageban- tur. Nam et epistolas privatas ad quosque ejusdem erroris episcopos, et eminentes scilicet laicos dedit ^, ratione reddita admonens atque exhortans, ut vel ab illa se pravitate corrigerent, vel certe ad disputationem venirent. At illi causse difiidentia'' ne quidem unquam 1 Salinas, ex Cd. Reg. 541 : Rettgiosus presbyler recu- sabat. M. « Veteres codices prsetereunt, et episcopafus curam. 3 Edd.. ac suaviter putlulante. — Ita etiam Cd. uuus apud Salinas; aiter omittit, gnaviter puttulonte. M. ^ Salinas, ex uno Cd. : //i eadem Hipponensi Ecctesia^ vely etc. M. 5 Unus Fioriacensis Cd., hominum. — Idem unus e Va- tic. apud Saliuas. M. 6 Saliuas, ex quatuor Mss. : Nam et eftislolas privatas ad quosque ejusdem erroris epUcopos eminefUes &cUice( et taicas dedii. M. ? Hic seciuimur Joannem Salinas qui, relata lectione edi- tloDis Parisieusis, scilicet : A( tlli causadiffid^ntur, addit : Veriortamen nostra apparet lectio, cum paulo post snbdat Possidius, juxta Parisieusem editioueni : Et ut eorum caus Salinas, ax ono Cd., fremebal. M. 13 Salinas, ex duobus Cdd. : Servl autem iui,uidiciMm estt etc. M. {Detio:.) 43 VITA S. AlGUSTINi EPISCOPI, U dictum est, cum his qui oderant pacem, eraat paci- fici ; et cum loquerentur, debellabaDtur gratis ab eis {P$(U. cxix, 7). CAPUT Xlf . — Augustinus paratas sibi insidias ert-ore ductoris devitat, Multa auraria hxreticis indicta. Aliquoties vero eti.im vias armati iidem Circum- celliones contra famulum Dei Augustinum obsede- runt, dum forte iret rogatus ad visitandas, . ia- struendas et exhortandas catholicas plebes; quod ip&e frequentissime faciebat. Et aliquando contigit, ut ilii succenturiali hactenus perderent captioaem : evenit enim Dei quidem providentia, sed ducatoris * homi- nis errore, ut per aliam viam cum suis comitibus ', sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc quem postea cognovit errorem, manus iuipias evasisset. Et cum in omnibus liberatori Deo gratias egisset, om- nino suo more illi * nec laicis nec clericis pepercerunt, sicut puhlica contestantur gcsta ^. Inter ea silenduni non est, quod ad laudem Dei per illius tam egregii in Ecclesia viri studium domus- que Dei zelum adversus pra^dictos rebaptizatcrcs Do- natistas gestum et perfectum est. Cum furte unus ex iis quos de suo monasterio et clero episcopos Eccle- siae propagaverat, ad suam curam perlinentcn Cala- mensis Ecclesise dioecesim visitaret, et quse didicerat pro pace Ecclesiae conlra illam hseresim prsedicarct, factum est ut medio itincre eorum insidias incurris- sct, et pervasum cum omnibus illi comitanlibus, su- blatis animalibus et rebus, injuriis et csede eum gra- vissima affecissent. De qua re, ne pacis Ecclesioe am- plius impediretur profectus, dcfensor Ecclesise inter leges non siluit. Et prseceptus est Crispinus, qui eis. dem Donatistis in Calamensi civilate et regione epi- scopus fuit, prsedicatus scilicet et multis temporis, et doctus ad mulctam teneri aurariam publicis legibus contra hsreticos constitutam. Qui resullans legibus prffisentatus cum apud Proconsulem se negaret hsre- ticum, oborta est necessitas, ut illi recedente Eccle- sise defensore, a catholico episcopo resistcretur (a), et convinceretur eum essc, quod se fuisse negavcrat : quoniam si ab eodem dissimularetur, fort« catholicus episcopus ab ignorantibus heereticus ^ crederetur, illo se quod erat negante, atque ita ex hac desidia in- firmis scandalum nasceretur. Et memorabili Augu- stino antistite omnimodis instanie, ad controversiam ambo illi Calamcnses episcopi venerunt, et de ipsa di- versa coramunione tertio conflictum secum egerunt, magna populorum christianorum multitudine causse exitum, et apud Carthaginem, et per totam Africam < Sic Mse. ; editi vero : Ductoris, — Posteriorem hanc vocem iegit Saliaas ex Cdd.Reg. 541 et Vatic. 1188. M. > Salinas, ex Cd. Vatic. 1188 : Cum suis dwrtoribus vel comitibus. M. 3 Salinas addit, furentM, Bobjicitqne hanc notam. : Vo- culam /urentes auctoritate Cd. Reg. 541 posuimiis, nec re- cedit a Postidii geoio, ut qui cap. 9 ait ; traii furiosa lo- quebanlur, M. « Saliuas, ex uao Gd. : Sieut pubUca eontinent gesta. M. s Lovanienses vocem /ucreticus ezpunxerant roniteu- tibufl maauflcriptis. (/?) Catholicufl iile epiacoput ipse e&t qui rem narrat Pos- fliaius, nomen fluam pr» modestia fliieatio tegeng, sed ob Augufltino proditufl in Epistola 105, d. 4, et in libro tertio contra Creflconium, capp. 46, 47. exspectante : atque illi Crispinus proconsulari et li- bellari sententia est pronuntiatus hsereticus. Pro quo ille apud Cognitorem catholieos episcopus intercessit, ne auraria mulcta exigeretur ; et ei est beneficium im- petratum. Unde cum ingratus ad piissimum Princi- pem ^ provocasset, et ab Imperatore relationi debitum est responsum solutum, et consecatum est prsece- ptum *, nullo prorsus loco hsereticos Donatistas esse debere, et eos ad vim legum omnium contra hsereti- cos latarum ubique * teneri debere. Ex quo et Judex, et Officium *, et idem Crispinus, qnod minime fuerit exactus, prsecepti sunt denas auri libras fisci juribus inferre. Sed protinus opera data est per cathoLicos episcopos, preecipue per sanctse memori«e Aogusti- num, ut illa omoium condemnatio principis dimittere- tur induigentia : et Domino adjuvante perfectum e:^t. Qua diligentia et sancto studio multum crevit Ecclesia. CAPUT XIII. — Pax Ecclesias per Augustinum. Et de his omnibus pro pace Ecclesiae gestis, Aa- gustino Dominus et hic palmam dedit, et apod se justitise coronam reservavit : ac magis magisqae, juvante Christo, de die in diem aogebatur et mal- tiplicabatur pacis unitas, et Ecclesise Dei fraternitas. Et id maxime factum est post collationem ', quae ab oniversis episcopis catholicis apud Carthaginem cam eisdem Donatistarum episcopis postmodum facta est, id jobente gloriosissimo et religiosissimo imperatore Honorio ; propter quod perficiendum etiam a suo la- tere tribunum et notarium Marcellinum ad Africam judicem miserat. In qua controversia illi omhimodis confutati, atque de errore a Catholicb convicti, sen- tentia Cognitoris notati sunt; et post eorum appella- tionem, piissimi Regis responso juste inter heereticos ® condemnati sont. Ex qua ratione solito amplius eo- rum episcopi ^ cum suis clericis et plebibus commu- nicaverunt, et pacem tenentes catholicam, moltas eo- rum persecutiones usque ad membrorum amputatio- nem et interoecionem pertulerunt. Et totum illud bonum, ut dixi, per sanctum illum hominem, consen- tientibus nostris episcopis et pariter satagentibus, et coeptum et perfectnm est. CAPUT XIV. — Emeritus episcopus DoiuUista superatus. Porro autem quoniam post illam, qutt cum Do- natistis facta est, collationem, non defuerunt qui di- 1 Salioas, ex Cd. Reff. 541 : Ad piissimuni judieem. M. * Salinafl, ex tribus Mss. : Bt consegwnter prsteeplum . ex alio : Et etiam esi consecutum prxcrplum. M. s Salinas ex uno Cd. Re^. : Ibique. M. ^ Qfficium hoc loco poaitur pro rei forensis administrls, qaalefl saut exceptores qui judici operam suam prsstaQt, ut ia libro 3 contra Cresconmm, cap. 29, et Breviculo Col- iatioois die 1, cap. 8, et die 3, cap. 1, etcap. 17, n. 32, ct IibropofltCollatiuaem,cap. 24, au. 41, 42, et libro de Uni- tate EcclesiaB, a. 54, aecnon ia Actis Collatioais Carthagi- nenflifl pai^sim. Quare mRle correctum hic a Lovaniensi- bus : Etjudexpropler officium. Et pejus ab Uilmmerio flic r Bx quo et idem CrUpinis.et eatteri sibi compares hx- retiea prxcepti sunt denas^ etc. B Editio Lov.,piT coitationem. Et iofra, pro id fubente^ flubstituit adjuvanie. * Codicefl Msfl. : Piiuimi Regis responso inJusH inier hsirelirof, 7 Salinafl, ex Cd. Vatie. 1188, episeopis. Sic Eratmi edit 1529 : S;r qua raiione notaU sunt soiiio ampUus eorum episeopi, quS eum $uis etericis et piebibus non comimilK- caiferunt et jMCfm tenenies coH^Keam, etc. II . 45 AUCTORE POSSIDIO. 46 eerent, permissos non fuisse eosdem episcopos apud polestatem, qa« caasam aodivit, dicere omnia pro suis partibns, quoniam catholic» communionis Gogniior sue favebat Ecclesi» : iicet hoc deficientes •t victi ad ezcusationem jactarent, quandoqnidem et •nle controversiam iidem hseretici catholic» commo- nionis enmdem esse noverant, et com ab eodem con- Tenirentur poblicis gestis, quod ad collationem oc- enrrerent, se esse facturos prosecuti sunt. Poterant otique snspectum enm habentes, recusare congressom. Tamen omnipotentis Dei praestitit auxilium, ut postea in Cieaareensi Mauritanis civitate constitutus venera- bilis memorie Augnstinns, quo eum venire cum aliis ejos ooepiscopis Sedis apostolicffi litterae (a) compule- rant, ob terminandas videlicet alias Ecclesiae necessi- taies : hac ergo occasione provenit, ut Emeritum e|asdem loci Donatistamm episcopum, quem suse secttt prseipuum in illa collatione habuerunt defen- sorem, Tideret, et cum eodem publice in ecclesia po- pulo astante divers» commonionis, ez hoc ipso dispu- taret, et provocaret gestis ecclesiasticis, ut quod forte, sicot dicebant, proseqai potuit in coUatione, sed per- miasus non erat, in presenti sine alicojus potestatis prohibitione aut potentia secorus dicere minime du- bitaret, et in sua civitate sois omnibus prsesentibus dvibus fidocialiter propriam defendere communionem non denegaret. Ule neque hac hortatione, nec suorum parentum et civiom instantji petilione id facere voluit, qoi ei poUicebantur, se ad ejus redituros communio- nem, etiam cum discrimine patrimoniorum salutisque suae temporalis, si modo catholicam superaret asser- tionem. At ille ampiius dicere illis gestis nihil voluit, nec valuit, nbi tantum : Jam illa, inquit, gesta conH- neni apud Carthaginem inter episcopos confectOy utrtm vteertmia, an vicH fuerimm. Et alio loco, dom a nota- rio, nt responderet, admoneretur, et reticeret ^, ejus canctis manifestata diffidentia, Ecclesise Dei augmenta ac firmamenta proveneront. Quisquis ergo diligentiam et operam beatissim» memori» Augustini pro Eccle- tim Dei statu cognoscere plenius voluerit, etiam illa percurrat gesta (6) : et inveniet quae vei qualia pro- tulerit, quibusillumdoctum, eloquentem, et praedica- tnm hominem provocarit, hortatusqoe fuerit ut pro %um defensione partis quod vellet ediceret; illumque vietam cognoscet. CAPUT XV. — IHgressione concionantis conversus negotiatWj nomine Firmus. Sdo item non solus ipse, venim etiam alii fra- tres et conservi, qui nobiscum tunc intra Hippo- nensem Eoclesiam cnm eodem sancto viro vivebant, nobis pariter ad mensam constitutis eum dixisse : Adr verHsHi hadie tn eeelesia meum sermonem, ejusque in- ithan et fnm eontra meam consuetudinem processisse^ « Salinasez Gd. Reg. 541 : Dum a nelario, ut retponde- ret, adwMntreiur, taeuit : ei cum reiiceret, etc. ; et ex Cd. Reg. 1025 : Ihtm a notario, ut responderet, admonereiur, luSu M, Ei eum rtUeerei^ etc. M. (a) ZotiBii paps. Vide Aognstinnm, Epist 190, n. 1, et Snbl. ittt n. I. ~'(i^) Gasla eom Smerito Cssareensi Donatistarum epi- teopo, in tomo 9. qwmiam non eam rem terminatam explicuerim quampro- posueram^ sed pendentem reliquerimJ Gui respondimus: Ita nos in tempore miratos fuisse scimus et recognosd- mus. At ille : Credo, ait, quodforte aliquem errantem in populo Dominus pei* nostram oblivionem et errorem doceri et curari voluerit, in cujus manu sunt et nos et sermones nostri. Nam cum propositae quaestionis late- hras^ pertractarem, in aliud sermonis excursu perrexi, atque ita non conclusa vel explicata qtuestione, disputa- Honem terminaviy magis adversum Manichworum erro- rem^ unde nihil dicere decreveram, dispuianSf quam de Os qiue asserere proposueram. Et post hsec, nisi fallor, ecce alia die vel post biduum venit quidam Firmus nomine, negotiaior, et intra monaslerium sedente sancto Augusiino, nobis coram, ad pedes ejus genibus provolutus sese jactavit, lacrymas fundens, et rogans ut pro suis delictis sacerdos cum sanctis * Dominum precaretur, coniitens quod Manicbaeorum sectam se- cutus fuisset, et in ea quam plurimis annis vixisset, et propterea pecuniam multam ipsis Manicbseis, vel eis quos dicnnt electos, incassum erogasset : ac se in ec- clesia, Dei misericordia, fuisse ejus tractaiibus nuper correctum atque catholicum factum. Quod et ipse ve- nerabilis Augustinus, et nos qui tunc aderamus, ab eoiem diligenier inquirenies, ex qua re potissimum in illo tractatu sibi fuerit saiisfactum, et referente eo, nobisque omnibns sermonis seriem recognoscentibus, profundum consilium Dei pro saluie animarum admi- ranies et stupenies, glorificavimus sanctum ejus no- men, et benediximus; qui cum voluerit, et nnde vo- luerit, et quomodo voluerit, et per scientes et per nescientes salutena operatur animarum . Et ez eo ille homo proposito servorum Dei adheerens, negotiatoris dimisit aciionem, et proficiens in Ecclesiae membris, in alia regione ad presbyterii quoque Dei voluntate petitus et coactus accessit officium, tcnens atque cn- stodiens proposiii sanctitatem : et forte adhuc usqne in rebus humanis vivit trans mare constitntus. CAPUT XVI. — Manichseorum exsecrandse turpitudines deiectae. Felix Manichseus converstAS. Apud Carthaginem quoque, dum per qucmdam domus regise procuratorem, nomine Ursum, fidei calholicffi hominem, ad quosdam Manichttorum, quos electos vel electas dicunt, priBsenies pervenire- tur, atque ad ecclesiam ab eodem deducerentur et perducereniur, ab episcopis ad tabulas (a) auditi sunt. Inter quos eiiam sanctse memorise Augusiinus fuit, qui prffi c«eieris illam exsecrabilem sectam noverat, et eorum prodens ejusmodi damnabiles blasphemias ez locis librorum, quos illi accipiunt Manichsei, usque ad confessionem earumdem blaspbemiarum eos perduxit: et quse inter se illi suo more malo indigna et turpia facere consueverani, feminarum illarum velut electa- > In Mss., UUera. — Salinas., ex Cd. Vaiic. H88, late- bram. M. s Sic Mss. At edlti : Cum sui». (a) Ad tabuiai, id est, notariis exdpientibus et in tabulas inierentibus interrogata et responsa : sicque notarionuu opere confecta sunt illa gesta, quce bic ecclesiastica di- cuntur, et in libro de Heeretibus, hoer. 46^ ei^\«CAV^^« 47 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI, 48 rum proditione, illis ecclesiasticis gestis declaratum est. Atque ita pastorum diligentia, dominico gregi et aagmentum accessit, et adversus fures atque latrones defensio competens procarata est. Cum quodam eliam Felice, de numero eorum quos electos dicunt Mani- chffii *, publice in Hipponensi ecclesia notariis ex- cipientibus disputavit populo astante : et post secun- dam vel terliam coliationem ille Manichffius frustrata vanitate et errore ipsius sectffi. ad nostram conversus est fidem atque Ecclesiam, sicut eadem relecta docere poterit scriptura (a). CAPUT XVil. — Pascentius comes Arianus in coUatione revincitur. CoUatio cum Maximino episcopo Ariano. Prsterea cum quodam otiam Pascentio comite domus regiae Ariano, qui per auctoritatem suse per- some fisci vehementissimus exactor, fidem catho- licam atrociter ac jugiter oppugnabat, et quam pluri- mos sacerdotes Dei simpliciori fide viventes, tlicacitate ac potestate exagitabat, et perturbabat, interpositis ' honoratis et nobilibus viris, apud Carthaginem ab ilio provocatus, coram contulit. Sed idem hflereticus labu- las atque stilum, quod magister noster * et ante congressum et in congressu instantissime fieri vole- hat, ne adessent omni modo recnsabat. Et dum id pernegasset, dicens quod metu legum publicarum periclitari tabulis scriptis nollet ; atque interpositis id placere Augustinus episcopus cum suis qui aderant consacerdotibus videret, at absque ulla scriptura pri- vatim disputarent, coUationem suscepit : prxdicens, ut postmodum contigit, quod post solutum conventum esse cuiquam posset liberum ^ forte dicere, nnllo scripturce documento, se dixisse qtiod forte non di- xerit, vel non dixisse quod dixerit. Et miscuit cum eodem sermonem, atque asseruit quid crederct, et ab illo quid teueret audivit, et vera ratione atque aucto- ritate Scripturarum probata docuit <^, et ostendit Dostrse iidei iirmamenta : illius autem asserta nulla veritate, nolla Scripturarum sanctarum auctoritate sufTulta docuit, et frustravit. Et ut a se invicem p.irtes digressffi sunt, iile magis magi.Hque iratus et furens, mendacia multa pro fide sua falsa jactabat, victum esse a se ipso proclam.ins, multorum ore laudatum Augu- stinum. Quac cum * minime laterent, coactus est ad ipsum scribcre Pascentium, propter illius metum omis- sis nominibus conferentium; et in eis litteris quidquid inter partes dictum velgestum fuerat, fideliter intima- vit : ad ea, si negarentur, probanda magnam testium habens copiam,cIarissimos scilicet atque honorabiles, qai tunc aderant, viros. Atque ille ad duo sibi directa scripta, unum vix reddidit rescriptum ^ , in quo ma- gis injuriam facere, quam suse sect® rationem valuit t Hic editi addunt, quippe Hipponem venerat eumdem seminaturuserrorem.yerhh sutit Augastiai in libro secun- do Retractationum, ccp. 8. ' Eiiti, prxseHtibas. ' Floriacensed duo maauscripti, quod magis noUer, ^ Editio Lov. addit, arbitrium. B Plerique Mss., protata docuii. * Hic ediU adilunt : ittum vmerabilem virum. 7 Salioaa, ex Cd. Reg. 541 : Quad audUem harelicus. ad iuo Bcripta sMdirecta, unum Ubrumreddiditseriptum.U, (a) Acta com Feiice Maoichco, ia tomo 8. declarare. Quod a volentibus et a Talentibns legere comprobatur. Cum ipsorum quoque Arianorum episcopo quo- dam Maximinocum Gothis ad Africam veniente, apud Hipponemquam plurimisvolentibusatqae petentibus, et prfficlaris interpositis viris contulit : etquid singul«e asseruerint partes, scriptum est. Quse si studiosi di- ligenter legere curaverint, procul dubio indagabunt ', vcl quid callida et irrationabiiis hseresis ad seducen- dum et decipiendum profiteatur, vei quid Ecclesia catholica de divina teneat et prsedicet Triuitate. Sed quoniam ille luereticus de Hippone rediens ad Car- thaginem, de sua multa in collatiohe loquacitate vi- ctorem se de ipsa coUatione recessisse jactavit, et mentitus est; qu« utiqne non faciie a divinae legis ignaris examinari et d^udicari possent: a venerabili Auguslino sequentis temporis stilo, et iliios totius coi- lationis de singulis objectis et responsis facta est re- capituiatio, et quam niiiii ille objectb referre potuerit, nihilominus demonstratum est, additis supplementis , qu«e in tempore collationis angusto cuncta inferri et scribi minime potuerunt. Id enimegerat neqnitia ho- minis, ut sua novissima prosecntione multo longissi- ma, totum quod remanserat diei spatium occuparet. CAPUT XVIII. — Pelagianistx novi haeretici, expugnati et condemnati. Eectesix catholicse quantum profuerint tabores Augustini. Hxretici et Pagani deficiunt, Au- gustini operum quam ingens copia, Adversus Pelagianistas quoque novos nostrorum temporum haereticos et disputatores caliidos, arte magis subtili et ' noxia scribentes, et ubicumque poterant publice et per domos ioquentes, per an- nos ferme decem laboravit * (a), iibrorum multa condens et edens, et in ecclesia populis ex eodem er- rore frequentissime disputans. lilt qnoniam iidem per- versi Sedi apostolicae per suam ambitionem eamdem perfidiam persuadere conabantnr, instantissime etiam conciliis Africanis sanctorum eplscoporum gestum est» ut sancto papse Urbis *, et prius venerabili ^ Inno- centio, et postea sancto Zosimo ejus successori per- suaderetur, quam illa secta a fide cathoiica et aborai- nanda et damnanda fuisset. At illi tant«e sedis antisti- tes, suis diversis temporibus eosdem notantes, atqae a membris Ecclesiae prscidentes, datis litteris et ad > Salinas : Servavimus in texta lectionem Parisiensem ; codex tamea Reg. 1023 : Judicabunt. M. * Particuiam, et, restituimus ex Mss. * Saliaas, ex Cd. Reg. 1025, etaborabat. M. ^ la editis additur Romx. s Apud Saliaas, ab uoo Cd. abest vox venerabili ; io al- tero, voci venerabiU additur vox pto. M . (a) Aaoofl a Pelagiaai erroris exortu ad ilUus per Zosi- mum coademaatioaemcomputat.Nam alioqui coatra eum errorem didputavit scripsitque S. Doctor ati aono Chriati circiter 411 aut 412; quo aaao 412 Ubros de Peccalorum Meritts et Rttmis^ioae coufecit, cum eumdem errorem ser- moiiibas priud aggreMus edset; usqae ad aaaiim 430, quo morte occupatus e^t scritMas ultimum opus in JuUaaum. Hiac Prosper, ia Ubro qaem aano 433 contra ColUlorem edidit. cap. 1, n. 2, in appeadice tomidecimi nostriB Edit.: « Viginti ampUus auai «uat, » iuquit, « quod contra inimi- eo8 gratie Dei, catholica aeiet hujas vin ductu paguat et Tincit. » 49 AUCTORE POSSIDIO. 50 Aliicanas Occidentis, et ad Orieniis partis Ecclesias ^, eos aratheoiandos et deTitaDdos ab omnibus Catholi- cis cenfaerant. Et tale de illis Ecclesie Dei catholicse prolatoni judicioni, etiam piissimus imperator Hono- riot audiens ac sequens, suis eos legibus damnatos, inter hflereticos haheri debere constituit. Unde nouDuUi ex eis ad sanct«e matris Ecclesie gremium, unde re- silierant, redierunt, et adhuc alii redeunt, innote- scente et pra^valescente adversus illum detestabilem errorero recte iidei veritate. Et erat ilie memorabilis vir, prsecipuum domi- Dici corporis membram, circa universalis Ecclesiae utilitatem soUicitus semper ac pervigil. Et illi divini- tus donatum est, ot de suorum laborum frocta, etiam in hac yita gaudere provenisset, prius qiiidem in Hip- ponensi Ecclesia et regione', cui maxime praesidcbat, unitate ac pace perfecta ; deinde in aliis Africs par- tihus, sive per se ipsom, sive per alios, et quos ipse dederat sacerdotes, pallulasse, et multiplicatam fuisse Domini Ecclesiam pervidens, illosque Manichaeos, Do- natbtas, Pelagianistas, et Paganos ex magna parte defecisse, et Ecclesiie Dei sociatos esse congaudens : profectihus quoque et studiis favens erat et exsultans bonorum omnium; indisciplinationes pie ac sancte tolerans firatrum, ingemiscensque de iniquitatibus malorum, sive eorum qui intra Ecclesiam, sive eorum qui extra Ecdesiam sunt constituti, dominicis, ut dixi, lacris semper gaudens, et damnis mcerens. Tanta aatem ab eodem dictata et edita sunt, tan- taqoe in Ecclesia disputata, excepta atque emen- data, vei adversus hsereticos' conscripta, vel ex eanomcis Libris exposita ad fedificationem san- ctomm Ecclesise liliorum, ut ea omnia vix quis- qnam studiosorum perlegere et nosse sufticiat. Yerumtamen ne veritQtis verhi * avidissimos in aliquo fraudare videamur, statui, Deo prsestante, in hujus <^uscoli fine etiam eorumdem lihrorum, tractatuom, et epistolarom indicuJum adjungere : quo lecto qui magis Dei Teritatem quam temporales amant divitias, sihi quisque quod voluerit ad legendum et cog^oscen- dum eligat, et id ad describendum, vel de bibliotheca Hipponensis Ecclesiae petat, uhi emendatoria exem- plariaforte poterunt inveniri, vel unde valueritinqui. rat, et inventa describat et habeat, et petenti ad de* scribendum, sine invidia etiam ipse tribuat. CAPUT XIX. — In causis audiendU guomodo se gesserit Augustinus. Paries^ facta opportmitaie^ docet quw ad mtemam titam vpeetant, Merees operw judiciariw, Secnndum Apostoli quoque sententiam, dicen- tis, Audet quisquam vestrum adversus alterum nego- tium hnbens judicari ab iniquis^ et non apud sanctos ? An neidtii qma saneti mundum judicabunt ? Et si in t Stc babeot Mss. ; editi vero fDeroDt : Dafii lUteris ad AfirieanaM OrienV»et OeeUfentisBcclesias^eoTTUfie. — Paulo iDferios edit Lngd. Salinsfque, ex duobasCdd. pro : Ana- tkemandoi,- teront : Anafhimatizmpdos, M. s CarDoteDsis codez : /n Bipponensts Eecteslg rrgvme. * Apad LoT. et Lag. bic omissam est, verbi, Apud UUm- vcrlaBi Tero kgltar : yerumiamen ne reritatis et verbi M. — Salinae, ez Cd. Reg. 1025 : Yerfmtamen ne verttate ^ei^M. M. vobis indicatur mundus, indigni estis judiciorum mtm- morum * ? Nescitis quia angelos judicabimus^ nedum sseculaiia ? Saecularia igiiur judicia si habueritis inter voSy eos qui contemptibiles swU in Ecclesia^ hos collor cate ad judicandum *. Ad reverentiam vobis loquor : sic non est inter vos quisquam sapiens, qui possit inter fra- trem suum dijudicare ? sed frater cum fratre dijudica- tur », et hoc apud infideles (I Cor. vi, 1-6) : interpel- latus ergo a Christianis, vel a cujusque sectse homi- nibus, causas audiebat diligenter ac pic cujusdam sententiam ante oculos habens, dicentis se malle inter incognitos, quam inter amicos causas audire : eo quod de incognitis, pro quo arbitra * squilate judica- retur, amicum possct acquirere ; de amicis vero unum esset, contra quem sentcDtia proferretur, perditurus. £t eas aliquando ^ usque ad horam refectionis, ali- quando autem tota die jejunans, semper taraen nosce- bat et dirimebat : inteDdeos in eis christianorum momenta animorum, quantum quisque vel in fide bonisqoe moribus * proficeret, vel ab iis deficeret ; atque compertis rerum opportunitatibus, divinae leg^s veritatem ' partes docebat, eamque illis inculcabat, et eas quo adipisccrentur vitam aeternam edocehat et admonebat : nihil aliud qusrens ab iis qoibus ad hoc vacabat, nisi tantum obedientiam et devotionem christianam, quse et Deo debetur et hominibos : pec- cantes coram omnibus arguens, ut cseteri timorem haberent (I Tim. v, 20) : et faciebat hoc tanquam specnlator a Domino constitutus domui Israel, prsedi- cans verbum atque instans opportune, importune, argucns, hortans, increpans, in omni longanimitate et doctrina (II Ttm. iv, 2) ; pr8P.cipueque operam dans instraere eos qui essent idonei et alios docere (Id.), Rogatus quoque a nonnullis in eorum tempo- ralihus causis, epistolas ad diversos dabat. Sed hanc suam a raelioribus rebus occupationem tamquam an- gariam deputabat, suavem semper habens de iis quse Dei sunt vel allocotionem vel collocutionem fratemse ac domesticffi familiaritatis. CAPUT XX. — Pro reis quomodo intercesserit. Novimus quoque eum a suis charissimis littera- rum intercessnm apud sfiecoli potestates postula- tum non dedisse, dicentem cujnsdam sapientis ser- vandam esse sententiam, de quo scriptum esset, quod multa suae famae contemplatione amicis non prsesti- tisset : et illud nihilominus suum addens, quoniam plerumqoe potestas qofe prsestat, premit '. Com vero ' FoftsateDsifl Ms. : Judicio minorum, — • Saliaas, ex Cd* Reg. 541 : Judicio minimomm ; et hflec sequuntar : fiesciiU qvon''am angelos judicabimut qunniomaqis secularia? M. s GennRneDsis Ms. dod habebat ad juaicandum ; oeqne gr%cu8 textus Apoptoli id prsfert. — Esdem yoces desuot m Cd. Reg. 1025, jaxta SRliDae. M. 3 Lov. : Judicio contendit, SHliaas, ex Cd. Reg. 1025, ioco vocifi dijudicafur legit etiam contend'>t, ^ Editi, arbitrata ; yeteres autem Cdd., arbitra. s Salioas, ex Cd. Reg. 541. dod legit atiquando, sed Bimpliciter : Bi eas usque in haram refeetionis, M. • Editi : Bonisque operibus, Cdd. Mss. : Bonlsque mori' vus, 7 Editor Lugd. et SaliDas, ex Cd. Reg. 541, veritafe. M. • Salioas, ex udo Cd. Potestas quse petU, prewUt; exal- tero autem Cd. : Potmtas qux petifur, premii. Sie etiam LoT. in margine. M. 51 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI, o2 intercedendum esse rogatus videbat, tam id ;boneste ac temperate agebat, ut non solum onerosus aut mo- lestas non videretur, veram etiam mirabilis existeret. Nam dum exorta nccessitate suo more apud quemdam Africse vicarium, Macedonium nomine, pro supplici litteris interveniret, atque ille paruisset, hoc modo rescriptum misit : Miro modo affidor sapientia tua, et in illis qase edidistiy et in iis qux interveniens pro soUi- dtis ^ mittere 7ion gravaris. ^am et Ula tantum habent acuminiSy scientix \ sanctitatis, ut nihil supra sit; et haec tantum verecundiXy ut nisi faciam quod mandas* culpam penes me remanere, non in negotio ense^ dijudi- cemy domine merito venei*abilis, et suscipiende pater '. Non enim instas (quod plcrique homines istius loci fa- dunt *), ut quodcumque sollicitus petitor > volueriti extorqueas; sed quod tiOi a judice tot curis obstricto pctibile visum fueritf admones • subserviente verecundiay quae maxima difficilium inter bonos efficada est.Proinde statim commendatis effectum desiderii tribui : nam spe- randi viam ante patefeceram {Maced,^ in Epist, inter AugustinianaSy 154, n. 1). CAPUT XXI. — Condliis quo animo interesse soleret. In ordinandis sacerdotibus major consensus et Eccle- six consuetudo inquirenda. Sanctorum concilia sacerdotum per diversas pro- vincias celebrata, cum potuit, frequentavit ; non in eis quffi sua sunt, sed quse Jesu Christi quserens > ut vel fides sanct^ Ecclesise catholicse inviolafa maneret, vel nonnulli sacerdotes et clerici, sive per fas sive per nefas excommunicati, vel absolverentur vel abjicerentur. In ordinandis vero sacerdotibus et clericis consensum majorem ' (a) Christianorum, et consuetudinem Ecclesiai sequendam arbitrabatur. CAPUT XXII. — In vestitu et victu qualis fuerit Augustinus. Vestes ejus et calceamenta vel lectualia ex mo- derato et competenti habitu erant, nec nitida ni- mium, nec abjecta plurimum : quia his plerumque vel jactare se insolenter homines solent, vel abjicere ; ex utroque non quae Jesu Christi, sed quae sua sunt iidem quserentes : at iste, ut dixi, medium tenebat, neque in dexteram, neque in sinistram declinans. Mensa usus est frugaii et parca, quae quidem inter olera et legumina, etiam cames aliquando propter hospites, vel quosque iniirmiores, semper autem vi- 1 Sic Mbs.; at editi, pro reis. — In tomo 2, initio eni- stolae MacedoDii (154], dicitur : Pro sceleratiSf ex Mss. M. * Salinas, ex uno Cd. : Tantum habent acumen sdentia. M. 3 lu tomo 2, epistola Macedonii (154) editam est : Bt vere suspiciende paler. M. ^ Lov. : Istius lod vi fadunt. s Veteres codices quidam omittunt petitor. Pleriqae, pro sollidtus, ferant solUdtius. c Hic editi addunt et rogas. Abest a Mss. ^ Tres Mm., FossateoBis, Vedastinas et Cisterciensis. majorum. — Sic Lov. ad marginem; iiem Salinas, ex Cd. Vatic. 1190, qui fert : Consemum majorum ChrisUttnorum ex consueiudine Bcclesix sequendim artritrabatur. M. (o) De sacerdotum ordinatione Cyprianus in Epistola ad clerum etplebem Hispaniarum scripta, qufle nov» editioDis est ordine 67 : « Sit ordiaatio, » inqait, « jasta etlegitima, qu8B omDium suffragio et judicio fuerit examinata. j> Et ioidem Sabini episoopi ordinaiionem laudat c de univerMB fratermtatia suflragio » factam. num habebat. Quia noverat ^, etdocebat, ut Apostoluis dicit, quod omnis creatura Dd bona sit^ etnihil abjiden- dum, quod cfim gratiarum actione perdpitur ; sanctiltca- tur enim per verbum Dd et orationem (I Tim iv, 4, 5). Et, ut idem Augustinus sanctus in suis Confessionum libris posuit, dicens : Non ego immunditiam obsonii ti- meOf sed immunditiam capidilatis. Scio Noe omne ge- nus camis quod cibo esset usui, manducare permissum; Eliam cibo camis refectum ; Joannetn mirabUi abstinen- tia prxditum, animalibuSf hoc est locustiSy in escam cedentibus non fuisse poUutum. Scio et Esiu lentieulaB concupiscentia deceptum ; et David propter aqum desi- derium a se ipso reprehensum ; et Regem nostrum, non de carne, sed de pane esse tentaium K Ideoque et popu- lus in eremOy non quia cames desideravit, sed quia escse desiderio contra Deum murmuradt, mcruit tmpro- bari {Confessionum lib. iO, cap. 31, n. 46). De vino autem sumendo ApostoU ezstat sententia ad Timo- theum scribentis, ac dicentis : Noli usque adhuc aquam bibere^ sed vino modico utere propter stomachum et fte- quentes tuas infirmitates (I Tim. v, 23). Cochiearibus tantum argenteis utens, csetera vasa quibus mensA inferebantur cibi, vel testea, vel lignea, vel marmo- rea fuerunt : non tamen necessitatis inopia, sed pro- posito voluntatis. Sed et hospitalitatem semper exhi- buit. Et in ipsa mensa magis lectionem vel disputa- tionem, quam epulationem potationemque diligebat. Et contra pestilentiam humanae consuetudinis in ea scriptum ita habebat : Quisqais amat diclis absentum rodere vitam, Hanc mensani iadiguam noverit esse sibi '. Et ideo omuem convivam a supertluis et noxiis fabuLis et detractionibus * sese abstinere debere admonebat Nam et quosdam suos familiarissimos coepiscopos ii* lius scripturse oblitos, et contra eam loquentes, tam aspere aliquando reprehendit, commotus ut diceret, aut delendos esse illos de mensa versus, ant se de media refectione ad suum cubiculum surrecturuai. Quod ego et alii, qui il!i mensse interfuimos, experti sumus. CAPUT XXIII. ^ In usu redituum ecclesiasticorum qualis. Compauperum ' vero semper memor erat, eisque inde erogabat, unde et sibi suisque omnibus se- cum habitantibus * ; hoc est, vel ex reditibus pos- 1 Joannes Ulimmerius ex Aa^astiDeosi ordiae caDoaicas Lovaoieasis locum huDc sic edidit: Prvpter hospiles habebal , vetquo$que\nftrmiore$.Sen\per autem vinum oibebat^quam' vismodiceet temperanter^ quia nov«rat,etc.Eum Lovaniea- sesTheoiogi castigaranthoc pacto: Prop^er ho^ipitts velquos' que infirmiores conUnebat, semperautem vinum habebat, quia noverat, etc. Attamea Dostn omaes maDUscripti careot verbo continebat, uno forte excepto Vedaslino.qaipostealo- co^vtnum habebat, priefert, vinum bibebat. — oic Saliua8,ex Cd. Reg. 1025 ; sed ex Cd. 541 : Vet quosque infirmiores, ge- stabat. Semper autem vino utebatur, quia nooerat^ etc. M. s Saliuas, ex duobus Mss^ : Sed de pane tantum esse ttn- tatum. M. > Tres Mss. bunc versum sic referuat: Hae mensa indi- gnamnovfritesse Stiam. Ullimmeriasedidit : Hanc mensam vetitam noverit esse dbi. — Salioas, ex Cd. Reg. 541 : Uanc mensam indipne noverit eise suam. M. ^ Deest in Mss. : St detracfionibus, > Sic habent MSS., at editi pauperum. — Sic etiam Salinas, ex uno Gd. Vatic. : Peuiperum. M. • Hic edivi addunt erogabaiur. 53 AUCTORE POSSIDIO. o4 sessionum Ecclesi» , vel etiam ex oblationibus ii- delium. £t dom forte (ut assolet) de possessionibus ipsis invidia clericis fieret, alloquebatur plebem Dei, malie se ex coUationibus magis plebis Dei vivere, quam illarum possessionum caradi vel gubernationera pati; et paratum se esse iliis cedere, ut eo modo omnes Dei servi et ministri viverent, quo in Vetcre Testamento leguntur {Deut xviii, i), altari deser- vientes de eodem comparticipari '. Sed nunquam id laici suscipere voluerunt. CAPUT XXIV. — In re domestica qmlis. Donata et lcgcUa EcclesisB qusBnam suscipiebat aut recusabat. A renun temporalium curis liberum semper animum ha- bere volebat. DoDius Ecclesiae curam omnemque substantiam ad Tices valentioribus clericis delegabat et crede- bat Nunqnam clavem, nunquam annulum in manu babens : sed ab eisdem domus prseposilis cuncta - et accepta et erogata notabantnr : quee anno com- pleto eidem ' recitabantar, quo sciretur quantum acceptum, qaantumque dispensatum fuisset, vcl quid dtspensandum remansisset *; et in multis titulis ma- gis illios prsepositi domus ildem sequens, quam pro- batum manifestatumquecognoscens*. Domum, agruro, In Mss., ampartiTi, s Salinas, ex Cd. 1188, eodem pracsente. M. 3 Sic Msft. Editi Tero : Vei qutdgvid indispensatum, vel inditpensandum remansisset. — Sic etiam Salinas, ex uno Gd. ^. * Salinas, ex duobos Cd. Quem probatummanifestumque habcbat. M. * Edit foerunt, condolentl animo. * Satinas, ex Cd. Reg. 511 : Oe eadem defraudatUme dirit. M. latione vel iniquitate cum poenitentise humilitate Deo satisfaceret, ne cum tam gravi delicto de ssecnlo exiret. Freqnentius quoque dicebat, magis securius et tutius Ecclesiam legata a defunctis ' dimissa debere suscipere, quam haereditates forte sollicitas et da- mnosas ; ipsaque legata magis ofierenda esse, quam exigenda. Commendata vero quseque ipse non susci- piebat, sed volentes suscipere clericos non prohibebat. Iq iis quoque quse Ecclesia habebat et possidebat, intentus auiore vel implicaius * non erat : sed ma- joribus magis ac ^ spiritnalibussospensus et inhserens rebus, vix aliquando se ipsum ad ilia temporalia ab aiternorum cogitatione relaxabat et dcponebat. Qui- bus ille dispositis et ordinatis, tanquam a rebus mor- dacibus ac molestis, animi recursum ad interiora mentis et superiora faciebat ; quo vel de inveniendis divinis rebus cogitaret, vel de jam inventis aliquid dictaret, aut certe ex jam dictatis atque transcriptis aliquid emendaret £t id agebat in die laborans, et in Tiocte lucubrans. Et erat tanquam illa religiosissima Maria typum gestans supernffi Ecclesise, dr qua scri- plum est, quod sedeiet ad pedes Doniini atqueintenta ejus verbum audiret : de qua soror conqucsta, quod ab eadem circa multura minesterium occupata non ad- juvaretur, audivit : Martha^ Martha^ meliorem partem elegit Ifana, quae non auferetur ab ea (Lt/c. x, 39-41). Nam fabricarum novarum nunquam studium habuit, devitans iu eis implicationem sui animi, quem semper liberum babere volebat ab omni molestia temporali : non tamen illa volenles et aedificantes prohibebat , nisi tantum immoderatos. Interea dum Ecclesias pe> cunia deficeret, hoc ipsum populo christiano denun- tiabat, non se habere quod indigentibus erogaret. Nam et de vasis dominicis, propter captivos et quam plurimos indigentes *, frangi et confiari jubebaU et indigentibus dispensari. Quod non commemorassem, nisi contra carnalem sensum quorumdain fieri pervi- derem. Et hoc ipsum etiam venerabilis memoriffi Ambrosius in talibus necessitatibus indubitanter esse faciendum, et dixit, et scripsit (0//lc. lib. 2, cap. 18). Sed et de neglecto a fidelibus gazophylacio et secre- tario, unde altari necessaria inferuntur, aliquando in ecclesia loquens admonebat : quod etiam beatissiroum Ambrosium se praesente in ecclesia tractavisse, nobis aliquando retulerat. CAPUT XXV. — Disciplina domestica. P(ma jurantis . Cum ipso semper clerici, una etiam domo ac mensa sumptibusque communibus alebantur et ve- stiebantur. Et ne quisquam facili juratione etiam ad perjurium decidisset, et in ecclesia popnlo prsdi-* cabat, et suos instituerat, ne quis juraret ^, ne ad 1 Salinas : In codice Vatic. 1190 dee%i, a defunetis. Cd. Reg. 541 sit legit : Lfgato antea defuncti debere suscivere^p quam hxreditaies forte sotticitas et deminoratas. M. 2 Ilic in editis additur cvpiditate; sed adest a Mss. 3 Editi omittunt ac. * Duo Mss. : Et plwimum indigentes. Unus ex Floriacen- sibus : yam et vasadominicaquamplurimaftangi etcon- flari Jubebat. — Sic etiam Salinas, ex Cd. \atic. 1191. M. s Salinas, ex Cd. Reg.551 : Et suis institutbat dieti%ne quis juraret. M. 55 VITA S. AUGUSTINI EPISGOPI, 56 mensam * qnidem. Quod si prolapsus foisset *, unam de statutis perdebat potionem : numeras enim erat suis secum commorantibus et convivantibus poculo- mm pnefixus. Indiscipiinationes quoque ^i transgres- sione^ suorum a regula recta et honestate *, arguebat, et tolerabat quantum decebat et oportebat : in talibus prsecipue docens, ne cujnsquam cor declinaretur in verba maligna ad excusandas excnsationes in peccatis (Psoi. cxL, 4), et dum quisque ofTerret munus suum ad altare, et illic recordatus fuisset quod frater snus haberet aliquid adversus illum, relinqnendum esse mnnus ante altare, atque eundum qno fratri reconci- lietur \ et tunc veniendum, et munus ad altare ofTe- rendum [Matth. v, 23, 24). Si vero ipse adversus £ra- trem suum aliquid haberet, corripere eum debere in parte ; et si eum audis^et, lucratus esset suum fra- trem : sin minus, adhibcndum esse unum aut duos : quod si et ipsos contemneret, Ecclesiam adhibendam : sin vero et huic non obediret, esset illi ot ethnicus et publicanus. Et illud addens, ut fratri peccanti et ve- niam petenti, non septies, sed septuagies septies de- lictum relaxetur (Id, xviii, i5-i7, 2i, 22), sicutquis- que a Domino quotidie sibi postulat relaxari. CAPUT XXVI. — De convictu feminarum. Feminarum intra domum ejus nuUa unquam con- versata est , nuUa mansit , ne quidem germana soror , quQB vidua Deo serviens multo temporc usque in diem obitus sui prieposita anciliarom Dei vixit. Sed nec patrui sui liliae, et ' fratris sui filiae, quae pariter Deo ser\'iebant : quas personas sanctorum episcoporum concilia in exceptis posuerunt. Dicebat vero, quia etsi de sorore et neptibus secum commo- rantibus nulla nasd posset mala snspicio ; tameu quoniam illse personiBB sine aliis necessariis secumque manentibns ferainis esse non possent, et quod ad eas ali» etiam a foris intrarent, de his posse oifendiculum aut scandalum infirmioribos nasci ; et illos qui cum episcopo vel quolibet clerico forte manerent, ex illis omnibos feminamm personis posse una commoranti- bus vel adventantibus , aut tentationibus hnmanis perire, aut certe malis hominnm suspicionibus pes- sime diffamari *. Ob hoc ergo dicebat, nnnquam de- bere feminas cum servis Dei, etiam castissimis, una manere domo. ne, ut dictum est, aliquod scandalum aut offendiculum tali exemplo poneretur infirmiori- bus : et si forte ab aliquibus feminis ut videretur vel salntaretur, rogabatur; ntinquam sine clericis testibus ad eum intrabant ^, vel solus com solis unqnam est locntns, nec si secretorum aliquid interesset ^. 1 Editi, ad modkum : etomnes Mss. pnebent admeHsam. — Saiinas, ex Gd. Vaticano 1190, ad modkum. M. > In Mss., fteitset. 9 Sallnas, ex daobas Cd., et honesta. !n uno deest 6o- ne$tate, M. • Editi : Atqw eumdem ftatrem este reeonettkmdum, Castigantor ez Mss. s Nostri non babent : Pairui sui filix et. - Voces es- dem snppresstt sunt in Cd. Salioas. M. • Vetustissimos Cd. Fossatensis : Aut adveniantibus pessHne diffaman; et pnBterit : Aut teniationibus^ etc. ^ Edilio Lov. : Ad eas intrabat^ dissenUeDtibos Mss. et UUmmeri. — 8aliDas.ex Cd. Reg. 541 : Ad eam intrabai.U. • Salinas : Vei solus eum soBs unauam «1 tocutus^ nisi seorUormm aiiqwtd interessei ; adUecla hae notula : Godez CAPUT XXVII. — Oflkium erga desOMos ei segrotan- tes. Ambrosii in extremisprmctarum dictum. Atlera episcopi morti prsBpinquantis eximia sententia eontra vitSB hic prolixwris eupiditatem. In Tisitationibus vero modum tenebat ab apostolo definitum, ut nonnisi pnpillos et viduas in tribula- tionibus constitutas ^ visitaret (Jacobi i, 27). Et si forte ab «egrotantibus ob hoc peteretur, ut pro eis in prspsenti Dominum rogaret, eisque manus impo- neret; sine mora pergebat *. Feminarum autem mo- nasteria nonnisi urgentibus necessitatibus viaitabmt. Servandum quoque in vita et moribus hominis Dei referebat, quod in institnto * sanctse memoriee Ambrosii compererat« ut uxorem cuiquam nunquam posceret, neque militare volentem ad hoc commen- daret^ neque in sua patria petitus iret ad convivium. De singulis rebus reddens causas, sciLicet ne dum in- ter se conjugati casu jurgarent, ei maledicerent per quem conjuncti essent : sed plane ad hoc sibi jam iliis consentientibus petitum interesse debere sacer- dotem, ut vel eorum jam pacta et placita firmarentnr *, vel benedicerentnr. Et ne militie commendatns ac male agens, ejus culpa suffragatori tribueretur '. Et ne per frequentiam in patri» conviviis constitotus temperantice amitteretur modus. Indicaverat quoque nobis se prsedicti beatie me- morifle viri in ultimo vitse constituti audisse sapien- tissimnm et piissimum responsum, et mnltum landa- bat ac prsedicabat. Nam cnm ille venerabilis ultima jaceret sgritudine, et a fidelibus honoratis lecto ejns astantibus, et videntibus enm de sscnlo ad Deum migratorum. et ob hoc moerentibus tanti ac talis an- tistitis Ecclesiam posse privari verbi et sacramenti Dei dispensatione, rogaretur cum lacrymis, ut sibi a Domino vitse posceret commeatum, eum iliis dixisse : Non sic vixt, tU me pudeat inter vos vivere; sed nee mori timeOf quia bonum Domimm habemus (a). Et in liis noster Aogustinus senez climata ac librata admi- rabatur et laudabat verba. Ideo enim eum dixisse in* telligendum esse, Nee mori timeo^ quia bonum Domi' num habemus ; ne crederetur praefidens de suis pur- gatissimis moribus praesumpsisse *, JVon sie vixt, ut me pudeat inter vos vivere. Hoc enim dixerat ad iiiud quod homines de homine nosse poterant. Nam sciens ^ezamen ' aequitatis divinse, de bono se dixit Domino magis ' confidere : coi etiam in oratione quotidiana dominica dicebat, JHmiite nobis debita nosira {Matth. VI. 12). Ci^usdam quoque coepiscopi , et familiariasimi Reg. 541 : NUi seeretorum aUquid interfuit. Cd. VaUc. 1190 : Nisi seeretorum aliquidinteressei; prias tamen ha- bet : Nee si secretum aiiquid knieresset, M. 1 Uiimm. et Mss., comMutot. * Salinas, ex Cd. Reg. 541 : Sine mora peroffehat. M. * Editi, in institutis. — Salinas, ex uno codice, quod insHtuto. M. ^ Veteres Cd. : Jam lacta piaeita firmareniur. s Sic omnino Mss. ; at editi : Suam eulpam maie agens suffragatori tribueret, * Tres Mss., prxmisisse. 7 Aiiquot Mss., nam ad examen. * Hicediti addunt : Qiiaiii de meritis suis ; sed abest aMst. (a) Idem in Ambrosii Vita narrat Paulinus presbyter. 37 AUCTORE POSSIDIO. 58 sni amici, in «xtreiQis vit» de talibiu freqaentissime referebat dictum : ad qoem cum visitandum jam morti propinquantem ventitasset, et ilie manas gestu se de ssecnlo ezitarum sigaificaret, atqae a se iiii esset re- sponsum, adhac eam Ecclesi» necessariam vivere posse ; iUum, ne putaretur hujus vitaeteneri copiditate, ei respondisse : Si nunquam, bene ; si aliquando, quare non modo ? Et talem sententiam mirabatur et laudabat hominem protulisse, Deum quidem timentem, verum- tamen in villa natum et nulritum, sed non muita le- ctionis eruditum scientia : contra iiium scilicet sen- sum sBgrotantis episcopi, de quo sanctus in epistola sua qnam de Mortalitate scripsit martyr Cyprianus, ita retolit dicens : Cum qtUdam de collegis et consacerdo- tibus no9tri$ infirmitate defessus^ et de appropinquante morU sol/iciiiis, commeatum sibi precaretur, astitit de- precanti et jam pene morienti juvenis honore et majestate venerahUiSf statura celsm, et clarus aspectu^ et quem as- tantem Mivix posset humanus aspectus oculis camalibus uUueri, nisi quod tatem videre jam poterat de sssculo re- eessunts : atque iUe non sine quadam animi et vocis in- dignatione inftemuU^ et dixit^ Pati timetis, exire non vul- tis ; quid faciam vobis ? CAPUT XXVIII. — Quae proxime ante mortem ab Au- Qustino edita. Retractationum libri, Barbarorum irru- ptio. Hipponis obsidio. Ante proximum vero diem obitus sui a se di- ctatos et editos recensuit libros, sive eos qoos pri- mo tempore conversionis sue adhuc laicus, sive quos presbyter, sive quos episcopas dictaverat : et quaecnmqae in his recognovit aliter quam sese habet ecdesiastica regula a se fuisse dictata et scripta, cum adhoc ecdesiasticam usum minus sciret, minusque sa- puisset *, a semetipso et rcprehensa et correcta sunt. Unde etiam duo conscripsit volumina, quorum et ti- tulos, De recensione librorum (a). Preereptos etiam sibi qoosdam libros (6) ante diligentiorem emendationem a nonnullis fratribos conqoerebatur, iicet eos post- modum emendasset. Imperfecta etiam qusedam suo- rum iibromm prseventus morte dereliquit. Quique prodesse omnibus volens, et valentibus * multa libro- rum legere, et non valentibus, ez utroque divino Te- stamento, Vetere et Novo, prsmissa prsefatione prse- cepta divina seu vetita ad vit® regulam pertinentia ezcerpsit, atque ex his unum codicem fecit; ut qui vellet legeret, atque in eo vel quam obediens Deo ia- obediensve esset, agnosceret : et hoc opus voluit Spe- cuiam appellari. Verom brevi consequenti tempore divina volun- tate et potestate provenit, ut manus ingens diversis telis armata et bellis ezercitata, immanium hostium Vandalorum et Alanorum commiztam secum habens Gothorum gentem, aliarumque diversarum personas, ez Hispanie partibus transmarinis, navibus Africae influzisset et irruisset : universaque per loca Mauri- 1 Sic llss. ; at Edd., inteUigereL — Saliaas, item ex udo Cd . , w^usque inteUigertt; ex altero Cd. , minusqussaperet. M. * Bditi, ei volenWfus ; covXtK Mss., et vateniUms., (•) Retraetationom libri. (h) De Trinitate. taniarum etiam ad alias nostras transiens provincias et reg^ones, omni sseviens crudelitate et atrocitate, concta qoffi potuit, exspoliatione, csedibus, diversisque tormentis, incendiis, aliisque ianumerabilibus et in- fandis malis depopalata est; nulli pexui, nulli parcens setati, nec ipsis Dei sacerdotibus vel ministris, nec ipsis ecclesiarum ornamentis seu instrumentis vel sediiiciis. Ethanc ferocissimam hostium grassationem et vastationem, ille Dei homo, etfactam fuisse etfieri, non ut CQBteri hominum sentiebat et cogitabat : sed altius et profundius ea considerans, et in his anima- rum praecipue vel pericula vel mortes prsevidens, so- lito amplius (quoniam, at scriptum est, Qui apponit scientiam^ apponit dolorem (Eccle. .i, 18); et Cor tn- teUiyenSy tinea ossibus) fueruut ei lacrymae panes die ac nocte {Psal, xli, 4), amarissimanique et lugubrem pree cseteris suee senectutis jam peue exiremam du- cebat ac tolerabat vitam. Videbat enim ille homo Dei civitates excidio perditas, pariterque cum aedificiis villarum habitatores, alios hostili nece exstinctos, alios effugatos atque dispersos ; Ecclesias sacerdotibus ac ministris destitutas, virginesque sacras et quosque continentes ubique dissipatos ; et in his alios tormen- tis defecisse, alios gladio interemptos esse, alios in captivitate, perdita animi et corporis integritate ac fidei, malo more ac duro hostibus deservire ; hy- mnos Dei et laudes de ecclesiis deperisse, sedificia ec- clesiarum quam plurimis locis ignibos concremata, solemnia quse Deo debentur de propriis locis desiisse sacrificia, sacramenta divina vel non quasri S vel quserenti qui tradat non facile reperiri; in ipsas mon- tium silvas et cavernas petrarum et speluncas confu- gientes, vel ad quasque munitiones, alios fuisse ex- pugnatos et interfectos *, alios ita necessariis susten- taculis evolutos atque privatos, utfame contabescerent; ipsosque Ecclesiarum prsepositos et clericos, qui forte Dei beneficio vei eos non incurrerant, vel incurren- tes evaserant, rebus omnibus exspoliatos atque nuda- tos egentissimos mendicare, nec eis omnibus ad omnia quibus fulciendi essent snbveniri posse : vix tres su- perstites ex innumerabilibus Ecclesias, hoc est, Car- thaginensem, Hipponensem, et Cirtensem, quie Dei beneficio exciste non sunt, et earum permanent civi- tates, et divino et humano fultse prsesidio ; iicet post ejus obitum urbs Hipponensis incolis destitota ab ho- stibus fuerit concremata. £t se inter hcec mala ci^us- dam sapientis senteotia consolabatur, dicentis : Non eritmagnus magnampatans,quodcaduntIignaet lapi- des, et moriuntur mortales '. Httc ergo omnia ille, ut erat alte sapiens, qno- tidie ubertim plangebat. Accrevitque moerdribns et lamentationibos ejus, ot etiam adhoc in suo statu con- t Sic aliquod prob» not» Mss. ; at editi : Solemnia qwe Deo debmturdeproprUs locis desiisse, sacri/tcia et sacra- menta dioina vel nonquxri, etc. — Salinas : Sotemnia qux Deo debentur de propriis loeis desiisse^ sacrifieia ae saera- menta divina vel non quxri, etc. ; adjecta hac notola : sic Lov. legunt, et recte, consentientibus Mss. M. < Tres Mss. : Et Hitcrceplos /atqne ez istis unus prose- quitur : AUos sic a necfssariis, etc. • Sola editio Lov. : Non erit magnum quodcadunt Ugna et lapides, et fnoriuntur mortales. 59 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI, 60 sisteDtem ad eamdem Hipponeosium-Regiorum * civi- tatem ab iisdem hostibus venireturobsideDdam : qao- niam in ejus tunc fuerat defensione constitutus comes quondam Bonifacius cum Gothorum foederatorum exercitu *, quam urbem ferme quatuordecim mensi- bus conclusam obsederunt : nam et littus i)li mari- num interclusione abstulerunt '. Quo etiam ipsi nos de vicino cum aliis nostris coepiscopis confugeramus, in eademque omni ejus ubsidiouis tempore fuimus. IJude nobiscum scepissime colloquebamur, et Dei tre- menda judicia prro oculis nostris posita consideraba- mus, dicentes : Justus es^ Dominef et rectum jtidicium tuum {Psal. cxviii, 137). Panterque dolentes, gementes et Heutes orabanius miserationum Patrem et Deum omnis consolationis (H Cor. i, 3,) ut in eadem nos tribulatione sublevare dignaretur. CAPUT XXIX. — Morbus extremus Augustini, Et forte provenit, ut una cum eodem ad men- sam constitutis, et inde confabulantibus nobb di- ceret : Noveritis me hoc tempore nostrx ccUamitatis id Deum rogare^ ut aut hanc civitatem ab hostibus ctr- cumdatam liberare dignelur^ aut sialiudei videtur, suos servos ad perferendam suam voluntatem fortes faciatj aut certe ut me de fioc saeculo ad se accipiat, Quee illc dicens, nosque instruens, deinceps cum eodem et nos, et nostri omnes, et ipsi qui in eadem fuerant civitate, a summo Deo similiter petebamos. Et ecce tertio illius obsidionis mense decubuit febribus fatigatus, et illa ultima exercebatur sgritudine. Nec suum sane Dumi- uus famulum fructu suse precis fraudavit. Nam et sibi ipsi et eidem civitati, quod lacrymosis depoposcit pre- cibus, in tempore impetravit. Novi quoque eumdem et presbytcrum, et episcopum, pro quibusdam * ener-^ gumenis patientibus ut oraret " rogatum, eumque in oratione lacrymas fundentem Deumrogasse, et dsemo- nes ab hominibus recessisse *. Itemque ad segrotan- tem et lecto vacantem quemdam cum sno segroto venisse, et rogavisse ut eidem manum imponeret, quo sanus esse posset : eumque respondisse, si aliquid in his posset, sibi hoc ntique primitus prsestiiisset : et illum dixisse visitatum se fuisse, sibique per somnium dictom esse : Vade ad Augustinum episcopum, ut eidem manum imponat, et salvtis etit, Quod dum comperisset, facere non distulit, et illum infirmum continoo Domi- nus saoum ab eodem discedere fecit. CAPUT XXX. — ConsUium an hostibus adventantibus ex Ecclesiis episcopis recedendum sit, Interea reticendum minime est, cum memorati 1 Editi : Hipponetuium-Refianum, corrupte. Notum est civitatem hancHipponemregium dictam, utsupra,c. 3,quo videlicet ab Hippone diarrbyto secemeretur. s Sic Dottri omDes Mss. : aaiti autem : Comesquidam Boni^ facimcum Gothorumquondam fcederafusexercitu. — Sali- aas legitutediti, quoniamhaBC lectio magis hiftoricce veri- tati retpondet. M. 3 Unus exFloriacensibuaMBs. : Sam etUttusiUimarina intnclutionn absiulerunt. — Salinss, ex Cd. Vatic.: yam et lUtuiHlamarinum intercUuioneabsfulerunt. Cd. Reg. 541: yam tittut itU marinum in conlupone abitulerunt. M. ^ Salinas, ex Cd. Vatic. 1191, pro quUnuque. M. s Salinas, ex Cd. VeMc.ii^ lEnergumenupetentibusut roaaret. M. «Salinas ex Cd. Vatic. 1191 : Deum rogasse utdxmoniet ah hominibus recederent. M. impendereot hostes ', a sancto viro qooque nostro coepiscopo Thiahensis * Ecclesise Honorato, litteris fuisse consultum, utrumnam illis adventantibus, ex Ecclesiis episcopis vel clericb recedendum esset, necne : eique rescriptis insinuasse quid magis ab illis Romaniffi eversoribus esset metuendum. Quam ejus epistoiam huic scripturae inserere volui : est enim sa- cerdotum Dei etministrorummoribusvalde utilis et ne- cessaria. Isto modo rescriptum est ad eumdem ab eo- dem : Sancto fratri etcoepiscopo Honorato, AugustuiuSf in Domino salutem. Charitati tuse misso exemplo epistolx (non exstat) quam ftatri Quodvultdeo nostro coepiscopo scripsi, putabam me hoc onete caruisse quod mihi im- posuisti, quxrendo consilium quid in his pericuHs quas tempora nostra invenerunt ', facere debeatis* Quamvis enim epistolam illam breviter scripscrim, nihil me tamen praetermisisse arbitror, quod et respondenti dicere, et quserenti audire suf/iceret : qmndoquidem dixi nec eos esse prohibendos quiadloca^ si possunt^ munita migrare desiderant; et ministerii nostri vincula^ quibus nos Chri- 8ti charitas aUigavit, ne deseramus Ecclesias quibus ser- vite debemuSj non esse rumpenda. Ista quippe verba sunt quae in illa epistola posui : Restat ergOy inquam^ ut nos quoruyi ministerium qmntuixcumque plebi Dei ubi sumus manentif ita necessarium est^ ut sine hoc eam non oporteat remanere, dicamus Domino, « Esto nobis in Deum protectorem^ et in locum munitum n'{PsaL xxx, 3). Sed hoc consilium tibi propterea non sufficit^ ut scribis^ ne contra Domini praeceptum vel exemplum facere nita- mur, ubi fugiendum esse de civitate in civitatem monet. Recolimus enim verba dicentis, « Cum autem perseqwn- tur vos in civitateistaj fugite in aliam » (Matth. x, 23): qnis autem crcdat ila hoc Dominum fieri voluisse, ut ne- cessario ministerio, sinc quo vivere nequeunt^ deserantur gregeSf quos suo sanguine comparavitf Numquid hoc fecit ipse, quando portantibus parentibus in Mgyptum parvuJm fugit (IB. ii, 14), qui nondum Ecclesias con- gregaveratj qms ab eo desertas fuisse dicamus ? Num- quid quando apostolus PauluSf ne illum comprehende- ret inimicuSf per fenestram in sporta submissus est^ et effugit manus ejus (II Cor. xi, 33}, deserta est quse ibi erat ecclesia necessario ministeriOy et non ab aliis fra- tribus ibidem constitutis quod oportebat impletum est ? Eis quippe volerUibus hoc Apostolus fecerat, ut se ipsum sei'varet Ecclesiw, quem proprie pei^secutor ilile quaerebat. Faciant ergo servi Christi, ministri verbi et Sacramenti ejiis, qmd praecepit sive permisit. Fugiant omnino de ci- vitate in civitatem, quando eorum quisquam specialiter a persecutoribus quasritur, ut ab aliis qui non ita requi- runtur, non deseratur Ecclesia, sed praebeant cibdria conservis suis, quos aliter vicere non posse noveiimt. Cum autem omniumj id est episcoporum, clericorum et laicO' rvm ^ est commune pmctf/um, hi qui aliis indigent^ nofi deseranturab his quibus indigent. Aut igitur ad loca munita omnes transeant ; aut qui habent remanendi ne- 1 Salinafl, ex Cd. Reg. 541 : CumMauritanix imminerent hostes. M. s Editi, Thabennensif ; at Mss., ThiabensiSy aut Thfa- vensis. « Apud Lov. : Qux in (empora nostravenerunt. ^ Editi omittunt, laicorum, quod restituitur ex Mm. 61 AUCTORE POSSIDIO. 62 eessitatemj rnn r^nquwUur ab eis per quos lUonm est ecclesiastica supplenda necessitas, ut aut pariter vivantf aut pariter sufferant quod eos Paterfamilias vokt pei*- peti, Quod si contigerit ut sive alii minuSt f^^H fnajus^ sive omnes xqualiter patiantuTf qui eonan sint qui pro aUis patiuntur^ apparet ; illi scUicet qui cum se possent taiibus matis eripere fugiendo, ne aliorum necessitaiem desererent, manere maluerunt, Hinc maxime probatur iUa charitas quam Joannes apostolus commendat^ di- cens : « Sicut Christus animam suam pro nobis posuit^ sicetnos debemus animas pro frairibus ponere (I Joan. m, 16). Nam qui fugiunt vel suis devincti necessi' tatibus fugere non possunt ; si comprehensi patiwitur^ pro se ipsis^ non pro frairibus^ utique patiuntur : qui lero propterea patiuntur, quia fratres, qui eis ad chri- stianamsalutem indigebant, deserere noluerunt, sine du» hiu suas mimas pro fratnbus ponunt, Unde iltud quod episeapum qttemdam dixisse audivimus, Si Dominus no- bis imperavU fugam in eis persecutionibuSf ubi potesi fnictus esse martyrii; quanto magis debemus fugere ste- riles passioneSj quando est barbaricus ei hostilis itwur- $us ? verum est * quidem et acceptabiie, sed his quos er- clesiastici officU non tenent vincula, Nam qui clades ho^ siiles ideo non fugit, cum possit effugere, ne deseiat mi- nisterium Chiisti \ sine quo non possunt homines vel feri vel vivere christiani^ majorem charitutis invenit frU" ctum^ quam qui non propterfratres, sed propter se ipsum fugiens, atque eomprehensus non negat Christum^ susci- pitque martyrium, Quid est ergo quod in epistola tua priore posuisti ? dicis enim^ Si in Ecdesiis persistendum esi^ quid simus nobis vei poputo profuturi non video, nisi ut ante oeuios nostros viri cadant^ feminae constU' prentur^ incendaniur ecetesix, nos ipsi in tormentis de- ficiamus^ eum de nobis quseritur quod non habemus. Potens est quidem Deus audire preces famiiiss suse^ ct kate, quM formidantur^ avertere; nec ideo tamen propter ista^ quae ineerta smU, debet noslri officii esse certa de- sertio, sine quo cst piebi certa pemicieSt non m rebus vitM kujuSf sedatterius incomparabUiter diiigentius sot- lidtiusque eurandie, Nam si certa essent ista maia^ quss timentur ne m locis m quibus stimtis, forte contingant, prius unde fugerent omnes propter quos ibi manendum est^ ei nos a manendi necessitate iiberos redderent : non enim quisquam est qui dicat ministros manere oportere, ubi jam non fuerint, quibus nccesse sit ministrare, Ita iiuidam saneti episcopi de Uispania profugcrunt, prius plebUms partim fUga lapsis, partim peremptis, partim obsidione consumptis, partim captivitate dispersis : sed mutto plureSf UUc manentibus propter quos manerent, sub eorumdem perieulorum densitate manserunt, Et si atiqui deserueruntptebes suas^ hoc est quod dicimus fieri non debere : neque enim tales docti uuctoritate divina^ sed humano vet errore decepti, vei timore sunt victi, Cur enim stbiputant indifferenter obtemperandum esseprx- ceptOf tUti legwU de doitate m civitatem esse fugiandum, et mercenarium non exhorrent, qui videt lupum venien- tem et fuqit^ quoniam non est ei cura de ovibus {Joan, 1 Sttlinas, ez Cd. Reg. 541, utUe est M. 3 SaUaas, ex Cd.Reg. 1025 : Nedeserat mtnisterhm Chri- sto. M. z. 12, 13)? Cur non istas duas domH^ieas verasque seU' tentias, unam seiticet ubi fuga sinitur aut jubetur, o/to- ram ubi arguitur atque culpatur, sic intelligere siudent ut inter se reperianturnon esse contrarise, sicut nonsuntf Et hoc quomodo reperitur^ nisi atiendatur quod jam su- perius disputavi, tuncde locis in quibus sumus, premente perseeutione fugiendum esse Christi ministris, quando ibi aut ptebs Chrisii non fuerit cui ministretur ; aut etiam fuerit, et poiest impleri per aiios necessarium ministe^ riumf quibus eadem non est causa fugiendi : sieut in sporta subnUssus, quod supra memoraviy fugit Apostolus cum a persecutore proprie ipse quaereretur, aiiis utique neeessitatem similem nonhabentibus, a quibus iilicmini' sterium absit ut desereretur Ecciesix; sicutfugit sanctus Athanasius Aiexandrinus episcopus^ cum eum speciali- ter apprehendere Constaniius cuperet imperator, nequa- quam a cseteris ministris deserta piebe catholica quas in Alexandria commanebat ? Cum autem plebs manet, et tm- nistri fugiunt^ ministeriumque subtraditur ; quid trit nisi mercenariorum Uia fuga damnabiiis, quibus non est eura de ovibust Veniet enim lupus, non homo, sed diabotus, qui pierumque fideles aposiatas esse persuasit^ quibus q^iotidianum ministeriumdominicicorporis defuit; et peribitinlirmusintuanon scientia^ySedignorantiaftd' ter^ propter quem Christus mortuus est (I Cor. ▼iri, H). Quod autem ad eos attinet, qui in hac re non faUuntur errore, sed formidine superantur; quarenon potius con- tra suum timorem Domino miserante atque adjuvante fortiter dimicant, ne maia sine comparatione graviora^ qusB muito amplius sunt tremenda, coniingantJ Fit hoe ubi Dei charitas fldgrat^ non mundi cupiditas fumat Charitas enim dicit : Quis inlirmatur, et noncgoiniir- mor? quis scandalizatnr, et non ego uror (11 Cor. xi, 29) ? Sed chariias ex Deo est. Oremus ergo ut ab iUo detur^ a quo jubetur : et per hanc magis timeamus ne oves ChrisH spiritualis nequUidd giadio in corde, quam m ferro m corpore trucidentur, ubi quandocumque, quo- cumque mortis genere^ morituri sunt. Magis timeamus ne sensu interiori corrupto, pereat castitas fideij quam ne feminm violenter constuprentur in came : quia vio- lentia non violatur pudieitiOj si mente servatur: quo- niamnec in came violatur, quandovoiuntas patientis sua turpiter came non utitur^ sed sine consensione toierat quod aiius operatur. Magis timeamus ne iapides vivi eo^ stinguantur deserentibus nobis, quam ne lapides et Ugna terrenorum xdificiorum incendaniur prxsentibus nobis. Magis timeamus ne membra corporis Christi destituta spir rituaii victu necentWy quam ne membra corporis nostri oppressa hostUi impetu torqueantur. Non quia ista non suntvitanda cumpossunt; sedquiapotius ferendasunt. quando vitari sine impietate non possunt : nisi forte quis- quam contenderit non esse ministrum impium, qui tunc subtrahit ministeriumpietati necessarium^quando magis estnecessarium. An non cogUamus^ cum ad istorum pe- nculorum pervenitur extrema, nec est potestas uUa fu- giendi, quantus in Ecclesia fieri soleat ab utroque sexu^ atque ab omni aetate concursus; atiis Baptismum flagin tantibus, aiiis reconcUiationem^ atiis enim peenitentiss > Salinas, ex Cd. Reg. 541, conscientia. M. 63 VITA S. AUGUSTIM EPISCOPI, AUCTORE POSSIDIO. 64 ipiius aetionem^ Salinas, ezCd.Beg. 541 : Etiam laudabilisconvenatio' nis Christianos. M. * Salinas, ez Cd. Vatic. 1188 : In kcto contra parietem posito. M. e»t iu tomo secundo, epist. 228, nn. (a) Csetera videre 10, 11, 12, 13 et 14. bis postulavit prsesentibus, ne qnis ad eum ingrede- retur, nisi iis tantum horis, quibus medici ad inspi- ciendum intrarent S vel cum ei refectio inferretur. Ea ita observatum ac factum est : et omni illo tempore orationi vacabat. Verbum Dei usque ad ipsam suam extremam ffigritudinem tmprsetermisse, alacriter et fortiter, sana mente, sanoqoe consilio in ecclesia prsedicavit. Membris omnibus sui corporis incolumis, integro aspectu atque auditu, et, ut scriplum est, no- bis astantibus, et videntibus, et cum eo pariter * oran- tibus obdormivit * cum patribus snis, enutritus ^ in bona senectute ; et nobis coram pro ejos commen- danda corporis dcpositione sacdficiom Deo oblatum est, et sepultus est. Testamentum nuHom fecit, quia unde faceret pauper Dei non habnit. Ecc1esi« biblio- thecam, omnesque codices diligenter posteris cnsto- diendos semper jubebat. Si quid vero Ecclesia, vei in sumptibus, vel in omamentis haboit, lidei presbjteri ', qni sub eodtm domus Ecclesiee curam gerebat, di- misit. Nec soos consanguineos, vel in proposito vel eztra constiluos, in sua vita et morte vulgi more tractavit : quibus, dum adhuc superesset, id si opus fUit, quod et cseteris, erogavit, non ut divitias habe- rent, sed ut aut non, aut minus egerent. Clerum suf- ficientissimum, et monasteria viromm ac feminamm, continentibus * cum suis prsepositis plena, Ecclesise dimisit, una cum bibliothecis, libros et tractatus \el suos vel aliorum sanctorum habentibus, in quibus dono Dei qualis quantusquein Ecclesia fuerit noscitur, et in his semper vivere a fidelibus invenitur. Juxta qnod etiam ssecnlarinm quidam poetamm, suis ju- bens quo sibi tumulum mortno in agere publico col- locarent, programmate finxit dicens ', Vivere post obitum vatem vis nosse, viator, Quod legis ecce loquor, voz tua oempe mea est. Et in suis quidem scrlptis ille Deo acceptus et chams sacerdos, quantum Incente veritate videre conceditur, recte ac sane, fidei, spei, et charitatis catholicee Eccle- sise vizisse manifestatnr : quod agnoscunt qni eum de divinis scribentem legentes profidont. Sed ego arbi- tror plus ez eo proficere potuisse, qui eum et loquen- tem in ecclesia prsesentem audire et videre potue- rnnt *, et ejus prsesertim * inter homines conversa* tionem non ipnoraverunt, Erat enim non solum emditus scriba iivregno ccrlomm, de thesauro suo proferens nova et vetera, et unns negoliatorum, qui inventam pretiosam margaritam, quse habebat venditis com- paravit (Matih. ziii, 52, 45, 46) : verum etiam ez iis ad quos scriptum est, Sic loquimini^ et sic facite (Ja- > Salinas: Tres yi%9., in trobant ; unus prosequitur: vel evM ei re/ectio offfrehotvr, M. * Nostri omnes Mps. omitont cvm eo parHer. 3 Editio Lov. addit. in pace. 4 GermanensiB codex prieterit envtritvs ; et infra, loro. Etnobis corampro ejvs, prapfert : £t a nob s pro ejvs. — Sa- liDae. ez Cd. Beg. : Et pobis eorom posilis. M. B Sic babeut Mss ; at editi : tidfli pretbiftero. * Editi prsebent, conHnentivm. — Sic etiam Salinas. M. '^ Editi : Pro ep^grawmale fnxii^ dicens, Omnes Mss. : progrommalfi ; et ex iis plerique preebent, fiait dicens — Salinas, ez Cd. Beg. 541 : Pro epigrommate finxit di- cens, M. t Germanenses Mss. : In BcclesiaemdireprmsenlktHtef ei videre pofvervni. * Sahnas, ez Cd. Beg. 541 : Et ejus prstsentem, M. 65 VITA S. AUGUSTINf EPISCOPI, LIBER PRIMUS. 66 eobi II, 12); et de quibas Salvator dtcit, QuU feeeril et doeuerii sie homineif hie magnus vocabitur in regno cob- lorum (Matth. v, 19). Peto autem impendio vestram charitatem, qui hoec scripta iegilij, ut mecum omnipoteati Deo gratias agalis, Dominumque benedicatis, qui tribuit mihi in- teilectum, ut haec in notitiam et prttsentium et absen- ttum prsBsentis temporis et futuri hominum, et yeliem deferre, et Taluissem; et mecum ac pro me oretis, ut iiliosquondam ▼irif eum quoferme annis quadraginta Dei dofio * absque amara ulla dissensione famiiiari- < Foetateotis Mss. : Dei domo. ter ac dulciter vixi, et in hoc seculo emolator et imi- tator existam, et in futuro omnipotentis Dei promissis cum eodem perfruar. Amen ^. < Salinas : lo codice ReginiB 541 hoc additur flnis cum noDDallitf aliis verbis ad traasiatioDeA corporis S, Doctoris pertiueDtibas : Qm cum IHo Patreet Stnntusaneio vivitet otoriatur et regnat Deusperomnia isecuta sxculorum,Ameti. Insititius hic tinis e^t, nec ad Possidii pertinet textum. No- tum e«t eaim ecclesia^tictO auliquitati« studiotiid, in flne tum Sermouum, tum Vitarum, qu« a Veteribus edita sunt, ali- qua addl et inseri, sicut et frequenter detruncari, tum pro diceatis scribeotisque arbitrio, ac pro soiemnitatls ratione, tum piro temporum nece^sitate. Quod, cum accurate non advertitur, in graves ac turpes errores impellit. M. VITA SANCTI AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI EX EJUS POTISSIMUM SCRIPTIS CONCINNATA. LIBER PRIMUS De primis vigiati aovem aoais Augustioi, ab ejus ortuad profectioaem ejusdem ia Ilaliam. CAPUT PRIMUM. 1 Augustini patria. 2 Natalis dies. 3 Nomen. 4 Paren- tes et consanguinei. i . Aurelius Augusti^os, vir divino munere Ecclesiffi donatas, Tagastam obscurum Africas oppidum in Nu- midice mediterranea parte, haud procul Madauris et Hippone-Regio situm, ortu suo nobilitavit (Pos5., in VitaAugust.^e. i;August.,Epist.l,n. (j;Confess.lib. 2, cap. 3, n. 5). Ea civitas nefdrio Donalistarnm sehisinati tota olim adhaeserat : sed anno circiter tre- eeatesimo quadragesimo nono Cscsarearum legum ter- Tort compalsa ad communionem catholicam, tanto deiQde aaimorum studio in eam coal uit, ut anno post sezagesimo illius incois iis erroribus nunquam impli- citi fuisse viderentnr (August., Epist. 93, n. 17). 2. in lacem editus est Augustinus idibus novembris, anao Chfisti (quantum ez Prospero et Possidio intelli- gimas f Prosp., tftC^n. ; Po$5.,tn Vita August.^c» 30). ireceotesimo quinquagesimo quarto : quippe qui vita cesserit qoiato kalendas septembris, anno salutis qua- driageotesimo trigesimo, aetatis suae septuagesimo sezto prope absoluto. Quod quidem pluribus eo loco dlscatiendum erit, ubi de tempore conversionis ejus acturi tumus. 3. Cum celebrari per orbem coBpit, jam tum eidem ermt prflenomen Aurelio : quod perfecto ille, sive id infaas acceperat ipsis ab incunabulis, sive post vit» doctriasque merito saactos Doctor adeptns erat, sem- per retinuit Nam hoc ipsum pranomiae Paalos Oro- ttos in suse Historifle Ad Aurelium Augusthwm iascri- ptione insignivit. Eodem illum ezornavit ipsiti^fere eequalis Claudianus Mamertus (Mamer.f de Statu ont^ mse, Ifb. 2, cap, iO;; eodem venerabilis Beda (Bed., in Vita S. Cuthb.); eodem prseclara qusque et antiqui- ora opusculorum ipsius visa nobis volumina decorant aogentque Augustinum . 4. Honestis eum prognatum parentibus tradit Pos- sidios, de Curialium numero, hoc est, eorum qui in municipiis curise ofticium administrabant, et munia procurabant civilia (Poss., in Vita August.^ c. i). Pa- tcr ei Patricius fuit, municeps Tagastensis admodum tenuis, virque animo magis quam opibus pollens, ut ipse Augustinus summa animi demissione memoritt prodit (Confess. libro 2, cap. 3, n. 5) : qui eadem modestia adductus, publica in concione fassus cst ali- quando, vestem pretiosam forte episcopum decere, minime vcro Augu.stinum, hominem pauperem, de pauperibus natum parentibus (Serm. 356, n. 13). Erat Patricio liberalis et propcnsus in omnes animus, at iracundus multum et feroz. A chrisliana fide alic- nus diu com fuisset, sub extrema vitae tempora con- versus, una cum fide castos et christianos mores in- duit (Confess. libro 9, cap. 9, nn. 19, 22). Patrkii conjuz nomine Monnica (sic enim ejus nomen ubique in antiquis codicibus pingebant librarii) Augustinum spiritu non minus quam carne parturivit. Multos ez Patricio peperit liberos : nam Augustinus matri ad Ostia Tiberina obeunti anno trecentesimo octogesimo octavo fratrem suum adfuisse testator (Ibid., cap. il, n. 27). Is porro non alins videtur a Navigio, qui ona cum Augustino fratre suo nondum regenerato in villa 6: VITA S. AUGUSTINI EPISGOPI. 68 Yerecondi degens, philosophicis ejus dissertationi- bus intererat, laborans splene vitioso {De Beata Vita, nn. 7, 14) : quo haud dubie patre procreatee fuerant illffi Augustini ex fratre neptes, quse Deo pariter ser- Tiebant (Poss.f in Vita Aitgust.,e. 26), cum ejusdem, ut videtur, sancti Antistitis germana sorore, quse vi- dua relicta multos annos in diem usque obitns sui Christo serviens ancillarum Dei ccenobio prsefuit (Ati- gust.y Epist. 214, n. 4) . Meminit quoque Aogustinos Patricii nepotis sui, Hipponensis Ecclesiae subdiaconi (Serm, 356, n. 3), cui et sorores erant complnres, et mater pertinentium ad oomdem possessionem usu- fructuaria. In suo apud Verecundtim secessn duos etiam e consobrinis suis secum habuit, Lastidiannm et Rusticum. Eadem consanguinitatis necessitudine devinctus erat Augustino Scvermus ille, quem epi- stola ofQcii et charitatis plena, ad Ecclesiae catholicfie unitatem, ex Donatistarum factione traducere cona- batur (Epist. 52). Licentius denique filius Roma- niani illius civis Tagastensis genere atque opibus insi- gnis, se eadem, qoam Augustinus, stirpe prognatbm videtur innuere (Epist. 26, n. 3). At Paulinus uno eodemque loco scribit, Alypium Licentii fratrem esse consortio sanguinis, Augustinum vero ejusdem in scien- tiis magistrum et ingenii satorem existere. Quamob- rem Licentius adolescens, quo impensius praeceptori adblandiretur, poetica licentia locutus videri potest, qua nonnjinquam unius urbis cives uno sanguine pro- gnati dicuntur. Hsecsuntquse deAugustinigenerecom- perimus. Quod ad ipsius matrem Monnicam attinet, omni profecto dignam laude mulierem, longior de illa instituendus est sermo, quam ot hoc loco possit comprehendi. CAPUT II. 1 Augustinus infans calechumenis adscribitur. 2 In pueritia morbo correptus Baptismum flagitat. 3 Deum puerulus invocat, ne in schola vapulet. 4 In scholas datus ut litteras discat, latinas amat. 5 Grsecas odit, 6 PueritisB ipsius errata. { . Sanctissima atque optima femina cum primum infantem enixa est, nihil potius habuit, quani ut eum inter catechumenos signaculo crucis Christi obsignan- dum, et mystico sale condiendum curaret (Confess, HbrOf i, cap. li, n. 17}: qui ritos calechomenum ini- tiandi inter solemnes Baptismi cseremonias semper retentus, summa etiamnum religione servatur. Hinc certe Aogostinus christianam religionem sibi pueru- lo a parentibus insitam, et se christianum catholicum ante fuisse profitetur, quam in Manichseorum errores incidisset (De Utilit. credendi, n. 2). Audierat adhuc puer de vita seterna nobis promissa per mysterium Incarnationis Domini Dei nostri, qui superbiam no- stram humilitate sua sanaiurus advenit (Confess. libro if cap, 11, n. 17). Itaque jam tum credebat in Chri- stom, ut et ejus mater, et omnis domus, uno excepto patre; cujus tamen iniqua consilia et hortamenta jus matems pietatis evincere in ejus animo nunquam va- luernnt. Porro suavissimum Jesu Ghristi nomen, quod una cum lacte matris imbiberat, sic alte tenero ejus cordi inhssit, ut nulla exinde quantumvis facun- di et expoliti sermonis lenociniaeum totum raperent, qu» non ejus nominis dulcedine condirentur (Ibid., libro 2, cap. 4, n. 8). 2. Hac igitur fide a teneris imbutos, nobile illius documentum puer parvulus dedit tum, cum stomachi pressu correptus repentino tamqne vehementi, ut pro- pe animam acturus videretur, Bapiismum qoanto po- tuit lidei et mentis ardore a piissima maire flagitavit : quse festinabunda dedit operam, ot sacro quam pri- roum fonte ablueretur. Verum cum interea vb morbi remisisset, provida in futornm mater Baptismum in aliud tempus differendum putavit ; verita scilicet ne per impendentis setatis lubricum novis se ille delictis inquinaret, reatuque ob violatam salutaris lavacri san- ctitatem majore multo obligaretur. Quamqoam eam di- lationem haod satis approbat Augustinus : Quanto me- liuSf inquit, et cito sanarer, et id ageretur mectim, meo- rum meaque diligentia, ut recepta salus animae mew tu- ta esset tutela tua, qui dedisses eam ? (Confess libro 1 , cap. 11, nn. 17, 18). 3. Prseter institutionem, quam habebat optimam a matre, etiam ab hominibos qoibusdam piis, in quos ipse puer incidit, didicit Deum, quantum de illo pro eetatis captu sentire poterat, esse magnum aliquem^ qui posset, etiam non apparens sensibus nostris, cxau- dire nos et subvcnire nobis. Undc suh hsec Deum sic alloquitur : Puer coRpi rogare te auxilium et refugium meum ; et in tuam invocationem rumpebam nodos lingiUB meae ; et rogabam te parvus, non parvo affectUj ne in schola vapularem : peccabamus tamen^ minus scriben- dOf aut legendOf aut cogitando de litteris, quam exige- baiur a nobis. Non enim deerat, Domine, memoria vei ingenium, qux nos habere voluisti pro illa setate satis ; sed delectabat ludere : et vindicabatur in nos ab eis qui talia utique agebant. Sed majorem nugse negotia vo- cantur ; puerorum autem talia cum sint, puniuntur a majoribus. Pecmbam faciendo contra prsecepta paren" tum et magistrorum Hlorum. Poteram enim postea bene uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo illi mei. Non enim meliora eligens, inobediens eram^ sed amore ludendi (Ibid., cap. 9, nn. 14, 15; cap. 10, n. 16). 4. Uterque parens eum litterarum peritum esse ac ingenub expolitum artibus, vehementer cupiebat : patcr quidem, quod Dei propemodum immemor, ina- nia sibi de filio polliceretur ; mater vero, quod do- clrinse atque optimarum artium studia plurimum ipsi ad Deum adipiscendum adjumenti crederet allatura (Ibid., lib. 2, cap. 3, n. 8). Quapropter cum ingenii sui specimen cito proebuissct, ludimagistro traditus est, primis imbuendus litterarum elementis, quibus videlicet legere et scribere ac numerare discitur (Ibid., lib. 1, cap. 9, n. 14) : atque ubi per setatem licuit, Madauras vicinam urbem, litteraturffi atque oratori» artis percipiendtt gratia missns est (I&td., Hb. 2, cap. 3t n. 5). Vernm deterrebant inde animnm pueri, in- genio licet ac memoria prcevalentis, insitae primis (i<> litteraram radimentis difficultates ; sed ab illis prce- sertim, in qnibus scribeDdi, legendi et numerandi praecepta traduntor, ipse valde abhorrebat; quamvis istie multo plns utilitatis afferant, qoam quae hone- stiores etuberiores litterae putantor (I6id., W6. i, cap. 13, nn. 50, 21.) Postea tamen cum ex his difficultati- bus emersisset, aliquanlo propensiore studio ad lati- nas litteras animum appuiit, seu qood jam inde a te- neris unguiculis inter arridentis nutricis blandimenta iis otcumque imbutus esset, seu quod poctarom in primis deiectaretur figmentis, fabulisque, quibus no- biiissimi quiqoe Romanae liugos auctores libros suos ^arsenint. Didonis mortem non sine lacrymis lecti- tabat, et hac sibi lectione interdici tulisset molesiis- sime. Qoiaotem eisrehus delectabatur, licethoc ipso miser, ob hoc tamen bonse spei poer appellabaior (Ibid , c^. 16, n. 26). Quid enim, ait, miserius misero noH miserante se ipsum^ et /tente Didonis mortem, quse febat amando Mneam ; non flente autem mortem suam, quae flebai non amando te^ Deus lumen cordis mei ? Ei tamen inde illi acclamabatur in schola prae muliis coaetaneis etcondiscipolis* iVon te amabam et fomica- bar ab$ te^ et fcmicanti sonabat undique, Euge^ Euge. AnUeitia enim mundi hujus fomicatio est abs te\ et Euge, Euge dicitur, ut pudeat^si non ita homo sit {Ibid., eap. i3, n. 21 ; eap. 17, n. 27). 5. Tametsi Tero Grseci texendarom fabularam pe- ritissimi sint, ab iistamen linguae ipsius peregrinitate longissime abalienabatur, et Homeram quoque, lepi- dis licet deliriis animos obleciantem, prorsus respoe- bat. S«Tis terroribos ac poenis orgebatur puer, ut grecas litteras condisceret : sed cum in ea re, quam qnb inritus agit, parom proficiat, hisce litteris levi- ter imbotum se fuisse fatetor Augostinus. Hujus quo- que lingUflB inopia, se suosve populares Africanos le- gendis libris de divina Trinitate grcece scriptis impa- res fulsse non dissimulat (De Trinit., lib. 3, n. I). Ea tamea quantulacomque grceci sermonis notitia, quam sibi comparaverat, usque adeo feliciier usus est, ut nisi tpsc pro innata modestia ejus se rudem professus esset, litteris grsecis apprime eruditus videri potuis- set. Nam legit j!.piphanii Commentarium de hfleresi- bos, aut certe breviarium ejus, nondum latinitaie donatnm. Deinde alioriim Patrum grsecorom libros perrolTit, e quibus testimonia non pacca deprompsit adversus hereticos. Denique crebra grsecarum vocom interpretatio, qo8e passim in ejus opo^culis occurrit, ic complurium Scriptorse locoram ex collaiione codi- com grccoram cnm laiinis restiiotio, documento esse possont, Aogustinom haod ita mcdiocriter grsece sci- Tisse. 6. Yitam illa «etate suam agnoscit josta reprehen- sione non caraisse, qoando nimirum in vanitates fe- rebatur et a Oeo suo ibat foras , qui magis timebat barbarismnm facere, qoam cavebat non facieniibos iovidere : ac nihilominus in ejoscemodi studiis lau- dabatnr ab iis, quibos placere, tonc erat iHi honeste Tivere. N sustulit ex ea iilium« cui nomen fuit Adeodato. ipsum anno trecenlesimo septuagesimo secundo n esse, decimum octavum setatis annum agente atiiio, vel ex eo constat, quod anno trecentesimo jesimo septimo quo ipsis Paschalibus feriis fuit I christianis initiatus, annorum erat ferme quin- ^{lbid.,lib. 9, n. 14). Augustinus nihil in eum contolisse se, praeter deli- aguoscit. Verum prseclariseumdouiscomulaverat y et adeo prsecoci ditaverat ingenio, ut decimum tam aut decimum quintum annum agens,permultis Inis et doctis viris jam tum antecelleret. Jam inde inno trecentesimo octogesimo sexto optimse spei patri yidebatur. Eum ad eruditaillacolloquia,quae emicis habere consueverat, jam tum admittebat, eliquando qoflereretur, quL«nam Deum in se deret, et suam qoisque snper ea re sententiam ilisset ; pronuntiavit Adeodatus eum esse, qui spi- I immundnm non haberct. Quod pronuntiatum Patrol. XXXII. Monnicaresponsis aliorum omnium prsetulit. Quaerenti postridie Aiigostino explanationem illios sententie, quam fortasse aliquanto sereniore et pnrgatiore spi- ritu puer dixisset : Is mihi vpletur, respondit, tmmtin- dum spiritum non habere, qui caste vivit Cum instaret pater quem castum vocaret, eumne qui nihil pecca- ret, an qui ab illicito tantum concubitu temperaret : Quomodo, inquit, castus potest esse^ qui ab iUicito tan- tum eoncubitu ab^tinens sese, cxteris peccatis non desi- nit inquinan ? Ille cst vere castuSf qui Deum attendity et adipsum solum se tenet. Quod Augustino sic placuit, ut ipslssima poeri verba perscribenda censuerit {De Beata vita, nn. 12, 18). Testatur paritcr, ea quse ih libro de Magistro inseruntur ex Adeodati persona, illius sensa esse omnia, quamvistum decimum sextum solummodo annum ageret. Addit plura se in hoc puero admiratione dignioraexpertom, sibique horrori fuisse iliius ingenium {Conf, lib. 9, cap. 6, n. 14.) Sa- cramento regenerationis initiatus est una cum Au- gustino patre, qui filium sibi in gratia Chrlsti coeevum in societatem susceptee a se vitse sanctioris assumpsit, * quo eom christianee discipliDce preeceptis magis ac magis imbueret. Monnicee morienti apud Ostia Tibe- rina adfuit Adeodatns : cumque illa supremum spiri- tum efOavisset, repentino doloris impetu exclamavit in planctum ; sed astantium verbis statim coercitus tacuit {Ibid.y cap. 12, n. 29). Remigrante in Africam patre trajecit quoque Olius : hic siqoidem partes suas sustinet in libro de Magistro, quem in Africa edidit Augustinus. Ilium in adolescentia coelojammatnrum, terris prsemature Deus abstulit. Hinc parter : Sicurior eum, inquit, recordor,nontimens quidquampueritise, nec adolescentix, nec omnino homini illi {Ibid., cap. 6, n. 14) ; quod scilicet illum suscepti Baptismatis san- ctitatem numquam violasse, animo reputaret. CAPUT V. 1 Augustinus patre orbatus aditur Carthagine sumptibus matriSt et ope Romaniani, 2 Lecto Ciceronis Bortensio, sapientiae studio incenditur. 3 Scripturas sacras ob demissicrem stilum fastidit. 4 Aristotelis categorias et omnes artes liberales suopte ingenio percipit. 1 . Jam inde ab anno ffitatis suo? decimo septimo, qui quidem numerabatnr a reparata salute trecentesi- mus septnagesimus primus, Augnstinus patre orbatus erat : magpium adolescenti damnum, quo in apertam studiorum, atque adeofortonarum, jacturam adductus esse videbatur. Attamen (quee erat Monnicee animi magnitudo) mater in filii profeclus sollicite inlenta illnm quibus potuit niodis Cathagine alere perseve- ravit : indeque ille maternis mercedibus emptam filii esse eloquentiam dicit {Conf. lib. 3, c. 7, n. 7). Sup- peditavit tunc quoque sumpluum partem Romanianus, qui luctuosam eximii adolescentis orbitatem bcnevo- lentia, consiliis, facultatibns sustcntare solarique non destitit. Tu pater orbatum, ait Augustinus, amicitia con^ solatus es, hortatione animasti, ope adjuvisti {Contra Academicos, lib. 2, n. 3). 2. Annnm fletatis undevigesimnm attigcrat, anno {Trois.) 75 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. T» Christi trecentesimo septuagesimo tertio, cum jujcta receptum discendi ordinem in Ciceronis librum per- veuit, qui Hortensii nomine inscriptas, hortationem ad sapientiam continebat {Conf. lib. 3, cap, 4, n. 7 ; Ub. 6, cap, II, n. 18; Soliloq. lib. I, n. 17). Etsi vero in eo libro summa eloquentia cum admira- bili^eruditione conjuncta esset ; non eo tamen legeba- tur ab Augustino, ut verborum lenocinia aucuparetur, sed abjecta sermonis cura in res solummodo atque senlentias animum intendebat. Ejus ergo libri lectione tanta sapientiee desiderio ilagrare coepit, ut \\vb& ilia cupidine spes omnes mortales abjiceret, fastidiretque : surgere jam cceperat ut rediret ad Deum. Quomodo^ ait, ardebam^ Deus meus, quomodo ardebam revolare a terretiis ad te? Hoc uno illius ilamine defenrescebat, quod Christinomen in iila Ciceronis exhortatione non exstaret. Quoniam hoc nomen^ inquit, secundum mise- ricordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Pilii tui in ipso adhuc lacte matris, tenerum cor meum prosbiberat, et alte retinebat ; et quidquid sine hoc nomine fuissety quamvis litteratum et expolilum et veridicum^ non me totum rapiebat {Conf. lib, 3, c. 4, n. 8). 3. Quamobrem instituit animum adjicere ad Scri- pturas sacras, ut quales ipsee essent, exploraret. Sed hic illum offendit impervia illa magnis et altis spiriti- bus simplicitas, indigna, se judice, qua: Tullianae di- gnitati compararetur. Neque vero is tum erat, qui ad eam animl modestiam, qua patet ad illas aditus de- mitti posset. Dedignabatur esse parvulus« et turgidus faslu sibi ipse grandis videbatur {Ibid..^ c. 5, n. 9). 4. Quanto majore ingenii solertia et sagacitate scien- tias omnes percipiebat citra ullam magistri operam, tanto proniore in arrogantiam impetu ferebatur. An- nos ferme viginti natus in Aristotelis categorias inci- dit, quas k rhetore Carthaginensi magistro suo, aliis- que qui docti habebantur, tanta verborum pompa commendari audierat, ut eas tamquam quid magnuni et divinum legere peroptaret : sed has tamen cum solus legisset, adeo plene intellexit, ut postquam cum illis qui easdem a peritissimis magistris, cum voce, tum ilguris in pulvere depictis expositas vix didice- rant, sermonem contulisset, aliud nihil ab eis quam quod ipse suopte ingenio cognovisset, acceperit. Ex hac tamen lectione non leve dispendium passus crat, ob falsam Dei speciem quam animo imbibit. Proce- dente tcmpore legit pariter omnes artium liberalium libros, quotquot in illius manus venerunt ; et quid- quid de facultate dicendi et dissercndi, quidquid de geometricis rebus, quidquid de musicis etde nunieris legcre potuit, per seipsum, facili negotio, nullo Iio- roinum tradente intellexit. Quapropter non sentiebat illas artes vel ab studiosis quibusqne ac ingeniosis diflicillime percipi, nisi cum easdem illis conabatur exponere ; atque erat ille excellentissimus in eis, qui ipsum exponcntem non tardius sequeretur. Scis tu, inquit, Dominus Deus meus, quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen, donum tuum est : sed non inde sacrificabam tibi. Itaque mihi non ad usum, sed adper- nidem magis valebat (Ibid.y lib. 4. cap. 16, n. 28 30). CAPUT VI. I In Manichseorum hseresim delabitur. 2 Complures ex familiaribus suis in eam pellicit. 3 In auditorum gradu sese apud Manicfiaeos continet. 4 Novem annos totos illos ctudit. 3 Pilii sui casum deftet Monnica, et de ejus salute bene sperare divinitus jubetur. 1. Augustinum jam sapientiae vehementer cupidum utque eam adipisceretur, quo se verteret nescientemf interceperunt Manichsei, genus hominum superbe de- lirans, carnale ac loquax, cffitera vero speciem pieta- tis prae se ferens {Conf. lib. 3, c. 6, n. 10). Portento- sas horum hsereticorum seu magis incredibiles deli- rationes, quee satis ex sancti doctoris adversus eos lucubrationibus compert«e snnt, referre hic nihil in. terost : sed quod ad susceptum negotium altinet, quibus illi artibus adolescentem exceilenti ingenio pro^ditum pellexerint, implicuerintque sua hseresi ac societate, juvabit ipsomet narrante cognoscere. lo' primis verolenocinabanturanimis multa pollicitatione docendae veritatis, catholicam Ecclesiam eo maxime nomine criminantes, quod fidem imperaret, non do- ceret. Ea vel sola spe delusum se testatur Augusti- nu«, eo quod veri inveniendi cupidus esset, et quod insito animi tumore ceu aniles fabulas computaret qufficumque ratione non constitissent. Quid enim me aliud, inqiiit, cogebat annosferenovem, spreta religione quae mihi puerulo aparentibus insita erat^ homines illos sequi ac diligenter audire ; nisi quod nos superstitione terreri, et fidem nobis ante rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidemy nisi prius discussa et enodata veritate ? Quis non his pollicitationibns illice' rctur prsesertim adolescentis animas cupidus veri, etiam nonnultorum in schola doctorum hominum disputatio- nibus superbus et garrulus : quatem me tunc iUi invene- runt, spementem scilicet quasi aniles fabulaSy et ab eis promissum, apertum et sincerum verum tenere atque haurire cupientem {De Utilitate credendi^ n. 2j ? Haud levior erat ad ha;resim illccebra species pietatis ac decus insigne continentioe, quod falso pree se fcre- bact Manicheei, in quorum ore laquei diaboli, et viscum eonfectum commixtione syllabarum nominis tui et JOo- miniJesu Christi, et Paracleti consolatoris nostri Spiritus sancti. Uaec nomina non recedebat de ore eorum^ sed tenus sono et strepitu linguae; et caeterum cor inane veri. Et dicebant, VetHtas et veritas : et multum eam dice- bant ipsi Augustino, et nusquam erat in eis (Confet. lib, 3, c. 6, n. 10). Ncmpe hsec fere insita est nostris animis opinio, virtutem veritatemque magna inter se necessitudine devinciri, neque hanc inde abesse, obi castimonise virtus eluceat. Hinc Augustinus scribit duas maxime esse illecebras Manichaeorum, quibus decipiuntur incauti, ut eos veliiit habere doctores, altera, cnm vita! castse ac memorabilis continentise imaginem preeferunt ; altera, cum Scripturas repre- hendunt, vel quas male intelligunt, vel quas male in- telligi volunt [De Moribus EccL cath. lib. i, n. 2). Commovebant sane ejus animum etiam quee adversum Christi Domini genealogiam a Matthseo et Luca de- i i LIBER PBIMrS. '8 scriptam ab lisereticis effutiebantur, e qnibus cum se expedire non posset rudis adbuc et Litterarum sacra- mm imperitus,ineorumsententiam facile concidebat: qua de re exstat bsec illius ad plebem sermonem ba- bentis sincera confessio : Loquor vobiSy aliquando de- cepttis, cum primo puer ad divinas Scripturas ante vel- lem afferre acumen discutiendif quam pietatem quaerendi : ego ipse contra me perversis moribus claudebam januam Domini mei: cumpulsare deberem, ut aperirctur; adde- bam, ut clauderetur, Superbus enim audebam quxrerCy quod nisi humilis non potest invenire. Haec enim me per- turbaverunt, quse modo vobis securus in nomine Domini et propono (De concordia Matthaei et Lucse in texenda Christi genealogia), et expono {Serm. 51, n. 6). Scri- pturas quoque veteris Testamenti, et eas potissimum solebant Manicbsei Titupcrare, ac ea vituperalione iniirmos et parvulos, non invenicntes quomodo illis responderent, irridere atque decipere (De Gen. contra MoMehseos, lib. i, n. 2). Prseterea difQcultas, quam in mali, praesertim quod agimus, origine detegenda patiebatur, eum in banc bseresim induxit {Conf. L 3, cop. 7, n, i2) : nam mens ejus bac inquisitione defati- gata, cum nnlla ipsi ad eam lux affulgeret» facile ad- ducta est, ut malo vernm seternumque principium, Deo tamquam solius boni principio contrarinm cum insanis illis deceptoribus afiingeret. Scientise quippe pnesidio destitntus, captiosis illorum argumentis, cum ab eo, qusererent, unde malnm, non poterat obsistere. 2. Post ubi Manicbseis nomen dederat Augustinus, nihil illi antiquius fuit, quam ut susceptse a se ba?re- seos placitis atque institutisanimum affatim imbueret. IIlos igitorseduloandiit,eorum figmentaomniacuriose indagavit, iis iidem temere praebuit ; quin etiam in- stanter ea, qnibus potuit, persuasit, et adversns alios pertinaciter animoseqne defendit. Nec defuit consilio et conatui temerario successus secundus, usquo adeo ut fidem catlfolicam miserrima ac furiosissima loqua- dtate vastasse se, lugens agnoscat (De Dono perse^:e- rantise^ n. 53). Complures imperitos futilibus qnoestio- num argutiis exagitavit (Conf. lib. 3, cap. i2, n. 21), et amicorum plurimos decepit : preecipnum inter eos Aljpium, de quo infra s^epius, et Romanianum Mse- cenatum suum, iisdem erroribns involvit. Honoratum qaoque, bominem nondum quidem cbristianum, sed veri inyeniendi studio flagrantem, Manichseis, quos vehementer exsecrabatur, conciliavit tandem et ad- janxit {De UtiUtate a^edendi, n. 2). 3. Ceterum ex consuetndine et familiaritate, quam cum hcreticis illis contraxerat Augustinus, eos in aliomm opinionibusdestrnendismagis disertos, quam in suis astraendis iirmos esse cogno\it (lbid.),\d ipsum obstitit, quominns eis penitus adbeereret : adeo ut eos cauie ac timide sequerotur, seque in numero Audi- toram contineret, qui gradus apud illos iniimus crat, idemque prope qui Catechumenorum in Ecclesia (Con- tra Litt. Petil., lib. 3, n. 20). Neque enim Manicbcoo- rum presbyter fuit, ut illi postea non nemo expro- bravit (Ibid.) ; nec Elcctus, boc est, eoram mysteriis imitiatus (Contra Fortunatum, n. 3). Quapropter cum latebant flagitia quorum insimulabantur Manichsei: bffic enim ad Electos spectabant. Eorum solummodo interfuerat orationi, in qna nihil turpe animadverte- rat, nisi quod semper ad solem se converterent. IIIos quoque Eucharistiam recipere audierat ; quid autem acciperent, et quando acciperent, ignorabat : qnamvis omnia sectse hujus flagitia quidam ex adversariis in eum contulerint, Catechumenos sive Auditores Mani- choeorum, baptisma eorum recepisse falso arbitrati. Singularem solemnitatis Pascbalis cultum hauserat ab Ecclesia catholica Augustinus, quem diem festum Manichsei nulla propemodum ceiebritate, nullis vigiliis, nullo prolixiore jejunio, nullo denique festiviore ap- paratu colebant (Conira Epist. Manichaei, n. 9). Cujos rei causam seepius ab eis sciscitabatur : sed cumilli sub idem tempus Manichaei sui mortem insigni pompa ce- lebrarent, religionem et venerationem, qua sacram Pa- scha prosequi consueverat, in hanc ipse transfundebat. 4. Cum in Manichaeis parum prsesidii et flrmitatis reperiret, spem et negotia mundi non dimisit ; cujns amore teneri non destitit, quamdiu eos sectatus est (De Utilitate credendi, n. 2). Passim testatur se totos novem annos Manichseorum sectce fuisse addictum. Videbimus eum infra Mediolani tantummodo ab illis discessise anno trecentesimo octogesimo quinto. Ita dicendum esset, eum in hanc heeresim incidisse anno trecentesimo septuagesimo sexto. Ipse Augustinus novem his annis, quibus Manicbseos audiit, se Fausti adventum exspectasse tesiatur (Conf. lib. 5, cap. 6, n. iO) : Fuustus iste jam advenerat, Augustino annum cetatis undetrigesimum agente (i6ic2., cap. 3, n. 3), qui Christi erat trecentesimus octogesimos tertius. Hos itaque novem annos numerare debemus ab anno oeta- tis illius vigesimo, Chrisli trecentesimo septuagesimo quarto ; et de iisdem annis intelligere quod ipse scri- bit, se per novem annos, nimirura ab undevigesimo ffitatis suse anno ad duodetrigesimum usque (comple- tum) fuisse seductum et alios seduxisse (Ibid.t lib 4, cap. i, n. t). Ita videre licet, eum, cum primum Cice- ronis llorten&ium legit anno ffitatis decimo nono aut vigesimo, inManichseorum hairesim fuisse prolapsum. Neque vero statim ab anno vigosimo octavo aot vige- simo nono se ab illis omnino disjunxit, sed eos pluri- mum fastidiit ; neque sic sectatus est» nisi dum quid- piam melins ipsi occurreret (Ibid., libro 5, cap. 7, nn. i2, i3). 5. Monnicam Augustini lapsus in hseresim adeo nefariam gravissimo dolore perculit. Aberrantem a fide filium mater non mitius detlebat, quam si supremo funere extulissct : imo tanto acerbius, quanto intel- ligeret vitoe mortali praestare immortalem, cujus ille spem lethali bcereseos vulnere in se peremisse vide- batur : Cumpro me fleret ad temater mea, inquit, fidelis ttiay amplius quam flent matves corporea funera(Ibid.y lib. 3, cap. i\, n. i9). Illius convcrsionem plurimis a Deo lacrymis postulavit. Precabatur, quotquot ido- neos inveniebat, ut cum filio sermonem conferrent ad errores illius refellendos, utque eum veriiatis doctrina imbuentes a falsitate rcvocarcnt. Sed nimium adhuc 79 VfTA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 80 indocilem illam faciebat arroganlia, qua hseresis hujus novitas eum inflabat. Hinc sanctus quidam episcopus ab ea rogatus ut cum filio collequeretur, recusavit, eumque perlectis Manichaeorum libris suos tandem errores deprehensurum affirmavit. Cumque illa magis ac magis instaret, VCtde inqnit, a me ; ita vivas : fieri enim non potestt ut filius istarum lacrymarum pereat. Quod illaresponsum divini instaroraculi accepit(I6id., cap, 12, n, 21). Eam adhuc super filii salute Deus cum aliis pluribus modis, tum maxime somnio conso- latus est. Cum enim esset moerore confecta, juvenem splendidum, hilarem, et renidenti vultu ad se venien- tem vidit, qui cum ab ea^mcestitise causas quaesiisset. jussit illam securo esse animo, simulque monuit, vi- deret et attenderet, secum filium eodem loci con- sistere. Quod cum illa iilio narrasset, et ipse somnium ad se trahere conaretur, diceretque hoc viso signifi- cari matrem in suam aliquando tractum iri senten- tiam; iila continuo citra heesitationem, Non, inquit ; non enim mihi dictum est, Ubi tZ/e, ibi et tu ; sed, Ubi tu ibi et ille (Ibid,, cap, 11, n. 20). Hoc extemporali matris responso, quas speciosa ipsius interpretatione turbata non fuerat, vehementius quam ejusdem viso permotus est. Contigit istud novem propemodum ante annis, quam Augustinus ez limo profundi ac tenebris falsitatis in quibus jacebat, emergerct. Ssepe tentavit eisurgere, sed allius semper immergebatur. Haud scimus an hi novem anni, ut alii supra, adventu Fausti terminentur, ante cujus accessum, illius ad emergendum conatus non iegimus : an vero eo tem- pore, quo a Manichseis discessit anno trecentesimo octogesimo quinto ; tin denique illo, quo perfecte ad Deum conversus est, anno videlicet trecentesimo octo- gesimo sezto. CAPUT VII. 1 Tagastse grammaticam docetubi auditorem habet Aly- pium. 2 Amici morte incidit in maximum luctum^ et Tagasta dolore premente excedit. 3 hegresms Cartha- ginem, ibi rhetoricam profitetur, 1. Tum Augustinus Tagastam forte redierat, cum somnium supra memoratum mater habuit : quam scribit hoc viso adeo fuisse recreatam, ut ip um sub eodem tccto degere, et eidem mensae accumbere sive- rit ; quod quidem Monnica nolle aliquanto ante coepe- rat, tantumillamhaeresim exhorrescebat (Con/^es. lib, 3, cap. 11, n. 9). Ad illa itaque tempora revocandum vi- detur, quod ipse refert, se in patriam reversum, a Romaniano susceptum fuisse hospitio, et usque adeo ejus amicitia et famillari consuetudine honestatum, ut illius honoris et dignitatis eadem in urbe Taga- stensi socius ac particeps esse videretur {Contra Acade- micos, lib. 2. n. 3). Suorum haud dubie studiorum metam attigerat, dum Carthagine discessit, spectabant- que studia illa forum litigiosum. Eum tamen aut cau- sas egisse, aut artem suam in alia re, quam in disci- pulis erudiendis, collocasse non legimus. Coepit itaque docere in patria [Confes, lib, 4, cap» 4, n. 7) : scribit Possidius eum ibi docuisse grammaticam [?os- sidiuSy in Vita August. c. 1). Atcumipsemet Augusti- nus sc in illis annis rhetorioam professum esse me- morat [Confes, lib. 4, cap, 2, n. 2), si hocdictum ex serie narrationis interpreteris, videbitur eam Tagasts docuisse. Non desunt tamen gravissimarum rationum momenta, quse idde Carthagine intelligendum persua- deant» ut inferius ostendemus. Tempus certe, quo grammaticam docebat, non obscureindicat, dum scri- bit se, instar adolescentis prodigi, ezclusum fuisse a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebat {Ibid, lib. 3, cap. 6, n. 11). Ubi moz de grammaticorum et poetarum fabulis loquitur: quas etiam Hieronymus porcorum seu deemonum cibum nuncupat (Epist. ad Dam. de Filio prodigo). Eodem pertinet, nisi nos fal- limur, quod ipse Augustinus dicit : Seducebamur et seducebamus, falsi atque faUentes in variis cupiditatibus ; et palamper doctrinas, quas libercUes vocant, occulte ati- tem falso nomine religionis,Hic superbi^ ibi superstitiosi, ubique vani. Hacpopularis gloriae sectantes inanitatem^ usque ad theatricos plausus, et contentiosa carmina, et agonem coronamm fenearum^ et spectaculorum nugas, et intemperantiam libidinum : iUac autem purgari nos ab istis sordibus expetentes cum eis qui appellarentur Etecti et Sancti, afferremus escas, de quibus nobis in of- ficina aqualiculi sui fabricarent angelos et deos^ per quos Uberaremur ; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis, perme ac mecum deceptis (Confes, lib. 4, cap, 1, n. 1). Dum Tagastse doceret, auditorem habuit AIj- pium, prseclaroe indolis et optimse spei adolescentem, ex primatibus Tagastse municipalibus oriundom : quem ut ipse ezimia charitate complectebatur, ob ea virtutum specimina, qnse jam tum.in eo elucebant ; sic ab illo vicissim multum dilectum se dicit, eo quod illi bonus et doctus videretur. 2. Mortuo per id tempus amico, cujus nomen reti- cet, longe charissimo, Tagasla migrare Carlhaginem dolore opprimente compulsus cst. In illis, inquit, an- niSy quo primum tempore in municipio quo natus sum, docere cceperam, comparaveram amicum, societate stu- diorum nimis charum, cooRvum mihi et conftorentemflore adolescentiae. Mecum puer creverat, et pariter in scho- lam ieramuSf pariterque luseramus. Sed nondum erat iic amicusj quanquam ne tunc quidem, sicuti est vera amicitia ; quia non est vera, nisi cum eam tu agglutinas inter inhxrentes tibi charitate diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctumy qui datus est nobis. Sed tamen dulcis erat nimis, coacta fervw^e parilium studiorum, Nam et a fi,de vera, quam non germanitus ct penitus ado- lescenstenebat, deflexeram egoeum in superstitiosas fa- bellas ei pemiciosas, propter quas plangebat me mater . Mecum jam errabat in animo homo t7/e, et non poterat anima mea sine illo. Et ecce tu imminens dorso fugitivo- rum tuorum^ Deus ultionum et fons misericordiarum si- muly qui convertis nos ad te miris modis ; ecce abstulisti homincm de hac vita, cum vix explevisset annum in ami- citia mea, suavi mihi super omnes suavitates ittius vitx meae, Quis laudes tuas enumerat unus in se uno quas ex- pertus est ? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam inve- stigabilis abyssus judidorum tuorumf Cum enim labora- 81 LIBER PRIMUS. 82 rct iUefebrilmy jacuit diu sine sensu in sudore leihali. Et aim desperareturj baptizatus estnesciens^menmcurantej et praesumente id retinerepotius animam ejus, quod a me acceperatf non quod in nescientis corpore fiehat. Longe autem alitererat;nam recreatus est^et salvus factus . Statim' que utprimum cum eo loquipotuifpotui autem mox ut ille potuitf quandonondiscedetmm, et nimispendebamusex in- vioem)^ tentaviapudillum irridere,tanquametilloirrisiir6 mecum Baptismum^ quem acceperat mente atque sensu ab- sentissimus, sed tamenjam se accepisse didicerat, At ille ita me exhorruit ut tntmtctim, admonuitque mirabili et repentina libertate^ ut si amicus esse vellem, talia sibi di- cere desinerem, Ego autem stupefactus atque turbatus, distuU omnes motus meos, ut convalesceretpriuSy essetque idoneus viribus valetudinis, cum quo agerepossem quod veUem. Sed ille abreptus dementim meae^ ut apud te ser- varetur consolationi meae, post paucos dies me absente repetitur febribus, et defungitur, Quo dolore contenebra- tum est cor meum, et quidquid aspiciebam, mors erat. Et erat mihi patria supplicium, et patema domus mira tnfeHeUas; et qmdquid cum illo communicaveramy sine illo in cruciatum immanem verterat, Solus fle- tus erat dutcis mihi et successerat amico meo in deliciis animi mei (Confess. lib. 4, n. 7-9). Pluribus adhuc acerbissimuin dolorem, quo tum perculsus est, prose- quitur. lUum diviDitas curari posse non erat nescius ; sed neque voluntas, neque facultas opis implorandse aderaty quia Deus animo ipsius, cum de eo cogitabat, Don erat aliquid solidum et firmum, sed vanum phan- tasma(r&ui., lib. 4, cap. 7,n. 12). Nimius tandemmoeror eom mutare solum, et Carthaginem redire compulit. fugi de patriUy inquit. Minus enim eum quaerebant oculi mei, ubi videre non solebant^ atque a Tagastensi oppido veni Carthaginem (Ibid.) : ubi tempus et amicorum consoetudo dolorem ipsius sensim mitiganmt {Ibid., cap. 8, n. 13). 3. Nec vero solus de amici morte dolor eum Taga- sta coegit excedere : scribit enim alibi, se illustrioris professionis gratia Carthaginem remeasse [Contra Aca- demicos^ lib. 2, n 3); sive quod oratorise artis ibi do- cendae stadio incitatus sit, cum antea grammaticam Tagastse traderet; sive quod ejusdem artis professio Carthagine urbe primaria, quam Tagasta» obscuro mu- nicipiOy foret honoratior. Initi a se consilii, conceptse- que spei unom ac solum Romanianum conscium et participem fecit; qui quidem Romanianus amore pa- tric dactus in qua tunc docebat Augustinus, iilum primo ab hac sententia dimovere conatus est ; sed ubi erincere adolescentis cupiditatem ad ea quse videban- tur meliora tendentis, nequivit, ex dehortatore in ad- jutorem mira benevolentise moderatione conversus, commeatum illi necessarium suppeditavit; etqui ibi- dem cunabula et quasi nidum studiorum ejus foverat, jam volare aodentis sustentavit rudimenta [Ibid.]. Ve- nit itaqoe Carthaginem rhetoricam illic professurus iPostidiuSy in Vita August., c. 1); et artem animo- rum victricem victus ipse commodi et honoris cupidi- tate vendebat (Confess. lib. 4, cap, 2, n. 2). Haud ita ta- men questu et lucro ducebatur, qnin prce hoc maliet bonos habere discipulos, ut volgo appelantor boni : cum consuetam scholasticorum Carthaginensiomlicen- tiam ferre uon posset (Ibid.y lib. 5, cap. 8, n. 14). Illos artis rhetoricae dolos sine dolo docebat, non qoibus innocentem in capitisdiscrimenadducerent,sedquibus aliquando nocentem e judiciorum laqueis eximerent [Ibid., lib. 4, cap. 2, n. 2). Sic dum in lubrico vacil- laret Augustinus, ipsius lides, quam in iilo magisterio exhibebat, velut in densissiroo fumo scintillabat Na- ctus porro est Carthagine nobiles auditores Roma- niani Meecenatis sui filios in primis, Licentium videli- cet, atque ejus fralrem natu, uti videtur, minorem; siquidem is puer nuncupatur ab Augustino cum Licen- tio, ulpote paulo aetate provectiore, disputante [Contra Academ., lib. 2, nn. 16, 19). Eulogius quoque insignis rhetorCarthaginensisad hanc addiscendamartem^quam in illa civitate circa annum trecentesimum oclogesi- mum sextuni profitebatur, Augustino magistro usum fuisse reperimus {De Curdpro mortuis gerendd^ n. 13). Denique Alypius, qui eidem docenti Tagastai operam dederat, Carlhagine quoque illum audire perseveravit : tametsi enim verecundia patris sui, cui cum Augusti- no forte erat queedam simultas, aliquantum ejus exci- piendis prselectionibus abstinuerit; nihilo secius in ejus auditorium veniebat, et eo tantisper auditodisce- debat {Confess. lib. 6, cap. 7, nn. 1 1 , 12). Contigit autem aliquando, ut Augustinus in exponenda lectione simili- tudinem a ludis circcnsibus ductam adhiberet, arre- ptaque occasione, non consolto, huic amentise deditos. mordaci scommate subsannaret : Alypius ea peste in- fectus id in se rapuit, et sibi uni, quod Augustinus de industria non dixerat, dictum credidit. Id tamen ho- nestus adolescens non ad ei succenscndum, sed ad eum ardentius diligendum accepit, el a circo dein- ceps abstinuit; ac demum a patre reluctante impetra- vit, ut Augustino magistro uti sibi liceret : hoc solo infelix, quod ejus, quam ostentabant Manichsei, con- tinentiae specie delusus, eorum se superstitione pcr id tempus involvit. CAPUT VIII. 1 . Augustinus quam longe abhoiret a magia. 2 De Albi- cerio ariolo stupendum quidpiam memorat. 3 Astrolo» giae judiciariae plus nimio tribuens, ab ea per Vtndt- cianum et Nebridium avocari non potest. 4 Firminus eum hoc errore nesciens exsolvit. 5 Libri de Pukhro et Apto ad Hieinum scripti. 1 . Priscis litteratorum moribus acceptum erat, ut proposito publice preemio, coram atque in thcatro, carmine decertarent, adinventa exercitatione ad libe- rales artes fovendas, alenda studia, ac prseclara quae- que ingenia honesta semulatione acuenda stimulan- daque. Hic ludus solemnis cum esset Carthagine, Au- gustinus seu ratione ejus quod capessiverat muneris, seu ostentandi ingenii aut ventitandse artis causa, lu- dicrum illud certamen inire constituit. Hoc secum meditanti quidam aruspex mandat, quid sibi dare mer- cedis vellet, ut se procurante vinceret. Verum Augu- stinus fceda illa sacramenta dctestatns et abominatus, 83 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 84 respondit, nanquam se, licet corona illa foret aarea et immortalis, vel muscam Tictorise suse gratia necari permissuram [Conf, lib. 4, cap. % n. 3). Quod ide6 dixit, quia in exsecrandis illis sacriiiciis ariolus animalia necaturus erat, ut hisce impiis honoribas deemones Augustino suffragataros invitaret. Attamen hac con- tempta superstitione, ingenii viribus coronam agoni- sticam reportavit, quam a Vindiciano medico, tum proconsule, capiti suo non sano impositam fuisse scribit. Et hsec quidem ex narrandi ordine, quem te- net Augustinus, in illud tempus quo Tagastee docebat, referenda putaremus, nisi Possidias aperte significaret eum solam grammaticam Tagastae fuisse professum ifossidiuSy in Vita August., c. I); et nisi constaret Numidiam, in qua sita est Tagasta, non a proconsule, ut Carthaginem, sed a consulari fuisse administratam. Accedit iilud, quod ejusmodi certamina primariis ci- vitatibus magis conveniant. Ita videtur Augustinus prioribus hisce quarti libri Confessionam capitibas ordine rerum ac temporum minime servato, passim atque indiscriminatim narrare, quee ipsi acciderunt ab anno setatis undevigesimo ad duodetrigesimum usque, ut ipse innuit initio capitis primi : quorum pleraque haud dubie contigerunt post ejus reditum Carthaginem; cujus tamen nulla exstat montio prius quam capite libri ejusdem scptimo. 2. Vidit in illis annis Carthagine hominem, cui Al- bicerio nomen« tanla divinandi solertia celebratum, ut eam ob causam non solum ab imperita multitudine, sed etiam ab eruditis viris conveniretur. Quidpiam inter alia de hoc ariolo memorise prodit Augustinus, quod insolentia sua et magnitudine fidem superare videatar. Nam uno ex Augustini discipulis eum laces- sente ac petulanter rogante ut ediceret Albicerius, quid ipse qui rogabat secum animo tacitus volveret : Virgilii versum eum cogitare respondit. Quod cum inficiari non posset adolescens, perrexit quserere, quisnam is versus esset : Albicerius quamvis gram- maticae scholam vix transiens vidisset aliquando, ver- sum ipsum continuo fidenter et jocunde decantavit. Flaccianus quoque vir clarissimus, qui proconsulari munere in Afiica functus est, cum de fundo emendo cogitaret, qusesivit ex eodem Albicerio, possetne in- itam a se de re gerenda consilium aperire : ille statim et negotii genas, et ipsumfundi nomen pronuntiavit; cum ita esset absurdum, ut vix ejus Fiaccianus ipse meminisset. Flaccianus tamen, alta mente preeditus, illud divinationis genus deridebat, quod cuipiam ab- jectissimo spiritui tribuebat; quo ille afflatus, hsec respondere solitas esset : quippe cum sat acuminis et subtihtatis insit dtemonibus, etiam ad ea quse in memo- riam nostram incurrerint, cognoscenda. Quamobrem^ hortabatur eos qui de hoc fatidico loquerentur, ani- mos ut suos illi divinationi prseferrent, eosque ita ro- borarent, ut horum invisibilium aeris spiritaum nata- ram possent transcendere. Eoque facilius id omne credi poterat daemonis esse ludibrium, quod non omnium modo scientiarum imperitissimus erat iste Albicerius, sed etiam flagitiis atque omni dedecore infamis ; et si quandoque veritati congruenter respon- debat, ssepe tamen allucinabatur {Contra Ac€uiemicoSy lib. iy nn. 17, 18). 3. Non perinde ab astrologia, quam judiciariam vocant, atque a magia abhorrebat Augustinus; quod illa nullas ad divinandum adhiberet preces, nullas immolaret hostias, omni cum dsemone commercio, omnique demum superstitioso ritu carcre sibi videre- tur. Ea propter planos illos, quos olim mathematicos appellabant, consnlere non desistebat : quod tamen christiana et vera pietas repellit et damnat. Grata erat haud dubie adolescenti trita illa eorum hominum ora- tio, quapravis cupiditatibus egregie adblandiebantur : De e(Blo tibi est inevitabilis causa peccandi; et, Venus hoc fecitf aut SatumuSf aut Mars : scilicet ut homo sine culpa sity caro et sanguis et supei'ba puiredo ; culpan- dus sit autem cobH ac iiderum creator et ordinator (Conf. lib. 4, cap. 3, n. 4). Atqne ut erat ingenio ad omnem cui sese applicuisset disciplinam prompto expedito- que, tantum in nugatoria illi divinandi arte profecisse videbatur, ut veluti peritissimus illius ab curiosis fu- turorum eventunm inqaisitoribas interdum consulere- tur. Agebat per id tempus Carthagine Vindicianus, qui pro consule erat, eoque nomine victon Augustino coronam supra memoratam imposuerat (Ibid., n. 5). vir sagax medicae artis peritissimus, atque in ea nobi- lissimus, de quo disertis id verbis affert : Consultus a quodam^ inquit, dolori ejus adhiberijussit quod in tem- pore congruere videbatur; adhibitum sanitas consecuta est. Deinde post annos aJiquoteademrursus corporiseausa commotay hoc idem ille putavit adhibendum ; adhibitum vertit in pejus. Miratus recurrit ad medicumy indicat factum. At ille, ut erat acerrimuSf ita respondit : Ideo male acceptus es, quia ego non jussi; ut omnes qui au- dissent, parumque hominem nossent^ non eum arte me- dicinali fiderey sed nescio qua Ulunta potentia putarent. Unde cum esset a quibusdam postea stupentibus interro- gatusy aperuit quod mn inteltexerant, videlicet illi setati jam non hoc se fuisse jussurum (Epist. 138, n. 3). Haec de Vindiciano Augustinus : qni cum in hujus viri fa- miliaritatem sese penitius insinuasset, eique suum erga Genethliacorum libros studium in colloquio aperuisset , nihil ille reliquum fecit , quo adole- scentem ab ludificatoria arte avocaret; benigne ac paterne (erat enim vir id temporis admodum eetate provectus) eum adhortatas, ut ne curam atque operam rebus ntilibus necessariam, vanitati illi fru- stra impenderet. Aiebat se quoque inani huic stu- dio usque adeo jam inde a prima a^tate deditnm, ut etiam ex eo qucestum facere deliberaret : verom retecta ejus artis fraude animum ad medicinam appulisse; quod indignum judicaret, deludendis decipiendisque hominibus victum sibi parare : tametsi huic qualicum- que disciplinee percipiendse haud imparem se fuisse existimaret, qui libros Hippocratis captu longe diffi- cillicimos sine magno negotio legisset, atque intellexis- set : quo magis illi videbatur, Augustinum ea abjicere debere, ad quse sectanda nulla rei familiaris necessitate adigeretur ; quippe cui proesto esset ars rhetorica, cigus LIBER PRIMUS. 86 tiMima professione non modo vitam sustentare, ; dignitatem augere posset. Atqui ut erat Vindi- sermo, sine verborum cultu, viyacitate senten- II jucundas et gravis; assiduus intentusque ex ire pendebat Augastinus, seqais, uti par erat, Bs excipiens qu€ecumque ab venerando sene, non I monitore, sed, id quod majus est, experto doc- jlicerentur. Sed illad in primis obstabat argu- jm,quoroiuus ab sententia pristina decederet Au- iQs : Quse causa ergo faceret, ut multa inde vera intiarentur. Diluebat quidem illud Vindicianus s poterat modis, illud quodcumque erat divina- in arcanam quamdam vim sortis naturee reram m refundens. Sienim depttginis poeta cujuspiam aliud canentis atque intendentis^ cum forte quis ^^ mirabiliter consonus negotio swpe versus exirct ; dmm non esse dicebat^ si ex anima humana supe- aUquo instinctu, nesdente quid in se fieret, non ted sorte sonaret aliquid^ quod interrogantis rebus jue concineret (Conf, Hb, 4, cap, 3, n. 5). iDgerebantur heec ejus animo haud dubie Dei ; aed neque Vindicianus acutus ille senex, neque dins illi in primis charus, atque, ut ipse babet, ilis animse adolescens, valde bonus et valde cau- ai totum illud divinationis genus irridebat, per- re illi tum potuerunt, ut hujusce artis studium ret repudiaretqne (Ibid.^ lib, 7, cap, 6, n. 8). it eom multo amplius movebat eorum auctori- li ipsam artem tractassent, quam eorum opinio im criminarentur nuHis certis fulti argumentis, i quidem liqnido ipsi appareret, temeritate sor- tiDs, qiiam ulla certa ratione, ex siderum positu setuque futura interdum prsenuntiari (Ibid, , Ub, k, , n. 6). Hserebant tamen pervicaci licet atque leto turo animo, sermones Vindiciani, quibus ed pleniorem imbuebatur inquisitionem, qua B eliquando errore liberaret : jamque in Nebri- ntentiam llecti cceperat, qui non asseveranter n, sed crebro nihilominus atque identidem di- non esse nlJam artem futura preevidendi, con- ■s antem hominom habere ssepe vim sortis : et dicendo, dici pleraque ventnra, nescientibus i dicerent, sed in ea non tacendo incurrentibus. mam Deo aspirante, omni errore casn potius consitio solutom se gratulatur : quod hac occa- eontigit. Firminus vir liberaliter institutus et intie non mediocriter excultus, astrologi» qui- lenim peritus, percuriosus tamen mathematico- consultor, Augustinum tanquam charissimum Bit, ut eum certis de rebus, quibus in magnam lis fortunsB spem adducebatur, consuleret quid wondom suas consteilationes videretur. Non ab- faidem Augustinus, quid conjectura angurare- irmino aperire : snbjecit tamen prope jam sibi ersoesum, totnm illud prsedictionis genus me- ese ec inane ludibrium. Tum ille narravit Au- o reipse patrem suum hujusmodi libris inhiasse, aeum habuisse eorum non minus studiosum, [oe illos harum ineptiarum amore flagrasse, ut etiam animalinm quse apud ipsos nascebantur, ortum observarent, coelique positionem in hoc momento ad colligenda suie artis experimenta pariter explorarent. Itaque dicebat, audisse se a patre suo, quod cum de se Firmino preegnans mate» esset, palerni quoque amici flBimula queedam uterum ferebat; quod latere dominum non potuit, qui vel canuro suarum partus tam accurate observaret ; atque ita contigisse, ut cum iste coDJugis, ille autem ancillse dicm, horam, et mo- mentum diligenter explorarent, eodem ambse tempo- ris puncto parerent : ita ut easdem constellationcs ad easdem usque minutias utrique nascenti describere coacti fnerint, istc iilio, ille servulo. Nam cum eie mnlieres parturire coepissent, indicaverunt sibi ambo qoid in sna cujusque domo ageretur, et paraverunt quos ad se invicem mitterent, simul ac iliee partum edidissent. Addebat eos, qui ab utroqne missi fnerant, adeoexparibus domoruni intervallis sibi obviam esse factos, ut aliam positionem siderum, aliasqne roomen- torum particulas in horum infantium ortu notare non potuerint. Et tamen Firminns nobili loco natus, ma< gpii apud omnes nominis erat, divitiis in dies affluebat, et honoribus augebatur : servus autem ille conditionis jugo nuUatenns relaxato dominis serviebat. His ab idoneo teste relatis fldem cum sine conctationc ad- junxisset Augustinus, quidquid ei dubitationis super- erat, evanuit, et omnis illius reluclatio resoluta con- cidit. Et primo quidem Firminum ab illa curiositate, quam res per ipsum narrata futilero et ridicularo esse mqnstrabat, tentavit avocare. Deinde cum ab hujus historiffi narratione magna lux ejus animo alfulsisset ad hujns artis fallacias penitus detegendas, mentis aciem in eos potissimum intendit, qui gemini na- scnntur : quorum plerique, velut Jacob et Esau, post invicem tam cito funduntnr ex utero, ut intervallum temporis observare mathematicus non possit, nec di- versas eorum constellationes litteris signare ; quonim tamen sors longe dissimilis futura sit. Veriun eequis- simps et sapientissimns universi moderator Deus, consulentibns, consultisque nescientibus, occulto in- stinctu agit, ut dum quisque consulit, hoc audiat qnod eum oportet audire occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii Dei (I6id., Ub, 7, cap, 6, n. 8-10}. An istud Firmini cnm Augustino coUoquium Cartha- gine contigerit, an vero postquam in Italiam trajecit, non liquet : extra controversiam positum est, iilud ante conversionem ejus accidisse; necdum enim ita se omni errore exsolverat, quin etiam tum mali ori- ginem investigaret (Conf. Ub. 1, cap. 7, n. 11). 5. Anno setatis vigesimo sexto ant septimo animnm appulit ad lucnbrandos libros doos aut tres de Pul- chro et Apto (i6td., Ub. 4, cap. 15, n. 27). In his de- finiebat Palchrnm id esse quod per se ipsum. Aptum autem id quod ad aliquid accommodatum deceret {lbid,f n. 24). Nam cum non amemus aliquid, nisi pulchnim seu decorum ; quippe cum res quas ama- mus, nisi esset in eis decus et spedes, nuUo modo nos ad se moverent : demonstrabat in ipsis corpori- bus alind esse quasi totum, et ideo Pulchrum ; aliud 87 VITA S. AIIGUSTINI EPISCOPI. 88 autem quod ideo deceret, quoniam apte accommoda- retur alicui, sicut pars corporis ad uoiTersum suum {Ibid,fCap. 13, n. 20). Inde ad animi qooque natu- ram sese convertebat : sed falsa opinio, quam de spiritualibus habebat tradttam sibi a Manicheeis, ve- rum cemere non sinebat (Ibid., cap, 15, n. 24). Jam tum interciderant hi libri, cum confessiones suas scri- beret; nec qaot scripsisset, ipse meminerat [Ibid., cap, 13, n 20). Illos ad Hierium Romanee urbis ora- torem scripserat^ qui cum graecas apprime litteras ax- coluisset, latinse facundias doctor mirabilis, et simul clarissimus setatis suse philosophus evaserat. Eum de facie non noverat Augustinus, sed amabat ex doctri- nse fama et claritate nominis; ac qusedam iilius verba audierat, quse ipsi arriserant. Gum itaque Hierium plurimi faceret, secum proeclare agi putavit, quod lu- cubrationes suae ad tanti viri notitiam possent perve- nire {Ibid,^ cap. H, n. 21). CAPUT IX. 1 Perditos ManichaBorum mores deprehendit AugusH' nus. 2 Horum Auditor Constantius eos emendare frustra conatus, se in Ecclesiae catholicae sinum reci- pit. 3 Errores quoque illorum ab Augustino com- perti. 4 Qais quantusve Faustus ilte a Manichseis tantopere prscdicatus. 5 Ejus insdtia ab Augustino deprehensa. 6 Manichxorum imbecillitatem audito Pausto intelligii, 1. Etsi magna animi propensione Manichseorum sectae se adjunxisse videretur Augustinus, neque mi- nori studio eam tueri atque propagare conaretur ; haud ita tamen ei sese dediderat, qnin tradit» in ea doctrinee interdum difQderet. Quam suspicionem so- ierti ingenio mox obortam esse vel ex eo apparet, quod, ut superius a nobis observatum est {Supra, cap. 6, n, 3), Auditorum ordinem prsetergredi noluit, ac tum demum magnopere auctam firmatamque, cum paulo serius licet, inteliexit Manichaeos in refellendis alienis, quam in suis asserendis dogmatibus, esse eio- quentiores. Neque enim latere eum posset, quam ex- peditnm foret caivis mediocriter erudito, in aliorum errores multo verborum strepitu invehi ; quo uno hse- reticorum eorumdem robur omne continebatur. Gum enim hoc pacto efficerent, ut nuiii opinioni adhaere- scere liceret, in ipsorum sententiam erat necessario transeundnm. Itaque nobis faciebanty inquit Augusti- nus, quod insidiosi aucupes solent, qui viscatos surcu- los propter aquam defigunty ut sitientes aves decipiant. Obf^uunt enimt et quoquo modo cooperiunt alias qum eirca sunt aquas, vet inde etiam formidolosis motitioni' bus deterrent^ ut in eorum dotos, non electione, sed inopia deddant (De Utilit, credendi, n. 2). Multae prseterea gravissimseque concurrebant causee, quie suscept» hse- reseos fastidium illi ingererent : sed nullie eum vehe- mentius commovebant, quam quod obscenos depre- henderat Manichaeorum mores, et a Christi legibus, et a suis ipsornm institutis longissime aberrantes. Novemj inqnit, annos totos, magna cura et diligentia eos audivi, nuUus mihi Electonm innotescere potuit^ qui secundum haec praecepta non aut deprehensus m pec- cato, aut certe suspicioni subditus fuerit, Mutti in vino et camibus, multi lavantes in balneis inventi sunt. Sed haec audiebamus, Nonnulli alienas feminas seduxisse approbati sunt, ita ut hinc plane dubitare non possim . Sed sit et haec magis fama quam verum, Vidi ipse non soluSy sed cum iis qui partim jam iUa supersti- tione tiberati sunt^ partim adhuc opto ut liberentur ; vi- dimus ergo in quadrivio Carthaginis, in platea eeteber- rima, non unum, sed plures quam tres Etectos simut, post transeuntes nesdo quas feminas tam petulanti gestu adhinnirej ut omnium trivalium impudidtiam tmpti- dentiamque superai^ent. Quod de magna venire consue- tudincy atque illos inter se ita vivere, satis eminebat, quandoquidem nuUus sodi prassentiam veritus, omnes aut certe pene omnes eadem teneri peste indicttbat. Nou enim erant hi ex una domo ; sed diverse prorsus habi- tantes, ex eo loco ubi conventus omnium factus eratj pariter forte descenderant, Nos autem graiviter com- motiy gi*avit€r etiam qwsti sumus, Quis tandem hoc vm- dicandum, non dicam separatione ab ecclesia, sed pro magnitudine ftagitiiy vehementi saltem objurgatione, ur- bitratus est ? Et hsec erat omnis excusatio impunitatis il- lorum, quod eo tempore^ quo conventicula eorum legepu- blica prohiberentur, ne quid laesi proderent metuebatur, Id etiam nobis rcsponsum est, cum ad ipsos primates de- tulissemus conquestam nobis esse mulierem, quod in con- claviy ubi cum aliis feminis eraty de iltorum sdlicet sau' ctitate securay ingressis Etectis pluribus, et ab um lucema exstincta, incertum cujus eorum, in tenebris ap- petita esset amplexu, et coacta in flagitium, nisi subsi- dio clamoris evasisset, Hoc nobis quoque notissimum nefaSy de qmnta consuetudine venisse arbitrandwn est ? Et hoc factum est ea nocte, qua festas apud vos vigitiai celebrantur {De Moribus Manich., n. 68-70). Quod at* tinet ad interdictionem, qua Manichsei vetiti sunt con- ventus agere, exstat ea de re lex a Vaientiniano im- peratore lata anno trecentesimo septuagesimo secundo : quamvis hic princeps ita ingenio comparatus esset, nt cuique liberam religionis optionem ejosque usum £a- cile relinqueret. Suspidonibus vero januae quantae ape- riebantur, pergit Augustinus, cum eos invidos tnvenie- bamus, cum avaros, cum epularum exqutsitanun avidis- simoSf eum injurgiis frequentissimos^ cum de rebus exiguis mobilissimcst Non utique arbitrabamur eos tem- perare posse, a quibus se temperare profUebantur, quando tatibula et tenebras invenirent. Duo quidam erant existimationis satis bonas, fadti ingenio^ atque m illis suis disputationibus principes nobis amplius quam easteri familiariusque conjuncti. Quorum unus, qui pro" pter studia etiam liberalia nobis arctius adhaerebat, hic nunc ibi esse presbyter didtur : hi sibi graviter invide- bantj et objidebat alter alteriy non accusatiotie manife' stay sed sermone apud quos poterat, et susurris, ab eo violenter attentatam ci^usdam Auditoris uocorem. Itle autem se purganSy interim apud nos atium ^usdem sce- teris Eleetum cHminabatur, qui apud eumdem AudiUh remy quasi amicus fidissimus habitabat : quem quoniam subito ingrediens cum muliere deprehenderat, dicebat 8U LIBER PRIMUS. 90 nuilieri etuduUero ab illo mimico atque invido consilium dahimf tU Ula sibi conflaretur calwrnnia, ne si quid pro- deretf crederetur. Angebamur nos^ et molestissime fere- bamus, quod eiiamsi de appetita muliere incertum erat^ Itoor tamen in Ulis duobus, quibus meliores ibi non inve- miebamus, apparebctt acerrimus, et alia conjicere coge^ bat, Postremo m tl»eatris Electos et setate, et, ut vide- baniurf moribus graves, cum sene presbytero saepissime invemmus» 'OmittojweneSy qws etiam rixantes pro sce- meis et aurigis deprehendere solebamus ; quae res non meeltoert argumento est^ quomodo se possint contifiere ii6 oecultiSj eum eam cupiditcUem superare non possint, pas iUos Auditorum suorum oculis ostentat et prodit erubescetUes atquetugUantes. An vero iUius etiam sancti, ad cujus dispuUUiones in ficariorum vicum ventitaba- wutSf tantwn iUud fiagitium proderetur, si virginem san- ctimonialem muUerem tantum, non et prasgnantem fa- cere potuiuetf Sed occultum et incredibile malam cre- seems uterus UUere non passus est. Quod cum mater fratri juoeni prodidissety acerrime dolens, religionis tot mun nomme ab accusatione publica revocatus est ; perfC' citque ut iUe {non enim hoc fere quisquam posset), de iUa eedesia peUeretur : etne impunita res omnino esset^ eepii eonsUium, ut adjunctis sibi amicis, hominem pu- gnis caiabusque concideret (Ibid., nn, 71,72). 2. In hanc rem adhac maxime insignem refert hi- storiam, qus quidem usque adeo percrebuerat, ut ad ibsentesetiamlongeqaepositos fama vulgante perve- niret. G 117 UBER SECUNDUS. il8 mihi e$t aique firmata ; nosii, Deus meus, etiam gaudere erpi^ quod Jiaee quoque suherat non mendax excusatiOy quae offensionem hominum temperaret^ quipropter liberos S'!OS me liberum esse nunquamvolebant (Confess. lib. 9, eap, 2, n. 2-4). In hunc pectoris morbum sui secessus ejasamrefunditin prioribus libris tum a se scriptis, ea qus sibi in horto evenerant, silentio prffitermittens {Cantra Aeademicos^ lib. i, n. 3; c^ BeataVita, n. 4; de Ordine^ Ub, 1, n. 5), ex eadem haud dubie animi modestia, qua suum propositum nonnisi familiarissi- mis commomcare, atque caeteris clausum tenere con- stitait [Conf. lib. 9, cap, 2,n. 2) . Cor ejus sat alte amoris dirini sagittis confixum erat, et ignitis carbonibus sat falide communitum, ut snbdolas eorum linguas non timeret, quipravis eum sermonibus a proposito detcr- rere voluissent. Quid, quod sanctorum hominum exempla, quibus ad serviendum Deo excitatus erat, tam ardentes ei faces subjiciebant, nt contrarius ob- trectationis flatus accensam in ejus animo igncm acrius inflammare posset, non extinguere? Verum ut defotori non erant boni, qui ejus consilium laudarent : sic jactantise simile illi videbatur, si ante liiterarias fc- rias, quffi appetebant, professionem rhetoricam abji- eeret ; omnia in se ora conversurus, qui hanc imma- turam magisterii abdicationem ostentationi palam tri- buere potuissent. Tot vero temerariis judiciis et falsis sermonibus ansam dare, causamve tam sancti operis arguendi prsebere, et inquirendi quoniam id animo faceret, a prudentia videbatur alienum (I6id., n. 3). Toleravit igitur iliud temporis intervallum, donec de- correret; quod exiguum licet, segre tamen toleravit. iam enim recesserat illa glorise cupiditas, quse in partem oneris cum eo venire consueverat : et solus iHud sostinere coactus, succubuisset ponderi, nisi in pristinae ambitionis locum paticntia subsidio venissct. Quantumvis prudenter in hoc se negotio gesserit, non audet tamen ab omni se culpa vacuum asserere, quod firmum Deo servicndi propositum amplexus, adhpc io cathedra mendacii vel breve tempus sedere se passus fuerit [Ibid,^ n. 4). 2. De Augustini proposito bono macerabatur anxie- tudine Yerecundus {Ibid.. cap. 3, n. 5), familiaris ejus, civis et grammaticus Mediolanensis (Ibid.y lib. 8, cap. 6, n. 13) ; cujus cum in omnes, tum vcro in Augustinum erat benevolentia singularis (De Ch^diney lib. i, n. 5) : scilicet aegre admodum ferebat, quod multis sseculi laqneis irretitus, se tam jucunda societate prope diem orbandom videret. Nondum christianus erat : et licct uxorem fidelem duxisset,ea tamen arctissima compede ab itinere, quod inibant amici, retardabatur. Illod si- quidem alia lege nolebat aggredi, quam ea, qua mini- me poterat; nempe ut se ab uxore sua disjungeret, quo terrenis omnibos dimissis totom se Deo manci- paret. Qoapropter cum Augustinus et Alypius sola- bantur, et ut in vita conjugali, qua implicatus erat, Deo serviret, hortabantur. Nihil de Yerecundi erga eos benevolentia moeror animi detraxit. Yillam suam Cassiciacum eis benigne obtulit, ut quamdiu ibi mo- rarentur, iu ea degerent. Oblatam illi sedem grato animo suscepcrunt. Hinc Augustinus in ea villa resi- dcns, per jocum dixit, seincuriose ut grammaticorum verbis, qui res suas ipsi ad utendum dedissent (De Beata Vita, n. 31). Retribues iUi, Dominey ait Augusti- nus, in resurrectione justorum, quia jam ipsam sortem rctrihuisti ei, Quamvis enim absentibus nobiSy cum Ro- mx jam essemus, corporali segritudine correptus, et in ea christianus et fidelis factuSy ex hac vita emigravit : ita misertus es non solum cjusy sed etiam nostri, ne cogi- tantes egregiam crga nos amici humanitatemf nec eum in grege tuo numcrantes, dolore intolerabili cruciaremur, Gratias tihi, Deus nostei\ tui sumus ; indicant hortatio- nes et consolationes tuae : fidelis promissor, reddes Vere- cundo, pro rure Hlo ejus Cassiciaco, ubi ab aestu sxculi requievimus intCy amGenitantem sempitemevirentisparo' disi tui ; quoniam dimisisti ci peccata super terram, in monteincaseatOfmonte tuo, monte uberi(Conf, lib. 9, c. 3, n. 5). Haec itaque Yerecundi villa inter montes sita fuisse videiur. Eftluxcrunt tandem dies illi, qni ad litterarias ferias supererant; illi nimirura dies, qui prse amore libertatis otiosse ad requirendum vultnm Dei, et longi et multi Augustino videbantur. Illuxit igitur dies, quo rhetoricce professionem reipsa dese- ruit, et quo linguam ejus eruit Deus, unde cor illins prius eruerat (Ibid., cap. 4, n. 7). Sic leetbs et Deo graiias habens statim cum omnibus suis, hoc est, Mon- nica matre, Navigio fralre, Trygetio et Licentio disci- pulis, Lastidiano et Ruslico consobrinis, Adeodato iilio et Aljpio, se ad villam Yerecundi contulit (De Beata Vita, n, 6). CAPUT YII. \ De anno in quo conversio Augustini contigit, contro- versia unde potissimum exorta, 2 Anno 387 illam ad- scribunt opiniones duw, quibus alio atque alio detor- quentur Possidii Augustinique hanc in rem dicta, 3 Nihil obstare quominus hisce dictis in germano sensu acceptis illum anno 386 conversum, eumdemque anno 387 baptizatum asseramus. 4 Huicsententiwrobur ac- cedit ex quodam Augustini loco, comparato cum tem" pore quo Ambrosius exagitabatur ab Justina, 5 Di- luitur contraria argumentatio petita ab observatione temporis, quo Impcratori laudes recitavit, 6 Opinio quxdam conversionem Augustini ponem anno 383 minime probabilis, 1. Paucos adhuc iii ea villa dies transegerat, cum libros suos de Academicis exorsus (Contra Academicos^ lib, \, n, 4), eos iniermisit, ut librum de Beata Yita scriberet (Retractationum lib. 1, cap, 2), tridui opns, ipso natalitio illiusdie incoeptum (De beata Vita, n. 6). qui in idus novcmbris incidebat. Itaque secessus ejus in villam Cassiciacum nonnisi mense octobri ejnsque conversio septembri, aut saltem exeunte augusto vi- detur contigisse : Mediolani enim, praelectionibns suis absolutis, aliquot adhuc dies potuit commorari. Tunc vero temporis trigesimum et tertium cetatis annum agebat, ut ipsemet testatur sub iinem librorum, qoos de Academicis scripsit (Contra Acad., lib, 3, n. 43), et post idus novembres absolvit. Id ipsum asserit in Soliloquiorum libris (Soliloquiofum lib. 1, n. 17J, quos ; 119 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. m 8ab'idem tempns edidit. Et cum MonDica mater paalo post ejus Baptismum ex hac vita migraYit, nondum trigesimum et tertium ffitatis annam exegerat {Conf. lib. 9, cop. ii, n, 28). His ita constitutis conficitur, cum trigesimo secundo setatis suce anno exeunte fuisse conversum ; anno autem trigesimo tertio baptizatum, octo aut novem post conversionem mensibus» cum Baptisma in Paschali solemnitate susceperit. Jam au- tem Possidius annos eum sex et septuaginta natum obiisse tradit (Possidius, in Vita Augustini, c. 3i): nullusqye in dubium revocat ejus obitum in quintum kalendas septembris anni quadringentesimitrigesimi, juxta Prosperi chronicon incidisse. Illum igitur natum f uisse oportet idibus uovembris anni trecentesimi quin- quagesimi quarti ; conversum mense augusto anni tre- centesimi octogesimi sexti ; baptlzatum vero Paschale anni trecentesimi octogesimi septimi, octavo kalendas maii. Eo enim anno Pascha septimo kalendas maii cele- brandumessedocueratAmbrosius (Am6ro$., Epist. ad jEmilium) . NuUam hsecce chronologia controversiam admitteret, nisi Augustinus matrem suam tum ex hac vita migrasse diceret, cum ipse Africam repetens, se ad Ostia Tiberina navigationi instauraret (Conf. lib, 9, cap. 8, n. 17; cap. 10, n. 23). Constat enim, hinc quidem, obiisse illam, ut diximus, trigesimum et ter- tium setatis annum agente Augustino ; hoc est, juxta calculum nostrum, anteidus novembres anni trecen- tesimi octogesimi septimi. Illinc autem certum habe- mus, Augustinum non rcpetiisse Africam nisi post necem Maximi tTranni (Contra Littei'as Petitianiy n. 30), qui mense jnlio exeunte, vel augusto anni trecentesimi octogesimi octavi interfectus est. 2. Difiicultas duo ista conciliandi doctissimos quos- que in diversas opiniones distrahit. Quidam enim no- lunt a Possidio, cura Augustinum annos septuaginta sex vixisse scribit, ipsius annos per consulatus nu- merari; et pro primo anno sumi temporis spatium quod ab idibus novembris ad kalendas januarias, ac pro ultimo anno, id quod a kalendis januariis ad quintum kalendas augusti extenditur. Sic Augustinum natum esse contendunt idibus novembris anni treccn- tesimi quinquagesimi quinti ; conversum anno trecen- tesimo octogesimo septimo, baptizatum anno trccen- tesimo octogesimo octavo; et re ipsa vixisse annos, non septuaginta sex, sed septuaginta quatuor, adje- ctis super novem ant decem mensibus. Volunt alii Au- gnstinum 'in libro sive contra Academicos tertio, sive Soliloquiorum primo, annos suos tantum absolutos, non autem inchoatos numerare. Sic eum natum esse anno trecentesimo quinquagesimo quarto, conversum porro non fuisse nisi anno trecentesimo octogesimo septimo, nec baptizatnm nisi anno trecentesimo octo- gesimo octavo, trigesimo tertio statis expleto, hoa est, trigesimo quarto inchoato. Utraque haec opinio profecto vim infert jverbis Augustini aut Possidii ; ut dicere cogamur Possidium, qui una cum Augustino quadraginta annorum tempus traduxit, quique ipsius ffitatem ab eo solo acceperat, illam tamen aliter ac ipsum Augustinum computavisse. Nec enim Augusti- nus, si annos per consules notaret , libros suos de Academicis, mense novembri conscriptos, repone- rct anno setatis suse trigesimo tertio; nec pariter eidem auno adscriberet ipsam mortem Monnicse, quse tam longo post tempore contigisset. Et si absolutitan- tum illius anni numerati sunt, ei quinque et septaa- ginta vitffi.anni, non plures, tribui debuerunt. Ob- scrvare adhuc licet contra priorem sententiam, haud fuisse quidem omnino insolens, episcoporum nrbis et imperatorum annos per consulatus numerare (licet hoc ipsum infrcquenter evenerit) ; quod scilicet eorum creatio et obitus in actis publicis, qnibus consules erant adscripti, notarentur, et annum nullns ignoi^- ret. Non sic porro de ortu filii municipis Tagastensis admodum tennis existimare licet. Quod spectat ad al- teram sententiam, tametsi fatendum cst, cum quis- piam dicitur annos triginta tres natus, de inchoatis aut absolutis id posse inteiligi; quemadmodum cum reges anno setatis decimo quarto, cseteros autem vi- gesimo quinto sui juris esse dicimus, qoamvis illi anno decimo quarto inchoato. isti autem vigesimo quinto exacto in suam tutelam veniant : attamen a vero prorsns alienum videtur.hancnominisambigoita- tem ad omnia loca, in quibus setatis suffi meminit Au- gustinus, extendere; et ad eum proecipue locum, qui nobis regulse instar esse debet ad illius Baptismi tem- pus statuendum : Die nonOf inquit de matre, aegritu- dinis suai, quinquagesimo et sexto anno xtatis sux, tn- gesimo et tertio xtatis mex, anima illa religiosa et pvi corpore solutaest (Conf. lib. 9, cap. H, n 28). Nullae hic verborum ambages. Nemo rem unquam ad annum setatis suse trigesimnm tertium retulit, utprogrediente trigesimo quarto, coque plus dimidia parte jam ela- pso, evenisse eam significaret. Quis etiam pntet Au- gustinum, cum se anni setatis suse undetrigesimi hi- storiam aggressurum sic diceret, Proloquar in con- spectu Dei mei annum illum undetrigesinum aetatis mex [Ibid.^ lib. 5, cap. 3, n. 3); persjtasisse sibi, hoc a suis lectoribus de anni sui trig^imi historia intelli- gendum? Quod autem scribit, se decimo sexto setatis anno pubescentem, libidini luxuriseque parere coe- pisse (Ibid., lib. 2, cap, 2, n. 2); haud scimus, an operosum sit credere, Afrum adolescentem igneo animi vigore, ad id jam satis fuisse setate provectum : quanquam videatur, non corruisse penitus in vitiara, nisi Carthagine {Ibid., lib, 3, cap. 1), hoc est, anno setatis suse decin>o septimo. 3. Cum duse igitur sententise in tantas difficuUates incurrant, utquiunam sequuntur, alteramvi detortam et omnino improbabilem existiment; nihii obstare vi- detur, quominus stemns Auguftini verbis, et ipso as- serente agnoscamns Monnicam diem obiisse, quando ipse in Africam rediens, instaurabat se navigationi, nec inde inferamus illum statim ab obitn matris per- fecisse iter, navimque conscendisse ; cum id minime asserat. Neque vero aliense sunt a narrationibus hu- jusmodi loquendi formulse : Proficiscebamur, cum iste advenit; parabamus nos itineri. Atque id quidem videtur ad munus diligentiamque bistorici spectare. • I » ^ « « ' i2i Qt memorata re, qu» capto consilio moram attolit, doceat qao # i42 OperibuSy n. 9;. Tum porro Ecclesise ubera post lon- gissimam sitim pene exhaustus atque aridus, ul lo- quitar, tota aviditate repetivit, eaque altius ilens et gemens concussit, et expressit, ut id manaret, quod ei sic afiecto ad recreationem satis esse posset, et ad spem reducendam vit» ac saluiis (De Utilitate creden- diy n. 2.) 2. Per eos dies librum de Immortalitate animae scripsit, velut commonitorium ad absolveuda Solilo- quia, quffi imperfecta remanserant [hetract, lib. i, eop. 5, n. 1). Quare mirnm videriuon debet, si hujus libri ratiocinationes adeo contraclas et breviter ex- pi-^&sas dixerit, ut vix eas ipse perciperet. In eo iibro locus esty cujus sententiam se non capere confitelur (Md.^ n. 3). Nihiio tamen minus eo inviio fetus iste in hicem prodiit, et ejus operibus annumeratus est. Tum etiam aliquot de liberalibus disciplinis libro scribere aggressus est, suos hisde rebusinterrogans conviclorcs, qui ab hujusmodi studiis non abhorrerent; eo videli- cet animo, ut per res corporeas ad spirituales quibus- dam quasi gradibus ceriis vel perveniret, vel jduceret (Ibid., cap. 6). Has lucubrationes Mediolani exorsus, solum ibidem de Grammatica libnim absolvit. Nam opus de Musica (Ibid., cap. ii,n. i) tum quoque in- GCBptum, nonnisi post Baptismum et post regressum in Africam, scriptis sex voluminibus confecit (Ibid., eap, 6). At de aliis quinque disciplinis apud Mediola- Dum similiter inchoatis, scilicet de Dialectica, de Rhe- torica, de Geometrica, de Arithmetica, et de Philoso- phia, principia {sola, id est, ipsorum forte librorum sola exordia remanserant. Quanquam cum suos Retru- ctationum libros ederet, jam et haecipsa principia,.et tibram de Grammatica perdiderat : qusB nihiiominus ab aliquibas haberi existimabat (Ibid.). Reipsa omuia istluec opuscula in Possidii memorantur Indicclo. 3. Tandem factum est divina prsestante opiiula- tione, ot per aniistiiem Ambrosium et doctrinam sa- Itttarem Ecciesiee catholicffi et divina perciperet Sa- cramenta, ut memorise prodit Possidius ; apud quem proxime ante ilia verba legitur : Proficiendi in reli- gione eidem amoris ardor innatus est, qito propinqucni' tUm diebus sanctis PaschWy salutis aquam perciperet [Possid.fin Vita August.,c. i). Quibus verbis indicare videtur, Augastinum, cum ad Ghristum conversus est, Baptismatis in proxima Paschali solemuitate perci- piendi consiLium cepisse. Sed inde Baronius iniulit, eum tempore Paschaii fuisse regeneratum, eo sane consilio, ut ejus Baptismum ad quintum diem maii, quo die iliius conversionem Ecclesia nunc celebrat, ad- aptaret (Baron., ad ann, 388, n. 7 i)". quamvis ea Possidii verba, si juxta morem, quem tunc Ecclesia servabat, exponantar,eam inPaschae pervigilio baptizaium fuisse sigDificent : qui dies adultorum prcecipue Bapiisrao destioatas erat; ila ut extra eum diem mulios aquis saiotaribus simul abluere, quemadmodum in Augustini regeneratione accidit, infrequens et perrarum esset. Boc itaque contigit ea nocie, quse quintura et vicesi- mam diem aprilis antecedebat, quo die Ambrosius Paschaaono triceaimo octogesimo septimo esse ce- lebrandum publica episloU probavmt 4. Non est tenuitatis nosiree, de gaudio Angelorum Dei in coelis super Augusiiui poeniientia et Bapiismo pro dignitaie dicere : cerie Chrisii in ierris Ecclesia suum quotannis etiam nunc graiulabunda testatur ; et adeo eximium Dociorem magno divinse grati» munere donatum agnoscens, quintum diem maii ejusdem con- versioni sacrum consiiiuit : quse porro non aliam cn- jusquam conversionem instiiuta fesiivitate celebrat, praeter quam Pauli et Augustini. Hujus tamen cotiver- sio vei Bapiismus tertio nonas maii accidere non potuit. Quanquam non longissime abest is dies ab eo, qui Me- diolanensi Ecclesise venicnte ad Baptismum Augustino festivus fuit. Nemo certe erit qui non faciie suspice- tur, sanctum virum fortunati iliius diei recordatione maxime incitatum fuisse, ui Romanee Ecclesiae in Vi- ctorini conversione leeiiiiam tam disertis tamque piis verbis promendara prodendamque memoriae curaret. Quocirca ex iis quae ille de Victorino (Confess. lib. 8, cap. 2, n. 5), hoc praeter alia, mutato duntaxat no- mine, de ipso dicere perseque liceat, quod nimirum ubi ascendit ut symbolum in ecclesia redderet, omnes sibimet invicem, quisque ut eum noverat, instrepue- runt nomen ejus strepiiu graiulaiionis. Quis autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum coUffitaniium : Augustinus! Augustinus! Cito sonnuerunt exultatione, quia videbant eum ; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronun- tiavit ille fidem veracem prseclara iiducia, et volebant eum omnes rapere intro in cor suum, et rapiebant amando et gaudendo. Hae rapieniium manus erant. Multi quidem ex profundiore tartaro ceeciiatis quam Augustinus, redeunt ad Deum : sed si minus noti sunt populis, minus de illis gaudeni eiiam qui novenmt eos : qui autem muliis noii, multis sunt auctoritati ad salutem, et muliis prffieunt secuiuris. Pius etiam ho- stis vinciiur in eo quem plus tenet, et de quo plures tenet. PIus autem superbos tenet nomine nobiliiatis, et de his plures nomine aucioritatis. Quanto igitur gratius cogitabatur Augustini pecius, quod tanquam inexpugnabile receptaculum diabolus obtinuerat, et Augustini lingua, quo telo grandi et acuto multos per- emerat; tantoabundantiusexsultareoporiuitiilios tuos, quia Rex noster alligavit fortem, et videbant vasa ejus erepta mundari, et aptari in honorem tuum, et iieri niilia Domino ad omne opos bonum (Ibid.^ cap. 4, n. 9). ^. Baptizati sumuSy inquit Augustinus, et fugit a nobis sollicitudo vitae prxteritae. Nec satiabar illis die- bus dukedine mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salutem geneiHs humani, Quantum flevi in hymnis et canticis tuis^ suavesonantis Ecclesix tuse vo- cibus commotus acriter ? Voces Hlx influebant awribus meiSy et eliquabatur veritas in cor meum, et exxstuabat inde affectus pietatis, et currebant lacrymas, et bene mihi erat cum eis (Ibid, , lib. 9, cap. 6, n, 14). Annus erat, aut non multo amplius iputa tredecim circiter menses ex quo ista consuetudo Mediolani ccBperat)^ cum Justina Av^fusta Valentinianiregispueri mater hominem tuum Ambrosium i43 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 144 persequeretar hseresis suse causOy qua fuerat seducta ab Arianis ; quod narrare pergit AugiisiinuR in hunc nio- dnra : Excubabat pia plebs in ecclesia^ moriparata cum episcopo suo, servo fuo. Ibi mater mea^ ancilla tua, sol- licitudinis et viyiliarum primas tcnens, orationibus vive- bat. Nos adhuc frigidi a calore spiritus tui, excitabamitr tamen civitate attonita atque turbata. Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem Orientaliumpar- tium, ne populus matroris taedio contabcsceret, institu- tum est ; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregibus tuis^ et p(r ccetera orbis imi- tantibus (/6ui., cap. 7,n. i5.) Expcrimenlum uiilitaiis, quae ex sacra Ecciesise modulatione percipitur, cum etiam recordaretur Vir sanctuj», lacrymas, quas divina cantica in recuperatffi fidei silee primordiis ex ipsius oculis elicuerant, eum ad istud Eccle^ise insiiiutum comprobandum semper induxit (roid., lib. iO, cap. 33, n. 50). 6. Percepta Baptismi gratia mox Augustinus ex in- timis cordis medullis, quidqoid spei collocare in sfficulo potuisset, abdicavit ; jam non nxorem, non liberos, non divitias, non dignitates conscctans, sed soli Deo cum suis servire constituens, ut pusillo illi gregi adescriberetur, cui regnum suum poilicetur Do- minus, et quem ad possessiones vendendas ac pau- peribus erogandas adhortatur. Itaque super fidei fun- damentum nihil nisi aurum et argentum et gemmas exsiruere, soloque victn ad tuendatn corporis valetu- dinem necessario contenius esse decrevii : cum anto variis cupiditaiibus et solliciindinibus irrctitus tenere- tnr (Possidius, in Vita Xugust.yC. 2). In dubium vocari non potest, quin Alypius, prseier aiios quosdam, ei foret ejusdem placiti societate devinctus. Evodius sanc Tagastensis, operanie Deo qui habitare facit unani- mes in domo, se socium illis adjunxit. Is prior Au- gustino ad Deuni conversus erat etbaptizatus (Confess. lib, 9, cap. 8, 71. 17). Omncs in Deo jam consociati, simul degebant: quorum omnium Monnica perindc curam gerebai, ac si singulorum parens exstitisset Ibid.y cap. 9, n. 22). Perfectam pariter vitara agerc singnli siatuerant : de loco solura consiliis suis ac vo- tisopportuno laborabant. Simu/ c enim illum et carne ut in hann iemporalem, et corde ut in seternam lucem renascere- tur, parturivit (Conf.^lib, 9,caj9. 8,n. 17). Fuit vere Aa- gustinus lacrymarura ejus filius (Ibid.ylib. 3, capp, 11, 12) : cumque illi animi esset sinceri CRque ac beneG- ciorum memoris, deberesc ei qnidquid vitse habcret, uliro fatebaiur [De beata vito, n. 6). Nata erat Monnica anno Chrisii trecentesimo trigesirao secundo, in domo fideli, bono Ecclesise membro; atque ibi sub Chrisri regimine divinum timorem imbiberat. Cum de rationc qua fuerat educata, confabulabaiur, non taninm cune matris debere se dictitabat,.quantnm diligcntise fa- mulse cujusdam decrepitce, quae propter senectam et morcs opiimos ab familise isiius verc chrisiianse do- minis in honore habebatur, et ab iisdem suarum filiarum institutioni pr6?fecta crat. Commissam sibi earum curam diligenter gerebat : et ut erat in eis coercendis, cum opus esset, sancia severitate v^he- mens, ita in docendis moderata et temperans pruden- tia. Nam eas prseier illas horas, quibus ad mensam parcntum moderalissime alebantur, etiam si exardc- scercni siti, nec aquam biberc sinebat, prsecavens consucindinem malam, et addens verbum sanum : Modo aquam bibitis, quia in potestate vinum non habe- tis ; cum autem ad maritos vefieritiSy factae dominx apo- thecarum et cellariorumj aqua sordebity sed mos potandi praevalebit (Confess. lib, 9, cap. 8, n. 17). Sapientissi- mis illis moniiis, cum ea, quam apud tcneros puella- rum animos sibi coraparaverat, anctoritaic, inconsulta desideria teneriori ffitati familiaria compescebat, illis- que prfficipiebat, qua ratione sitim suam ita modera- reniur ex temperantioe lege, ut jam nec libcrct^ quod X ilo LIBER SECUNDUS. 146 non decereL Narrabnt tamcn Angustino Monnica ut ciusa prudentis iilius anus seduUtate, qnacdam animo suo ad liibendum Tinum propensio irrepserat. Nimi- nim quoties a parentibus de morc ad liauricndnm vinnm, tanquam exploratse sobrietatis virgo mitteba- tnr, e poculo quod de cuppa complebat, primoribns labris sorbebat exiguum, cum ejus palatum amplius Don ferret. Non enim innata vini cupiditate ad hoc impcUebatur, sed iiberis quibusdam ludicrisque nio- tibus,qnos ex primse aetatis ardore ebulilentes in pue- rilibus animis majorum auctoiitate frenari necesse cst. Cam autem in graviora vitia sensim inducat lc~ Tionim contemptio. factum est ut vini plu^culum in dies Mngulos bibens, ,'cogentc prava consnetudine, propejamplenos mero caliculos cum aviditale ac vo- iuptate hauriret. Ubi tunc (pius ejus iilius exclamat) sagax antis et vehemens illa prohibiiio ? Numquid vale- baialiquid adversus laieniem morbum, nisi iua medicina, bfmine^ vigilarei supcr nos ? Absenie patre ei matre et uutriioribuSj tupraesens qui creasti,quivocaSj quietiam pcr prsBposteros homines boni aliquid agis ad animamm s^ilutemj quid iunc cgisii, Dvus meusl Undc nirastil unde sanasti ? Nonne protulisti durujr^i aciUum cx al- ttra anima convicium, tanquam medicinale fviinun ex occultis provisionibus iuis^ et uno ictu putredinem illam prsecitiisti ? Ancilla enim, cum qua solcbat accedei'e ad cuppam, litigans cum domina minore, ut /ii, sola cum sola^ objecit hoc crimen, amarissima insultatione vocans meribibulam, Quo illa stimulo paxussa^ rcsiiexit fxdi- Idtem soam, confestimque damnavit atque cjluH [Ibid,^ II. i8). Baptismum Cbristi non in extrcmis posita, sed ffluUis ^nte mortem annis percepit Monnica : quo cx lempore sic vitam instituit, ut iidei morumque puri- tate cnilibet ad laudandum Dei nomeu csset incita- mento {lbid.,cap. i3, n. 34). 2. Itaqne educata pudice ac sobrie, ct parcntibus potius Dci gratia, quam cura parentum Dco subdita, ubi matura fuit conjugio, viro, cui tradita est, nou secus ac domino paruit : qncm ut Dco lucraretur, omnes cogitationes intendit, efticacissimo genere per- saadendi utens, morum integrilate. Hac siquidem or- nata divinitus, mariti oculiseanitebat pulchritudine, at amorem ejus simul ac venerationem non sine qua- dam illius admiratione sibi conciliaret (Ibid.y cap, 9, n. 19). Ejos coujux, cui Patricio nomen, civis Tagastensis, adhuc erat idolarum cultui mancipatus (Ibid., Hb. 2, cap. 3, nn, 5, 6). In iis omnibus, qnse oon spectabant ad religionem, illi Monnica, tametsi melior, serviebat: hac enim in re Deo ipsi obsequc- batar, k qoo sibi fuerat obsequendilex impusita ( Ibid., lib. 1, cap, i1, n. i7). Tori injurias tam patienter toiit, nt cnm marito nunquam ea de re expostularet, nimimm exspectans ut ei castitatcm fidcs ac Dei mi- serieordia largiretur. Noverat irato nunquam neque facto neque dicto reluctari : verum cum deferbueral illins impetus, opportunitatem nacta, suam agemli rationem ei exponebat, si ipsum inconsiderantius cx- candesoere contigisset. Cum alise mulieres, quarnm viri mansuetiores erant, vestigia plagarum etiam de- honcstata facie gererent, atquc inter amica colloquiia culpam illse in maritorum intemperiem transferrent : hffic docebat illarum linguse potius esse imputandum, graviter, sed jocunde simut admonens eas, cum pri- luum tabulas matrimoniales recitari audicrant, tan- quam instrumenta quibus ancillse maritorum fact^ essent, existimare dcbuisse; ac proinde non deccre ipsas conditionis suse memores adversus dominos su- perbire. Quapropler qux noverant quam ferocis inge- uii maritum sustineret, cfie qoidem niirari nunquam satis poterant, non fnissc auditum unquam, ant uilo vestigio dcprehensum, Patricium violenter in uxorem manus injecisse, aut a se invicem domestica lite vel dieculam unam eos disscnsisse. Cumque ab ea fami- liariter sciscitarentur, quonam pacto iliud esset asse- cuta: instituti sui, quod supra memoravimus, ratio- nem eis exponebat; cujus utilitatem, quse eam imita- bantur, propria cxperientia cognoscebant, cique hoc nomine gratias habebant {Ibid.j lib. 9, cap, n, i9). So- crum ctiam suam, a se initio susurris malarum qua- rumdam ancillarugi abalienatam, obsequiis suis cum patientia ac mansuctudineita sibidevinxit, utillarum nequitiam ipsa Patricio iilio prodcret, cumque ut in , illas animadvertcret, precaretur. Cum autem is, tum ut niatri morem gereret, tum ut domesticse discipiiuffi HC tranquillitati consuleret, easdem ancillas ex ejus voluntate meritis poenis atrecisset, declaravit mater, iion alia de se praBmia spcrare debere, qua^cumque de sua nuru, placendi sibi studio, mali aliquid io- queretur : qnod nulla jam audente, memorabili inter se benevolentiae suavitate vixerunt {Ibid. n. 20). Hoc proiterea sanctee illi femiuffi munus grande donaverat Deus, quod inter dissidentes atque discordes quasli- bet animas, ubi poterat, tam se prsebebat paciiicam, ut cum ab utraque multa de invicem audiret amaris- sima, qualia solet eructare turgens atquc indigesta discordia, quando prsesenti amicfie de absente inimica per acida colloquia cruditas exhalatur odiorum, nihii * tamen alteri do altera proderet, nisi quod ad eas re- conciliandas valeret {Ibid., n. 21). Sic vero se gere- bat Monnica, docentc eam Magistro intimo in schola pectoris. Denique gratice semen, quod in famulse suie nieutein sparserat Agricola coelestis, ubertim fructum attulit in patientia; ac ejus erga virum agendi ratio tantnm valnit, utillum in extrema ejus vita totum Deo lucraretur: nec in eo jam iideli essent ipsi deflenda mal.1, quae in nondum iideli toleraverat (16u2., lib, 9, cap, 13,n. 37). Quo tempore Augustinus annum eetaiis decimum sextum agebat, nimirum circiter annum re- paratse salutis trecentesimum septuagesimum, nume- rabatur inier catechumenos Patricius {Ibid,^ lib, 2, cap. 3, n. G) ; qui et proxime sequenti anno, cetatis Monnicse quadragesimo, vita concessit. 3. Orbata viro, ante quem nulli, et post quem nulli nupta est [Ibid.y lib, 9, cap. 13, n. 37), reliquae vitfie tempus traduxit vidua casta ac sobria, frequen- tans elecmosynas (I6i(i., lib. 5, cap, 0, n. 17); adversus peccantes in se misericorditer agens, donansque de- bitoribus debita ilbid., lib, 9, cap. 13, n. 36); obse- / / 147 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 148 quiam et famalatnm sanctis exhibens, vere serva ser- Yorum Dei : quonim quisquis eam noverat, multnm in ea laudabatet honorabat et diligebat Deum ; qaippe cum Dei prsesentiam in ejas corde sentiret agnoscc- retque ex sanctffi conversationis fnictibus, tanquam idoneis testibus (I6Ki., cai^, 9, n. 22). Eam ipse quoque Ambrosius maxime diligebat propter ejus religiosis- simam conversationem, qua in bonis operibus tam fervens spiritu frequentabat ecclesiam (/6icl., /t6. 6, ca^p. 2, n. 2). Bis indie,manectvespere,ad ecciesiam Dei sine ulla intermissionc veniebat; non ad vanas fabulas et anilcs loquacitates, sed ea mente, ut et Deum in divino verbo pibi loquentem audiret, et ab eo ipsa in suis oralionibus audiretur (I6i(i., iih, 5, m-p. 9, n. 17). Nuliura diem prcetermisit oblationem ad altare Dei (I6id.) ; sive, sicut rcm aliis paulo verbis Augustinus secundo memorat, nullius diei praeter- missione servivit altari, unde sciret dispensari Victi- mam sanctam, qua deletum est chirographum quod erat contrarium nobis, qua triumphatus est hostis computans delicta nostra et quaerens quid objiciat, ct nihil inveniens in illo in quo vincimus : cui nulius refundet innocentem sanguinem, cui nullus restituet pretinm, quo nos emit ut nos auferat ei : ad cujus prc- tii nostri sacramentum ligaverat ancilla Dei animam suam vinculo fidei (I6id., lib. 9, cap. i3, n. 36). Cum autem usus in Africa obtineret, pultes et panem ac merum ad sepulcra martyrum afferendi, Monnica ca- nistrum cibis refcrtum, quos in sanctorum hono- rem prsclibaret, ac postea pauperibus divideret, afTerens, non poculum, sed pocillum tantummodo vini, et quidem aqua temperati ponebat, nnde digna- tionem sumeret : ac sicubi contingeret multas esse, quce illo modo videbantur honorandse memorise dc- functorum, idem ipsum unum, quod ubique poneret, pocillnm circumferebat ; atque ita vinum, non modo aquatissimum, sed etiam tepidissimum erat, quod in- ter hujusce religiosi officii comites per sorbitiones exiguas partiebatur ; quia pietatem ibi quserebat, non voluptatem. Ambrosius porro Mediolani prseceperat ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent ; tum ne uUa occasio se ingurgitandi daretur ebriosis, tnm quia illa quasi parentalia superstitioni Gentiiium essent simillima. Cum igitur Monnica munuscula suo more attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc Ambrosium, quem sicut angelum Dei diligebat, ve- tuisse cognovit, tam pie atque obedienter id accepit, ut ipso miraretur Augustinus, eam potius ad consuc- tudinem qaam sequebatur condemnandam, quam ad inquirendum qua de causa prohiberetur , adductam fuisse. Itaque ab instituto suo discessit lubens, et pro- canistro pleno terrenis fructibas, plenum purgatiori- bus votis pectus ad memorias martyram afferre didi- cit ; ut et quod posset, daret egentibus, et sic com- manicatio Dominici corporis illic celebraretur, cajus passionis imitatione immolati et coronati sunt mar- tyres (I6wi., lih. 6, m^p, 2, n. 2). Cum etiam religiosa vidua perturbaretur, ambigens an Mediolani sibi je- junandum esset sabbato, secundum consuefudinem Tagastensis Ecclesiee, an Mediolanensis more pran- dendum ; Augnstinus tunc nondum conversus, quam- vis hac de re parum soUicitus, ut eam tamen illa canctatione liberaret, consuluit Ambrosium : Qui respondit, nihil hinc se eos docere posse, nisi quod ipse faceret ; quia si melius nosset, id potius obser- varet. Et adjecit : Qrnndo hio sum^ non jejuno salh- hato : et ad quamcimque Ecclesiam veneritis, ejus mo- rem servate, si pati scandalum non vuliiSf aut fojcere (£p. 3f>, n. 32, et Ep. 54, n. 3). Hoc responsum re- tulit ad matrem, eique suffecit, nec dubitavit esse* obediendum. Per idem tempus, quo Mediolani dege- bat, Ambrosio persecutionem ab Jastina totos fere duos annos sustinente, excubahal pia plehs in eccUy sia, ait Augustinus, mori parata cum episcopo suo^ servo tuo. Ihi mater mea, andlla tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationihus vivehat \Conf, lih, 9, cap. 7, n. i5), Tandem quidquid in vere vidais christianis requirit Apostolus (I Tim. v, 9), ea imple- vit. Fuit unius viri uxor, mutuam vicem parentihus reddidit, domum suam pie tractavit ; in operibus bo- nis testimonium habuit, nutrivit filios, toties eos par- turiens, quoties a Deo deviare animadvertit {Conf. lib, 9, cap. 9, n. 22) : quod qpiidem in Augustino plane compertum est. 4. Vidimus quo studio christianam religionem in- serere illi puerulo adhuc, ac pietatem semper inspi- rare cnraverit sanctissima femina (i6td., lih, i, cap, li, n. i7), in cojus lacte nomen Christi Salvatoris nostrisic tencrum cor illius prfiebibit, ut admodum alte retineret (Ihid., lib, 3, cap, 4, n. 8). Qao ardore dabat operam, ut idem adhuc puer in mortis pericalo salutaribus sacramentis initiaretur ; charius eum par- turiens corde casto in fide,'quam carne parturierat? [Ibid,, lih. i, cap. ii, n. i7). Quos etiam adolescenti postea et cum quanta sollicitudine monitus dedit, at eamabobscenisamoribusdeterreret?(i6ul., lib. 2,eap. 3, n. 7.) Quantnm pro eo in Manicheeorum h®resim lapso flevit ad Deum ? Fievit certe amplius quam flent matres corporea filijrum funera. Videhat enim iUa, inquit Aagustinns, mortem meam exfide et spiritu quem habehat exte\et exaudisti eam, Domine : exaudisti eam nec despexisti tacrymas ejus, cum pro/luentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis ejus ; exau- disti eam, Nam unde iilud somnium, quo eam eonsola- tus eSf ut vivere me concederetet habere secum eamdem mensam in domo, quod noile cceperat, adversans et de^ testans hlasphemias erroris mei ? Vidit enim stantem se in qmdam regula lignea, et advenientem ad sejuvenem splendidumj hilarem atque arridentem sibi, cum Ula es- set masrens et mcerore confecta : qui cum causas quassis- set ah ed mastitix suse, quotidianarumque loGrymarum, docendi, ut assoiety non discendi gratia, atque iUa re- spondisset perditionem meam se piangere ; jtississe iUumj quo secura esset, atque admonuisse ut attenderet et vide- rety uhi esset t7/a, ibi esse et me. Quod ilia uhi attendit^ vidit me juxta se in eadem reguia stantem. Unde hoe, nisi quia erant aures tuse ad cor ejus ? Unde iliiuietiamf quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id tra- 149 LIBER SECUNDUS. 150 here eonorer^ ol Ula $e f)oHu$ non desperaret futuram e$se qmd eram; continuo sine dliqm hxsitatione, Non^ mquit : noncnim mihi dictianest, Ubi t7(e, ibiet tu; sed^ Ubi tu, ibiet iUe (Ibid., lib. 3, cap, li, nn. i 9, 20). Id novem ferme anDOs ante illius emendationem, quae "^ab mensem augustum anni trecontesimi octogesiini sexti contigit, proindeque extremo circiter trecente- >imo septuagesimo sexto factum est. Per hoc omne spatium vidua ilia casta, pia et sobria, pro filio gc- loere apod Deom nunquam destitit. Etenim vivida factarum sibi promissionum fide ita se ipsa stimula- bat, ut iiide non solum non iieret segnior, verum . ctiam nullam sospiriis quietem, nullam fietibus mo- ram, nulium modnm votis ac precibus permitteret. De sanguine cordis sui Deo per lacrjmas diebus ac nocti- bos pro illo sacrificabat (Ibid., lib. 5, cap. 7, n. i3) : '{oem divina misericordia servavit usque ad aquam ^ratifie, qna eodem abluto, siccarentur flumina mater- lorum oculorum, quibus pro iilio quotidie Deo rigabat erram sub vultu suo (Ibid,, cap. 8, n. io}.Porro non contentus Deus ei primum hoc pignus futuree conver- siunis Augustini dedisse, addidit et aliud per episco- pam in Ecclesia catholica nutritum, atque in Libris di- vinis exercitatum. Quem cum illa femina inquit Au- gustinns, rogasset ut dignaretur mecum coUoqui, et refeUere errores meos, et dedocere me mala, ac docere bcna (faeiebat enim hoc si quos forte inoneos invenisset) ; mtuU Uley prudenter sane, qmntum sensi postea. Re- spondU enim me adhuc esse indocilcm , eo quod infiatus tssem novitate haeresis iUius, et nonnuUis quxstiuncuUs jam multos imperitos exagitassem, sicut iUa indicaverat ei. Sed sine, inquit, iUum ibi, et tantum roga pro eo Dominum ; ipse tegendo reperiet quis iUe sit error, ct quatita impietas. Simul etiam narravit, se quoque par- luUan a sedueta matre sm datum fuisse BianichaBis^ tt omnes pene non legisse tantum, verum etiam scri- fUitasse Hbros eorum ; sibique apparuisse nuUo contra disputanteet convincente, qmmesset iUa sectafugienday itaque fugisse, Quse cum iUe dixisset, atque iUa noUet acquieseere, sed instaret magis deprecando, et ubertim Hendo^ ut me videret et mecum dissereret *, illejam sub- stomaehans txdio. Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri w non potest ut fiUus istarum lacrymarum pereat. Quod iUa ita se aecepisse, inter coUoquia sm mecum saepe re- cordabatWj ae si de ccblo sontUsset (Ibid., Ub. 3, cap. i2, R. 2i). Data sunt ei divinitus alia quoque futurse filii emendationis testimonia, quae illa fideli pectore tcnebat, et semper orans tanquam chirographa Deo sua ingerebat (Ibid., Ub. 5, cap. 9, n. i7). Quando Au- gustinos ipsa incassnm retinente ac in littore relicta oavigavit in Itaiiam, remansit illa orando et flendo. - Et quid a tepetebat, Deusmeus, inquit ille, tantis la- crynuSj ni$i ut navigare me non siiicres ? Sed tu alte con- lulenSy et exaudiens cardinem desiderii ejus, non curasti quod tune petebatf ut in me faceres qmd semper petebat [Ibid.j eap. 8, n. i5). Appulsns Romam Augustinus gravem in morbum incidit, k quo precibils matris, licet ipsins periculum nescientis, iiberatnm se profi- t4;tor. Si vero contigisset illum in hseresi, quam tum sectabatur, mortem obire, casus ilie cordi matris tam altum vulnus infiixisset, ut nulium reliqub vita; curri« cuio soiatium esset admissura. Neque enim dici potest qua charitate filium complectebatur, quantove majori soilicitudine eum parturiebatspiritu, quam carne pe- pererat. Non itaque video, ait Augustinus, quomodo sanaretur, si mea talis iUa mors transverberasset viscera dilec.tionis ejus (Ibid., cap. 9, nn. i6, i7). Diu se a fiiio separari non tuiit; sed pielate forlis, nihii arduum rata, eom terra marique secuta est, ac tandem Medio- laiii, quam inurbemdocendicausa anno trecentesimo octogesimo quarto se contulerat, assecuta (Ibid., cap. 13, n. 23). Divini auxilii fiducia periculum nuilum non contcmnebat, adeo ut per marina discrimina ipsos nautas, a quibus solatium adiiiberi solet iis quos na- vigandijnsuetos exoriens procella perturbat, ipsa so- laretur, pollicens eis perventionem cum saiute; quia hoc ei Deus per visum erat pollicitus llbid., lib.Q, cap. i, n. i). Filium oifendit, ob desperationem inveniendi veri, non mediocriterpericlitantem. Sed tamenei cum indicassem, ait Augustinus, non me quidemjam esse Manichxum^ sed neque catholicum christianum^ non^ quasi inopimtum aUquid audieritj exsilivit Isetitia; cum jam securafjeret ex ea partemiserise me«p, in qua me ton- quam mortuum^ sed resuscitandam tibi flebaty et feretro cogitationis cfferebat^ ut diceres filio viduse : Juvenis, tibi dico, sorge (Luc. vii, i4, i5) ; et revivisceret^ et inr ciperet loqui^ et traderes iUum matri suss. NuUa ergo twbulenta exsultatione trepidavit cor ejus^ cum audisset ex tanta parte jam factum, quod tibi quotidie plangebat ut fia*et', veritatem me nondum adeptum, sed fatsitati jam ereptum : imo ve?*o quia certa erat, et quod restahat te daturwn^ qui totum promiseras ; placidissime et pe- ctorepleno fiduciae nspondit mihiy credere se in Christo^ quod priusquam de hac vita emigraret, me visura csset fidtlcm cathplicum. Ft hoc quidem mihi. Tibi autem^ fons misericordiarum^ preces et lacrymas densiores, ut accelerares adjutorium tmm, et iUuminares tenebras meas; et studiosius ad ecclesiam currere, et in Ambnh- sium ora suspendi, ad fontem satientis aquas in tntam setermm. Diligebat autem iUum virum sicut angelum ftei-y quod per iUum cognoverat me intenm ad Ukun on-. cipitem fluctuationem jam esse perductum, per qmm transiturum me ab segritudine ad sanitatem^ intercur- rente arctiore pcriculo ; quasiper accessionem qmm crt- ticam medici vocanty certa prsesumebat (Confess, lib. 6, cap. i, n. i). Yotorum tandemcompos circiter augu- stum mensem anni trecentesimi octogesimi sexti facta ost beata vidua, cum catenas, quibus et mundo et sibi colligabatur Augustinus, gratia Christi liberatoris ab- rupit. Matrem iile confestim adivit, quse hoc aodito Iffitata est; cumque idem totam rei seriem explicaret, exsultabat iiia, et triumphabat, et benedicebat Deom, qui potens est ultra quam petimus aut inteiiigimus faccre : quippe quee cerneret sibi multo plus pro filio cuiicessum fuisse, quam ipsa gemitibus ac lacrymis petere solita erat. Is enim ita resipuerat, ut ducend» uxoris cogitationem peniius abjiceret, et oinnem sae- culi hujus spein proculcaret : jam stans immotus in ea 451 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. i52 regula fidei, inqua enm secumaliqaandofuturam tot annis mater le^elatione divina cognoverat. Ac sic lacrymas suas in voluptatem muUo quam sibi promi- serat nberiorem mutatas sensit, eamque multo sibi cbarioremet castiorcm, qoam si filio liberos, quos optarat, in legitimo conjugio vidissetprocreari (i6td., lib. 8, cap. i2, n, 30). 5. Cum Augustinus post suam conversionem se cum suis in villam Cassiciacum recepit, bis in co sc- cessu coniitem se quoquc adjunxit Monnica, mulicbri quidcm habitu, sed virili fide, anili securitate, raa- tcrna charitate, christiana pietate praestans (Ibid., lib. 9, cap, 4, n. 8). Ibi philosophicis eorum coilo- quiis, quantumlibet sublimia illa cssent, etiam ipsa intererat. Cumque idibus novcmbris de beata vita disputaretur, asseruit, nuUa reaUa aUanimam,quam inteUectu rcrnm et scientia; ncque quemquam csse posse beatum^ quinidem et bonumvcUet, ct habcret: Si bona, inquiebat, velit cl habeaty beatuscst) si autem mala velit, quamvis habeaty miser ^5^Qua iu re affir- mavit Augustinus. illam summum pbilosophise api- ccm attigisse; ncc ipsi Ciceroni, si par elocutio adfuisset, quidquam concessuram fuisse. Deinde pul- cherrimum cx Hortensio hujns oratoris locum recita- vit : In quibus va^bis inquit, illa sic exclamabatt ut obliti penitus sexus cjus, magnum aliquem virum consi- dere nobiscum crederemus\meinterim quantumpoteram inteUigente^ ex quo illa et quam divino fonte manarent {De Beaia Vitaj disput» i,nn. 8, 10). Eadem postea adjecit, illum qui vel universas mundi felicitates ita possideret, ut securus csset eas se nunquam amissu- rum, tamen cum iUis satiari non posset, eo ipso mi- scrum foro, quo scmper esset indigus : non ergo quemquam illis rebus, scd animi sui moderatione beatum esse. Quibus auditis, nihil eam neque vcrius, ueque ipsa dignius dicere potuisse, Augustinus rc- spondit (Ibid.f n. f i). Cum autem ei expositum essct, quinam essent Academici, Isti homineSf inquit Mon- nica, caducarii sunt : quo nomine vulgo vocabant, quos comitialis 'morbus subverteret (Ibid. i6). In colloquio etiam postridie habito verba memoratu digna protulit. Tertio autem die cum quaereretur, il- line omncs, qni in terrena felicitate, cum summo bouo priventur, miseri sunt, dicendi quoque sint egeni : NesdOj inquit Monnica, et nondum plene intelligOf quo- modo ab egestate possit miseriay aut egestas a miseria separari. Nam et iste^ qm dives et locuples erat^ etnihily ut dicitiSy amplius desidet^abat ; tamen quia metuebat ne amitterety egebat sapientia. Ergone hunc egentem dicerc- muSy si egeret argento et pecunia ; cum egeret sapientia, non diceremus*i Exclamaverunt'quotquot aderant, et dictum illud snnt admirati. Ipse vero Angustinus so- lutionem illam, quam ex philosopborum libris peti- tam veluti pulcherrimam in finem reservabat, a matre fuisse inventam, non mediocriter Isetns: Videtisney inquit, aliud esse multas variasqtie doctrinaSy aliud ani- mum attentissimum in Dcum ? Num unde ista, qux mi' ramwr^ nisi inde proceduntf (Ibid.j disput.^^n. 27.) Circa hujusce disputationis iinem, cum ab Augustino Trinitatis mentio injecta fuisset, Monnica recognitis verbis, quse soffi memorioe penitus iohfiercbant, et quasi cvigiians iu iidem suam, versum .Ulum sacerdo- tis Ambrosii, Fow precmites, Trinitas, Iseta effudit, atquc subjecit : Haec estj nuUo ambigente, beata vita^ quPB vita perfecta est ; ad quam nos festinantes posseper' duci solida fide^ alacri spe, flagrante charitaie, praesu- mcndum est (Ibid.j n. 35). Quanquam matris excel- lens ingenium jam ante ex diuturno convictu per<» spcxissct Augustinus ; in illa tamen disputationo mentem ejus agnovit adeo sublimem atque crectam, ut arbitraretur csse neminem, qui^ad veram philoso- phiam ca magis idoneus reperiretur (De ordine, lib, 2, n. i). Quaproptcr agebat ipse, at illa philosophicis cjusmodi disscrtationibus, cum otium suppeteret, nunquam non adesset. In secundo de Ordine colloquio prroclarum Iioc cffata cst : EgOf inquit, non puto nihil potuisse prxter Dciordinem fieri; qHia ipsum mahtm quod natum cst^ nullo modo Dci ordine natum est ; sed illajustitia id inordinatum cssc non sivit, ctinsibimeri' tum ordinem redcgit et compulit (Ibid., n. 25). Quibus verbis id videtur signiticare voluisse, quod adeo fre- qucnter Augustinum legenti occurrit, videlicet aucto- rcm peccati Deum non esse, sed ordinatorem. Sub cxtremum illud colloquium cam Augustinus laudat compcllatquc in hunc modum : Oremus ergo, non ut 7wbis divitiae, vel honoreSy vel hujusmodi res fluxae atque imtanteSy ct quovis resistente transeuntes, sed ut ea pro- vcnianty quac nos bonos faciant ac beatos. Quae vota ut devotissime impleaniur tibi^ maxime hoc negotiumy ma' ier,injungimus;cujus precibus indubitanter credoatque confirmo mihi istam mentem Deum dedisse, ut invenicn' das veritati nihil omiiino praBponam, nihil cUiud velim, nihil cogitcm^ nihil amem. Nec desino credere^ noc hoc tantum bonum, quod te prcmerente concupivimus, ca- dem tc petente adcpturos (Ibid., n. 52). Postquam au- tcm baptizatus fuisset Augustinus cum quibusdam amicis et necessariis, qui una jam in Deo consociati vivebant, in illorum contubernio adhuc aliquandiu vixit Monnica : quibos omnibus tantnm curse adhibe- bat, quantum si mater omnium exstitisset ; tantum observantise, quantum si omnium filia (Confessionum lib. 9, cap, 9, n. 22). His autem pariter remeantibus in Africam, cumad Ostia Tiberina pervenissent, seque ibi ad navigandum compararent, Monnica extremo correpta morbo, naturse debitum solvit (Ibid.j cap, 8, n. i7). CAPUT XIII. i . Monnicae cum Augustino de aetemae vitsB felicitate col' locutio, 2 Praeclarum dictum sanctissimae feminas de abjicienda sepulcri sui cura : felix ejusdem obitus, 3 Monnicae funus : Augustini dolor de iUius obitu acerbissimuSf fletus modicus, i . Quinque aut forte sex ante diebus, quam beata Monnica in morbum incideret, cum ipsa et filius apud Ostia Tiberina incumberent ad fenestram, unde pro- spectus erat in hortum domus, in qua diversabantur, et remoti a turbis post longi itineris laborem, instau- rabant se navigationi, de vita eeterna cum summa 153 LIBER SECUNDUS. 154 animi ▼olaptate sermonem contolerunt, preetcrita obliviscentes, ac in ea qus ante simt extenli. Inhia- (fomus, inquit Augustinus, ore cordisin sitperna fluenta fontis tuif fontis vitx qui cst apud te ; ut inde pro captu nostro {ispersif quoquo modo rem tantam cogitaremus. Cumque ad eun^ fincm scrmo perduccretury ut camalium sensuum delectatio quantalibetin quantalibet luce corpo- rea pras UHus vitse jucunditate, non comparatione^ sed ne eommemoratione quidem digna videretur ; erigentes nos ardentiore affectu in idipsum^ dum loquimur et in- hiamus illi, attigimus eam modice toto ictu cordis ; et suspiravimus, et reliquimus ibi religaiasprimitias spiri- tMSy et rcmeavimus ad strepitum oris nostrij ubi verbum et incipiiur et finitur, Is liujus colloquii et ecstasis fru- ctQS fuit, ut ipsis omnia mundi oblectamenta, pra^ illa delibalffi felicitatis suavitatc, vilesccrent. Et illa qiiidem ad Augustinnm : Filij ait, quantum ad me attinet^ nullajam re delector in hac vita, Quid hic fa- cim adhuc^ et cur hic sim^nescio, jam consumpta spe hujus ssecuti, Unum crai propter quod in hac vita ali- quantum immorari cupiebam, ut te chmtianum catholi- tum viderem priusquam morerer, Cumulatius hoc mihi beas meus prxstititf ut te etiam^ contempta felicitate tcrrenaj servum cjus videam. Quid hic facio? (Confess. lib. 9, cap, 9, n. 23-26.) 2. AUo item die Monnica Ostiis Tiberinis cum non- nollis amicis Augustini (ipse enim aberat) scrmonem de contemptu vitae hujas et de bono mortis familiaris- sime conferebat : qui feminse virtutem stupentes, cuni ab ea qoiBsiissent, numquid timeret, ne tam longe a sua civitate corpus relinqueret : Nihily inquit illa, longe nt Deo; neque timendum estf ne ille non agnoscat in fne saeeuli, unde me resusdtet. Porro mirum quantum foerat ante de sepulcro sollicita, quod idoo juxta ma- riti corpns sibi providerat et prfieparaverat, quia pcr- aclis cum illo samma consensione matrimonii annis, capiebat illud huic felicitati adjici, quo commcmora- retor ab hominibus concessum sibi esse post transma- rinam peregrinationem, ut conjuncta terra amborum conjogum terra tegeretur : sed jam tum infirmitatem hanc Deas sanaverat, et cordis ejus inauitatem gratice pleoitadine compleverat {Ibid., cap, iO, n. 28) Quod lane Aagostino satis ipsa significavcrat, cum in supra memorato sermone ad fenestram erupit in bcec verba : Qtdd hie faciot Sed ejos mcntera ille haud quaquam plene est assecutus, donec in extremis posita sese illa planios aperoit. Nam qpiinto circiter post istum sermo- nem die in febrim incidit : qua quidem novem dies du- raote, obsequiis interea sibi ab Augustino impensis in- terblandieas, pium ilium appellabat, ac tenerrimo cordis affectu commemorabat, nunquam ex illius ore Tocolam ezcidisse, quse ipsam vel leviter laedere po- toisset {Ibid., cap. i2, n. 30). Quodam autem eegri- tudinis die defectum animae passa est, ac paulnlum sobtracta praesentibus : Nos concwrimus (Augustini Tert>a hsc sunt), scd cito reddita est sensuij et aspcant ostanies me etfratrem meum, et ait nobis quasi quaerenti ttmilis : Utneram? Deinde nos intuens mcBrore attonitos : fmetis hiCj inqmtj matrem vestram. Ego silebam^ et flelim frenabam. Frater uutem meus quiddam locutus cstf quo eam non peregrCf sed in pairia defungi, tan- quam felicius, optarct. Quo audito, illa vultu anxio re- vcrberans cum oculis, quod talia saperet, aique inde me intuens : VWe, oi7, quid dicit. Et mox ambobus : Po- mley inquit, hoc corpus ubicumque ; nihil vos ejus cura conturbet : tantum illud vos rogo, ut ad Domini altare memincritis mci, ubi ubi fueritis (I6id., lib. 9, cap. il, n. 27). Ergo illa imminente dic resolutionis suXj pergit paulo post Augustinus, non cogitavit suum corpus sumptuose contegi, aut condiri aromatibuSy aut monumentum electum concupivit^ aut curavit sepukrum patrium ; non isia mandavit nobis : sed tantummodo me- moriam sui ad attare tuum fieri desideravity cui nullius diei prxtermissione scrvimit; unde sciret dispensari Vi- ctimam sanctam, qua deletum est chirographum, quod erat contrarium nobis {Ibid., cap, 13, n. 36). Itaque cum mentem suam, prout ci per valetudiuem licebat, cxplicasset, ingraveseente morbo exercebatur. In quo cruciatu beata illa anima corpus rcliquit, ad superos nvolatura, die segri^udinis suoe nono, setatis ipsius anno quinquagesimo sexto, a^taiis autem Augustini trigesimo tertio, paucis forte diebus ante idos novem- hros anni supra trecentesimum octogesimi septimi. Natalem tamen ejus Ecclesia quarto nonas maii cele- Iirat : quod cur ita fiat, nobis ignotum est. 3. Matris oculos pressit Augustinus, ac statim acer- hissimus dolor intimum ejus pectus pervasit : et cum per lacrymas exitum quffireret^ suis ille oculis vim fijciens, eas intus retrudebat. Nec levis erat cruciatus, quem in illa longe gravissima sui contra se lucta pa- iiebatur. Indecorum videlicet censebat, matris mortcm lacrymis prosequi ; cum in dubium vocare non posset, quin illa meliore sui parte vivcret : hoc et documentis morum ejus, et fide non ficta, rationibusque certis te- nebat (Ibid,, cap, 12, n. 29). Nihilo tamen minus sua- vissimam illius consuetudinem sibi morte ademptam graviterdolebat. Quasidilaniabaturvitay inquit^gua? una facta erat ex mea et illius (/6td., n. 30). Tum vero cum efilavit extremum spiritum, puer Adeodatus exclama- vit in planctum; atque ab omnibus preesentibus coer- citus tacuit. Cohibito ergo a lletu Adeodato, confestim Evodius arripuit Psalterium, ac psalmum canere coe- pit Augustino et aliis accinentibus : Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine {Ibid.^ n. 31). Ubi pcr urbem sanctse viduffi obitus percrebuit, Ghristiani complures ac religiosse feminse domum convenerunt. Interim funoscurantibus iis, quorum id muneris erat, secessit Augustinus in locum, ubi decenter esse po- terat in illorum societate, qni eum in hac animi eegri- tudine deserendum non esse censebant. Quod erat, inquit, tempori congruum disputabamf eoque fomento vetntatis mitigabam cruciatum tibi notum, Hlis ignoran- tibuSf et intente audientibus, et sine sensu doloris me esse arbitrantibus. At ego in auribus tuiSf ubi eorum nullus audiebatf increpabam mollitiem affectus mei^ et constrin- gebam fluxum nuBroris : cedebatque mihi paululumj rur- siisque impetu suo ferebatur, non usque ad eruptioncm lacrymarumy nec usque ad vultus mulationem ; sed egq 155 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPL 456 sciebam quid corde premerem. Et quia mihi vekementer displicebaty tantum in me posse hxc humanay quae ordine debito et sorte conditionis nostrae accidere necesse est, alio dolore dolebam dolorem meum, et duplici tristitia ma- cerabar (Confess. lib. 9, c. 12, n. 31). Elato corpore, ac prope sepulcrum posito, ut ibi moris erat, liberationis nostrae sacriiicium pro ea oblatumest. Atqueintereala- crymas suas contincbat Augustinus. Ecce, ait, corpus elatum cst; imus, redimas sine lacrymis. Nam neque in cis precibus, quas tibi fudimus cum offerretur pro ca sa- crificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito ca- davere^ priusquam deponeretur, sicut illic fieri solet, ncc in eis precibus ego fievi : sed toto die graviter in occulto mcBStus eram^ et mente turbata rogabam te^ vX potcram, quo sanarcs dolorem meum; nec faciebas, credo com- mcndans memoriae meae vel hoc uno docimentOy omnis consuetudinis vinculum etiam adversus mentem quxjam non fallaci verbo pascitur. Visum est illi petere balneas ; quod iis anxietatcm ex animo pelli audiisset, nec ta- men illius dolor his aquis abstersus est. Verum cum obdormisset, scnsit experrectus dolorem suum non mediocriter somno mitigatum (lbid,y lib, 9, cap, 12, n. 32). Attamen cum jacturse suse ct orbitatis memo- riam paulatim in mentcm revocaret, de matre et pro matre, de se et pro se sub oculis Dci ilere libuit. La- crjmas itaque, quas hactenus compressas tenuerat, disrupto veluti repagulo laxavit, et ut dolorem cordis pcr eas egereret, libere prorsus eflluere permisit. Sic demum requievit ; qnoniam illas coram Deo, non au- tem in oculis hominis, eas forte per superbiam male interpretaturi, effuderat. Illius tamen fletus exiguam horse parlera non excessit. Legat, ait, qui volet, et in- terpretetur ut volet : et si peccatum invencrit, flevisse me matrem exigua parte horae^ matrem oeidis meis inte- nm mortuam, quae me multos annos fieverat^ ut oculis tuis viverem; non irrideat, sedpotius si est grandi cha- ritate, pro peccatis mcis fleat ipse ad te Patrem omnium fratrum Christi tui {Ibid., n. 33). CAPUT XIV. i Dilato reditu adpatriam, Augustinus Romae conscribit aliquot libroSy scilicet de Moribus Ecclesiae catholicae. 2 De Moribu^ Manichasorum. 3 De Quantitate animx, 4 Inchoat opus de Libero Arbitrio^ et quasdam Ao- manae Ecclesiae consuetudines discit. i, Augustinum ad Ostia Tiberina penrenisse vidi- mus, nt se illic instauraret navigationi, suumquc in Africam reditum adornaret. Non trajecit tamen, nisi post Maximi necem, hoc est, mense augusto vcl se- ptcmbri anni trecentesimi octogesimi octavi. Qua de rc satis ample diximus supra (Lib, 2, cap, 7). Ipsemet testatur, se post Baptismum, priusquam in Africam remearet, aliquandiu Romce constitisse (ile^rac^ lib. 1, c. 7, n. i ; c. 8, n. i ; c. 9, n. i). Per hos dies duos li- bros conscripsit, alterum de Moribus Ecclesiffi catho- Iic(B, alterum de Moribus Manichffiorum. Scripsit et dialogum de Quantitate anim6e,ac tres libros de Libero Arbitrio. Liber de Moribus Ecclesiee editus est contra Manichseos. Nam cum Augustinus quam maxime gra- tia3 Christi obstrictum se agnosceret, cujus nimirum auxilio ex illius hsereseos gurgitc tandem emerserat : alios quoque periculo, quod ipse adierat, eripi vehe- mcnter optabat. Et reipsa id solatii percepit, nt Dcus ejus ministerio librisque per eum divino instinctu con- scriptis, qnam plurimos a nefario illo errore liberarit. Dnae in primis illecebrse ad incautos ct rudes dccipien- dos fuerunt Manichseis : una, scripturarum Veteris Testamenti, quas ignorarent, repreheusio ;altcra, vit» cast€e et singularis continentiaB simulata profcssio (Dc Morib. Eccl, cath., n. 2). Ut igitur ab hoc posteriore la- queo fidcles averteret Augustinus, doctrinam discipli- namque catholicce Ecclesiae explicare constituit, spe- rans fore, ut ex hoc libro innotescere posset, quam facili negotio virtus simuletur, et quam difficili tenea- tur. Ipso initio testatur, sat in aliislibris ostcndisse se, quemadmodum error et impietas, qua in Vctus Testa- mcnlum invelmntur Manicho^i, possit impugnari. Eum tamen hac de re superioribus opusculis egisse non Ic- gimus. Quapropter non alios opinamur memoratos ibi ab eo libros, nisi geminos illos, quibus initium Genesis contra Manicho^orum calumnias post reditum in Afri- cam cxposuit. Quod si ita cst, libride Moribus Eccle- sia2 et de Moribus Manichseorum scripti quidem Romse fucrint, quando ipse auctor id testatur : non tamen ibi publicati neque perfecti prorsus, nisi Augustino in Africa jam constituto. Enimvero locis nonnullis per- inde est locutus, ac si Roma tum abesset, ut vidcre est libri primi capite trigesimo tertio, et libri sccundi capite vigesimo. Quid, quod in ejusdem libri secundi capite duodecimo memorat quodpiam pro Manichaea ha^.resi novum responsum, quod se nuper apud Car- thaginem audivisse testatur? Quffidam scilicethislibris Romse primum scriptis accessio postea ficri in Africa potuit, antequam vulgarentur. Augustinus igitur cum tacitus ferre non posset Manichseorum de falsa conti- nentia et fallaci abstinentia sua jactantiam, qua impe- ritos in errorem inducebant, cum se veris Christianis, quibus comparandi non erant, insolenter pro^ponerent, silentium solvit, et stilum arripuit. In quo tamen eum modum tenere voluit, ut in perditos illorum mores, sibi notissimos, non tam acritcr invehcretur, quam illi hseretici in ea quse ignorarent. Eos enim sanare po- tius, quam oppugnare et vincere cupiebat. Nec ibi mysteria, quse in Scripturis ipse detegebat, aperit; cum eos non verum docere, sed falsum dedocere, fa- ventc Deo, fuisset adortus. Sub libri primi finem a morum doctrina ad virtutis exempla, qnse in Ecclesia elucebant, delapsus, disserit de perfectis illis eremi cuUoribus, qui se ab omni hominum commercio peni- tus disjunxerant : de mira coenobitarnm multitudine, . qui sub unius patris moderamine in desertis locis de- gentes, se manuum suarum labore sustentabant : de sanctimonialibus, quse ab omni virorum conspectuse^ junctse, eodem ritu vivebant : de multis episcopis et clericis sanctissimis, quorum virtus eo mirabilior erat, quo difficiiius est eam inter improbos tueri : denique dc variis utriusque sexus Christianis, qui mediis in urbibus idem, quod alii in solitudine, vijse genuscon- scctdbantnr. Viderat simile diversorium sanctorum 157 LIBER TERTIUS. 158 Mediolani : Romie etiam plara cognoverat. 2. In 60 libro volumen aliud pollicetur, quo sit ostensurus, quam vana sit, imo quam noxia, quam sicrilega virtns, qua gloriabantur Manichsei ; et vix ac ne Tix quidem unum ex illis leges, quas irrationabili superstitione sibi prsescriberent, observare {De Morib. Eed. eath.^ n. 75). Id prsestat iA libro de Moribus Manicfaseorum, in qoo nbi theologica eorum principia confutavity demonstrat in quo tandem moralis illo- rom doctrina consisteret. Demum animadvertit quam accnrate illam observarent, ex iis quae aut ipse vi- derat, aut ab oculatis testibus acceperat. Varia supc- rios exempla notavimus, quffi ille super hac re coni- memorat {Supra^ lib. 1, cap, 9). 3. Romae etiam non multo post tempore, quam Mediolano discessisset, librum de Quantitate animo? conscripsit. Dialogus est, qui satis nativus et ad vcri- tatem videtur adductus, ut non omnino iictitius exi- stimetar. Habitum cum Evodioproditipse Augustinns in epistola ad eumdem data {Epist. 162, n. 2). In hoc libro multa de anima queerit et expendit : nempe un- denara dacat originem, qualis sit, quanta sit; cur in- fusa corpori, qualis evadat corpori unita, qualis cum illius compagibus soluta lueril. Yerom quia et uberius et accuratius disputat quanta sit, ut eam et quantitatis ct corporis expertcm csse, ct tamen magnum aliquid esse demonstret; ex hac inquisitione factum est^ ut liber iste dc Quantitate animic nuncuparetur. 4. Denique tres libros de Libero Arbitrio etiam in l>be constitutus inchoavit : duos enim posteriores, aliquot annis interjectis, jam presbyter ordinatus ab- solvit. Romse cum ageret, didicit haud dubie quasdam consnetudines Ecclcsise Romanse proprias ab ipso in suis opusculis memoratas, qualis est illa jejunandi crebro tribus diebus hebdomadoe, nempe feria quarta, *sexta et sabbato; ut plurimum autem sabbato, prceter consuetudinem omnium ferme Orientalium et Occi- dentalium Christianorum, quisabbato non jejunabant. Verum ne Romtc quidem pcr tempus Paschale sabbato jejunium servabatur, ubi etiam non putabatur quinta feria esse jejunandum {Epist. 36, nn. 8, 9). Romse quoque auditione accepit exsecranda flagitia, quse Manicbeei suis in sacrificiis perpetrarant, ut ex eorum confessione in Galliis publico in judicio facta consta- bat {De Nat. Bonicontra Manich.y cap. i). LIBER TERTIUS. De Augustioi reditu in Africam ac de rebus ibi gestis ab ipso usque ad Episcopatum CAPUT PRIMUM. 1 Africam repetit, ubi $e cum Mediolani ageret^ Eulo- yio Carthayine docenti apparuisse in somniSy ex ipso cimperit. 2 Interest miraculo curatioms Innocentii. 1 . Maximus, qui Gratiano imperium per tyrannidem ademerat anno trecentesimo octogesimotertio,qoiqne Valentinianum juniorem Italia expulerat anno trecen- tesimo octogesimo septimo, occisus est anno sequenti, qninto kalendas Angustiautsexto kalendas septembris. Posi ejus necem Augustinus in Africam trajecit Ccntra liit. Petiliani, Hb. 3, n. 30] ,* sed quantum niu- tatns ab illo Angustinq, qui ex ea solverat anno tre- centesimo octogesimo tertio ! Sdunt, ait, quia et navi- 'jadmus aHquando^ sciunt quia et pcregrinali sumus : siunt quia alii ivimus, et alii redivimus (Enarr. in Psal. XXXVI, serm. 3, n. 19). Carthaginem appulisse creditar, et illic prius, quam se Tagastam conferret, aliqnamdiu constitisse. Ibi quippiam audivit dictu mi- rabile, quod ipso Mediolani agente contigerat. Car- thagims rhetar EuhgiuSy inquit, qui meus in eadem arte diseipulus fuit^ sieut mihi ipse, posteaquam in Africam remeavimus, retulit, cum rhetoricos Ciceronis libros di- scipuUs suis traderet, recensefis lectionem, quam postri- die fuerat traditurus^ quemdam locum offendit obscurum^ quo fion intellecto, vix potuit dormire sollicitus : qua nocte scmnianti, ego illi quod non intelligebat exposui : imo non ego, sed imago mea nesciente me, et tam longe trons mare aliquid aliud sive agente^ sive somniante^ et nihil de illius curis omnino curante (De Cura pro mort gcrenda, n. 13). 2. Verum aliud longe jucundiuscommcmorat, hoc ipso gestum tempore, curationcm scilicet illustris viri Innocentii, exadvocati vicarise prajfcctnree : cujus ipse Augustinus, si auctor non fuerit, certe testis ocu- latus existitit. Hanc accurate describit his verbis : Fenientes enim de transmariniSy me et fratrem mcum Alypium, nondum quidem clei'icoSy sedjam Dco servien- tes, ut erat (Innocentiusille) cumtota domo suareHgiosiS' simuSf ipse susceperaty et apud eum tunc habitabamus. Curabatur a mcdicis : fistulas, quas numerosas atque pcrpkxas habuit in posteriore atque ima corporis partCy jam secuerant ei, et artis .stia? cwtera medicamentis age- bant. Passus autem fuerat in sectione illa et diuturnos et acerbos dolorcs. Sed unus inter multos sinus fefellerat medicos, atque ita latuerat, tit eum non tangertmt.quem fen'o aperire debuerant. Denique sanatis omnibuSy quse apcrta curabant, iste remanserat soluSf cui frustra tm- pendebatur labor. Quas moras ille suspectas habens, muUumque formidans ne iterum secaretur^ quod ei prx- dixerat aHus medicus domesticus ejus, quem non admi- serant ilH, ut saltem videret, cum primum sectus est, quomodo id facerenty iratusqtie illum domo abjeceratj vixque receperat ; erupit, atque ait : Itcrum me secturi estis ? Ad ilHus, qitem noluistis esse praesentemy verba venturus sum ? Irridere iUi medicum imperitumy metum- que hominis bonisverbispromissionibusque lenirc. Prae- tenerunt et aHi dies plurimi, nihilque proficiebat omne 159 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 160 quoi fiebat, Medici tamcn in sua poUicitatione persi- stebanty non se illum sinum ferro, sed mcdicamcntis csse clausw*os. Adhibuerunt et cUium grandaevum jam medi- cum, salisque in illa arte laudatum (adhuc enim vivebat) Ammoniumf qui loco inspectOy idem quod iUi ex eorum diligentia periliaque promisit, Cujus iUe factus auctori- tate securus, domestico suo medico, qui futuram prse- dixcrat aUam sectioncm, faceta hilaritate, velut jam sal- vus, iUusit, Quid plura? Postea tot dies inaniter con- sumpti transieruntf ut fessi atque confusi faterentur eum 7iisi ferro nuUo modo posse sanari, Expavit, expaUuit nimio timore turbatus : atque ubi se collegit, farique po- tuit, abire illos jussil, et ad se amplius non accedete, Nec aUud occun^U fatigato lacrymis et iUa jam necessi- tateconstricto, nisiut adhiberet Alexandrinumquemdamy qui tunc chirurgus mirabilis habcbatur^ ut ipse faceret quod ab iUis fieri nolebat iratus. Sed posteaquam venit ille, laboremquc iUorum in cicatricibus sicut artifex vi- dit, boni viri fimctus officiOj pcrsuasit hominif ut iUi potius qui in co tantum laboraverant, quantum ipse in- spiciens mirabatur, curationis suae fine frucrentur ; adji" ciens quod rcva*a nisi sectus essct, salvus esse non pos- sct ; scd valde abhorrere a suis moribus, ut hominibus quorum artificiosissimam operam, industriam, diligen- tiam admirans in cicatricibus ejus vidercty propter exi- guum quod remansit, palmam tanti laboris auferret. Redditi sunt animo ejtis, ct placuit ut eodem Alexan- drino assistente ipsisinum iUum ferrOy quijam consensu omnium aliter insanabilis putabatur, aperirent. Quw res dilata est in consequentem diem, Sed cum abiissent t//t, ex mcerore nimio domini tantus cst in domo ilta exortus dolory ut tanquam funeris planctus vix cowprimeretur a 7iobis. Visitabant eum quotidie sancti viri, episcopus tufic Uzalensis, beatse memorix Satuminus, et presbyter Ge- losuSf ac diaconi Carthagincnsis Ecclesise : in quibus cratf ct ex quibus solus est nunc in^ebus humaniSy jam cpiscopus cum honore a nobis debito nominandus Aure- liuSf cum quo recordaiites mirabilia opera Dei de hac re sxpe coUocuti sumus, eumque valde meminisse, quod commcmoramuSy invenimus. Qui cum eum, sicut sole- bant, vespcre visitarcfit, rogavit eos miserabilibus lacry- mis, ut mane dignarentur esse prsesentes suo funeri po- tius quam dolori, Tantus enim eum metus ex prioi*ibus invaserat pcmis, ut se inter medicorum manus non dubi- taret csse monturam. Consolati sunt eum illi, et hortati ut in Deo fiderety ejusque voluntatem virUiter ferret. In- de ad orationem ingressi sumus : ubi nobis ex more ge- nua figentibus, atque incumbcntibus terrad^ ille sc ita projecitj tanquam fuisset aUquo impellaite graviter pvo- stratus, et ccBpit orare : quibus wodis, quo affectu, quo motu auimiy quo fluvio lacrymarum, quibus gemitibus atque singuUibus succutientibus omnia membra ejus ct pene intercludentibus spiritum^ quis uUii cxplicetverbisf Utrum orarent atii, nec in haec eorum averterctur int n- tio, nesciebam : ego tamen prorsus orare non poteram : hoc tarJummodo breviter in corde meo dixi : Domine, quas tuorum preces exaudis, si has non exaudis ? Nihil enim mihi videbatur addi jam posse, nisi ut exspiraret orando, Surreximus, tt accepta ab Episvopo benedictiO' ne discessimus ; rogante itlo ut mane adcsscnt, Ults ui aequo animo essct fmtantibus, Illuxit dies qui metueba^ tur, aderant scrvi Dei, sicut se adfuturos esse promisc' rant : ingressi sunt medici', parantur omnia quas hora illa poscebatj trcmenda feiTamentaproferuniur, attonitis suspensisque omnibus, Eis autefn, quorum erat major auctoritaSy defcctum 'animi ejus consolando crigentibus, ad manus scctun membra in lectulo componuntur, sot- vuaturnodi Ugamentorum, nudatur locus, inspicit medi' cus, et secandum illum sinum armatus atque intentus in- quirit. Scrutatur octi/ts, digitisque contrectat, tentnt de- nique modis omnibus : invenit firmissimam dcatricetn, Jam iUa laetitia et laus atque gratiarum actio misericor- di ct omnipotenti Dco, qux fusa est ore omnium, lacry^ mantibus gaudiis, non cst committenda meis verbis : cogitetur potius, quam dicatur (De Civ, Dei, lib. 2i, cap. 8, n, 3). CAPUT II. 1 Augustinus facultaies suas paupaibus erogat. 2 Com- munis vitae institutum sectatur cum sociis Deo serviefi- tibus, quorum ipse curam gerit. 3 Pcr litteras coUO' quitur cum Nebndio, et ejus quaestiones cxpendit, i . Tandem aliquando votorum suramam adeptusest Augustkius, dum quod animo intcnderat a snscepto Baptismate (Confess. lib. 9, cap. 8, n, 17, ct Fossidius, c. 3), imo jam ind^ a tempore conversionis, quo longe anle Baptismum suum servire Dco delcgerat (Ibid., lib. 9, cap. 5, n. i3), Tagaslam reversus, feliciter per- fccit. Ac primum quidem agros a patre relictos, qui li8Bredilario sibi jure obtigerant, alienavit, corumque prctium pauperibus coutinuo distribuit, nibii omnino sibi reservans, quo cj^pcditior libera Dci servitute frucretur (Epist. 126, n.l). In illo quippe ct ex illo pu- sillo grege csse studcbat, qucm Doniinus alioquitar dicens : Nolite timcre, pusillus grex, quoniam compla- cuit Patrivestro darc vobis regnum. Vcndite quae pos- sidetiSf et date eleemosynam (Luc, xn, 32, 33). Et super fidei fundamcutum oidiiicarc desidcrabat, non ligoa, fenum et stipulam, sed aurum, argentura et la- pides pretiosos (PossidiuSy c. 2). Unde cum illi postea necessitas incumberet reprimendi Pelagianorum ar- rogantiam, qui divites sua non dimittentcs excludi a regno Dei volebaut (Epist. i56), ut demonstraret se non privatis ad cos rcfcllcndos ratiouibus et commodis adduci : Ego, ait, qui liaec scribo, pcrfectionem de qua Domifius locutus est, quando ait diviti adolescenti, « f^^adCj vcnde omnia quae habes, ct da pauperibus, et habebis thesaurum in coslo ; et vcni, scqucre mc ■ (Matth, XIX, 21), vehemcfUer adamavi, et non meis viribus, sed gratia ipsius adjuvante sic fcci, Neque cnim quia dives fion fuiy ideo minus mihi imputabitur, Nam fieque ipsi Apostoli, qui priores hoc fecerunt, divites fUerunt, Sed totum mundum dimittit, qui et illud quod habet,et quod optat habere dimtttit. Quantum autem in hac perfe- ctiofiis via profecerim, magis quidem novi ego quafn quisquam alius homo ; sed magis Deus quam ego, Et ad hoc propositum quantis possum viribus alios exhortor. Additque ; Et in fiomifie Domini habeo consortes, gttt- bus hoc pcr fneum ministerium persuasum est (Epist, m LIBER TERTIUS. {62 i57, n. 39). Ex his coasortibas adhortatione ipsias ad istiid propositam amplectendum impulsis, fuere cives et amici iUi ejus, cum quibus Deo pariter servienti- bus ad Africam et propriam domum agrosque re- meavit {Po$$idiuSj c. 3). 2. In istis agris, qui non ruri tamen aut ab urbe procal, sed Tagastse adjacebant; siqaidem inde ipse ad Nebridium scribens ait, se ibi potius quam Car- thagine vel etiam ruri ex sentcntia posse degere (Epist- 10, n. 1) : in istis, inquam, agris a se jam alienatis (sic enim Possidii veteres codices ferunt), id est. in his non proprii amplius, scd alieni juris j«)m factisy constitutus, una cum iilis civibus et amicis qui eidem nt patri adlicerebant, trienniam ferme trans- egit : uhi seculi curis solutus et liber Deo vivebat, et jejuniis, orationibus, bonisque operibusvacans, inlege Domini dia noctuque meditans, yEgyptiorum mona- cboram, aliorumque quos in libro de Moribus Eccle- site tam impense laudaverat, vitam quoad poterat ae- mulabatnr {Pos$idiu$j c. 3). Non omncm modo sseculi spem abjecerat; verum cum in sasculo quod esse potacrat esse noluisset, de illa, ad quam postmodum in Ecclesia^ evectus est, consectanda dignitate mini- me cogitabat. Elegerat abjectus esse in domo Dei magts, quam babitare in tabernacuUs peccatorum {?$aL Lxxxnr, ii). Segregatas erat ab iisqui saeculum diligunt : sedeisquipraesuntpopulis,nonsecoa3quabat {Serm, 355, n. 2). Vitae genus et regulam sub Aposto- lis constitutam sectabatur : roaxime vero ut in sua so- cietate nemo quidpiam suom esse diceret, sed omnia essent omnibus communia, et divideretur singulis prout cnique opus erat. Id omnino jam ipse prior fe- cit, ait Possidius, dum de transmarinis ad propria re- measset {Pos$idius, c, 5). Quce Augustino auctore constitata fuerat dominici scbola servitii (Benedictinse heg, prologo) (liceat B. Benedicti de monastico in- stituto loqnentis verba usurpare), ea sane magistro eodem ipso utebatur : ac suis ipse sociis, iis nimirum qui simul cum eo servitium sanctum professi erant {Ejmd, Reg, cap, 5), ceu filiis a se in Christo Jesu genitis, vice patris erat. Gum illis assiduus excolebat eoram animos, et imbuebat sanctis litteris ac doctri- nis ; alebat ad pie|atem, roborabatque, quo aliquando saismet illi viribus citra ipsius opem starent in se- cessn. Nam flagitanti Nebridio ut ad^e veniret una secum victurus, his tum verbis respondebat : Uic fuiU, qui nec venire mecum queant, et quos deserere ne- fas putem. Tu enim potes et apud tuam mentem suavitcr Kalfiiare; iivero ut idem possint satagitur {Epist, iO, n. 1). Addit et illudalibi, se ab ipso primo conversionis saae tempore, posteaquam in Africam venitfCum inter- rogaretur a fratribus, quando enm vacantem videbant, responsa illa dictasse, ex quibus octog^nta trium Quae- ittionnm librum jam episcopus conflaverit [Retracta- tionum lib. i, cap, 26). Rebus quoque illorum com- modisqne consulebat : tametsi, ejusmodi cura et sol- licitndine exoptatnm sibi otium adimeretur. Hinc forte Nebridins cum aliquando accepisset amicam suum negotiis ciTiam impediri, quominus optata qaieto frueretur, epistolium istud ad euni niisit : Itane esttmi Augustine, fortitudinem ac tolerantiam negotiis civium praestas, necdum tihi redditur illa exoptata cessatiot Quaeso, qui te tam bonum homines interpellantl CredOy qui nesciunt quid ames, quid concupiscas. Nullusne tibi est amicorumt qui eis amores referat tuosf nec Roma- nianuSf nec Lucinianus ? Me certe audiant : ego clamabo^ ego testabor^ te Deum amire, illi sei^vire atque inhwrere cupere, Vellem ego te in nis meum vocare^ ibique ac- quiescere. Non enim timebo me seductorem t',i dici a civibus tuis, quos nimium amaSj et a quibus nimium amaris (Epist, 5). Quippe non quorumcumque civium negotift procurabat Vir Dco dcditus, sed eorum tan- tummodo qui se in ejus disciplinam tradidissent, quorum necessitatibus occupari et servire tenebatur. Quanquam credi possit, ipsum suo etiam in seccssu, cum nimium ille et a civibus suis amaretur, et ex cequo cives suos redamaret, suscepisse interdum cu- ram graviorum negotiorum, quse ab iis ad ipsum per- ferebantur. Gaeterum in saa societate cives inter alios habuit ab initio Alypium et Evodium, atque, ut vide- tur, Severum episcopum postea Milevitanum,quocam diu meditatum se fuisse verbum Dei, recordatur scri- bens ad Novatum {Epist. 84, n. i). 3. Nebridius Mediolano jam reversus, ut ex supe- riori epistolio intelligitur, erattunc temporis in Africu. Ibi Garthagine vel in proedio urbi proximo degebat cum matre totaque domo {Epi$t, iO, n. i), quam Deus illius ministerio adfldemadduxit^Con/l^ss. lib, 9,cap. 3, n. 6). Ac ipse quidem apud suos ex quo baptizutus est, in castitate perfecta atque continentia Dco scr- vivit. Gum igitur hoc pacto procul ab amico abcsset, seque frequenter invisere non possent, mutuo episto- larum commercio secum invicem colloquebantar. Ne- bridius q[uidem magna et difflcilia proponens Augu- stino, iste autem illius nodos per epistolas dissolvens : qua$, ait Nebridius, perplacetita servarey ut oculos meos, Sunt enim magnx, non quantitate^ sed rebus, et magna- rum rerum magna$ continent probatione$, lllae mihi Chri$tum^ illae Platonem, illae Plotinum $onabunt, Emnt igUur mihi, et ad audiendum proptei* eloquentiam Ju^j^s, et ad tegendum propter brevitatem facile$y et ad intel- ligendum propter $apientiam $alubre$ {Epi$t, 6, n. i). In quadam ad eum epistola observare est, Piatonis reminiscentiam nobilissimum inventum ab Augustino nuncupari, eumque videri asserere vclut ox sua soa- tentia, olim. animam verum inspexisse, a quo unita corpori sese disjunxerit (Epi$t, 7, n. 2). Quidpiam simile reperire est in dialogo de Quantitate animffi {De quant. animw, n, 34), licet illud in suis Retracta- tionum libris sanius interpretetur. Sed mirum videri non debet, si Angustinus quas e philosophorum fon- tibus opiniones haaserat, non continuo abjecerit. Ipsemet asserit, eum qui opera ipsius ordine quo scripta sunt legerit, facile animadversurum quomodo scribendo profecerit (Re^rac^ prologo, n. 3). Plnrima quoque nuilo negotio deprehendes in prioribus iflius operibus, quffi ipse in posterioribus emendaverit. In hanc rem adnotare iicet, eam in Millenariorum ali- 163 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 164 quando fuisse sententia; eo tamen modo, quo ista opinio utcumque tolerari posset, hoc est, si nonnisi spirituales delicise in hoc mille annorum regno san- ctis adfuturse crederentur (Serm. 259, n. 2; (ie Civitate Deiy lib. 20, cap, 7). Quod ad Nebridii qusesita spectat, quia non omnia de rebus divinis erant, scribit ad eum Augustinus, illa quae de hoc raundo quseruntur, nec satis ad beatam vitam obtinenuam sibi videri pertinere ; ac si aliquid afferunt voluptatis cum investigantur, metuendum esse tamen, ne occupent tempus rebus impendendum melioribus. Idcirco cseleras interqua"- stiones, quas dissolvendse supererant, eam quse de In- carnationis mysterio proposita erat, seligit, ut coneUir exponere quo pacto, cum trium divinarum personarum actiones indivissp sint, uostra tamen mysteria et religio qua imbuti sumus, humanse naturse susceptionem uui Filio attribuant (Epist. 11). Ex qua qusestione videtur certo colligi posse, jam baptizatum fuisse Nebridium. Hunc aliquanto ante presbyteratum Augustini, neque in hujus monasterio, sed domi suse diem obiisse,aperte significat idem ipse Augustinus, in hoc amici demor- tui pernobili elogio : Quem, ait, non multo post con- versionem nostram et regenerationem per Baptismum tuum^ ipsum etiam fidelem catholicumj casHtate perfecta atque conti7ientia tibi servientcm in Africa apud suos, cum tota domusejus pereumchristiana facta essetyCame solvisti; et nunc illc vivit in sinu Abraham. Quidquid illud est, qux)d illo signi/icatur sinu, ibi Nebridius meus vivit, dulcis amicus meus, tuus autem^ Domine, adopti- vus ex liberto filius, ibi vivit, Nam quis alius tali animw locus ? Ibi viviti unde me multa inten^ogabat homuncio- nem inexpertum, Jam non ponit aurem ad os meum^sed spirituale os ad fontem tuum ; et bibit, quantum potesty sapientiam pro aviditate sua sine fine felix, Nec sic eum arbitror inebriari ex ea, ut obliviscatur mei ; cum tu, Domine, quem potat illej nostri sis memor (Confess. lib. 9, cap. 3, n. 6). CAPUTJII. i Libros de Genesi contra Manichseos conscribit. 2 Ab- solvit sex libros de Musica. 3 Dialogum de Magistro edit. 4 Dcinde librum de Vera ReliQione. 5 Scribit ad Maximum Madaurensem. 6 Ad Co^lestinum. 7 Ad Gaium. 8 Et ad Antoninum. i . Non eo fine se saecularibus curis et occupationi- bus subduxerat Augustinus, ut in secessu deinceps inani ac sterili otio frueretur. Quocircu non prsesen- tibus modo, sociis videiicet suis, sed absentibus quo- que ac exteris, prodosse studuit, Iradens, teste Pos- sidio, qua libris, qua sermonibus, quse ipsi meditanti et oranti esscnt a Deo revelata (PossidiuSy in Vita August.,, c. 3). Exstant etiamnum eorumdem sermo- num, quos cum suis habuit, qusedam vestigia in supra memorato volumine octoginta trium Qusestionum. Quod ad libros tunc ab ipso lucubratos attinet, recen- set in suis Retractationibus duos libros de Genesi contra Manichseos, sex libros de Musica, librum qui inscriptus est de Magistro, et librum de Yera Reli- gione. Libris quos de Genesi scripsit, Vetus Testa- mentum ab insauis Manichoeorum calumniis vindicare exorsas, priore quidem initiom Geneseos exponit ad eum usque locum, in quo Deus dieseptimo requievisse dicitur. In posteriore vero eamdem prosequitur expo- sitionem usque ad locum, in quo Adam et mulier ejus de paradiso dimissi esse narrantur. Deinde in libri iine erroribus Manichseorum catholicse veritatis iidem dilucide et compendiose opponit. In hac expositione allegoricum tantummodo sensum secutus est : Nponenses hoc primo seu proxime sequenli relonginquam Augustini absentiam vehementcr ue metuebant, et illi hac in re nequaquam vo- credere (Epist, 22, n. 9). Ex his quae. diximus, tionem Augustini salteni in ipso anni principio tmus necesse est. Ad annum trecentesimum no- mum primum vuigo refertur, juxta ea quse Pos- scribit, illum videlicet ex Italia in Africam re- m tribus annis Tagastse vixisse, in clericatu au- 1 est, presbyteratu) vel cpiscopatu,annis ferme i^nta usque ad quintum kalendas septembris uadringentesimi trigesimi {Possid , in VitaAu- 6. 3 etc, 31). Porro anno trecentesimo nonagc Timo Pascha in sextum aprilis incidebat. Tum jebat Augustinus annum eetatis sua3 quadrage- t. rat tunc in more institutoque positum Ecclesi(e ice, ut presbyteri verbum Dei aut nunquani arent, ut nonnuUis ex Optato de preedicationis e velut de officio episcopali loquente [Optat,, colligi posse videtur; aut saltem coram epi> illud in ecclesia non tractarent. Meminit II ie- us consuetudinis hujus. quse in quibusdam Ec- Tigebat, ut presbyteri tacerent, ac prsesentibus pis non loquerentur : qnam ipse pessimam vo- qoffi occasionem pra^beat suspicandi cpiscopos ■esbyterorum suorum gloriffi invidere, aut eo- ennones fastidire (Hieronym,^ Epist, 2 ad Ne- .). Yalerius ab hisce pravis alTectionibusimmu- im in Orieutalibus Ecclesiis presbyteros coram pis ex usu recepto populum docere non ignora- fricanum illum morem solverc non est veritus. [uia sibi facilem latini sermonis usum ad ple- istituendam uon suppetere cernebat, vices suas tino commisit, eumque coram se in ecclcsia elinm jussit frequentissime tractare {PossidiuSj I August.y c, 5). Id nonnuUi carpserunt episco- ed venerabilis ilie ac providus senex minorem t habendam esse obtrectantium linguarum ra- tionem, quam ipsius utilitatis et fructus, quem Eccle- sise suffi per ministerium presbyteri eam erudientis (quippe cum per se minus id posset) procurabat. Sic Augustinus. ut lucerna ardens et lucens super Eccle- sise candeiabrum posita, omnibus qui in domo Dei erant, doctrinffi suffi radiis illucebat. Cum autcm fama sacrarum concionum, quas ad Hipponenses habebat, longe lateque diifunderetur, nonnullffi Ecclesiffi bo- num exemplum secutffi sunt, ut in iis presbyteri, facta sibi ab episcopo suo putestate, coram eo verbum sa- lutis tractare inciperent. Exstathodieque Augustini et Alypii jam episcoporum epistola ad Aurelium Cartha- ginensem, cui ob hanc prfficipue causam gratulautur, quod presbyteris se prffisente sermonem ad popuium habere jam primum permitteret {Epist. 41, n, 1). Hffic epistola, ut videtur, prioribus annis episcopatus Au- gustini conscripta est. Augustinus ipse post lindm sui aliquando sermonis, populum cohortatus est, ut pre- sbyteros post se verba Dei ministraturos audire nou pigeret {Serm, 20, n. 5). CAPUT V. 1 Monasterium Hippone constituit. 2 De ejusdiscipults, 3 Ex iis plures ad episcopatum assumpti, 4 Mona- stica vita Augustini studio per Africam propagata. 5 Monachorum quorumdam cx suorum numero lapsus quam graviter tulit, 6 Demonstrat effici non posse ui monastica professio nullos bonis malos mixtos habeat. 7 hifimas sortis homines ad eam admitti jubet^ neque divitibus admitti cupieutibus haberi minores gratiaSy cum ubilibet egenis^ quam cum monasterio suas dede- rint facultates. 8 De sanctimomalibus Hipponensibus communis vitx institutum in monasterio per eum ere- cto professis, {, Etsifaustusillc diesordiuatiouis ejus vitamaliam alferre, atque alios mores presbyleri gradus poslulare videatur (quod Martianus amico suo ea forsitan occa- sione, id est, Tagastam forte reverso post ordinatio- nem, atque inde Hipponem profecturo suggerebat [Spist, 258, n. o]|; de monasterio nihiiominus quani primum constituendo cogitat Vir sanctus, ubi cum Dei servis constanter humile et abjectum vivendi genus tenere pergat. Quo quidem comperto Valerius episco- pus votisiiiius obsecundans, hoHum ipsi hanc iu rem concessit. Id in publica concione plebi suffi narrat di- cendi modo perquam familiari, ac ordine rerum tan- tisper neglecto; unde nonuuUis dataoccasio assercndi, cutn postquam illud vitffi genus apud Tagastam exco- luerat, sese monaslerii erigendi gratia Hipponem con- tuiisse, quia nondum aliquod ab eo instructum fuisset monasterium (Baronius^ ad ann. 391, n. 24). At veri non videtur simile, et eum circiler tres annos in se- cessu monasticffi vitffi exercitiis cum servis Dei vacan- tem caruisse monasterio, et illud Tagastense monaste- rium, cujus incolis anno trecentesimo nonagesimo quarto salutem precatus est Paulinus (apud August., Epist, 24, n. 6), quovis alio potius quam Augustiuo fundatore erectum. Sic ergo legendus Augustinus, ut quod ait : Ego quem Deo propitio videtis episcopum ve- strum, juvenis vetiiadistam civitatem, utmulti vestrum 175 VITA S. AUGUSTINl EPISCOPI. ne noverunt. Quaerebam ubi constituerem monastmumf et viverem cum fratribus meis; post praedictum illud, Qua^ rebam^ animo suppleas, cum mihi jam presbytero Hip- ponensi in hac civitate manendum esset : raoxque his quse proxime sequunlur per parenthesim sejunctis,ad superiora annectas : Et quia hoc disponebam, in mona- sterio esse cum fratribus, cognito instituto et voluntate mea, beatse memorise senex Valerius dedit mihi hortum illumy in quo nunc est mofiasterium. Caspi boni propositi fratres colligere, compares meos, nihil habentes, sicut nihU habebamy et imitantes me : ut quomodo ego tenuem paupertatulam meam vendidi^ et pauperibus erogavi^ sic facerent et illi quimecum esse volttissent, ut de communi viveremus ; commune autem nobis esset magnum et ubei*- rimum prxdium ipse Deus {Serm, 355, n. 2). Sic una cum servis Dei, quos congregaverat, idem vitse genus sequebatur, quod Jerosolymis Apostolorum tempori- bus primi consectabantur Christiani; quale nobis in Actis Apostolorum exhibetur, et quod ipse adhuc lai- cus colere jam coeperat. Hipponensis iilius monasterii erectionem notat Possidius his verbis : Factus ergo presbyter monasterium intra ecclesiam mox instituit: ct cum Dei servis vivere ca^it secundum modum et reguliim sub sanctis Apostolisconstitutamimaanme utnemo quid- quam proprium in illa societate haberety sed eis essent omniascommunia, et distribueretur unicuique sicul opus erat; quod jam ipse prior fecerat, dum de transmarinis ad sua remeasset {Possidius, in Vita Augustini, c. 5). Coenobium istud intra ecclesiam fuisse scribit Possi- dius, ob eam fortassis causam, quod hortus k Valerio illi concessus ad ecclesiam Hipponensem pertineret, et huic etiam foret proximus. Nam quod in episcopali domo erexit monasterium, aliud erat a superiori ; nec istud nisi jam episcopus creatus coepit exstruere. Pos- sidium haec duo coenobia confudisse scribit Baronius (BaroniuSf ad annum 391, n. 25), quod tamen credi- bile non videtar; nec est quod nos cogat id asserere. Aurelio Carthaginensium episcopo Augustinus adhuc presbyter gratias agit, quod ejus et curis et munffi- centia pro^dium aiiquod datum esset fratribus {Epist. 22, n. 9) : quo nomine intelligendus venit vel Taga- stensis ccetus, vel Hipponensis ; nam cum uterque ab Augustino congregatus esset, ad ejus quoque curam uterquo quodammodo pertinebat. IUum ergo coetum fratrum summopere devinctum esse dicit Aurelii be- neiicio, qui suis scilicet erga eum curis ostenderet, quantum illi spiritu conjungeretur, a quo tantis loco- ruhi disjunctus esset intervallis. 2. Nullus in dubium vocat, quin Aljpius, Severus et Evodius Augustino adhuc iaico tam arctae necessi- tudinis vinculo astricti, huic sanctae societati nomen dederint. Ipse Aurelius Carthaginensis Augustino per litteras gratulabatur, quod in ejus conjunctione ac societate mansisset Alypius, ut exemplo esset curas saeculi vitare cupientibus (Ibid,, n. 1). Augusti- nus in duobus posterioribus libris de Libero Arbitrio, quos paulo ante episcopatum suum conscripsit, Evo- dium secum loquentem inducit, quemadmodum in priore, quem Romse composuerat. Enimvero constat Evodium in monasterio degisse {Epist. 158, n. 11), nec habitasse procul Hippone : videlicet casu quodam cum Proculeiano Donatiansp. partis episcopo Hipponensi in unam domum conveniens, collocutionem cum ipso habuit, sententiamque ipsius et mentem Augustino subinde iodicavit {Epist, 33, n. 2). Possidius per- illustris episcopus Calamensis, qui Augustini gesta memorise prodidit, in primis haud dubie in ejus mo- nasterium se recepit; cum ejus se charitati quam plurimis annis inhaesisse, atque in illius societate ek amicitia jucunde ac familiariter, citra ullam amaram dissensionem, annis ferme quadraginta vixisse com- memoret (Possid., in Vita Aiig., Praefat., et c. 31). Ipse- met Angustinus scribit eum suo ministerio nutrilam fuisse, non litterisquidem illis, quas libidinum suaram servi liberales noncupant, sed Dominico pane cibo- que coelesti, quantus, inquit, ei potuit per nostras an- gustias dispensari (Epist. 101, n. 1). Testatur idem vir Dei, profuisse se conatibus suis fratri Profutaro {Epist. 28, n. 1), qui ad Cirtensem episcopatam anno saltem trecentesiaio nonagesimo quinto evectus est. Evodius autem scribit ad Augustinum de Profutaro, Privato et Servilio, qui sancti viri de monasterio prae- ccsserant, et quos sibi post obitum locutos fuisse as- severat {Epist. 158, n. 9). Meminit Augustinus cu- jusdam Privati monachi, qui moriens aliqiiot solidos per donationem in quempiam non transtulerat (£pi5^ 83, n. 4). Urbanus, postea Siccensis episcopus, ftie- rat presbyter Hipponensis {Sermonum Fragmenta^ n. 1 primi fragm.). Verisimile quoque esl Peregrinum episcopum, illum ipsum esse qui Angustini diaconas antefuerat (Epist. 171, et Epist. 139, n. 4). Tantara Augustinus sibi cum Bonifacio Cataquensi episcopo necessitudinem fuisse ubique testatur {Epist. 96, n. 2, et Epist. 97, n. 3), utcerte colligi possit,eum ex sancti Viri fuisse discipulis. Idem de Fortunato Cirlensi episcopo asserendum videtur {Epist. ii^,et Epist. 116). 3. Sed nemo ex nobis requirat, ut recenseantur, qui ex Augustini schola prodiere magno numero pne- stantes viri ; quando Possidius, qui eos probe nore- jat, curasse videalur, utillorom nos laterent nomiaa, quorum egregia in Ecclesiam merita pablicabat. Pro- ficiente porro, inquit, doctrina divina sub sancto ct cum sancto AugustinOy in monastcrio Deo servientes, Ecdesise Uipponensi clcrici ordinari ccnpcrunt. Ac de- inde innotesccnte et clarcscente de die in diem Ecck- si3e catholicsepraedicationis veritate sanctorumque s«to- rum Dei proposito, continentia et paupertate ptofunda, ex monasterio quod per illum memorabilem vinm et esse et crescere ca^perat, magno desiderio poscere atque accipere episcopos et clericos pax Ecclesise atque vnitas €t oepit primo, et postea consecuta est. Nam ferme de- cem, quos ipse noui, sanctos ac venerabiles viros, eon- tinentes et doctissimos, beatus Augustinus dioersis JSc- clesiis, 7ionnullis quoque eminentioribus, rogatus dedit. Similiterque et ipsi ex illorum sanctorum proposito ve- nientes , Domini Ecclesiis propagatis , et monasteria instituerunt, et studio crescente aedificationis verbi Dei, caiteris Ecclesiis promotos fratres ad suscipiendum sa- LIBER TERTIUS. I prsestiUrunt. Unde per multos et in multis fdei^ spei et charitatis Ecclesiw innotescente non solum per omnes Africse partes, verum transmarinis^ et per libros editoSf atque in fermcnem translatos, ab illo uno hominCy et I muUis^ favente Deo, multa innotescere me- [Possidius in Vita Augustiniy c. H). Ex his piscopis, qui ab Augustini raonasterio ad tuni arcessiti, sanctitatis existimationem suis tis conciliarunt, octo jam a nobis supra lau- otiliam nostram venerunt ; videlicet Alypius 178 sisy Evodius Uzalensis, Profuturus Cirtensis : metropolitanus, Fortunatus ejusdem succes- itns Milevitanus, Possidius Calamensis, Ur- Lecensis, et Peregrinus. Ecclesiarum longe n uecessitatibus charissimos discipulos suos, ilumnos strictissima dulcissimaque familiari- conjunctos diligebat, concedere non poterat, H>rum desiderio laborarat, ac doloris vciuti foderetur. Publicas tamen Ecclesiarum ne- ) privatis commodis anteponebat, sperans cora illis, quos in terris propter Christum elli pateretur, in coelis per Christum esset eonvicturus {Epist. 84, n. 1). Ipse vero crea- »pas, ex his qui sancti propositi tenaces per- i in monasterio, nonnisi meliores atque pro- n cierum suum soiebat asciscere. Nihilo ta- os experiebatur aliquando, ex bono monacho m clericum fieri, si adsit ei sufticiens conti- tamen desit instructio necessaria, aut per- ularis integritas {Epist. 60, n. i). solum autcm priRsules ab Augustini moua- «ssiti, alia coenobia in sua quisque dioecesi rant; verum etiam existimare licet, Aure- omplures alios etiam ante Augustini episco- em factitasse. Nam cum cpiscopatum adeptus innus erat et amplius ex quo Paulinus non ' Alypium se precibus sanctorum comraendave- iiii^, inquit, in clero Sanctitatis tuse comiteSy et eriis fidei ac virtutis tuse semulatores ; sed etiam aa parte epistolae fratres tum Ecclesiarum, asteriorum Carthaginis, Tagastee, Hipponis- >ramque Africse iocorum salutat (Epist, 2i, qnoque Augustinus verbis fratrumy non so- io6isctim, inquit, habitant, et qui ubilibet ha- Deo pariter serviunt, salutera nuntiat {Epist. ). Ipsse etiam cedri Libani, hoc est, nobiles hajus saeculi, praeclare secum actum puta- tub umbra ramorum suorum nidificantes dt passeres et pauperes, qui propter Christum isque vitee professionem omnia reliquerant ; t et hortos concedebant, ecclesias et mona- Qstraebant (Enarr. in Psal. 103, serm. 3, 7). Unde contigit, in una et eadem civitatc i aliqoando coenobia reperiri. Nam prseter iU 1 Aagustinus a sua statim ordinatione apud n condidit, alterum a Leporio presbytero in 'be, tertium ibidem ab Eleusino videtur fuisse am {Serm. 356, nn. 10, i5). Hinc Possidius scribit, Aagustinura ex hac vita migrantem multa Ec- clesi® suffi monasteria virorum ac feminarum conti- nentium plena dimisisse {Possidius, in Vita Augustini^ c. 31) ; quae in urbe constituta fuisse oportet ; alioquin a Vandalis, quia multis eam mensibus obsidebant, fais- sent devastata. Hi sunt uberrimi fructus, qui ab Au- gustini pietate velut a radice prodierunt. Quare non immerito et monachorura et monasteriorum institu- tor habebatur ; cum reipsa monastici Ordinis in Africa fundatorem eum fuisse videamus. Venim Ecclesiee ad- versarii, qui hoc Augustino in magnis criminibus ob- jcctare non verebantur, illud vitae genus ignorare se demonstrabant, vel potius toto orbe notissimum ne- scire se simulabant {Contra Litteras PetHianif lib. Z, n. 48). Quid, quod adeo pudorem omnem exuebant, at sanctissimum institutum cum suis Circamceilioni- bus auderent comparare ? Qua de re sic Augustinus ad Catholicos : Si comparandi sunty vos videte; si ver- bis vestris opus estj jam laboratis. Non opus est nisi ut admoneatis unumquemque ut attendat ; sohim attendat et comparet. Quid opus est verbis vestris ? Comparentur ebriosi cum sobriiSy prsecipites eum consideratis, furen- tes cum simplicibuSy vayantes cum congregatis. Verum- tamen^ charissimi, sunt et qui monacfU falsi sunt ; et nos novimus tales : sed noti periit fratemitas pia, pro- pter eos qui profitentur quod non sunt {Enarr. in Psal. 132, nn. 3, 4). 5. Tales inter suos cum dolore tulit non ignotos, nec ievioribus tantummodo criminibus obstrictos. Ut enim ipse plebi suse identidem repetit, non est status adeo perfectus, in qao non sint debiles, imo et prodi- , tores ; neqae societas adeo sancta est, in qua scanda- lum interdnm non reperiatur. Nam, ubi Dominus om- nes tribus generibus hominum comprehendit, scilicet existentium autin agro, autin molendino, aut in lecto ; In lecto autem eos^ inqnit Augustinus, intelligi voluit^ qui amaverunt quielem ; per lectum enim quietem voluit intelligi; non se miscentes turlns, non tumultui generis humanif tn otio servientes Deo : et inde tamtn unus as- sumetur, ei unus relinquetur. Sunt iln probi^ et sunt ibi reprobi {Ihid., n. 4). Unde sic alicubi loquitur : Quan- tumlibct vigilet disciplina domus mese, homo sum, et inter homines vivo ; nec mihi arrogare audeo, ut domus mea melior sit quam arca Noe, ubi tamen inter octo ho- mines reprobus unus inventus esty etc. : aut melior quam cohabitatio ipsius Domini Christi, in qua undeeim boni perfldum ei furem Judam toleraverunt : aut melior sit postremo quam ccBlum; unde Angeli ceciderunt. Simpli- citer autem fateor Charitati vestrse, coram Domino Deo nostrOy qui testis est super animam meam, ex quo Deo ser- vire cagpi: quomodo difficile sum expertus meliores quam qui in monasteriis profecerunt; ita non sum expertus pejores, quam qui in monasteriis ceciderunt ; ita ut hinc arbitrer in Apocalypsi scriptum, « Justus justior iiat, et sordidus sordescat adhuc » {Apoc. xxu, 11). Quapropter etsi contristamur de aliquibus purgamentis, consolamur tamen etiam de pluribus omamentis. Nolite ergopropter amurcam, qua oculi vesiri offendantur, torculnria de- tcstari, unde apothecx Dominicse fructu olei luminosio^ «79 VITA S AUGUSTINI EPISCOPI. 180 ris implentur {Epist,' 78, nn, 8, 9). Hoc jam episcopus ad populum Hipponensem scribebat, occasione cujus- dam scandali, in ipsius domo inter Bonifaciam pre- sbytcrum et alium nomine Spem exorti. His utebatur experimentis ut abjecte de se sentiret, aliosque simul cohortaretur, ne ilduciam in ipso, aut in domus ipsius qaantumvis bona disciplina, sed in uno Deo colloca- rent. Fuit quidam^ ait, in nostro monasteriOy qui cor- ripientibus fratribus^ cur quxdam non facienda faceret, et facienda non faceret, respondebat : Qualiscumque nunc sim, ialis ero, qualetn me Deus futurum esse prse- scivit. Qui profecto et verum dicebat^ et hoc vero non proftciebat in bonum ; sed usque adeo profecit in ma- lum, ut deserta monasterii societate fierct canis reversus ad suum vomitum : et tamen adhuc qualis sit futurus^ incertum est (De Dono perseverantiae, n. 38). Ex ejns monasterio Donatus cum fratre suo fuerat egressus, ut ambitione«timulante ad clericatum aiibi suscipien- dum uterque convolaret {Epist. 60). Paulum episco- pum, cui Bonifaciusin sedem Cataquensem successit, in Christo Jesu per ETangelium gennerat; sed ncquc salutaribus suis consiliis, neque bemgnitate, neque severilate facero potuit, quin ille universam Eccle- siam Hipponensem perversis suis moribusvulneraret. Quapropter ab ejus conimunione sejungere se coactus est Augustinus {Epist, 85). Antonium, quem secum habebat in monasterio suo a parvula sBtate nutritum, ad Fussalensem episcopatum provexit : eo tamen mu- nere sic ille preepostere functus est, ut ipse Augusli- nus moerore discruciatus, quod ejus episcopatui suf- fragatus fuisset, de abdicanda episcopali dignitate, ut se lamenlis errori sqo convenicntibus dederet, cogitarit {Epist, 209, nn, 3, 10). Rem de monacho apud se pariter a pueritia enutrito miram ad modum narrat ; qua narrata eumdem tamen dicit non per- mansisse in proposito sanctitatis {De Genesi ad Litt,, lib. i2, nn, 37, 38). 6. Quanto chariorem habebat Ordinem monasti- cum, tanto monachorum lapsus et probra molestius ferebat; cum ea nimirum adversarentur studio ipsius et voto, quo sanctum illud institutum per universam Africam, ut jam in aliis orbis christiani partibus, et propagari et florere cupiebat. Verum dolorem lempe- rabat, ubi attendebat eam esse, Deo ita ordinante, hujus vitiB conditionem, ut nusquam sint grana sine palea, nusquam frumenta nisi inter zizania : ubique autem animas, etiam Deo ob munditiem proximas, in medio iiiiarum sicut iilia inter spinas versari ; lioc est, cum iis necessario vitam agere, qua" licct tiiia; propter sacramenta Domini,spin8e tamen sint propter mores suos (Enarr, in Psal. xcix, n. 8). Quapropler sicut nuUamcondilionem voiebat ila laudari, ut mala tacerentur qu£e ibi mixta sunt; ita nec probabat, si qui monasticam professionem nimis valde iaudarent, ut ea sola proprio quasi prserogativo jure reprobis ca- rere hominibus putari posset. Tu qui laudas, ait, dic mixtos malos ; tu qui vittiperas, vide ibi et bonos. Sic et in illa viia communi fralrumy quae est m monasterio : magni viri sancti^ quotidie in hymnis, in orationibus, in laudibuB Dei, inde vivunt^ cum lectione ilHs res est ; la- borant manibus suis, inde se transigunt ; non avare ali- quid petunty quidquid eis infertur a piis fratribus^ cum sufficientia et cum charitate utuntur ; nemo sibi usurpat aliquidf quod alter non habeat ; omnes se diligunt, omnes invicem se sustinent, Laudasti, laudasti : qui nescit quid interius agatur, qui nescit quomodo illo vento intrante etiam naves se in portu collidunt, intrat quasi securita- tem speranSf neminem quem toleret haUiturus ; invenitibi fratres malos, qui mali inveniri non possent, ni$i admit- terentur (et necesse est ut primo tolerentur, ne forte cor- rigantur; nec excludi facile possunt, nisi prius faerint tolerati) : et fit ipsc intolerandae impatientiw. QiUs me huc quaerebat ? Ego putabam quia charitas est hic, Et paucorum hominum molestia irritatus, dum non perse- vei'averii implere quod vovif, fit desertor tam sancti pro- positij et reus voii non redditi. Jam vtro cum inde exi- critf fit et ipse vituperaior et maledicus : et dicit ea sola qusB quasi se pati non potuisse asseverat ; et aliquando vera. Sed vera malorum toteranda sunt propter societa" tem bonorum, Dicit illi Scriptura : « Vse his qui perdide- runt suslinentiam ! » (Eccli. n, 16). Etquodest amplius^ ructat indignationis malum odorem, unde absterreat in- traturos ; quia ipse cum intrassetf perdurare non potwt, Quales iHi% Invidi, litigatores, neminem sustinentes, avari; ille ibi iltud fecity ei ille ibi illud fecit. 0 mak^ quare taces bonos ? Quos toierarc non potuisti, jactas : qui te malum toleraverunt, taces. Hanc itaque profes- sionem cum portu comparabat, in quo felicinsqaidem quam in pelago naves, at non cum tota securitate con- sistunt. Habet enim, inquiebat, aiicunde et portus ad- itum : si portus dditum ex nulla parte haberet, nulla in eum navis intraret ; oportet et^go ut ex aliqua parte pa- teat : aliquando autem per eam partem quapatetfVentus irruit; ei ubi scopuli non sunt, naves se invicem coUisx confringunt. Ubi ergo securitas, si nec in porfuV Et t(men utcumque feliciores in portu quam in pclago, fatendum esty concedendum est, vei^um est, Ament se navcs in portUy bene sibi applicentur, non sibi collidantur : scr- vetur ibi pariiitas aequabiiitatis, constaniia charitatis; et quando forte ventus ex ilia parte^ qua patety irruerit, sU ibi cauta gubematio, Nam quid dicturus est mihiy quis- quis tatibus locis forte praeesty imo servit fratribus^ in his quae monasteria dicuniur? quid dicturus est? Cautus eroy nullum malum admittam. Quomodo nullum ma- lum admittes? Nutlum hominem maium, nuUum fra- trem malum intrantem admissurus sum; cum paucis bonis bene mihi erit, IJbi cognoscis quem forte vis ex- cludere ? Ut cognoscatur malus, intus probandus est : quomodo ergoexcludis iniraturum, qui postea probandus est, ct probari nisi intraverit nonpotest? Repelles omnes malosl Dicis enim, et nosti inspicere, Omnes nudis cor- dibus ad te veniunt ? Qui intraturi sunt, ipsi se non no- verunt; quanto minus iuJ Multi enim sibi promiserunt, quod impieturi essent illam vitam sanctam in eommune habentem omnia, ubi nemo dicit aliquid suum, quibus est una anima et cor unum in Deum : missi sunt m for- nacemy et crepuerunt, Quomodo ergo cognoscis eum^ qui sibi ipse adhuc ignoius est^ Excludes meUos fratres LIBER TERTIUS m ventu bonorum ? De eorde tuo, quisquis ista diciSy t malas cogitationeSf si potes, exclude, Ubi ergo se- u? Hic nusquam, in ista vitanusquam nisi in sola ramissorum Dei {Enan\ in Psal. xcix, nn. 10,11). Caelerum humillimsB soriis homioes, licet de ii- 1U111S constaret an vere animo Deo serviendi, an B commodioris ornaliorisque yiifle amore veni- excludi noluit. Nunc autem, inquit, veniunt mqae ad hanc professionem servitutis Dei et ex iiofw servili, vel etiain liberti, vel propter hoc a us liberati sive liberandiy et ex vita rusticana, et i/icum exerciiatione et plebeio labore, tanto utique tf, quanto fortius educati : qui si non admittantur^ ^ delictum est. Multi enim ex eo numero vere magni itandi exstitenmt. Nam propterea « et inlirma U elegit Deus, ot confunderet fortia; et stulta U elegit, ut confunderet sapientes; et ignobilia li. et ea quee non sunt tanquam sint, ut ea quse evacueniur : ut non glorietur omnis caro co- Deo t (l Cor, i, 27-29). llxc itaque pia et sancta tUo facity ut etiam tales admiltanturj qui nuUum mt mutatx in melius vitx documentum, Neque ofparei utrum ex proposito servitutis Dei venerinty iam inopem et laboriosam fugientes vacui, pasci ftestiri voluerint, et insuper honorari ab eis, a \M contemni conterique consueverant (De Op. Mon,^ ). Neque etiam volebat pauperes in sua societate unquam distingui, qui aliquid attulissent (Serm. fu 9.) Hac mente prseditus, profecto non coin- bat, ut ab illa discederet unquam de recipiendis Qiibus in Christi familiam regula, quam in ha?c i protiilii : Absit ut in tabemaculo tito prx paupe- aedpiantur personae divitum, aut prx ignobilibus t : quando potius infirma mundi elegisti, ut con- re» fortia; et ignobilia hujus mundi elegisti etcon- ariUa^ et ca quse non sunt tanquam svit, ut ea qux evcKuares (Confess, lib, 8, cap, 4, n. 9). Quod i ad divites, qui reliciis suis facultaiibus et iuperes erogaiis, non parvum animi sui docu- nm alTerunt : Non est attendendum, inquit, in $ monasleiiis vel in quo loco, indigentibus fra- : quisque id quod habebat impenderit. Omnium Christianorum una respublica est, Et ideo quis- Ckristianis necessaria ubilibet erogaverit , ubi- ne etiam ipse, quod sibi necessarium esty accipit^ riUi bonis accipit, Quia ubicumque et ipse talibus ^ qtM nisi Christus accepit (De Op. Mon.^ n, 33). ireterea animum induxerat Vir sanctos, opus iin bonum uonnihil prodesse monasterio,in quod eipiunt, imo et ad illud pertinere, si modo fra- i gratum haberetur. Hinc ubi enarravit Lepo- , quamvis sfficuli natalibus clarum et apud siios ilissimo loco naium, tamen Deo jam seryieniem, is quffi habcbat reliclis, inopem susceptum esse, jam res suas iu paupcres erogaverat : HiCj in- fum fecit, sed nos scimus et ubi fecit, IJnitas ti et Ecclesias una est : ubicumque fecit opus bo- pertinet et ad nos, si congatideamus (Scrm, 356, 0). Porro preeler ilind monachorum coenobium^ quod huic narraiioni locum dedit, et quod videtur Augustinus ad eorum exemplar, qucc Mediolani et Romse multa viderat, constituere voluisse, aliud cle- ricis jam episcopus, ut suo loco videbimus, erexit. 8. Qno autem studio ei consilio viris Deo servienii- bus communis vitse institutum tradiderai,eoderaquo- que sanctus Episcopus, in omnium salutem tota mente intentus, ut virginibus Christo dicatis id praesidii prse- beret, impulsus est. Nam etsi Ecclesia virgioes sem- per habuerit, quas perinde ac nobilissimam christiani gregis partem spectaret; haud tamen illee semper vixere simul in monasteriis, ubi se mutuo inHamma- rent adpietatisstudium^aiqueab hominum dsemonum- que insidiis invicem tuerentur. Neque porro nobis comperium est, an ante Augustinum ulla horomce monasteriorum vesiigia reperiantur in Africa. Con- stat antem iiiius temporibus aliquot exstitisse; quam- vis non omnes qus virginitatem profitebantur in illis sese includerent (Serm. 355, n. 6). Permnlta erant apud Hipponem-Regium (PossidiuSy in Vita August., c. 31), et unum proecipue quod Augustinus velut hor- tum dominicum, ut ipse loquitur, planiaverat (Epist. 211, n. 3). Illius soror huic monasterio compluros annos prsefuerat, ad obitum usque suum in sancta vi- duitate Deo deserviens. Ejusdem ex fratre neptes ibi- deni degebant (PossidiuSf in Vita Augustinit c. 26). Hujus coenobii sanctimonialibus scripsit epistolam (Epist, 211),qu8e adpostremos annos Augustini com- mode revocaiur. Ejus enim soror qutR illius coeno- bii prfleposita diu multumque fuii, e vivis jam exces- scrat, et in ejus locum alia successerat prseposita, sub qua velut sua matre sanctimoniales ibi jam per annos multos creverant (Epist. 211, n. 4). In hoc monaste- rio plurimum solatii capiebat Augusiinus, de quo iia loquitur : Soleo gaudere de vobis^ et inter tanta scan- dala, quibus ubique abundat hic mundus^ aliquando consolariy cogitans copiosam congregationemf et castam dilectionem^ et sanctam conversationem vestramf et lar- giorem gratiam Dei^ quse data est vobis^ ut non solum camales nuptias contemneretis, verum etiam eligeretis in domo societatem unanimes habitandit ut sit vobis ani- ma una et cor unum in Deum, Hxc in vobis bona, haec Dei dona considerans, intcr multas tempestateSf quibus cx aliis malis quatitur cor meum^ solet utcumque re- quiescere (Ibid,^ nn, 2, 3). Qnamvis hunc dominicum horium, quem suo ipse labore plantaverat, studiose coleret ac diligenter irrigaret: illum tamen ad visen- das sanctimoniales raro admodum adibat : nec enim feminanim monasteria (quod Possidius observalu di- gnum judicavit) nisi necessitate summa compulsus vi- sitabat {Possidius, in Vita Augustini, c. 26). Sunt qui existiment hanc preeposiiamfuisse ipsam Felicitatem, cui Augustinus epistolam cumhacce inscriptione per- ferendam dcdit : Dilectissimx et sanctissimx matri Fe- lidtatiy et fratri RmticOy et sororibus qux vobiscim sunt (Epist. 210). An Rusticus iliius monasterii presbyter fuerit, nobis non liquet. Erat quidam hujus nominis iuter presbyieros Ilipponenses, anno quadringentesi- mo vigesimo sexio (Epist. 213, n..l). In illo autcm 183 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 184 de quo prias dicebamas, cceaobio tamuUuantibus plurimam sanctimonialibas, ut sibi mutaretur prcepo- sita, ob idque Augustini conspectam magnopere ex- petentibus, sat b^uit sanctus Episcopus objurgato- riam ad illas epistolam dare, in qua vehementer qui- dem, sed tamen amanter in earum culpam invebitur. Easdem cohortatur, ut inbono proposito perseverent; quod si faciant, de mutanda prseposita, non ultra esse locuturas. Tranquilletheus, inquit, et componat animos vestros ; non in vobis prxvaleat opus diaboli, sed pax Christi vincat in cordibus vestris : nec dolore animi quia non fit quod vultis, vel quia pudet voluisse quod velle non debuistis, erubescendo curratis in mortem ; sed po- tius posnitendo resumatis virtutemy nec habeatis posni- tentiam Jud^ traditoris, sed potius lacrymas Petri pa- storis (Epist,2{{, n. 4). Sub istheec verba contiuuo incipit Uegula sanctimonialibus prsescripta ab Augu- stiuo, eoque auctore prorsus digna. CAPUT VI. i Aurelius creatur episcopus Carthaginensis, ex quo in- gentes in Ecclesias Africanas redundant utilitates. 2 Ad eum scribit Augustinus, quo ab ecclesiis comes- sationes etalias fosditates auferat. 3 Dolet contentio^ nem et vanx laudis appetitum in ipsis quoque clericis inveniri. i. Cum Augustinus ex Italia rediit exeunte anno trecentesimo octogesimo octavo, Aurelius erat eo tempore diaconus Carthaginensis (IkCiv. Dei, lib. 22, cap. 8, n. 3). Hic in eo adhuc constitutus gradu, vi- tiosas quasdam, quae per Africam impune regnabant, consuetudines intoleranter dolebat, imo exsecrabatur. Unde cum ad Carthaginensem cathedram provectus est, nullus eo dignior visus, qui suse sedis auctoritate iliis mederetur. Qui Ecclesiam ex animo diligebant, ut Augustinus, et antea desperare videbantur turpia vi- tia, quse pleraque illius membra deformabant, et a pancis aliis gemitus eliciebant, ex ea unquam posse proscribi; ubi auctoritatem divinitus Aurelio videre tributam, jam non desperare coeperunt. Quin etiam cum eum plus interius per virtutem, quam foris per dignitatem eminere crederent, in spem certissimam adducti sunt, fore ut foedse illse consuetudines et hu- jus episcopi prudentia, et conciliorum quffi convocatu- rus erat auctoritate tollerentur. Nec vero spes eos fe- fellit. Aureliusenim quantocumquetemporeCarthagi- Aensem rexit Ecclesiam, semper se dignissimum Cy- priani successorem prsebuit. Haud alias magis, quam eo prsesulc, floruit Africana Ecclesia. Nulla pars Ec- clesise catholicse plus gratiae et pietatis prae se fere- bat : et citra temeritatis notam videtur asseri posse, secundum apostolica tempora nusquam religionischri- stian6edignitatem,ecciesiastic6e doctrince eruditionem, et episcopalis regiminis formam tanta cum laude cla- ruisse, quanta eluxit in Africaua Ecclesia fortunatis illis temporibus, quibus caput habuit Aiu*elium, ani- mam Augustinum. Hi nimirum duo eximii prcesules, ad fratrum suorum subsidium tanta semper necessi- tudine fuerunt invicem conjuncti, ut nec sedis illius praestantia, nec illustris et pervagata istius fama, eo- rum amicitiam ullo unquam ffimulationis et invidiae motu visa sit elevare. 2. Primum mutuee illorum amicitiae symbolum no- bis occurrit, epistola quam Aurelius jam Carthagi- nensis episcopus scripsit Augustino ; qui respondet illi epistola vigesima secunda, quam ipse paulo post ordinationem suam videtur conscripsisse, quando mo- nasterium suum Hipponense erigere incipiebat, et ipso episcopatus Aurelii exordio; quippe cum spei, quam omnes boni de illo conceperant, in ea mentio- nem faciat. Quapropter aflirmare licet, Aurelium ante annum trecentesimum nonagesimum non fuisse crca- tum episcopum. Etre ipsa antecessorem ejus Geneth- lium in secundo concilio Carthaginensi,decimo quarto kalendas junii, anno trecentesimo nonagesimo pnesi- dere conspicimus. Aurelius autem Carthaginensem sedem tenebat anno trecentcsimo nonagesimo tertio; cum Hipponense concilium octavo die octobris illius anni inscriptum, ex eorum sit numero, quse snb iilo sunt habita. Non exstant litterse quas ille scripsit Au- gustino : id solum coUigere possumus, eam se pred- bus Augustini commendasse; gratulatum eidem fuisse quod Alypius illi convivcret; et agri qui Augustini monasterio datus fuerat, in iis litteris meminisse. Sanctumhunc praesulem jamante colebatdiligebatque Augastinus; et illius litteris» in quibus impressa sin- ceri amoris indicia legit, adeo captus est, ut quibus ei verbis respionderet, diu dubias beeserit. Tandem se Deo commisit, ut ipse responsum suggereret, quod utriusque erga Ecclesise bonum studio zeloqne con- grueret. Fiduciam eidedorunt Aurelii litterse, utcam illo tanquam secum auderetcolloqui. Postquam itaquc certiorem illum fecit orationum, quas ipse cum fratri- bus Deo fundebat, ut spei de illius episcopatu con- ceptae responderet eventus, eum adhortatur ut co- messationes, quibus Afri etiam obducta pietatis spe- cie in ecclesiis vacabant, proscribat. Pollicetur etiam illi, modo prior operi manum admoveat, Valerium Hipponensem non defuturum. Ubi multa habet in hanc rem egregia, et est locus de oblationibns pro mor- tuis observatione dignissimus (Epist, 22, n. 1-6). Au- relius haud dubie suo erga Ecclcsiam ofQcio hac in re perfunctus est. Testatur Augustinus in quadam con- cione ad populum habita, se, cum ebrietates de basi- lica in qua concionabatur, vellet expellere (quse re ipsa carnaiium hominum seditione nequidquam ob- stante sublatse sunt), grande periculum incurrisse. Videtur id accidisse Carthagine, cum de spectaculis in eo sermone multum disserat, et argumcntum tractet ab aliis sibi propositum [Serm. 252, n. 4). 3. Sedut ejus ad Aurelium epistolam reliquamper- lustremus, de inani quoque gloria et laudis cupiditate ibidem preeclara dicit, subditque se ista non tam in- struendo Aurelio proferre, quam sibimet excitando ad strcnue cumhoste decertandum, cujus vires is unus sentit, qui ei bellum indixerit. Yehementer cum adver- sario dimicans, inquit, $3epe ab eo vulnera capio, cum m delectationem oblatw lauiis mihi auferre non possum, Hxc propterea scrtpst, ut si tuae Sanctitati jam non simt LIBER TERTIUS. {86 md, sive quod plura liujtismodi ipse cogites atque Oy sive guod tuse Sanctitati medicina ista non opus Ua tamen mea nota sint tibiy sciasque unde pro ifrmitate Deum rogare digneris : quod ut impen- 9 faeiaSj obsecro per humanitatem iUius qui prae- % dedit, ut invicem onera nostra portemub (Ep, 22, , 9). Addit multa superesse, quse de \ita sua et rsatione defieturus esset, si cum eo coram po- oam per litteras colloqui sibi de illis liceret : oenses porro ipsi non credere, dumque deseri mt, longinquam suam ipsius absentiam tolerare Mse . Rogattamen Aurelium ut a Saturnino,quem yie sincere diligebat, secum enixe postulet, ut ad lire ne gravetur ; propterea quod cum senis illius servantissimus, et ejus in Aurelium singulare im prsesens ipse perspeierit, vix aliquid discri- inter colloquium, quod vei cum Saturnino, vel pso Aurelio esset habiturus, agnosceret. Haud 5 an iste Satuminus, quem episcopum et anti- et celebrem fuisse, dubitare non possumus, sit *msn\ Uzalensis beatae memoriae Saturninus quem itinus Carthagine viderat una cum Aurelio (De \iiy lib. 22, cap. 8), anno trecentesimo octoge- oetavo. CAPUT VII. mm de Utilitate credendi ad Honoratum Manichaeis ieium scribit. 2 Tum librum de Duabus Animabus snus eosdem Manichxos. 3 Fortunatum Mani- mn presbyterum convincit in publica disputatione. dimantum Manichxi discipulum refellit, Jcet Augustinus Yalerii jussu populum Hippo- m verbo institueret, aliisque presbyterii sui mu- ■t sedulo fungeretur; haud tamen hsec obstitere ions universam Ecclesiam publicis lucubratio- sais erudiret. Primas contulit ad impugnandos luBos, qui apud Hipponem-Regium frequentes ob presbyterum quemdam Manichteum (For- > nomen fuit), qui permultos ibi cives et adve- »ravae suee doctrinse veneno infecerat (Ketract. cap. i), Primum opiis suum inscripsit amico onorato, Manichaeorum irretito laqueis, in quos psemet Augustinus olim conjccerat (De Utilitate tdi, n. 2). Cum esset Honoratus acri judicio, invalidse forent nonnullee Manichseorum solu- 1« satis agnoscebat et eisdem pene curarum ac tndinum Ouctibus, quibus alias Augustini nec- oonversi animus, jactabatur. Verum deceptus ; speciosis iliis Manichoiorum po1Iicitationii)us, iB se nihil nisi quod clarum, evidens et apertum asserturos promittebant. Irridebat pariter in liece fidei disciplina, quod lidcs hominibus im- etnr, nec verum illis ratione demonstraretur. igitar falsa veritatis specie deceptus, non tem- j commodi gratia pellectus, adhsereret errori, i magis delusus ab haereticis, qnam hsrcticus eredidit Augustinus fore ut illnm ad veri noti- Badem via qua ipse pervenerat, posset adducere. QC finem ad eum scripsit insignem librum, cui m fecit, De Utiiitate credendi, ut ostenderet Ma- nichseos temere ac sacrilege in eos invehi, qui catho- licffi fidei auctoritatem sequentes, ad mysteriorum intelUgentiam se comparant, dum ea credunt, quas nondum valeant animo percipere, mentemque suam ad radios divini luminis excipiendos emundant. De hoc uno argumento agitin hoc opere. Confutationem enim fabularum quas Manicheei comminiscebantur, et uberiorem de catholica doctrina sermonem, si IIo- norato ad salutem prodesse judicaret, ad alia reser- vat opera, jamque id in aliis volumiuibus editis fuerat exsecutus. Ait se cum eo, velut cum familinri suo, simplici stilo agere, id est, sicut ipse tunc posset, omissa scientise altitudine, quam in aliis doctissi- mis viris fuissst admiratns (Ibid., n. 10). Addit, se sacris in Litteris necdum essse satis exercila- tum. Deum rogaverat ut istud opus utile foret Hono- rato, aiiisque quorum in manus deveniret. Et spero ita fore^ inquit, si bene mihi conscius sum, quod ad hunc stilum pio et officioso animo, non rani nominis appetitione ac nugatorix ostentationiSf accessi. Scit au- tem DeuSy cui nota sunt arcana consdentiae mew, nihil me in hoc sermone malitiose agere; sed ut eonstimo aC' cipiendum esse^ veri probandi causa : cui uni rei vivere jamdiu statuimuSf et incredibili sollidtudine ; ne mihi errare vobiscum facillimum fuerit, iter autem rectum tenere vobiscum sit^ ne diirius loquar, difficillimum. Sed praesumo quod et in hac spe, qua spero vos viam sapien- tiae mecum obtenturoSy non me deseret ille cui sacratus sum : qucm dies noctesque intueri conor, et quoniam propter peccata mea, propterque consuetudinem plagis vetemosarum opinionum sauciatum oculum animaegerens, invalidum me esse cognoscOy ssepe rogo mm lacrymis, Et quemadmodum post longam cwcitatem ae tenebras luminibus vix apertis, et adhuc lucem palpitando atque aversando, quam tamen desiderant, recusantibus ^ prae- sertim si eis solem istum quispiam conetur ostendere : ita mihi nuneevenit, non neganti esse ineffabile quiddam et singulare animae bonum quod mente videatur; et me ad contemplandum nondum esse idmeum cum fletu et gemitu confitenti. Non me ergo deseret^ si nihil fingo^ si offijcio ducor, si veritatem amo, si amicitiam diligOj si multum metno ne fallaris [Ibid.^ nn. 1,4). Augustini la- boribus optatus erga Honoratum respondit eventus^si modo isest, ut putant, qui Augustinocirca annum qua- dringentesimum duodecimum varias qusestiones eno- dandas ub urbe Carthagine mittebat (Epist. 140, n. 83). 2. Post librum de Utilitate credendi, scripsit Augu- stinus de Duabus Animabus (hjetract. lib. 1, cap. 15), quas inesse homini dicunt Manichaei, quarum unam bonam, alteram carnis propriam et de gente tenebra- rum, quam Dco opponunt : omnia quidem hominis bona iili bouffi animse, omnia vero mala illi malae animse tribuentes. Hanc sententiam falsi convincit : rationesque quas adhibet, eo plus ad persuadeiidum et movendum ponderis ac momenti obtinent.quod cas !ion disputando exponit, sed solum dolendo, se iis, dum a Manichseis illudi sibi passus est, usum non fuisse, sicut se uti potuisse demonstrat; cum ex na- turse ipsius, communique hominum sensu depromptse 187 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 488 sint (De Duabus AnimabuSj n. 22). Asserit se a reram tam evidentium consideratione peccandi consuetudine fuisse aversum, seque senlire nunc in familiarissimo- rum suorum damno, quod tuncin suo ipsius periculo minime sentiebat. Quapropter operi iinem imponit, Deum orans atque obsecrans, ut ejusdem gratice ope quam ipse expertus est, illos ab errore revocet : sic- que orans agnoscit, non solum conversos ad Deum gratia ejus adjuvari, ut proiiciant; verum ctiam ut convertantur, ad ipsam Dei gratiam pertinere {Retract. lib. i, cap. i5, n, 8). Spem facit in lioc opere, se aliis in lucubrationibus ostensurum, quonam pacto catho- licse Scripturee a Manichseorum criminationibns et calumniis possint vindicari : quod contra Faustum maxime scribens prsBstitit. Varii sunt in hoc eodem opere loci quos Pelagiani aliique gratise adversarii ad errorum suorum patrocinium detorquere poterant. Julianus nominatim, in Augustinum scribens, produ- cto quodam exinde loco gralulandus exclamat : 0 lu- cens aurum in stercore! quid verius, quidplenius dici a quoquam vel orthodoxo potuissetJ Sed hos locos Augu- stinus ipse nullatenus eis snfTragari ostendit {Operis imperf, lib. i, cap. 44,45). Libri de Utilitate credendi ct de Dnabus Animabus ad annum trecentcsimum no- nagesimumprimum, veltrecentesimum nonagesimum secundum referendi sunt; cum eos Augustinus prse- mittatdisputationi.quam cum Fortunatohabuitquinio kalendas septembris, anno trecentesimo nonagosinio secundo. 3. Jam diximus hunc Fortunatum fuisse Manichsco- rum presbyterum, qui apud Hipponem-Regium cum jam pridem plurimum temporis vixisset, ibi seduxe- rat ita multos, ut propter illos amaret in ea urbe ha- bilaro (Retract. lib. i, cap. 16). Tandem tamen ci- vitatis illius Catholici omnes, et qui tunc in ea mora- bantur peregrini, ac ipsi quoque Donatistee, adierunt Augustinum, rogaruntque ut cum Fortunato, qui do- ctus ab eis habebatur, de Lege tractaret. Augustinus paratns semper ad reddendam iidei suse rationem, speique ac iiducisB quam in Deo collocarat, et sane potens exhortari in doctrina sana, et contradicentcs arguere,non detrectavit colloquium :sod utrumetiam Fortunatus id cxpeteret, scis'citatus est. Quod illi con- festim ad Fortunatum detulerunt, petentes et cohor- tantes ac ilagitantes ne congressum recusaret. Ille qui formidandum hunc adversarium, dum Manichfieorum partes sequeretur, Carlhagine noverat, diu inops con- silii iluctuavit. Verum magnis ipsornm, maxime Ma- nichoeorum, precibus reluctai*! non potuit ; ne dispu- tationis certamen detrectando, causse suse ini^rmita- tem tacite proderet. Itaque sein arenam dcscensurum, et partes suas propugnaturum est pollicitus [Possid.f in Vita August., c. 6). Designatus fuit dies etlocus.et constitutum ut ratione discuteretur, an possent esse geminee naturse, coseternse et contraria;, prout con- tendebant Manicbsei. Cum enim ilii heeretici Scriptu- rarum plures pro libitu parles rejicerent, opcrosum erat eos auctoritate convinccre. Apud Hipponcm igi- tur convenerunt in Balneas Sossii quinlo kaiendas se- ptembris, anno trecentesimo nonagesimo secundo, confluentibus illic quam plurimis viris erudiiis, aliis- que sive discendi studio,sive curiositate dnctis {Contra Fortunat^ disput. 1, n. 1). Sub Actorum tinem signi- ficari credas solos iideles baptizatos adfuisse disputa- tioni secundse (Ibid.^ disput. 2, n. 37) : nihilominas liquet ex Possidio, Manichseos etiam plures, cum in ea Fortnnatos obmutuit, prsesentes fuisse (Poss., tn Vita Avgust., c. 6); vixque ac ne vix quidem credi potest rem se aliter habuisse. Utrimqne dicia notarii velut in actis publicis excipiebant. Fortnnatum pressit Augustinushoc, quod a Nebridio acceperat, argomen- to : Si Deus a gente tenebrarum, quam comminiscun- tur Manichaei, nihil pati potuit, quia inviolabilis est, non debuit animas, hoc est, juxta eorum sententiam, partem suse substantia?, huc mittere, ut serumnas pa- terentur ; sin autem a tenebrarum gente aliquid pati potuit, inviolabilis non est. Ex quibus inferre voluit, malum ex libero voluntatis arbitrio emanare; cum Fortunatus naturam mali ac tenebrarum Deo ipsi co- cetemam persuadere moliretur. Prodncta est disputa- tio usquedum Fortunatus in hanc blasphemam vocem erupit : Sermouem Dei ligatuni esse ingente tenebra- rum. Quod cum exhorruissent qui aderant, discessum est. Sed postridie redinlegratum est de eodem argu- mento colloquium, in quo Fortunatus in eas augu- stias ab Augustino compulsus est, ut ab ipso, quidnam dicturus esset, petierit, confessos nihil se invenira quoddiceret. Tum Augustinus ultro ei poliicitus est, se catholicam iidem, si modo auditores permitterent et vellent, expositurum. Respondit Fortunatus, se de Augustini argumento ad peritissimos sectse suse rela- turum : qui si minus interrogationi suffi facereni satis, se, quoniam animoe suee consulcrevellet, ad lidei ca- tholicse inquisitionem, quam Aogustinus offerebat, esse venturum. Cum is fuisset hujus disputationis ex- itus; qui Fortunati eruditionem alque doctrinam plu- rimi fecerant, nihil eum in errore suo propugnando valuisse judicarunt. Ille vero cum fidem catholicam amplecti debuisset, ob publicam infamiam quam con- coqoere non potcrat, aliquanto post ex urbe discessit rubore suifusus, nec ad eam amplius remeavit. Hanc disputaiionem in librum memorisc mandandam con- ferre curavit Augustinus, Deoque piis illius laboribus favente, quotquot huic interfuere colloquio, vel ejus Acta perlegerunt, ejurato errore, sinceram et ortho- doxam Ecclesise catholicse iidcm amplexi sunt (Ibii.), Manichsei subinde Hipponem miserunt alium secte suse presbyterum, cujus nomen reticetur. Conjeciura tamen non deest, eum esse Felicem illum, de quo sumus acturi anno quadringentesimo quarto. Scri- psit ilii Augustinus, idemquo argumentum, quo se Fortunatus expedire nequiverat, proposuit; simul ilii denuntians, ut aut qusestionem solveret, aut discederet (Epist. 79). 4. iNe auteni ea, quse contra Manichseos Augustinos adhuc presbyter scripsit, disjungamus, agendum no- bis est hoc loco de ejusdcm libro adversus Adiman- tum (Retract. lib. 1, cap. 22), licei is alia quaedam LTBER TERTIUS. 190 «Qla, de qiiibus nondum diximus, subsequatur. nantus iste, scu Addas, unas e primis et piffici- Manichfiei discipulis, multa ex utroque Testa- to loca corraserat, quse velut inter se contraria ratorie opponens, ab uno eodcmque Deo esse non e contendebat. Cum igitur hujus Adimanti dispu- >nes in manus Augustini Tenissent, eas a sc refel- as putavit : conscriptoque in easdem libro, utrius- legis in iis locis, quee sibi invicem adversari bat Adimantus, consensum et concordiam de- stravit. In hoc libro qusestionibus aliquot semel Brom respondet, quoniam qua; primo respondo- interciderant, quse tamen post alteram respon- em reperta sunt : quasdam etiam in suis ad ple- Sermonibus enodavit {Serm. 12, nn, 1, 2) : lollas denique, sed paucas admodum, partim obli- e, partim negotiis urgentibus distractus preeter- t. CAPLT VIII. nerale concilium totius Africae celebratur Hippone, quo Aitgustinus fidei symbohm exponit, 2 Ad knmymum scribit. 3 Edit librum de Genesi ad iieram imperfectwn, 4 Libros postea de Sermone Mitnt in monte, 5 Scribit in Epistolam ad Roma- «. 6 Necnon in Epistolam ad Galatas, 7 Op?/5?07i- Bi de Mendacio. Anno Christi trecentesimo nonagesimo tertio, ro idas octobris habitum est concilium Hippo- m in ecclesia Pacis, cajus ecclesiee non semel me- it Augustinns {Epist, 213, n. 1). Ula est, uti cou- ire libet, quam Majorem basilicam appellabant. irale fuit totius Africee concilium, in quo haud e prsBsedit Aurelius, cum sedem Carthaginensem obtineret. Magnam profecto existimalionem sibi Augustinus pepererat. Nam cum biennio ante res ; omnino inaudita, presbyterum coram episcopo na; jassus ille est ab ipsismet episcopis in isto iri consessu, de Fide et Symbolo disserere. Quam D disputationcm amicis stadiosissime instantibus, bmm qui etiamnum exstat, redigere coactus est xict. Ub, 1, cap, 17). In hoc opere singulos Sym- articnlos exponit, quos tamen non iisdem verbis 1, quibus memoriter tenendi Competentibus tra- xitor : ob id forte, quod nonnisi in corde ac mc- ia liceret sive soleret Symbolum scribi {Serm, «. ^9 et Serm, 214, n. 1). In eodem libro conce- Terbis Manichseos, tacito tamen eorum nomine, Iro insectatur. Quamvis hsec Augustini gloria vo- Ktem crearet prse c^teris Valerio, hunc tamen il non levi sollicitudine affecit. Nam quo tcnerius adamabat, eo metuebat magis, ne alicui Ecclesia; Sdendus, eriperetur Hipponensi : quod certe jam M erat ut eveniret, nisi re cognita Valerius sic •ecreto abdidisset, ut a quserentibus minime po- it reperiri. Hoc expeiimento inductus est sanctus z, ut eum sibi adhuc viventi in episcopatu subro- Inm curaret. Quod quanam ratione contigerit, I dicturi sumus. Concilium Hipponense, de quo egimu5, aliquot haud dubie statuta sancivit, qua^ majore ex parte in tres et trigintaprimos CoIIectionis Africanse canones inserta sunt. Id primum fuisse vi. detur ab Anrelio ex tota Africa congregatum, ut col- lapsam in hac amplissima provincia disciplinam eccle- siasticam in integrum rcstitueret. Nec ambigendum, quin Augustinus decretis in Concilio sanciendis ope- ram suam prseter caeterOs praestiterit. Conciliom istud Raronius Archetypon appellat {Baron., ad ann. 393, cap, 33), ex quo alia, quce postea in Afiica celebrata sunt, complura fuerint mutuata, iis adjectis, qam sa- lubriora fore experiendo didicerant. 2. Ad hunc annum trecentesimum nonagesimum tertium refert Baronius Alypii, nondum quidem epi- scopi, ?ed jam episcopatu digni {Epist, 28, n. 1) pro- fectionem in Palffistinam. Et reipsa eum. cnm ad Pau- linnm scriberct annotrecentesimo nonagesimo quarto, jam episcopum creatum fuisse videbimus {Epist. ^V, n. i, et in titulo). Nihil de hac pcregrinatione com pertum, nisi visum fuisse ab Alypio Hieronymum (Epist. 28, n. 1), qui apud Bethlehem jam inde ab anno trecentesimo octogesimo sexto dcgebat, et ibi variis ingenii sui lucubrationibus, qnibus sacros in primis codiccs exponebat, magnam sibi existima- tionem pepererat. Hoc placidissimo Hieronymus otio et exercitatione vere liberali Augnstino primum inno- tuit. Cuniquc huic ex ingenii fetibus esset cognitus, supercrat ut de facie nosceretnr. Erat heec minor Hie* ronymi pars : attamen tanta indoles in Augustino crat, ut etiam videndis amicis avide inhiaret {Ibid.), Ve- rum quod per se non potnit, per Alypium, quicum unus animo erat, fuit consecutus. Illius familiarissimi sui oculis, ne. 22, eap. 8, n. 11). Videiur tamen hoc oppi- :om episcopum caiholicum non haberei, Hip- ds dioecesis fuisse, aut certe catholicorum ibi iom cura ad Hipponensem antistiiem perii- : quandoquidem Augustinus ea referens, quee [oadringentesimo sexto ante Maximini conver- igesta fuerant, Adquid aliud, inquit, presbyte- miimiseramus^ nisi ut nulli molestuSy nostros vi- et in domo, juris sui positus^ pacem catholicam lm$ prwdicaretf quem vos inde cum gravi injuria iltt {Epist. 105, n. 4). Causam Augustino scri- id Maximum prfiebuit diaconus Ecclesis Mu- lensis, cujus velut Ecclesice Hipponensi suhiiectce meminit [Epist. 23, n. 2), ei quam alibi villam nun- cupat [Epist. 173, n. 7). Collaiioni tamen Carihagi- nensi aderat quidam Antonius caiholicus, simulque Splendonius Donaiisia Muiugennensis episcopus; sive quod postmodum in ea vilia collocati fuissent episcopi, sive quod esset urbs et villa cognominis. IJt primum igiiur Hipponem advenit Augusiinus, impiam Donati- starum rebapiizantium consueiudinem acriier inse- ctari coepit. Ei quidem nonuulli Maximinum, de quo loquimur, hancexsecrandam consueiudinemuon usur- pare, ipsi asseruerunt. Sed cum posiea audiiione accepisset, diaconum Mutugennensem caiholicum a Maximino rebapiizaium; et illius lapsum, et hujus crimen vehemenier doluit. Nihilominus tamen ut rem magis exploratam haberet, Muiugcnnam ipseperrexit : ct iilum quidem turpissimum lidei desertorem videre non potuit, ab ejus vero parentibus audiit, jam a Do- natistis factum fuisse diacouum. Aberat iunc Yalerius : verum Augustinus, quem hujus diacuni lapsus acer- bissimi doloris aculeis lancinabat, et qui simiiem alio- rom casum metuebai, prsesulis sui rediium aut jus- sum sibi exspeciandum esse non putavii. Nec enim eo iine presbyterium «usceperai, ut mortaiis hujus viiiR brevissimum tempus in ecclesiasticis honoribus trans- igeret: verum se supremo pastorum Principi raiionem de commissis ovibus redditurum cogitabat. Cum igiiur citra saluiis suie discrimen silere se non posse arbi- iraretur, episiolam, qu(e adhuc exstat, ad Maximinum scripsit {Epist. 23), quam quidem ordiiur a ratione reddita honoriiici titnli, quo eum in ipsa episioloe in- scriptione exornat, cxpositaq[ue querela sua, rogat quid gesserii, dignotur sibi rescribere ; quod nimirum iam bene de ilio seniiat, ut eum rebapiizasse, sibi persuadere non possii. Addit eidem animos, ui fra- trum suorum consiliis minime terreaiur; si modo de iieraiione Bapiismaiis ab illis disseutiat. Uoriatur pa- riter, ut secum Ecclesio! caiholicee veritaiem, quo im- pium iliud schisma auferatur, non graveiur per litteras expendere. Posiulai, ui quas uliro citroque scribe- rint, utrique populo reciiari patiatur; si sequo id auimo non accipiai, se nihilo secius id faciurum. Quod si rescribere non digneiur, se tamen episiolas suas palam leciurum, ut Caiholici coguita Donatistarum diCQdentia, rebapiizari se minime patianiur. PoIIiceiur tamen, nihil se popuio lecturura, quamdiu miles Hip- pone prsesens esset : ne quis Donatisiarum arbiireiur tumuliuosius ipsum agero voluisse, et ad suam com- munionem Donalistas inviios compellere, quod a pro- posiio suo plurinium abhorrere iestaiur. Ilffic episiola, ut diximus, scripia est haud dubie tempore presbyte- ratus Augusiini : de anno non liquei, sicui nec de fructu quem illa peperit. Si Maximinus ille, cui in- scribitur, Siniiensis sii episcopus, utmerito cxisiimari poiest; jam observavimus eum ab errore suo emer- sum ad communionem catholicam rediisse, postquam de transmarinis partibus remeavit anuo, ut videiur, quadringentesimo quinto,pauloaniequam Augusiinus episiolam ceniesimam quintam ad Donaiistas conscri- beret. Anie conversionem ejus, ct eodem absente, 199 VITA S. AUGUSTIiNI EPISCOPl. 2U0 Catholici, ac probabiliter ipse Augiistinus, ad Sini- tense castellom, ut mox diximus, presbjtcrum mise- rant. Eodem ad Ecclcsise communionem reverso, Donatistse praecooem allegarunt, qui clamaret Siniti : Quisquis Mtiximino communicavetiiy incendetur domus ejus (Epist, 105, n. 4). Notat Possidius Sermonem adversus Donatistas et contra idola, Siniti ab Au- gustioo babitum (Possidius, in Indiculo, cap. 3). Do- natum Africse proconsulem monct Augustinus anno quadringentesimo nono vel quadriogentesimo decimo, ut eos quos in agro Sinitensi haberet, ad Ecclesi» cathoUcffi communioncm hortaretur (£pts/. 112, n. 3). Idem sanctus Doctor miraculum narrans» quod in ipsius dioecesi contigerat, scribit secum fuisse Maxi- minum collegam suum, Sinitensis Ecclesiae proisulem (De Civit. Dei, lib, 22, cap. 8,n. 6). Paulo post Luciiii memioit, qui castelli Sinitensis Hipponi-Regio vicini episcopus erat (Ibid.^ n. 11), ex quo Stephani proto- martyris reliquiffi, anno quadringentesimo decimo sexto, delatee fuerant in Africam. Is forsan Maximini successor est. In collatione Carthaginensi nuUus re- peritur episcopus Sioitensis cathoiicus. Aderat Cre- sconius ex parte Donatistarum, qui eum haud du- bie Maximino converso subrogaverant. Yerumtamen iste Crescooius nuUum episcopum cathoUcum sibi ex adverso consistere non dixit (CoUat. Carthag, 1, cap. 202). CAPUT X. 1 Augustinus ex lucubrationibus suis et Alypii relatione innotescit Paulino. 2 Hic ad Alypium et ad Augusti- num singulas dat epistolas. 3 Licentius carmen ad Au- yustinum transmittit. 4 Augustinus respondet litteris Paulini. 5 Is non accepto Augustini responso, litteras ad illum secundas scribit. 1. Quo tempore Deus in Augustino gratiai miracu- lum Africffi ostendebat, eodem alterum misericordiffi suaB specimen toti Ecclesiac exhibebat in PauUno. Hic nobilissimigeneris splendore contempto, ampUssimis- que abdicatis opibus, hoc ipso anno trecentesimo oo- nagesimo quarto Nolam Campaniae secesserat, ut ibi cum Therasia coojuge sua, verius sorore ac pietatis suoe socia, humilem et pauperem monachi vitam de- gerct. Alypius qui Mediolani, cum iliic baptizarelur, de PauUoo jam tum audieral (Epist. 24, n. 4), ut pri- mum vita3 ilUus apud Nolam institutum accepit, eum alloqui, et amoris oculis illoque spiritu verse dile- ctionis, qui ubique et penetrat et effunditur, intueri propcravit (Epist. 25, n. 1). Itaque quamvis nondum eum peculiariter agnosceret, et ab illo longinqua soli et sali intercapedine sejungeretur, ad eum tamen per Julianum ejusdem Paulini domesticum, Nolam Car- Ihagine revertentem, amicitiee ineundee gratia litteras scripsit (Epist. 24, n. 1). In his Augustinum ornave- rat laudibus; et ut qualis ac quantus vir esset, cx ipsius operibus nosceret, eumque non mediocri be- nevolentia prosequeretur, primum novo huic amico munus velut ezploratum sua? erga eum soIUeitudinis argumentum, perfectae charitalis vinculum, etcertis- simum amoris sui pigous, Aogustini libros quinque adversus Manichseos misit; iuter quos tamen erat li- ber de Vera Heligioue, qui Manichseos directe non op- pugnat. PauUnum quoque rogabat Eusebii Chronicon, ab Hieronymo anno circiter trecentesimo octogesimo latine redditum, ad se transmitteret, et ad Comitem ac Evodium, qui illud exscripturi erant, dirigeret. Monebat etiam, hunc codicem Romae repertum iri apud sanctum Domnionem Hieronymo amicissimum. Alypius pariter Paulino loca sua, hoc est, quo re- sponsum ad se dirigere posset, indicabat; et ad hoc Carthagioem vel Hipponem-Regium videtur illi desi- gnasse. Tagasta siquidem locus erat nimium dissilos, nec satis ad heec litterarum commercia celebris. Con- stat tamen ex Paulini ad Augustinum prioribus Ut- teris, Alypium jam tum, cum eae scriberentur, ilUus urbis fuisse episcopum. Adjecerat Alypius, se com- plurium saoctorum precibus eum commendasse. Hymni quoque meminerat, quem a Paulino legerat conscriptum. Paulinus multum se sanctis episcopis Aurelio et Alypio debero proiitetor, quod eorum bene- Ucio Augustinum ex ipsius contra Manichseos lucubra- tionibus cogooverit. Quocirca Aurelius Carthaginensis eodem tempore quo Alypius ad Paulinum videtur scri- psisse litteras : ad quas illud probabiliter referri po- test, quod Paulinus ad Severum Solpitium scripsit circiter annum trecentesimum uonagesimum sextom, complures amicos vel in ignotis regionibus sibi divi- nitus datos, qoorum beoevolentiam loco patriae, con- sanguineorum, et patrimonii sui haberet (Apud Pau- linum, Epist. olim 5, nunc 11, n. 4). 2. Et sane acceptis Alypii littcris, summopere sibi gratulatus est Paulinus, amplissimasque Deo gratias egit, qui eos, qui se de facie non nossent, et tanto lo- corum intervallo disjungerentur, tam arcto amicititt vinculo coUigaret. Sed in primis Augustini librisab Aiypio sibi dono missis leetatus est. Hoc ipsum ilU re- scribens testatur, simulque asserit, se sancti htgus ct perfecti viri verba tantopere demirari, ut credat dictata fuisse divinitus (Apud Augustitiumf Epist. 24, n. 2). Aiypio respondere tantisper distulit, quod Eu- sebii Chronicon ab eo postulatum penes se non habe- ret. Quapropter illud a sancto Domnione Roms mu- tuari coactus est, qui codicem eo libentius comfflo- davit, quod Alypio sciret esse deferendum. Hunc itaque ad Aurelium Carlhaginensem direxit una cum epistola Alypio inscripta, ut Hipponem-Regium, si lorsan illic degeret, codicem et Utteras ad eum trans- mitteret. Simul Comitem et Evodium rogavit, Chro- niconillud Alypio transcriberent. ne Domnioni diutius codex suus deforet. Verum ab Alypio vicissim po- stulat ut, pro hac historia temporum, omnem yiim suae historiam seriemque sibi rescribat, quo in primis certior fiat, utrumne Baptismum, an sacerdotium de manibus Ambrosii susocperit, eum ut ardentius diU- gat ob arctissimam necessitudinem, quse sibi cum sancto illo praesule, adhuc in vivis agente, intercede- ret. Rogat pariler, litteras quas ad sanctum Augasti- num scribere ausus sit, illi sua commendatione etgra- tia faciat acceptas. Se nempe admiratione perculsttmi LIBER TERTIUS. 202 Qfle in illius sancti Doctoris operibus depre- at divinae sapientise miracula, ejus amore pe- Dflammari; nec dubitare se quin A.lypius ea te, qua illius notitiam sibi dedisset, ejusdem I jam aztiicitiam sibi conciliasset. Itaque eum jam tum complexus est, ut non novam cum eo im inire, sed veterem renovare videretur. Sic I, qui eos adunabat, ejasdemque corporis a efficiebat, Paulinum induxit, ut ad eum epi- conscriberet (I6ui., Epist. 25), in qua ejosdem quffi ipse legerat, miris laudibus effert. Rogat » aiios scripserit libros, ad se transmittat. Ad ieissim panem, ut ipsi mos erat, dono mittit, BB et ejusdem communionis symbolam. Simul lelium Carthaginensem litteras dedit : quas per unum e domesticis suis misit, qnem ad inum aliosque Dei amicos verbis suis salutan- «zerat. Illo autem in redita morante, denuo ad Augustinum (Ibid,^ Epist, 30), cui se priores ante hiemem miiisse testatur. Yidentur itaque >res ist« littera^, quse eodem anno, quo Augu- areatus est episcopus, exaratae sunt, circa yer- smpus fuisse conscript®, priores autem au- i tempestate. Quapropter hsec omnia ad annum esimum nonagesimum quartum referimus. h idem tempus Licentius Romaniani filius ab oma scripsit ad Augustinum, et ad eum car- ■riter transmisit (Epist. 26, n. 3} : cui Augu- itteris aliquanto post intervallo missis respon- m ipse occasionem ad eum scribendi vix se ae testetur. In hac epistola, Paulini tanquam Tirtutis famam notissimi meminit (lbid,,n, 5.) brem scripsisse illam videtur, cum jam acce- Panlini litteras, eumque vidisset quem ille ad inum salutandum transmiserat. In confesso esse epistolam ad Licentinm prius scriptam esse, {lUB ad Paulinum anno trecentesimo nonage- [ainto per Romanianum missa est : siquidem am et Augustinus satis signiQcat,ubi Paulinum ^d ipse de Licentio doleat, quid timeat, quid ez ejus carmine et ex epistola qnam ad eum probe intellecturum {Epist. 27, nn. 4, 6.) lentumvis exploratam Augustini virtutem ha- ^aulinus, eamque magni faceret, nondum ta- tnctum Virum plene penitusque noverat; cum oommendationem sibi necessariam esse du- ot soas Augustinus litteras haberet acceptas, le imperitia, ut ait, excusaret. Non erat Augu- B amicos suos, nedum in Paolinum, dubius et animus. Et re quidem ipsa nihil excogitare po- I ardentius, vel tenerius litteris, quas illi re- t; nihil quod plus in admirationem rapiat,quam ena et inflammatorj^ illud studium^ quo ejus vi- lagrare se proQtetur. Majores adhuc ei rependit t qnam ab eo receperat. Nec tamen dicere licet, ; es assentatione aut ex mendacio, sed ex amore linns igneo quam Ijnceo foisse profectas. Le- firatreSj inquit, et gaudent infatigabiliter et mterftam uberibus et tam exceUentibus donis Dei, Patrol. XXXI [. bonis tuis. Quotquoteaslegerunt, rapiunt^ quia rapiuntw' cum legunt, Quam suavis odor Christi^ et quam fragrat ex eiSf dici non potest {ILid.j n. 2.) Habent admi- rationem singula epistolee verba. In his litteris sahi- tem dicit Therasise, quam de more Paulinus in epi- stolee inscriptione secum [conjunxerat. Ad eum scri- psit per Romanianum familiarissimum suum, qui tamen ad eam, quam ipsi peroptabat, mentis consti- tutionem necdum pervenerat. Quapropter omnibus precibus orat et obtestatur Paulinum, ut illi lilioque Licentio adsit, et utriusque salutem pro virili parte promoveat. Ab illo tamen postulat, ne buic amico credat, quse de ipso fortasse laudans amandi propen- sione dizerit. Gum Romanianus omnes Augustini lu- cubrationes secum deferret^ eum Paulino copiam illa- rum facturum pollicetur. Sed^ orat, ut eas accurate perlegat, quo ipsum de erratis, quae deprehenderit, admoneat : qnam in rem habet longe pulcherrima. Eidem spondet, se beati episcopi Alypii historiam, qnam ab ipso Alypio Paulinus expoposcerat, conscri- pturum. Alypium siquidem sua erga Paulinum bene- volentia ad id prsestandum compellebat ; sed animi sui modestia retinebat. Gum igitureum verecundiam inter et amicitiam Augustinus fluctuantem videret, id. oneris ab illo in humeros suos transtulit, cum ofQcii gratia (namque id Alypius per litteras ab eo flagita- verat), tum preecipue ut donadivinitus in eum collata fusius et uberius ipso Alypio exponeret, qui multa procul dubio et pro animi modestia siluisset, et ne aiiis hoc opus fortasse lecturis, nec qua mente de se ipso loqueretur, intellecturis, olfendiculum prseberet. Augustinus scribens ad Paulinum, id operis ilii mit- tere parabat : sed ei per improvisam Romaniani pro- fectionem solummodo licuit quam primum iilud Pau- liuo mittendum polliceri. Attamen nec apud Augusti- num, necapnd Possidium legimus id aliter ab eo fuisse prsestitum, quam iis quse de Alypio in Gonfessionum suarum libris commemorat. Fortassis illud in aliqua posteriori epistola, qnce interciderit, fuerat exsecutus. In postrema epistolie parte Paulinum rogat Augusti- nus, ut, si ipsi ab ecclesiasticis muneribus vacet, in Africam trsgiciat; visurus ipse quantum abomnibus fratribus illic Deo servientibus et ametur, et colatur. 5. Heec epistola, quee extrema hieme anni trecen- tesimi nonagesimi quinti videtnr exarata, serins ac vellet Augustinus, fuit Paulino reddita : sed hsec ipsa ei mora profuit. Gum enim Paulinus eum, quem ante hiemem in Africam transmiserat, in itinere videret remorari, ac de litteris suis perlatis dubius foret; of- ficium' suum diutius snspendere non potuit, sed ad Augustinum iterato scripsit, ut suam erga eum bene- volentiam, suumque iliius visendi studium testaretnr. Non solum desideriis nostris, inquit, magnum eonfer- retur gaudium ; se4 etiam mentibus lumen accresceret^et ex tua copia locupletareiur inopia nostra {Apud August., Epist. 30, n. 3.) Scripsit ei per Romanum et Agilem, quos ad aliquod charitatis opus in Africam mittebat : in qua epistola commendat eos AugnstinOi rogatque ut eos revertentes (iigunzeratautem utquamcelerrime {Sepi.) 203 redirent) aliqao dignctur responso. Gavisus est vehe- menter Augustinus, hanc moram litterarum, quas priori epistolfe Paulini rescripserat, hujus posterioris, quam non minus Icetanter perlegit, iucrum sibi con- tulisse. Romanum et Agilem hujus epistolfle latores eo cumulatiore gaudio excepit, quo illius auctori vi- sendo avidius inhiabat, quem etiam in spiritualibus tiliis preesentem inluebatnr. Illos aliam Paulini epi- stolam nuncupat, eo jucundiorem, quod non modo Yulgarium instar litterarum ista sibi loqueretnr epi- stola, sed voces etiam audiret ac rcdderet. Longe plura de Paulino ex eorum ore didicit, quam illo scribendo referre potuisset. Hinc Augustinus in lilteris, quas ci rescripsit, hoec adjicit : Aderat etiamf quod nulli chartx adesse potest, tantum in narrantibus gaudium, ut per ipsum etiam vultumoculosque loqucntium vos in cordibus eorum scripios cum ineffabili laetitia legeremus, Hoc quoque amplius eraty quod pagina quxlibet quantacum- que bona scripta conuneat^ nihil ipsa proficity quamvis ad profectum explicetur aliorum : hanc autem epistolam vestram, fratemam scilicet animam^ sic in eorum col- loquio legebamus, ut tanto beatior apparcixt nobis, quanto ubcrius conscHpta esset ex vobis, Itaqueillam ad ejusdem beatitatis imitationem, studiosissime de vobis omnia percunctando^ in nostra corda transcripsimus (Epist. 3i, 71.2). CAPUT XI. i Contra pessimam consuetudinem in ccclesia convivan- di sermonem habet ad plebem Hipponensem. 2 Eam- dem consuetudinem vehementius oppugnat altero die. 3 Sequenti die penitus tollit. 4 Operi de Libero Arbitrio supremam manum apponit, 5 Nonnulla in eo opere prose facere jactarunt Pelagiani ac Semipelagiani. 1. Dum inhuncmodum perlitteras pietato refcrtas Juisunde inter se colloquuntur Paulinus et Augu.stinus, huic interea voluptatis cumulum affert concessa divi- nitus ejus votis res multo Isiissima. Jam ante nar- ratum est (Supra, cap, 6, n, 2), quam indignc tulerit sanctus Presbyter, sacra loca ignominia aftici specie religionis, cum in coemeteriis martyrumque memoriis frequentari cerneret vinolenta convivia, queis plebs imperita non tantum honorem sanctis martyribus,sed etiam suis solatinm mortuis conferri putabat. Hac de re ad Aurelium episcopum, stitim atque illum in Car' thaginensi sede collocatum audivit, scribere non dis- tulerat (Epist, 22), ipsumque hortari» ut hanc ab Africa foeditatem anctoritate conciIiorum,et proposito cseteris exemplo Ecclesiffi Carthagincnsis auferrct. Anno postea trecentesimo nonagesimo tertio Hippo- nense concilium generale statuto canone vetuit, ne ulli Episcopi vei clerici in ecclesia convivarentur : jussit pariter ut populi ab hojusmodi conviviis, quan- tum iieri posset, prohiberentur {Codice Caiionum AfHe,^ can. 42.) An aotem Cartliagine corruptelam hanc tam cito emendare Aurelio licuerit, haud nobis notum est : certe Augustinus anno, de quo narramus, trecentesimo nonagesimo quinto feliciter iliam Hippone abolevit. Id ex epistola didicimusanobisnuper reperta, quam sanctus Vir adhuc presbyter ad Alypium jam VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 20i episcopum scripsit (Epist. 29, 2). Nempe erat apud Hipponem die sancti alicujus memorise sacro sole- mnitas,quam cives Lselitiam nominabant, hoc videlicet minus indecoro vocabulo vinolentise turpitudinem con- tegentes. Neque porro Donatistis Hipponensibusminor, quam Catholicis, eo die celebritas erat, neque illorum moderatior intemperantia. Antequam solemnis dies recurrisset, cum nuntiatom esset Augustino, tumol- tuari homiues, et dicere, se ferrenon posse ut illaso- lemnitas prohiberetur ; opportune accidit ut quarta feria ante diem Quadragesimae capitulum Evangelii ex ordine seu conseqnenter tractandum sese illud of- ferret : Nolite dare sanctum canibus (Matth. vii, 6). Eo ad propositum adhibito effecit, ut viderent quam esset nefarium, intra ecclesise parietes id agere«quod in suis domibus si agere perseverarent, a sancto et margaritis ecclesiasticis eos arceri oporteret. Sed hsec quamvis grate accepta essent, tamen quia ad concio- nem pauci convenerant, non erat satisfactum tanto negotio : prseterquam quod iste sermo, cum ab eis qui adfuerant pro cujusque facultate et studio foris ventilaretur, contradictores multos habuit. 2. Itaque posteaquam dies Quadragesimse illuxisset, quo frequentior multitudo ad horam tractationis oc- currit, lcctum cst istnd in Evangelio, ubi Dominus de templo expuiit venditores animalium, et nummula- riorum mensas evcrtit (Id. xxi, 12). Quod capitulam ipse quoque Augustinus proposita vinolentise qus- stione recitavit,adjunxitque disputationem,qua osten- deret, quanto commotius et vehementins Dominum nostrum *■ ebriosa convivia, quse ubique sunt iurpia, de templo expelleret, unde sic expulit concessa com- mercia. Tum ex prseparatis sibi lectionibus adjecit, ipsum adhuc carnalem populum Judseorum, in iilo templo, ubi nondum corpus et sanguis Domini otfere- batur, non solum vinolenta, sed nec sobria quidem unquam celebrasse convivia, nec eos publice religioois nomine inebriatos inveniri in historia, nisi com festa fabricationis idoli exsolverent (Exod, xxii, 6). Ibi autem codice accepto, locum illom totum recitavit : addiditqoe cum dolore, quo potuit, siquidem Moyses propter illos ebrios binaslapideastabulas confregisset; quomodo non possemus illorura corda confringere, qui homines novi Testamenti sanctorum diebus cele- brandis ea vellent solemniter exhibere, quse populus veteris Testamenti et semel et idolo celebravit? Tanc reddito codice crimen ebrietatis exaggerans, sumpsit Apostolum, et inter qusc pcccata id positum esset, ostendit, legens hunc locum : Si quis frater nominatur aut fomicator^ aut idolis servienSy aut avaruSf aut ma- ledicus, aut ebriosus, aut rapax^ cum ejusmodi nee et- bum sumere (I Cor. \, 11) : ingeiniscendo admonens, cum quanto pericolo convivaremur cum eis qui vel in dominibus inebriantur. Legit etiam illud quod non longo iatervallo sequitur : Nolite errare, neque fofmica- toreSf neque idolis servientes, etc. Quibus lectis monuit, ut considerarent quomodo possent audire, Sed abbUi 1 Sic habent varisB quas consuluimus editiones, nec lu- cide. Rectias legeretur, Dominus noster, .M LIBER TERTIUS. 206 (I6ui., VI, 9-11)/ qui adhuc tales concupi- m sordes, contra quas clauditur regnum coelorum, ^e suo, interiore Dei templo, esse patiuntur. rentum ad illud capitulum, Convenientibus ergo tn tmum^ etc. (Id. xi, 20), quo recitato dili- 18 commendavit ne bonesta quidem et sobria ia licere in ecclesia celebrari. Commemoravit Erangelii capitulum, quod pridie tractaverat, \ pseudoprophetis dictum est, Ex ftuttibus eorum eefis eos (Matth. vii, 16). Deinde in memoriam trit fhictus eo loco non appellari nisi opera : et » illo eapitulo ad Galatas, Manifesta autem sunt oaniis, etc. (Galat. v, 19), interrogavit quomodo Dctu ebrietatis ialer carnis opera nominatce serentur ChristianL Egitqoe utadverterent,quam ^odendum atque plangendum, quod de illis fru- camis non solum privalim vivere, sed etiam ho- I Ecclesiffi deferre cuperent : de spiritualibus i fhictibus, ad quos et Scripturarum auctoritate nis gemitibus invitarentur, nollent afferre Deo r«, et his potissimom celebrare festa sanctorom. ermctis codicem reddidit, et imperata oralione ocolos constituit commune periculum, com i]qui ejos curffi commissi essent, tum suum , qui de illis rationem redditums esset pastorum ^ : per cujus humilitatem, insignes contumelias, i, et sputa in faciem, et palmas, et spineam co- ly et crucem ac sanguinem [obsecravit, ut si se fendissent, vel ipsius misererentur; et cogitarent ibilis senis Yalerii circa ipsum ineffabilem cha- B, qui ei tractandi verba veritatis tam perico- onus propter eos imposuerit, eisque seepe di- •nas orationes exauditas esse de ipsius adventu, non utique ad communem mortem, vel specta- i mortis eorum, sed ad communem conatum in «iemam ad se venisse leetatus est. Postremo dizit, certum se esse et fidere in Deum, quod, s tanta quse sibi essent lecta et dicta contemne- riiitataros esset in virga et in ilagello, nec eos •eonu cum hoc mando damnari. Non ego Ulorum M», ait Augostinus, meis lacrymis movi; sed "mkta dieerentur, faieor eorum fletu prseventus, dbstinere mn potui, Et cum jam pariter flevis- , flenisiima spe correctionis Ulorum^ finis sermonis wku est (Epist. 29, n. 7). Poetridle vero cum illuxisset dies, coi solebant I Tontresque se parare, nontiatum est sancto ftero, nonnullos, eorum etiam qoi sermoni nt, nondum a murmuratione cessasse, tantum- 1 eis valere vim pessimse consuetodinis, ot ejus ■I Toce oterentur et dicerent : Quare modo? alni antea qoi hsec non prohibneront, chrisliani ffont? Quo audito, quas majores ad eos commo- m machinas prsepararet, omnino nesciebat; dis- wl lamen, si perseverandum putarent, lecto illo te Ezechiele, Explorator absolvitur^ si pericU' demmtiaverit, etiamsi illi^ quibus denuntiatur^ f noluerint {Ezech, xxzui, 9)« vestimenta soa era atqne diMsedere. Veram Deo votis ejus et conatibus favente^ qui de oppugnatione vetustce con- soetudinis conqoesti erant, iidem ipsi cum forte jam vererentur ne sanctom Virom vel Hippone, vel a prs- senti saltem concione abscedere cogerent, ingresai sunt ad enm ante horam qua exedram ascenderet; quos ipse blande acceptos, paucis verbis in sanam sententiam transtulit : atque ubi ventum est ad tem- pus disputationis, omissa lectione qoam prfleparaverat, quia necessaria jam non videbatur, de hac ipa quee- stione pauca disseruit, nihil se nec brevios nec verios posse aflTerre adversos eos qui dicunt, ,Quare modo? nisi et ipse dicat, Vel modo. Deinde ne illi, qui ante vel permiserunt hsecce in sanctorum natalitiis convi- via, vel ea prohibere non ausi sunt, aliqoa ab eo affici contomelia viderentur, exposuit populo, qua necessitate ista in Ecclesia crederentur exorta : sci- licet post persecutiones facta pace, cum turbee Genti- iium in christiannm nomen venire cupientes hoc im- pedirentur, quod dies festos com idolis suis solerent in abundantia epularum et ebrietate consumere, nec facile ab his pemiciosbsimis et tam vetostissimis voluptatibus ae possent abstinere ; visum fubse ma- joribus nostris, nt hnic inQrmitatis parti interim par- ceretnr, diesqoe festos, post eos quos relioquebant, alios in honorem sanctorum martyrum, vel non simili sacrilegio, quamvis simili luxu celebrarent; ut jam Christi nomine colligatis et tantffi aoctoritatis jogo subditis salutaria sobrietatis prsecepta traderentur, quibus jam propter preecipientis honorem ac timorem resistere non valerent : quocirca jam tempus esse, ut qui non se aodent negare christianos, secnndom Christi voluntatem vivere incipiant; ot ea quse ut essent christiani concessa sunt, cum christiani sunt respuantur. Deinde hortatus est, ut transmarinaram Ecclesiaram, in quibns vel ista recepta nonquam sunt, vel jam correcta, imitatores se prflebere veilent. Et quoniam de baailica beati Petri apostoli qootidianse vinolentifie proferebantor exempla; dixit primo, au- disse se id ssepe esse prohibitum, sed cum remotus sit locus ab episcopi habitatione, atque in tanta civi- tate magna sit carnalium moltitudo, peregrinis prse- sertim, qui novi subinde veniunt, tanto violentius, qoanto inscitius illam consuetudinem retinentibus, tam immanem pestem nondom compesci sedarique potuisse. Veramtamen ipsis, si Petrum apostolum honorarent, prsecepta ejus audienda, et multo devo- tius epistolam, inqua voluntas ejusperspicitur, quam basilicam considerandam esse; statimque accepto codice recitavit : Christo enim passo pro nobis per car- nem, et vos eadem cogitaHone armamini. Sufficit enim vobis prxteritum tempus voluntate hominum perfeeisse, ambulantes in libidinibus, deeideriis^ ebrietate^ comessa- tionibus, et nefandis idolorum servitutibus (I Pet. iv, 1, 3). Quibus gestis, com omnes uno animo in bonam voluntatem ire contempta mala consuetudine jam cer- neret, hortatus est ut meridiano tempore divinis le- ctionibns et psaimis interessent : ita ilium diem mnlto mundius atque sincerius placere celebrandum; et certe de multitudine convenientium facileposse ap« 207 parere, qai mentem, et qiii venlrem sequercntiir. Ita lectis omnibus sermo terminatus est. Pomeridiano autem die major quam ante meridiem adfuit multi- tudo, eisque ad horam, qua presbyter Augustinus cura episcopo egrederetur, legebatur alternatim et psallebatur : ipsisque egressis duo psalmi lecti sunt. Deinde Augustinum invitum, qui jam cupiebat per- actum esse tam periculosum diem, compulit Yalerius, ut aliquid plebi loqueretur. Habnit brevem sermonem, qno gratias ageret Deo. Et quoniam in hsereticoram basilica audierat ab eis solita convivia celebrata; cum adhuc eo ipso tempore, quo a Catholicis ista gere- bantur, ilii in poculis perdurarent : dixit, diei pal- chritudinem noctis comparatione decorari, et coiorem candidum nigri vicinitate esse gratiorem; ita suum spiritualis ceiebrationis conventum minus fortasse futurum fuisse jucundum, nisi ex alia parle carnalis ingurgitatio conferretnr : hortatusque est ut tales epulas instanter appeterent, si gustassent quam sua- vis est Dominus. Atque in hanc sententiam pro tem- pore cum ea qu8e Dominus suggerebat dicta essent; acta sunt vespertina, quse quotidie solebant : et Au- gnstino recedente simul cum episcopo, fratres, forte monachi, eodem loco hymnum dixerunt, non parva multitudine utriusque sexns ad obscuratum diem ma- nente atque psallente. Totam rei seriem Augustinus prompto et aiacri animo retulit per litteras ad Aly- pium, ut qni paucos ante dies Hippone simul cum ipso preces de accipiendo beneficio fuderat, simul qaoque de accepto gratias Deo persolveret. 4. Aiiquot post menses ad episcopatum Hipponen- sem, qno se digniorem in dies prsebebat sanctus Presbyter, pervenit : scd antequam hujus ordinationis ejus texamus historiam, agendum nobis est de libris ab ipso de Libero Arbitrio scriptis hoc tempore, vel absolutis. Quippe Romanianum, cum in Italiam sub initiom anni trecentesimi nonagesimi quinti profectus est, id operis, aut certe tres libros, ex quibus omnino constati non habuisse testatur Augustinus (£pi$^ 31, n. 7), quamvis se cunctas lucubrationes suas illi tra- didisse existimaret {Epist. 27, n. 4). Unde vero si- mile est, hoc opus tunc temporis, id est, ut arbitra- mur, hocanno trecentesimo nonagesimoqnintoineunte nondnm fnisse perfectum. lUud tamen, duobus poste- rioribus libris adjectis, ad finem adhuc presbyter perdnxit (Retractat» Ubro 1, cap. 9, n. 1) : priorem enim Romse anno trecentesimo octogesimo octavo jam scripserat. Hoc pacto fieri potuit, ut hunc secum Romanianns deferret. Hos libros dialogorum inslar composuit, in quibus sermonem confert cum Evodio. Mutui sermonis argumentum est indagatio originis, unde malnm proliciscatur. Cum adhuc Romss demo- raremur^ voluimus disputando quasrere unde sit malum, Et eo modo dispiUavimus, ait Augustinus, ut si posse- muSy id quod de hac re divinse auctoritati subditi crede- bamus, etiam ad intelligentiam nostram, quantum disse- rendo opiiulante Deo agere possemus^ ratio considerata et tractata perduceret. Et quoniam consistit inter nos, diligenter raUone discussa, malum non exortum nisi ex VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 208 libero voluntatis arbitrio ; tres libri, quos eadem dispu- tatio peperit^ appellati sunt de Libero Arbitrio. Quorum secundum et tertium in Africa, jam etiam Hippone- Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminavi. In his libris ita mnlta disserta sunt, ut incidentes non- nuUx quaestioneSt quas vel enodare non poteram, vel Umgam sermocinationem in praesenti requirebant^ ita diffeiTentur^ ut ex utraque parte, vel ex omnibtAS earumr dem quxstionum partibus^ in quibus non apparebat quid potius congrueret veritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetur, ut quodlibet eorum verum esset, laudandus crederetur^ vel etiam ostenderetur Deus. Pro- pter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero voluntatis arbitrio mdli originem dud, et Deumy si ita esf, creatorem omnium naturarum culpan' dum esse contendunt : eo modo volentes secundum sux impietatis errorem (Manichsei enim sunt) immutabilem quamdam et Deo cooRtemam introducere mali natwwn. De gratia vero Dd, qua suos electos sic praedestinavitt ut eorum qui jam in eis utuntur libero arbttrio^ ipse etiam prxparet voluntates^ nihil in his libris disputedum est propter hoc proposita quaestione. Ubi autem incidit locuSy ut hujus gratiae fieret commemoratio, transeunter commemorata est\ non quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. Aliud est eiiim quaerere^ unde sit malum ; et aliud est quaerere^ unde redeatur ad pristi' num, vel ad majus perveniaiur bonum. Quapropter novi haeretici Pelagiani, qui liberum sic assenmt vukmr tatis arbitrium^ ut gratix Dei non relinquant locion, quandoquidem eam secundum merila nostra dari asr- seruntf non se extollant, quasi eorum egerim eaU' sam; quia multa in his libris dixi pro Ubero arbi- triOj qux illius disputationis causa posceb^U {Ibid,^ nn. 1,2). 5. Hos libros reipsa profert Pelagius : venim demon- strat Augustinus, eodem se loco prsepostenim sensmn evertisse, quem ille verbis suis affingere volebat; et quamvis adversus Manicheeos, non contra Pelagianos, necdum exortos, istud opus conscriptum foret, ho- rum tamen hoeresim abunde se labefactasse ; adeo nt si Pelagins ipse confiteri voluerit, quidquid eo loco quem profert, continetur, nuila cum eo hac de re fo- tura sit amplins controversia {De Natura et Qratia, nn. 7, 8). Hi paritcr libri ansam dederunt errori Seraipclagianoram, qui ex iis contendebant evertere, quidquid Augustinus de prffidestinatione postea- dixis- set {Epist. 220, n. 8). At sanctus Doctor ostendit. nullum eos ex ipsios verbis dncere posse caus® sq«b patrocinium : nec se ullatenus in dubium vocare vo- luisse, quin ignorantia et difficultas essent originalis poenffi peccati : practerea se, ut veritatem tunc tem- poris minus recte intellexisset, non minus ad illins postmodum cognitffi defensionem suscipiendam teneri (De Dono perseverantiae^ nn, 26, 27). Id operis Au- gustinus, simul ac episcopus creatus est, ad Pauli- num misit, seque optare testatur, nt grandis illa qusestio, quse est totius operis argumentnm, quanta dicendi ubertate tractatur, tanta certitudine et per- spicuitate in his libris enodelur (Epist, 31, n.7). Scri- 209 UBER psit panlo post adSecundinam Manicheeum Romannm, si legere yellet tres libros suos de Libero Arbitrio, eos Nolfip. in Campania penes sanctom Paulinum re- perturum (Contra Secundinuniy cap. ii). Hieronymo postmodum scribens, notat qua ratione in hisce li- bris de animse incarnatione, sen de animse origine in corpore, disseruerit; nihil tum de Priscillianistis co- QUARTUS. 210 gitansy de quibus adhuc nihil audierat ; quamTis ipse Augustino Mediolani agente, magnas jam tum tragoe- dias excilassent. Observat pariter se de parvulorum Baptismo pauca admodum, nihii autem de eorum- dem sine Baptismo morientium damnatione, ut qu» a proposito suo aliena essent, scripsisse [Epist. 166, nn, 7, 18). LiBER QUARTUS. Iq quo demonstratQr quomodo in episcopatu vixerit AugustiDus, et quse ab ordinatione sua ad annum inde quintum ediderit. CAPUT PRIMUM. 1 AugmtmtiS a Valerio collega deposcitur. 2 Megalius Numidim primas falsi criminis nomine ordinationi cjus intereeditf cujus rei mox eum pamitet, 3 In suam ordinationem tandem aliquando consentit AugustinuSj et eum Valerio sedet coepiscoptis, 4 Ejus ordinatio faeta anno Domini trecentesimo nonagesimo quinto exeunte, 5 Scribens ad Paulinum de sua eum ordi- natione facit certiorem, 6 Hic de eadem ad Roma- manum scribit, adjuncto carmine ad Licentium, f. Augustinus presbytcri munerc annos propemo- dom quinque digne perfunctus, ad episcopatum pro- feMtar anno «etatis suse quadragesimo quinto proxime inchoato. Hunc houorem sanctns ille vir sibi ipse non nmipsit : sed hanc Dci curam, ait Paulinus, AfricaniC EcclesiflB meruerunt, ut verba cceiestia Augustini ore pereiperent (Epist. 32, n, 2). Id benelicii divinitus coUatnm est paci et puritati cordis beati Valerii anti- stitiSy qni uon modo nullo in eum invidiae stimulo pQDgebatur, sed etiam part» a Prcsbytero suo glo- riepr» cseteris etsultansgratulabatur (Possid.j in Vita Augu$t»f e. 8). Uie ipse Augustinum presbyterum iafra 86 non passus, suum iieri coliegam, et coepi- scopatos sarcinam subire compuUt (Epist. 3i, n. 4). Primum qnidem id solum satagebat atque suppliciter a Deo ilagitabat, ut Angustinum haberet sacerdotii sui sQccessorem (Epist, 32, n. 2) : sed cum semel vi- disset, eum sibi propemodum ablatum esse, ut alteri Gcdesiffi prseficeretur ; seque etiam infirma valetu- dine affectaquc jam setate, ad onus episcopale susti- nendnm aitcrius indigere subsidio ; secretis egit lit- teris apud Aurelium episcopum CarLhaginensem, ut Augustinus ordinaretur episcopus, qui sibi in Hippo- nensi cathedra non tam succcderet, qnam collega et coepiscopus accederet. Voti compos factus est, et qaod ab Aurelio exposcebat, rescripto impetravit {Possid.f in Vita August.f c, 8). 2. Paolo post Megalius Calamensis episcopns, tum primas sive |decanus episcoporum Numidise Hippo- nem-Regium venit, hanc Ecciesiam visitaturus. Ejus pnesentia requirebatur ad episcopum ordinandum. Itaque Valerius arrepta occasione, Megaliocfleteris- qne pnesuUbus qui tum forte aderant, totique Hippo- nensi dero, et nniversse plebi suum de promovendo ad episcopatum Augustino consiiium, cunctis hacte- nus ignotum, aperit (Ibid.). Quod quidem snmmo po- puli omniumque prffisentium studio et gratulatione exceptum, ingentique acclamatione, ut facto comple- retur, flagitatum est (Epist. 31, n. 4). Unus cnm Megalio renuebat Augustinus. Cur antem ei Megalius infensus esset, non constat : id unum liquet, eum iratum intercessisse illius ordinationi (Contra Cre- sconium, lib. 3, n. 92), necnon scripsisse litteras, in quibus, eum rei cujuspiam insimulabat {Ibid,, lib* 4, n, 79). Qua^nam porro ea fuerit, nominatim et dis- tincte non agnoscitur. Licet cnim Augustinus pro- xime ante quam litterarum Megalii meminit, notet Petilianum Donatistam persuadere velle, ipsum ama- toria maleiicia mulieri cuidam prsBbuisse ; simul ta- men satis indicat, hanc calumniam ab uno Petiliano cxcogitatam,non ex illis litteris fuisse repetitam (Con' traLitt. PetiL, lib. 3, n. i9). Utut est, testatur Au- gustinus, se Megalii litteras, nec si ille in accusatione perstitisset, minime curaturum fuisse. Verum cum Megalius in episcoporum concilio probare, quod Au- gustino objecerat, urgerctur, accusationis falsitatem agnovit, prolatam a se calumniam scripto manifeste damnavit, et a sancto concilio commissi in Augustinum delicti veniam petiit (Contra Crescon,, Hb, 3, n. 92). Nec enim se ob titulum et dignitatem primatis a culpa sua emendanda immunem arbitratus est ; verumillius divini oraculi sapienter meminit ; Quanto magnus es^ humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam (Eccli. 111, 20). Quapropter concilium ei, ut sibi ignosceretur humiliter petenU, clementer ignovit. Quod attiuet ad illud concilium, si prsBsules qui pri- muni Hipponem convenerant, non tam frequentes erant, ut possent concilium componero ; sat magni momenti res erat ad illud vel ob eam unam causam convocandum : nisi forte aliqua synodus provincialis in Numidia tunc temporis alia occasione ceicbrata sit, quas hac ipsa de re cognoverit. Paulo post Augustinus ad Profuturum familiarissimum suum scribens de hujus Megalii obitu, ista continuo subjicit : fiVbn de- sunt scandala^ sed neque refugium ; non desunt masro- reSy sed neque consolationes (Epist, 38, n. 2). Sub hffic multis ostendit iram esse fugiendam, ne odii tan- dcm naturam induat. Deinde concludit asserens, se ista consulto scibere, ob ea qu® nuper sibi dixisset Profuturus. Haud scimus an illa ad Megaiii cansam 211 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 1*12 spectarent, in qua fortasse Profuturus jam tnm epi- scopus, Augustini sui olim magistripartes suscepisset. Gum |in Donatistarum manus epistola Megalii venis* set, eam ad infami» labem Augustino aspergendam adhibere tentarun t . Verum haud difHcile A ugustino f uit, eos aceuiatoris sui retractatione convincere. In colla- tione Carthaginensi Donatistse, qui semper in aliquam perturbandi occasionem imminebant, qusesierunt ab Augustino, quis cum ordinasset : quo nimirum inde litigandi ansam arriperent. Quapropter Augustinus ea de re, quse ad proposiiam qusestionem non pertine- ret, illis aliquandiu respondere distulit. At cum ex suo ipsius silcntio eos proficere adverteret, illis con- iidenter respondit, se a Megalio cpiscoporum Eccle- sise catholicse in Numidia primate, eo tempore quo ille ordinare poterat, fuisse ordinatum; posse eos su- per hac re, quidquid liberet, expromere, suasque ca- lumnias cum veritate connectere . Tunc illi, cum re- spondere, aut omnino hiscere non auderent, ad alia delapsi sunt {CoUati07ie Carthag. 3, cap. 247). 3. Ut Augustinum inaugurare Megalius, sic vicissim inaugurari Augustinus recusabat (Fossidius, in Vita Augustmij c. 8). Nec enim minor erat hujus modestia et reiigio, quam tot illustrium virorum, qui ffitale ilia, ut episcopatum susciperent, sicuti scribit, tenebantur inviti, perducebantur, includebantur, custodiebaniur, patiebantur tanta quse nolebant donec eis adesset vo- luntas suscipiendi operis boni (Epist. 173, n. 2). Nam praeterquam quod episcopalis digniiatis onus reformi- dabat« ipsi veniebat in mentem, ab Ecclesiee consue- tudine abborrere, ut vivente adhuc episcopo alius ei- dem Ecclesise pra;ficeretur. Certior tamen factus est id novum etinsolens non esse, prolatis ipsi plurimis, non Africanis modo, sed transmarinis etiam exemplis, quibus omnis excusatio ei prfficlusa est (Possidius, in Fita Augustini, c. 8, et Augustinus, Epist. 31, n. 4). Cum igitur divino consilio vehementer timeret obsi- stcre, si quod tanta preesulis sui charitate tantoque po- puli studio sibi deferebatur, diulius recusaret; publi- cis conim votis ac desideriis divinam sibi voluniatem denuntiari credidit. Dedititaque manus, eicuram acdi- gnilatis episcopalis insignia suscepit invitus. Scribit Paulicus ab hac inusitata ordinatione novum illius epi- scopatui splendorem ac decus accessisse ; nec prius hoc crcdi potuisse, quam fieret (Apud Augustijium, Epist. 32, n. 2). Id sane conceptam de Augustini do- ctrina et pietate existimationem comprobabat. Ea tamen ordinatio reprehensa est, et ipse Augustinus tum verbo, tum scripto confessns est, id octavo concilii Nicffini canone fuisse prohibitum [Epist, 213, n. 4), in qoo sancta illa synodus satis aperte declarat, primariam suam intentionem eam esse, ut unicus cuilibet eccle- sise proesit episcopus, licet aliquando contrarium iieri ' permittat. Verum nec Augustino, nec Valerio tunc temporis notum erat iilud concilii decretum, quod ' ubi scivit, concilii sanctionem accorate servavit. Nam aucior quidem fuit,ut statueretur,episcopos Donatisias, qui ad Ecclesiee communionem redirent, sedere posse cnm episcopo catholico, sicut concilium Nicaenum No- vatianis permiserat : verum praeler h^jus generis per. raros casus, in quibus intlicta ecclesiasticie dbciplinse plaga majori reconciliationis bono abunde compensa- retur, non patiebatur id ab aliis iieri, cujus ipsum pw- nitebat. Quamobrem cum arbitraretur procurandam sibi esse Heraclii presbyieri eiectionem, qui sibi suc- cederet; eum tamen presbyterum reliquit, nec illius ordinationem promovit (lbid.<, nn. 4, 5). Hinc et illud statutum in conciliis sanciendum curavit, utor- dinandis omniom decreta Patrum ab ordinatore iege- rentur [Possidius, in Vita Augustini, c. 8). Exstat de- cretum illud in concilio Carthaginensi tertio, cujus tertius canon in decimum octavum Codicis Africano- rum canonum insertus hcec habet : Placuit ut ordina^ tis episcopis vel clericis prius ah ordinatoribus suisplacita conciliorum auribus eorum inculcentur, ne se cUiquid contra statuta concilii fecisse poBniteat (Labbe, CondUo' rum Collectione maxima, tomo 2, pag, 1057) ; sive, ot legitur in concilio Carthaginensi tertio, capite tertio : Placuit ut ordinandis... decreta condliorum,,, fecisse asserant (Ibid,, pag. 1167). 4. Hfficnimirilm fuit Augustini promotio,cujusilleme- moriam quotannis renovabat. Qucmadmodnm illistem poribus facere consueverant Urbis quoqne antistites, qui plurimosad hanc celebritatem episcopos convocabaDt Legimus etiam episcopos Donatistas ad Optati soi Gildo- * niani natalitia frequenies convenire soiitos (Epist. 108, n. 5 ; Conti^a Litteras Petiliani, lib. 2, n. 53). Aiiniver- sarius iste dies consecrationis Augustini universie quidem Africae jucundissimus erat, cujus publica Je- titia a Paulino expressa fuisse videtur in ea gratula- tione, quam accepto hujus ordinationis nunlio statira edidit suis ad Augnstinum litteris, in qoibus has in voces gratabundus erumpit : ExsuUemus et Uetemur m eo qui facit mirabilia solus, et qtti facit unanimes habi- tare in domo, qiumiamipserespexit humHitatemnostram, et visitavit in bono plebem suam : qui erexit comu in do- mo David pueri suit et nunc exaltavit eamu Eccksim suw in electis siits, ut comm peccatorumf sicut per pro- phetam spondet, hoc est, Donatistarumy ManichaBorwn' que confringat (Apud August., Epist, 32, n. 2). Haec au- tem festivitas Augustino moeroris potius ettristitice dies erat, cnm oneris ipsius humeris impositi, et rationb Deo reddendce memoriam ejus animo permolestam re- fricaret. Et quo Qebat fletate provectior, leo mentem acrius pungebat illa cogitatio. Exstat hanc in rem egregius prse ceetcris sermo (Serm, 339, n. 1) ad ple- bem ipso die episcopalis ordinationis ejos habitos, in quo nalalem Domini imminere dicit (Ibid., n. 3). Facit h»c observatio, ut consecrationem ejus, qnam in hu- jus anni trecentesimi nonagesimi quinti finem referre visum est, nemo puiaverit rejiciendam nltra annom trecentesimum nonagesimum sextum, qoippe com anno trecentesimo nonagesimo septimo sanctionibas concilii Carthaginensis teriii, die septembris prima, vel aogusti \ igesima octava celebrati subscripserit in- ter episcopos Augustinus : quo etiam impulsore, ut diximus, fuit in ca synodo constitutum, ut ordinandis episcopis vel clericis decreta conciliorum preeiegeren- LIBER QUARTUS. 214 B tamen illa ordinalio ponatur anle eumdem an- recenlesimum nonagcsimum sextum, obstare tar aliaobservatio, quia videiicetlibrorum quos >os elaboravit, in ipso, ut loquitur, episcopatus »rdio, primi sunt duo ad Simplicianum Mediola- a, quem et in epistola nuncupatoria, et in libri uo patrem^appeliat : quo eum titulo putari po- ornasse, quod jam successisset Ambrosio, qui fx hac vita non decedsit nisi anno trecentesi- nagesimo septimo, pridie nonas apriiis. Quare Qgnstini ordinatio trecentesimum nonagesimum I annum Christi praecessisse dicitur, eum annos Dodnm duos feriatum nulla edita lucubratione isse fatendum videtur : quod profecto vix credi de sancto illo doctore, qui curas, quas fratribus apendere tenebatur, in hoc potissimum se po- iixit, ut iis et lingua et stilo suo, quas bigas in riias agitabat, maxime serviret (De Trinit.^ l. 3, Verumtamen Prosper ad hunc annum trccente- i nonagesimum quintum ita scribit : Augnstinus >mbrosiidiscipulus,vir multafacundiu doctrinaque ns, Hippone-Regio in Africa episcopus ordinatur W in Chronic. ad annum 395). Quotquot Augusti- ia scripserunt, hanc adeo expressam auctorita- slut cpocham chronologicam ratam et iixam eqoe dubiam habuerunt. Itaque ut ne ab illa scedamus, quseremus postea quo tcmporc con- sint libri ad Simplicianum ; curvc ille, licct presbyter, patris appellatione dignus haberi it ab Augustinojam episcopo. lomperto tempore ordinationis Augustini per- m est, potuisse Romanum et Agilem, pcr quos os posteriores ad eum litteras miserat, huic rationi interesse. Per hiemem haud dubie non egressi, sed potius ineunte vere anni trccente- onagesimi sexti; citius tamen, ac vellet Augu- : nec eos ille sine molestia dimisit, quamvis Panlini revisandi gi'atia redire maturarent. tUique dimittendi erant velocius, ait Augustinus, I vobis impensius obcdire cupiebant. Sed quanto id mi magiSt tanto vos nobis praesentius exhibebant : ifjpe indicabantf quam chara vestra viscei'a esscnt. tgitur eos minus dimittere volebamuSf quanto ju- ]i dimitterentur instabant. Tradidit cis epistolam 10 et TherasisB inscriptam, qua posterioribus I a Paulino acceptis respondebat. Nec in hac rai- nenim erga eum amorem, minusve ardens ejus ii.stndium testababur, quam inepistola per Ro- Bum delata. De sua ad episcopatum promotionc reiD enm fecit, ut iiii signiiicaret, se de profc- in Itaiiam, ejus invisendi causa, cogitarc non ntque ipsum ecclcsiasticis curis expeditiurem Gim enim episcopus erat Paulinus) ad trajicien- o Africam invitaret, tam ad sui ceeterorumquc im, qui dona divinitus in eum coUata miraban- [oam ad eorum institutionem, qui ea credere vel oterant, vel nolcbant, nisi prius ipsum ejusquc UD prssentes intuerentur. Eo usque progreditur, at : yescio si quidquam miscricordius agitiSiquam si tantum mlilis latere quod tales cstis, quantum tales csse voluistis [Epist. 3i, nn. 3, 0). I^jus charitati com- mendat puerum (Yetustino nomen erat), qui reus et miser fuisse videlur. Romanianum pariter ejusque filium commendatione apud illum sua juvari cupit. Tres libros suos de Libero Arbitrio ad eumdem mittit. Exigit vicissim, ut quem scribere dicebatur adversus Paganos commentarium, ad se transmittat cum libris aliquot Ambrosii, quibus sanctus ille doctor imperitos quosdam et superbos, forsitan philosophos, qui Chri- stum de Platonis libris profecisse contendebant, co- piosissimc refutavit. Nullus ex his Ambrosii libris modo superest nobis; sedtamen eos, cum Augustinus sscpe velut cognitos laudet, haud dubie a Paulino sibi missos accepit. Orabat quoque Paulinum, ut panem, quem mittebat, benigne acciperet. Eumdem omnium fratrum Deo servientium nomine salutabat, ipsius etiam beati Valerii vcrbis, quem adhuc patrem soum nuncupat, quique eodem, quo ipse, Paulini videndi studio llagrabat. Ei prseterea Severi Milevitanse Ec- clesiae antistitis ofQciosam urbanitatem exliibet. Qua- propter haud scimus, an idem Severus sit, qui litteras ad Paulinum simul dedit : siquidem iidem fratres,qui Augustini epistolam et illius ordinationis nuntium ad Paulinum detulerunt, litteras pariter sanctofom epi- scoporum Aurelii, Alypii, Profuturi, et Severi eidem reddidemnt (Epist. 32, n. \). Faciie tamen contingere potuit, ut idem Severus, qui primo urbanitatis tan- tum suoe ofiicia per Augustinum olferre Paulino vo- luerat, quadam postea necessitate compulsus ad eum ipse scripserit. 6. Jam Paulinus hos fratres Agilem et Romanum adhuc prcesente Romaniano praestolabatur; verum nonnisi post illius discessum advenerunt. Postridie ad- vcntus illorum Romaniano scripsit, ut eum de opta- tissimisnuntiis acceptis faceret certiorcm, etin primis de Augustini ad episcopatum proveclione; qua de re, prout sanctum virum decebat, gratulatur. Deinde Li- centium vehementer hortatur ; quem per patrem pri- mum alloquitur, ac post ipsnm tam soluta quam stricta oratione compellat, quo Uagrantissimse, ut ait, Augu- stini sollicitudini, quam in posterioribus litteris siiis renovarat, faceret satis. Optat ut luec Domini tuba, qua per Augustinum intonat, cordis illius pulset au- ditum. Sperat etiam pro sua in Deum iiducia,camalia hujus adolescentis vota, fidei et votis Augustini ces- sura; cui videlicet nihil esset antiquius, quam ut, quem Romaniano patri dignum genuerat in litteris, hunc et sibi ipsi digne filium in Ghristo pareret (Apud August., Epist. 32). Dubium non est, quiu Paulinos Augustini epistoloe responderit, et quin iilud nobile per amicorum mutuam societatem et commercium. quod utriusque pietas fecerat, accurate studioseque foverit. Gujus si pauca nobis vestigia sopersint, id tempgmm falo tribuendum est : hse siquidem litter», ut et aliee innumerae, exciderant. Caeterum Augustini ad Paulinuni lilteras non plures octonotat Possidius {In IndiculOy cap. 7); quem in editis numerum nunc habemus. 5i5 YITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 216 CAPUT II. i Quis animx habitus erat, quive mores Augustini jam episcopi, 2 In solitudinem fugere prohibetur a Deo : ejus delidae sunt Scripturae Dei et vacare Deo. 3 Qun- lis ei cultus corporis in vestibus et calceammtis acce- ptus fuerit. 4 Quae ejus mensa, 5 Manibus quotidie aliquid operari velletf si per valetudinem et per occu- pationes liceret. 6 Infirma valetudo ipsius et occupa- tiones. 7 Clericorum monasterium in episcopii domo instituit, Ad Lxtum istius forte monasterii alumnum epistola, 8 In eo monasterio regulariter et angusie cum suis clericis convivit, 9 Ut se gerebat erga femi- nas : nuUam ne quidem ex consanguineis habitare in sua domo passus est. 1 . Episcopale onas imponi sibi non prius passus est Augustinns, quam constitntum haberetin animo,8eta- tem suamin ofiiciis ad idpertinentibus totam exigere. Hinc in reliqua vita nihil molitns unquam aliud, nihil aggressus reperietur, nisi quod ejus in fratres suos, quos ut dominos observabat, charitas ezposceret [Con' fcss, lib. 10, cap. 4. n. 6). Sed antequam juxta seriem annorum videamus, quibus laboribus, quot scriptis ct peregrinationibus illum fraternus amor implicuerit ; colligenuis hic nonnulla de illius pro Ecclesia gestis, quffi nobis ad certum ordinem temporum revocare nou licet. Ut autem ab eis quse ad ipsius mores spectant, narrandi faciamus initium ; qualis esset animse sucq habitus primo episcopatus sui tcmporc.ipsemet in suis Confessionibus anno ab ipsius ordinatione quarto vel quinto editis, in ocnlis conspectuque omnium exposuit. Nam cum jacere cuperet, nulloque inter homines esse nnmero, eegre admodum ferebat Yir sanctus, secontra in ore omnium versari, alque etiam sanct» conversa- tionis nomine summo dignum honore haberi. Itaque ne de se quisqmm hominum, ait Possidius, supra quam se esse noveraty crederet, non solum qualis ante perce- ptam gratiam fuerit^ sed etiam qualis jam sumpta vive- ret,dcsignavit(PossidiuSjin VilaAugust., inPrwf.). Ccr- ncbat prseterea mullis bonis Christianis, qui pariier quis tempore ipso Confessionum suarum esset nossc cuperent, gratum facturum se non sine magno fructu : siquidem ii ct gralias Deo acturi de donisipsi collatis, et perspectis ejus malis pro ipso rogaturi essent (Con- fess. lib, 10, cap. 3, n. 4). Primum ergo is ipse« qui vir sanctissimus ac ejus apud Deum meriti esse vide- retur, in quo facile quisque spem reponeret,profitetur totam spem suam nonnisi in magna valde miseri- cordia Dei sitam esse ; ab illo se petere ut det quod jubet, atqiie hoc pacto quod velit jubeat : scire se,ne- minem posse esse continentem, nisi Deus det : quippe cum per continentiffi mandatum nobis pr8ecipiatur,ut coiligamur et redigamur in unum, a quo in multa de- fluximus (quia videlicet is minus Dcum amat,qui cnm Deo aliquid amat, quod non propter Deum amat) ; ad illud implendum se per se non sufQcere, sed indigere ot ab ipso Deo accendatur. 0 amor, ait, qui semper ardes et nunquam exstinguerisl Charitas heus meus.ac- cende me . Continentiam jubes ; da quod jubes^ et jube quod vis (Ibid,, cap. 29, n. 40). Deinde quanquam ad eam animse sanilatcm jam divino munere perdnctns esset, ut confidenter Deo diceret, Non dubia, sed eerta conscientia, Domine, amo te (Ibid.^ cap. 6, n. 8) : at- tamen multos et magnos esse languores suos agnoscit, quibus sanandis necessaria sit medicinalis gratia Christi Mediatoris (Ibid.j cap. 43, n. Q8). Namturpium rerum imagines et vivere adhuc in sua memoria testa- tur, et sibi occursare, vigilanti quidem carentes viri- bus, in somnis autem non solum nsque ad delectatio- nem, sed etiam nsquead consensionem factumqoe si- millimum. Quanquam sspe etiam in somDisresistebat, et sui memor propositi, atque in eo castissime per- manens, nullum talibus illecebris vel dormiens adhi- bebat assensum (/6i(l., cap. 20, n. 41). Quo in gehere mali adhuc se esse comperiens, sic exsultabat cnm tremore in eo quod iili Deos donaverat, ut in eo qnod inconsummatus erat lugeret. Pergit ad aliod tentatio- nis genus, quod ex edendietbibendinecessitate oritur. Hoc quidem a Deo edoctus erat, ut quemadmodom medicamenta, sic alimenta sumpturus accederet (Ibid.j cap. 31, n. 44) : sed dum ad qoietem satieta- tis ex indigentiee molestia transibat, in ipso transita ipsi insidiabatur laqueus concupiscentia^. Qoia cum 'sflepe iucertum sit, utrum adhuc necessaria corporis cura subsidium pctat, an voluptaria cupiditatis fed- lacia ministerium suppetat : ad hoc incertnm hi- larescit infelix anima, et in eo praiparat excosatio- nis patrocinium, gaudens non apparere qoid tatis sit moderationi valetudinis, ut obtcntu salutis obom- bret negotium voluptatis. His tentationibus qootidie conabatur resistere, et invocabat dexteram Dei ad salutem suam ; et ad eum referebat sestus suos, qoia consilinm sibi de hac ro non stabat. Et quidem ebrie- tas longe erat ab eo : crapulaantem nonnunqaam siib- repebat ei, crapula tamen ea, qua non cor ipsom, sed affectus et languens stomachus in perfectis etiam Christianis aliquando gravatur. Ebriosus nunqoam fuit : quod Deo prorsus acceptum refert. In his ergo tentationibus positus, certabat quotidie adversos con- cupiscentiam edendi et bibendi : cumqoe non id esset, quod semel prsecidere, et de quo ulterius non attin- gendo decernere posset; freni gutturis temperata re- laxatione et constrictione tenendi erant. Sed nondom is erat, qui non raperetur aliquantulum extra metas necessitatis : ac nihilominos magniiicabat nomen Dei, quem, qui vicit sceculum, pro ipsios peccatis inte^ pellabat, comerans ipsum inter infirma membra cor- poris sui. Quod ad illecebram odorum pertinet, de ea non satagebat nimis : cum jucundi abessent odores, non requirebat ; cum adessent, non respuebat, para- tus eis semper carere. Sed quamvis ita sibi videretor, hac in re tamen falli se timebat : qoippe com eom la- teret facultas sua qose in ipso erat, et animus illiosde viribus sois ipse srbi non facile credendom existima- ret; quia quod inest, plenimque occoltom est, nisi experientia manifestum iiat. Yoluptates aurium tena- cios eum implicaverant, et subjugaverant : sed Deos resolverat et liberaverat eum. Tunc ergo in soniS| quos animant divina eloquia, cum suavi et artificiosa 117 LIBER QUARTUS. 218 Yoce cantantur, aliquantulum acquiescebat, non qui- dem ut heereret, scd ut cum vellet surgeret. Attamen aliqnando plus sibi videbatur bonoris iis sonis tribue- re, quam deceret; dum ipsis sanctis dictis religiosius tt ardentius sentiret moveri animum in flammam pietatis, cum ita cantantur, quam si non ita canta- reDtar {Ibidcm, cap. 33, n. 49). Nam delectatio camis s«pe eum fallebat, dnm rationcm proptcr qiiam meruerat admitti, etiam prfficurrere ac ducere cooaretor. Ita in his peccabat non sentiens, sed post- ea seotiebat Aliquando hanc ipsam fallaciam cavens, errabat niinia severitate, ac valde interdum, ut melos omne cantilenarum suavium, quibus Davidicum psal- leriom frequentatur, ab auribus suis removeri vellet, atqae ipsins Ecclesiee; tutinsqne sibi yideretnr quod de Alezandrino episcopo Atbanasio sspe sibi dictum meminerat, qui tam modico flexu vocis faciebat ^o- nare lectorem psalmi, ut pronuntianti yicinior esset, quam canenti. Verumtamen cum reminiscebatur la- crymas qiias fnderat ad cantns Ecclesiae in primordiis recoperat» iidei suee, quantumque postmodum move- retor, non cantn, sed rebus quffi cantantur, cum li- quida Toce et convenientissima modulatione cantantur, magnam institnti hnjus utilitatem rursus agnoscebat. Com aatem sibi accideret, ut ipsum plus cantus, quam res qoae canitur moveret ; poenaliter se peccare agno- scebat, et tnnc malletnon andire cantantcm. Ecce ubi sifm, ait : flete mecumf et pro me fleie, qui aliquid boni vohiscum intus agitis unde facta procedunt, Nam qui wm offitis^ non vos hsec movent (Ibid,, n, 50). Re- ststebat qooque seductionibus oculorum, et erige- bat ad Deum iuvisibiles oculos. Et quidem pulchra trqecta per animas in manus artificiosas noverat ab iila pulchritndine venire, quae snper animas est, cui iaspirabat anima ejus die ac nocte. Etiam istis pul- ehris gressnm innectebat, quem Deus evellebat : ca- piebatar miserabiliter, et Deus evellebat misericordi- ter; aliquando non sentientem, quia suspensins inci- derat; aliqnando cum dolore, qnia jam inhieserat (Ibid.f eap, 34, nn. 52, 53). Jam si de curiositatis mor- bo agitur^ mnlta preeci^erat et a suo cordc dispulerat Angostinos : non tamen audebat dicere, nulla re se iDtentom fieri ad spectandum et vana cura capien- dom. Eam jam theatra non rapiebant, nec curabat Bosse transitus sidenmi; nec anima ejus nnqnam responsa qnssivit umbrarum ; omnia sacrilega sacra- menta detestabatur. Agebat autem inimicus, qoanlis poterat soggestionum machinationibus, cum eo, ut a Deo signnm aliquod peteret : sed a sancto Viro ionge erat ista consensio (Ibid,, cap. 35, n. 56). Yerumta- oien in moltis minutissimis rebus curiositas ejus qno- tidie tentabator, et scepe labebatur. Ssepius narrantes inania primo qoasi tolerabat, ne offenderet infirmos ; deiode paolatim libenter advertebat. Ganem curren- tem post leporem jam non spectabat cnm in circo fie- ret : at Tero in agro, si casu transiret, avertebat eum Ibrtassis et ab aliqua magna cogitatione, atque ad se conTertebat illa venatio, non qnidem deviare cogens Gorpore jomeoti coi forte insideret, sed cordis incli natione. Eum quoque domi sedentem stellio muscas captans, vel aranea rctibus suis irruentcs implicans, intentum faciebat. Pergebat quidem ad laudandum Deum, creatorem mirificnm atqne ordinatorem omnium, sed non inde intentus esse incipiebat. Et talibus vita ejus plena erat, et una spes ejus, magna valde misericordia Dei (Ibid., n. 57 j. Sa- navcrat primitus enm Deus a libidine vindican- di : quo propitius fieret etiam ceeteris omnibus cjus iniquitatibus. Compresserat a timore suo super- biam cjus, et mansnefecerat jugo sno cervicem ejus ; ita ut jam illud portanti leneesset (Ibid., cap. 36, n. 58). Sed laudis hnmance tentatione quotidie tentabatur, sine cessatione tentabatnr. Tu nosti, inqnit ad Deum, de hac re ad te gemitum cordis mei el pumina ocuhrvm meorum. Neque enim facile colligo, quam sim ab ista pcste mundatior ; et multum timeo occulta mea, qux no- runt oculi tui, mei autem non. Contristor aliquando lau- dibus meis^ cum vel ea laudantur in me in quibus ipse mihi displiceo ; vel etiam bona minora et levia pluris wstimantur, quam sestimanda sunt. Sed rursus unde scio an propterea sic afficior, quia nolo de mc ipso a me dis- sentire laudatorem meum; non quia illius utilitate mo* veor, sed quia eadem bona quse mihi in me placenty jti- cundiora mihi sunt cum et alteri placentl Video non me laudibus meis proptermCj sedpropterproximi utilitatem moveri oportere. Et utrum ita scit, nescio. Sermo ore procedens, et facta quse innotescunt hominibuSy habent tentationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad privatam quamdam excellentiam contrahit emendicata suffragia ; tentat et cum a me in me aryuitur^ eo ipso quo arguitur ; et ssepe homo de ipso vanse gloriss con- temptu vanius gloriatur (I6td., cap. 37, n. 60-63). Alibi etiam quid ab humana laude timeat, cur eam plane non abnuat, ant qua ratione inde afGciatur, declarat in hunc modum : Periculum meum est^ si attendam quomodo laudatiSy et dissimulem quomodo vivatis. Ilk autem novit, sub cujus oculis loquor, imo sub cujus oculis cogitOt non me tam delectari laudibus popularibus^ quam stimulari et angi quomodo vivant qui me laudant, Laudari autem a mdle viventibus nolo, abhon*eo^ dete- stor : dolori mihi est, non voluptati. Laudari autem a bene viventibus, si dicam nolOf mentior ; si dicam volo, timeo ne sim inanitatis appetentiorj quam soliditatis. £r- go quid dicam? Nec plene volo, nec plene nolo, Non plene voto, ne in laude humana pericliter; non pkne nolo, ne ingrati sint quibus prssdico (Serm. 339, n. 1). Postremo, quod ad illud alind tentationis malum, quo inanescunt qui placent sibi de se, aut de Dei bonis quasi snis, aut tanquam ex meritis suis, aut velut aliis invidentes ea, afficiebatur ipse tremore cordis, et vol- nera sua magis subinde a Deo sanari, quam sibi non infligi sentiebat (Confessionum lib. 10, cap. 39, n. 65.) 2. Ubi se agnovit confessusque est sanctus Episco- pus his omnis generis peccatis obnoxium, qoidqnid tandem alii de ejus probitate ac merito sentiant, adeo non contemneuda illa ducebat, ut potius testetor se tanto timore concussum fuisse, ut de arripienda in solitudioem fuga cogitarit. Conterritus peccatis ff^is 219 VITA S. AUGUSTLNI EPISCOPI. 220 inquit, et mole miseriae mese, agitaveram in corde, me- ditatusqne fueram fugam in solitudinem; sed prohibuisti me, ct confirmasti me dicens : fn Ideo pro omnibus Chri- stus mortuus est ut qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui proipsis mortuus est (II Cor. v, 14). Nihil ergo sibi reliquum esse cognovit, nisi ut in Deum jactaret cu- ram suam, ut vivcret [Confessionum lib. 10, cap, 43, n. 70). FUios tuos^ ait, esse voluisti dominos meos, qui- bus jussisti ut semam, si volo tecum de te vivere, Et hoc mihi verbum tuum parum erat, si loquendo prasct- peretf nisi et faciendo prxiret. Et ego id ago factis et di- ctis ; id ago sub alis tuis nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub cUis tuis sibi subdita est anima mea^ et tn- firmitas mea tibi nota est {Ibid.^ cop. 4, n. 6). Deoique vix aliquando sufticeret, ut dicit, calamo enuntiare omnia Dei hortamenta, onmes terrores et consolatio- nes et gubernationes, quibus eum ad subeundam pa- storalis ofiicii sarcinam perdoxit (I6td., lib, 11, cap, 2, n. 2). Eo constitntus loco, cum in divina lege meditah olim inardesceret, nolebat in aliud horas dif- iluere, quas a necessitatibus sive reiiciendi corporis sui, sive serviendi hominibus curee su» commissis, Jiberas inveniebat : maxime cum se ejusmodi studio non sibi soli, sed fraterna: charitati simul prod- esse optaret. Gast» deliciee ipsius erant Scriptu- rm Dei; cujus vox ipsius gaudium, cnjus vox illi erat super aftluentiam voluptatum (Ibid., n. 3). Prieterquam quod in rerum etiam creatarum con- sideratione Denm qucerens, ac de omnibus eum consulens, an sint, quid sint, et quanti qu8eque pen- denda sint, audiebat dicentem ac jubentem. Et sxpe istud faciOf inqait; hoc me delectaty ct ab actionibus ne- cessitatis quantum relaxari possum, ad istam voluptatem refugio, Neque in his omnibus qux percurro^ comukns te, invenio tutum locum animae mex, nisi in te, quo col- ligantur sparsa mea, nec a te quidquam recedat ex me. Et aliquando intromittis me in affectum multum inusita- tum introrsus, ad nesdo qu(An dulcedinem ; qtise si per- ficiatur in me, nescio quid erit, quod vita ista non erit. Sed recido in hsec serumnosis ponderibus, et resorbeor solutis, et teneor; et multum fleo, sed multum teneot*: tantum consuetudinis sarcina degravai ! Hic esse valeot nec volo ; Ulic volo, nec valeo ; miser utrobique (Ibid, li' bro 10, cap. 40, n. 65). Ex quo Deum didicerat, non frustra manentem eum habebat in sua memoria : illic eum inveniebat, et delectabatur in eo. Has sunt, in- quiebat, sanctsB delicise mesB, quas donasti mihi, miscri^ cordia tua respiciens paupertatem meam (Ibid,, cap, 24, n. 35). 3. Quod ad cultum corporis attinet : Vestes ejus et cakeamenta vel lectualia ex moderato competenti habitu ercmtj nee nitida nimium, nec abjecta plurimum : quia hi$ plerumque vel jactare se insolenter homines solent, xel abjicere ; ex utroque non quas Jesu Christi, sed qusB sua sunt iidem qussrentes: at iste (sanctus Episcopus)^ ut dixiy medium tenebatj neque in dexteram neque in si- nistram declinans (Possidius, in Vita August., c. 22). Scribit Augustinus moris fuisse, ut interiora vesti- menta linea es5ent, exlcriora lanea : seque his ver- bis, vestimentorum nostrorum, cum aliis comprehendit (Serm, 37, n. C). Aliud quoque gestabat indumcnti genus, byrrhum vocat, quo laici pariter utebantiir. Habes in quodam sermone locum de vestimentis ejns sane pulcherrimum. Nemo, inqnit, det byrrhum, vel meam tunicam, seu aliquid nisi in commune : de com- mtim occtpto et mihi ipsi, cum sciam commune me ha- bere velle quidquid habeo. Nolo talia offerat Sahctitas vestra, quibus ego solus quasi decentius utar; offeraX mihi, verbi gratia, byrrhum pretiosum ; forte decet epi- scopum, quamvis non deceat Augustinum,*id est^ homi- nem pauperem, de pauperibus natum, Modo dicturi sunt homines, quia inveni preiiosas vestes^ quas non potuis- sem habere vel in domo patris mei, vel in iHa sseculari professione mea. Non decet : talem debeo habef^e^ qualem possum, si non habuerit, fratn meo dare. Qualem po- ie&t haberepresbyter, qualem potest habere decenter dta- conus et subdiaconus, talem volo accipere ; quia in com- ynune accipio. Si quis meliorem dederit, vendo : quod et facere soleo; ut qmndo non potest vestis esse communis, pretium vestis possit esse commune. Vcndo, et erogo pnupcribus, Si hoc eum delectat, ut ego habeam; talem det unde non erubescam, Fateor enim vobis, de pretiosa veste erubesco : quia non decet hanc professionem, hanc admonitionem, non decet hsec membra, non decet hos canos (Serm. 356, n. 13). Cum sancta quiedam virgo, cui Sapidap nomen, de Timothei fratris sui, Garihagi- nensis diaconi, morte gravissime dolerct, rogavit An- gustinum, ut ad sui solatium tnnicam, quam suis ipsa manibus ad usum germani sui texnerat, acciperet. Non renuit sanctus Prsesul, ne illam contristaret, eaque tuni- ca usus est. lUam tamen per litteras hortatus est, ut meliores a Qde sua consolationes petci*et, atque a spe vivendi aliquando cum fratre, de cujus seterna felici- tate non dubitanter loquitur (Epist, 263, n. 1). Quod ad calceamenta pertinet, non arbilrabatur, teneri se ad servandam juxta litteram eorum inhibitioDem a Christo Domino factam ; cum ex Evangelico cognosce- ret, Christom ipsum fuisse calceatum : hoc sibi sola- tii proponebat in iniirma valetudine, quee kujus illi levaminis necessitatem imponebat. Simul eorum qai nndo pede ambuiarent, forlitudinem amabat (Confes- sionum lib, 9, cap, 6, n. 14) : nec tamen evangelicam legem hac in re accuratius ob illis, quam a se impleri, aut eos propterea insolescere superba duritia posse arbitrabatur. In hujusmodi rebus bonis, sed minime necessariis, tam eos qui illas obserrarent, qnam qui non observarent, charitate sociari volebat; ut quorum externa discreparent opera, eorum corda codem amore conllagrarent (Sei-m. 101, cap. 6, n. 7), 4. Mensa usus cst frugali et parca, in qna nihil su- periluum, nihil non moderatum; quse quidem inler olera ct legumina, etiam carnes aliquando propter hospites, vel quosque infirmiores, semper autem vi- nnm habebat (Possidius, in Vita August,, c. 22). Ne- que enim immunditiam opsonii, sed immunditiam cu- pidilatis timebat ; ut qui sciret omnem Dci creaturam bonam esse, et snnctiGcari per verbom Dei et ora- tti LIBER QUARTUS. 222 tiooem (Ccnff$ikmum Ub. 10 eap. 31, n. 46). Illius conTivis pra^xos erat poculorum numerus : et si quis dericorum ejus jorasset, nnam de statutis potionem perdebat (Possidius, in Vita August., c. 25). Coch- learibas argenteis utebator; rerum coetera vasa, quibus cibi mensae inferebantur, vel testea, yel lignea, vel marmorea erant : non tamen ex necessitate atque inopia, sed ex spontaneaB paapertatis ac modestiee stu- dio {lind,, e. 22). Cum semper hospitalitalem coluis- set, plurimos ad mensam suam peregrinos adhibebat (I6tel.)^ Et reapse ab hoc ofQcio quibusque venientibus ac transeuntibus exhibendo, sine detrimenlo charita< tis qoae ab episcopo exigitur, eximere se non potcrat (Serm. 355, n. 2). Eamdem hunianilatem in recipien- dis etiam ignotis hospitibus exercebat, hoc axioma sc- eutns : Longe satios esse malum homioem excipere , qaam bonum excludere, dom cavemus ne recipiatur malus {Epist. 38, n. 3). Id tamen ordinem ab eo con- stilulom minime ^erturbabat. In ipsa mensa magis lectionem vel disputationem, quam epulationem po- tationemqoe diligebat ; et contrapestilenViamhumanai eonsuetudinis, in ea ita scriptum habebat : Quisquis amat dictis absentum rodere vitam^ Hanc mensam indignam noverit esse sibi, Et ideo omnem convivam a superlluis et noxiis fabu- lis et deiractionibus sese abstinere debere admonebat. Nam et quosdam suos familiarissimos coepiscopos il- lios scripturfle oblitos, et contra eam loquentes, tam aspere aliquando reprehendit commotus, ut diccret aot delendos esse illos de mensa versu.s, aut se de media refectione ad suum cubiculom surrecturum. Quod egOf ait Possidius, et alii qui iUi, mensas inter- fmmuSf experti sumus (Possidius, in Vita August.f e. 27). 5. Victnm sibi labore manuum non comparabat, enm neque per adversam valetudinem id exsequi posset, neque per occopationes assiduas, quibus eum Ecelesiae sas cura sine ulla intermissione implicabat {Epiit, 126, n. 10). Quod si salva ofiiqU sui rationo id pnestare potuisset, certis qootidie horis, quantum in bene moratis monasteriis constitutum est, aliqoid manibos operari, et cffiteras horas ad legendum et orandum, aut divinis Litteris vacandum liberas ha- bere malnisset {De Opere monachorumy n. 37). Ad ulafn, inquit, securitatem \otiosissimam nemo me vince- ret. Nihil est melius, nihil duicius, quam divinum scru- lort, nuUo strepente^ thesaurum : duke est, bonum est. Pr9dieare, arguere, eorripere. sedificare, pro unoquo- que satagere, magnum onus^ magnum 'pondus, magnus labor. Quis non refUgial istum l(i^H>rem ? sed terret Evan- geUum {8erm. 339, n. 4). Sic eum officii sui ratio ad labores alios, aliasqoe sollicitadines avocabat, quse areliorem illi et asperiorem coeli viam efliciebant, qoam si sese labore corporis exercuisset ; quamvis enm spes continuo gaodio perfunderet, et Christi Domini exemplamjugumilli suam suave ac Jeve red- derct. K. Natura frigus ferre non poterat {Epist. 124, n. i), et tenui ac intirma valetudine utebatur (Epist. i22, n. 1), pcrspecta omuibus qui familiarius eum noverant {Epist, 154, n. 13). Ilinc se multo ante cor- poris inlirmitate, quam a?tate senuisse testatur [Serm, 255, n. 7). Rarissime tameh de morbis suis loquitur, qui eum ad vires recreandas aliquando rus ire coge- bant [Epist. 118 n. 34). Quam patienter autem solitas segritudines sustineret, ex epistola, quam in molestis- simo corporis morbo scripsit, satis conjicere possu- mus {Epist. 38, n. 1). Occopationes ejus assiduse tam parum illi permitlebant otii, ut ab ecdesiaslicis curis pauculee temporum stillce (sic enim loquitur) vix eum ]'ecrearent, vel cogitantem aliquid, vel ea quee magis urgerent,'et pluribus essent profutora, dictantem, vel reficientem corporis vires ipsius necessarias servitoti (EpisL 261, n. 1). Sed et contra ofiicium suum sibi faclurus videbatur, si vel paucissimas illas temporis gultulas aliis rebos impenderet {Epist. liO, n, 5). Scribit ad Hieronymumanno quadringentesimo quarto se, si quid in Scripturarum divinarum scientia faculta- tis haberet, id uni populo Dei erudiendo totum im- pendere : vacare autem studiis non posse, nisi [quan- lum necessitas exigat ad ea paranda, qum populorom poscit institutio (Epist, 72, n. 5). Ipse quoque pauca legisse se coniiteiur. Quapropter *solito majores curas et occupationes fugiebat (Epist. 82, n. 23) : cumque Severus prolixam ab eo epistolam ilagitaret, rogat ut se habeat excusatum ; subditque eum cielerosque fa- miliarissimos suos rem sibi pergratam facturos, si nullam a se lucubrationem exposcant, et alios ab iis- dem ilagitandis avertant, ne, si votis eorum satisfacere non possit, oifensionem accipiant (Epist. 110, n. 6). Neque silentio prcetereondum, quod prolixiores ad familiarissimos suos, seu laicos, seu etiam epicopos datas epistolas chartee mandabat propria qnadam ra- tioue ac forma^ forte minus eleganti, sed ad hoc ido- nea, ut et cito scriberentur, et charta ipsa teneretur commoclius cum legerentur. Id Maximo medico notum iieri cupit, ne forte ille, istam ejus niorem nesciens, factam sibi injuriam arbitraretur (Epist. 171). Epi- stolam mitlens ad Victorinum, monet signatam illam cssc annuIo,*qui exprimit faciem hominis attendentis in latus (Epist, 59, n. 2). Cum nnnquam annulum in manu haberet, teste Possidio (PossidiuSt in Fita Au- gust., c. 24), ab aliquo forte istom, quo memoratam epistolam signavit, utendum acceperat. 7. Vidimus soperius Augustinum, simul ac pre- sbyter ordinatos est, in Hipponensi civitate virorum instituisse monasterium, ex quo velut ex uberrimo fonte, monastica vita seseper universam Africam dif- fundebat. Illic toto presbyteratus sui tempore vitam degit (I6td., c. 5). At ubi creatus est episcopusp cum ad humanitatem assiduam hospitibus exhibendam ex oflicio teneri se intelligeret, ac id monasticse vitae tranquilUtati oflicere arbitraretur, voluit sccum in domo episcopii clericornm, hoc est, presbyleroram, diaconorum, subdiaconorum Ecclesiee suffi servien- tium, habere monasteriom (8erm, 255, n. 2). Vide- tur is Spes, qni apud Augustinum degebat, foisse in eo monasteriu solom laicus, licet clericatui quodam 223 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 224 modo destinalQs [Epist. 11, n. 2, et Epist 78, n. 2). De Leeto qnoque adolescente, qui perfectse vitse ti- rocinium apud Augustinum posuerat, et aliqnandiu cum eo manserat, aut in ejus domo, si laicos, qaos clericatui destinabat, in eam admitteret, idem quod de Spe existimare licet. Laetus ille animi sui fervore maximam fratribus Isetitiam attulerat. Animadvertit tamen Aagustinus, eum domesticis curis a divino studio retardatum, ferri potius et duci a cruce sua et carnis suse infirmitate, quam illam ferre ac ducere. Et reips^ coactus est ab Angustino discedere, et do- mum snam repetere, nt res domesticas componeret, ea mente ut jugo mundanee servitutis excusso, se yinculis sapientise daret ultro constringendum. Atta- men domi suse plarimis tentationibus conflictatus est. Reperit illic servi fugam, mortem ancillarum, eegram fratrum yaletudinem, et prsecipue lacrymas matris, quse eum irretitum ab instituto cursu revocabat, Qua- propter ad fratres suos (Hipponensis monasterii, seu laicorum seu clericoram), aliquid solatii sollici- tudinibas suis queesiturus epistolam misit, in qua insinuabatdesidf:rare se litteras Augustini. Hunc do- lor de infelici statu Lseti conceptus satis urgebat, ut ipsius desiderio non negaret, quod se yidebat ofticio debere cbaritatis. Ardentissimam igitur ad eum scri- psit epistolam (Epist. 243), qua illam hortabatur ad terrenarum rerum contemptum, et ad matris amo- rem charitati Christi et Ecclesi», suseqae saluti postponendum. Suadet itaque ut facaltates suas matri et domesticis suis, si forsan his indigeant,*relinquat ; tum illis nuntium remittat : ne majorem tristitiam torpore suo fratribus pariat, quam laetitiam alacritale pristina dederat. Monet ut studio cognoscendee veri- tatis yacet, seseque ad evangelicse prsedicationis of- ficium comparet ; Ecclesiam indigere*auxilio, ut ad- yersus hostium suorum incursus propugnetur, atque ut parvuli ejus filii, contra quorumdam filiorum suorum ignaviam atque torporem, aliorum filiorum, quorum e numero erat, calore foveantur. Ex quibus colligere licet, eum Ecclesiee ministerio fuisse ab Augustino destinatum. 8. Cum igitur Augustinus in episcopii domo secum clericos suos haberet, cam iisdem formam vitee pri- morum Christianorum Jerosolymis degentium, qui- bus erant omnia communia, nihii proprium, quantum poterat, sectabatur {Serm. 355, c. i, n. 2 ; Serm. 3^6, n. 1). In illius societate nuUi licebat saum aliquid di- cere^ sed omnia omnibus erant communia : et quot- quot in eam admittebantur, hanc sibi legem sciebant impositam (Serm. 355, c. 2,n. 2 ; Serm. 356, n. 2). Ne- quevero nIiumordinabatcIericam,nisi qui secumsub ea conditione manere vellet : ut si quis descisceret e proposito, illi clericatum anferret, eamque velut sa- crse societatis susceptffi, et sanctie professionis de- sertorem de gradu dejiceret (Serm. 256, nn. 6, 14). Sic omnes cierici cum eo pauperes erant, simul pr«estoIantes misericordiam Dei ex reditibus posses- sionum Ecciesice, vel ex oblationibus fidelium, quae singuUs pro ci^jusque indigentia distribuebantur (PoS' sidius, in Fita Augustini, c. 23). Qnibus aiiqua res familiaris erat, eam aut erogare pauperibus, aut in commune conferre, aut quovis modo remittere tene- bantur {Serm. 355, n. 2). Qui nihil contulerant, non discernebantur ab cis qui aliquid attalis?ent (Sirm. 356, n. 8). Si quos flegros aut cx morbo convalc- scentesnecessitascogeretante horamprandii reficere, non prohibebat quidem Augustinus iis mitti qood aliorum pietas oiferebat ; sed eos prandium aut coe- nam extra sumere non permittebat (I6id., n. 13). Cum iis semper Augustinas una domo, una mensa, sumptibusque communibus alebatur et vestiebatur. Nolebat habere quidpiam nisi commune, vel acdpere nisi in commune : et si quis aliquid ipsi, quod com- mune esse non posset, offerret; illnd, nt pretium esset commune, vendebat. IndiscipUnationes quoqvef ait Possidius, et transgressiones suortm a regula reeta et honestatey arguebat et tolerabatt quantum deeebat et oportebat : in talibus praecipue d^ens ne cujusquam cor declinaretur in verba maligna ad excusandas cacu- sationes in peccatis. Et dum quisque offerret miam smm ad altare, et illic recordatus fUisset qvod fratcr suus haberet aliquid adversus Ulumy relinquendum esse munus ante altare^ atque eundum quo fratri reconci/w- tur ; et tunc veniendam, et munus ad altare o/feren- dum. Si vero ipse adversus fratrem suum aliqvid hnberety corripere eum debere inparte ; et si eum audiS' set, lucratus esset suum fratrem : sin mtnus, adhiben- dum esse unum aut duos : quod si ct ipsos contemne- ret, Ecclesiam adhibendam : sin vero et huic non obe- diretf esset illi ut ethnicus et publicanus, Et iUud addens, ut fratri peccanti et veniam petentif non septieSj sed septuagies septies delictum relaxetur^ sicut quisque a Domino quotidie sibi postulat relaxari (Pos- sidius, in Vita Augustini, e. 25). Istud profccto Pos- sidius inter Augustini acta non ob aliud retulit, nisi ut ejus propriam quamdam sollicitudinem studium- que commendaret, quo videlicet sanctus Episcopus in hoc maxime incumbebat, ut citra exceptionem uUaffl fieret, quod ea de re Dominus noster imperavit. 9. Feminarum intra domum ejus nuUa unquam conversata esty nnUa mansit, ne quidem germana soror quse vidua Deo servicns muHo tempore usque en diem obitus sui prxposiia anciUarum Dei vixit; $ed nee patrui suifiUXt et fratris suis fUix^ qux pariter Deo serviebant : quas personas sanctorum episcoporum eon- cUia in exceptis posuerunt. Dicebat vet^o, quia etsi de sorore et neptibus secum commorantibus nuUa nasci posset mala suspicio; tamen quoniam iUse person» sine aUis necessariis secumque manentibus feminis esse non possent, ct quod ad eas alise etiam a foris hdra- rentf de his posse offendiculum aut scandalum tn/lrmto- ribus nasci ; et iUos qui cum episcopo vel quoHbet clerico forte manerent^ ex iUis omnibus feminarum per- sonis posse una commorantibus vel advetUantibuSf OMt tentationibus humanis perire, aut certe malis honwmm suspicionibus pessime diffamari. Ob hoc ergo dicebat, nunquam debere feminas cum servis Dd, etiam castissi' miSy una manere domo^ ne^ ut dictum est^ aUquod LIBER i&wi aut offendiculum tali exemplo ponetur ioribm : et si forte ab aliquilus feminis^ ut vide- vel salutaretur, rogabatur; nunquam sine clericis s ad eum intrabant^ vel solus cum solis unquam utus, nec si secretorum aliquid interesset {Ibid. CAPUT III. UMtintis sempei* animo liber in Ecclesise sux bo- administrajidis, 2 In iisdcm data facuUate au- Us quantum alienus ab omni cupiditate, 3 Obla- 9$ pias approbat et suscipit. 4 Ipsius et Alypii tonorati presbyteri hxreditate quam discrepantes mtiae. 5 BasHicas et xenodochium construi \t. )omus Ecclesix curam, omnemque substantiam ad ulentioribus clericis delegabat et credebat {Possid., i August.j c. 24). Singuli per anaam, ut vide- latiuzn id muneris, cui prffipositurffi nomen erat, tt; qaibus etiam mutuam sumere pecuniam li- [Serm. 356, n. 15). Ipse nunquam clavemj nun- mnulum in manu habens : sed ab eisdem domus \UiS cumta et accepta et erogata notabantur : quse ompleto eidem recilabanturf quo scireturj quan- iceptamy quaniumque dispensatum fuisset, vel iMpensandum remansisset; et in muUis tiiulis ma- iif prxpositi domus fidem sequens^ quam proba* mifesiatumque cognoscens. Domum, agrum, seu nunquam emere voluit. In iis quoque^ quse Ec- wbebat et possidebat, intentus amore^ vel impli- tOA erat : sed majoribus magis^ ac spiritualibus ws et inhserens rebuSf vix aliquando se ipsum ad nporalia ab astemorum cogiiatione relaxabat et bat. Quibus ille dispositis et ordinatiSj tanquam r mordacibus ac molestiSj animi recursum ad in- mentis et superiora faciebat^ quo vel de invenien' mis rebus coyiiaret, vel de jam inventis aliquid tf aut certe exjam dictatis atque transcriptis aH" mendaret. Ei id agebai in die laborans, et in nocte m$. Et erat tanquam illa religiosissima Maria, ffestans supernae EcclesiaBj de qua scriptum est, ederet ad pedes Dominij atque intenta ejus ver- }diret {Possid., in Vita Aug.^ c. 24). Videbimus mn possessionum Ecclesise suse administratio- nMTsas abjicere, atque iis omnino cedere yo- (Ibid.f c. 23). Ille ipse opum contemptus, quo de a sua conversione facultates suas pauperi- igavit, ei totius Hipponensis populi benevolen- ODciliaverat (Epist. i26, n. 7| : quse virtus in c quo creatus est episcopus, imminuta non ain quamvis Ecclesise bona re sua familiari, dimiserat, multo majora possidere videretur, tamen solammodo distribator et oeconomus aare cum aliquando in cupiditatis saspicionem misset, Deum ipsum animi sui testem adhi- Incf testis est^ inquit, istam omnem rerum ec- karwn procurationem^ quarum credimiar amare tum^ propter servitutem quam debeo charitati I et timori Dei, tolerare me, non amare ; ita ut ilvo offieio possim^ carere desiderem (I&td., n. 9). QUARTUS. 226 Videri adhuc possunt, quse, ad refellendas Donatista- rum calumnias, super hac re scribit, occasione le- gum, qu(B ecclesiasticas illorum possessiones episco- pis Ecclesiee catholicee addicebant. . 2. Verum ex ejus gestis clarius, quam ex yerbis elucebat, quantum a pecunise cupiditate vacaus exi- steret. Cum enim aliquis Ecclesise quidpiam testa- mento legasset, malebat illud sibi oflerri, quam per se exigi. Nam et aliquas eum haereditates recusasse novi- muSy ait Possidius, non quia pauperibus inutiles esse possent^ sed quoniam justum et aequum esse videbat, ut a mortuorum vel filiis, vel parentibus, vel affinibus ma- gis possiderentur^ quibus eas deficientes dimittere no- luerunt (Possid., in Vita August., c. 24). Et ad id nar- rabat Aurelii Carthaginensis factum^ quod omnibus virtutis specimen prsebuerat Quam laudabilef aiebat, factum sancti et venerandi episcopi Aurelii Carthaginen- sis, quomodo implevit omnibus qui sciunt^ os laudibus Deif Quidam cum filios non haberet, neque speraret, res suas omnes retento sibi usufructu donavit Ecclesiae, Nati sunt iHi filii, et reddidit Episcopus nec opinanti quas ille donaverat. In poiestaie habebat Episcopus non reddere; sedjure fori, non jure poli (Serm. 335, n. 5). Haec quoque regula retinenda ipsi videbatur, ut pa- tris, qui lilium suum iratus exhfieredasset, non susci- peret hsereditatem, sed filio redderet. Unde consilii sui rationem plebi suee redditurus, sic eam compellat : Pater si viverety non eum placaremf non ei filium suum reconcHiare deberem ? Quomodo ergo cum filio suo volo ut habeat pacem, cujus appeto haBreditatemf Plane quando donavi fiHo^ quod iratus pater moriens abstulit, benefeci : laudent, qui volunt\ parcant^ qui laudare no- lunt. Quandoque etiam verebatar hsereditates susci- pere, ne forte sollicitudinibus et damnis Ecclesiam implicarent. Quapropter hac in re neque laudari, neque vituperari volebat. Bonifacii haereditatem, in- quit, mscipere nolui; non misericordia, sed timore. Naviculariam nolui esse Ecclesiam Christi. Multi sunt quidem, qui etiam de navibus acquirunt. Tamen una tentatio esset, iret navis^ et naufragaret : homines ad tormenta daturi eramus^ ut de submersione navis secun' dum comuetudinem quaereretur, et torquerentur a ju- dice qui essent de fimtibus liberati? Sed non eos dare- mus : nullo pacto enim hoc facere deceret Ecclesiam. Onus ergo fiscale persolveret? Sed unde persolveretf Enthecam nobis habere nm licet. Locus hic ex iis in- telligitur, quse habentur in jure Romano; nimirum eos qui frumentum publicum Romam aut Constanti- nopolim transvehere tenerentur, navicularios fuisse appellatos, illorumque heeredes eidem oneri succes- sisse. Quod si naufragiam accidisset, fisco damnum praestare cogebantur, nisi jactoram sola vi tempesta- tis, non culpa sua^ contigisse approbarent. Ut autem hujus rei fidem facerent, saltem duo vel tres nautse dandi erant in qusestionem, et in primis navarchus, qui naufragium fecerat. Vocabulum autem entheca nihil aliud eo loci sonat, quam gazae repositorium, cum statim subdat Augustinus : Non est enim episcopi servare aurum^ et revocare a se mendicantis manum 227 VITA S. AUGUSTINI KIMSCOin. 228 {Ibid., nn, 4, 5). Erat tamen Aogiistino quoddam gazophylacium excipiendls iidelium oblationibus, sed illud in pauperum usus brevi exhanriebatur {Ibid.y n. 13). 3. Improbabant nonnulli, quod hcereditates segre susciperet. Erant qui obmurmurarent, ct nihil Hip- ponensi Ecclesise hanc ob cansam donari quereren- tur. II oc murmure adeo a ratione alieno non move- batur Augustinus : sed sua eum sapientia quibusdam in rebus facere compeliebat, quod in aliis minime fkceret. Etsi enim oblationes vel probrosas, vel Ec- clesise graves molestasque respuebat : profitebatur tamen se oblationes sanclas suscipere; et reipsa pln- res id generis suscepit {Ibid,, n, 4). Si quis igitur Ec- clesise vel donaret, vel testamento legaret domum, autagrum, antvillam, non respuebat,sedsuscipijnbe- bat {Possid.^ in Vita At/gwsf., c. 29). Frequenter etiam fideles commonebat, ut Christum in numero filiorum haberent, et in partem hsereditatis vocarent; quod ubi fecisscnt, hanc libcnter portionem suscipiebat (Serm. 355, n. 4). Eos pariter hortabatur, ut curiose perquirerent, an servi Dei et Ecclesice ministri aliqua re indigerent, et eorum preces liberalitate sua quam- primum praevenirent {Enarr. in Psal. ciir, serm* 3, nn. iO, 12). Illud autcm eo libentius dicebat, quod omnibus exploratum esset, eum hac in re minime curare, ut hanc in ipsum beneficentiam et curam adhiberent {Enarr. in Psal. cxlvii, n. 47, et Enarr. in Psal, ciii, serm, 3, n. 42). Sed et de neglecto a pieli- bus gazophylacio et secretario^ unde altari necessaria inferwitur^ Possidii verba sunt, aliquando in eeclesia hquens admoiiebat; quod etiam beatissimum Ambro- sium se prsesente tn ecclesia tractavisse nobis aliquando retulerat {Possid. in Vita August., c. 24). Securius ac tutius censebat, sola testamento legata, quam hoere- ditates integras ab Ecclesia suscipi : hoereditates ta- men interdum suscipiebat, ut Juliani hcereditatem, quod nulla prole relicta obiisset {Serm. 355, n. 4). Quidam etiam ex honoratis Hipponensium^ ait, Possi- dius, apud Carthaginem vivens, Ecclesiae Hipponmsi possessionem donare voluit, et confectas tabulas, sibi usufhictu retento, ultro eidem sanctse memoriae AugU' stino misit : cujus ille oblationem tibenter accepit, con- gratulans ei quod xtemx suse memor esset salutis. Ve- rum post atiquot annos nobis forte cum eodem cominus constitutiSf ecce ille dotMtor Htterasper suumfilium mit- tenSj rogavit ut illae donationum tabulse suo redderen- tur filio ; pauperibus vero erogandos direxit solidos cen- tum. Quo ille sanctus cognito, ingemuity hominem vel finxisse donationem^ vel eum de bono opere pomituissef et quanta potuit, Deo suggerente cordi ejus, cum dolore animi ex eadem refragatume dixity in iUius scilicet in- erepationem et correctionem : et tabulas, quas ille sponte miseraty nec desideratas, nec exactas^ confestim reddidit; pecuniamque illam respuit^ atque rescriptis eumdem, sicut oportuit, et arguit et corripuit; admo^ nens ut de sua simulatione vel iniquitate cum paniten- tiae humilitate Deo satisfaceret, ne cum tam gravi deli- cto de saeculo exiret {Possid.f in Vita August.^ c. 24). 4. Quidam Honoratus, facultatibus suis noii dimis sis, in Tagastensi ccBuobio monasticam vitaBH «i&ple- xus, postmodum in Thiayensi Ecclesia presbyter or- dinatus est. Post ejus obitum Thiavenses illius bona, sive hoc uno nomine, quod apnd ipsos presbyter fub- set ordinatus, sive aliquo donationis titulo sibi vindi- carunt. Contra vero Alypius hsec bona monasterio suo, quod Honoratus in eo monasticum fuisset instituture sectatus, asscrere nitebatur; et cum monachns nihil proprium possidere debeat, quidqnid ille habuisset,ad monasterium suum perlinere contendebat. Sin decer- neretur monachos posse quidpiam possidere, locum iis dari ad procrastinandam, quantnm possent, rerum suarum vendilionem. Hac de causa Thiavam se cum Aljpio contulit Augustinus : sed cum temporis angu- stise utrnmqne diu hac de re deliberare non sivissenf, juri, qnod Thiavenses sibi vindicabant, intercessit ; visusque est probasse sententiam Alypii, qoi dimi- diam bonorum Honorati partem Thiavensibus,alteram vero panperibus, hoc est monachis coenobii sui Taga- stensis, addici volebat; sic tamen ut illis dimidia pars quam ista divisione amitterent, ab Augustino aliunde provideretur. Non placuit Thiavensibus ista partitio. Quin etiam videntur insimulasse Alypium, qnasi mi- nus hac in re sequitatem, quam snas ipsins rationes commodaque attenderet. In eo tamen statn conlrover- sia tunc ista relicta est. Yerum cum Augustinus post reditum causam istam momento suo diu ponderasset, vidit iliam controversse pecunise partitionem sospi- cione cupiditatis non carere, prorsusque redolere ho- mines, qui de pecuniario commodo, non de justitia la- borarent : sic incidere se in eam mali speciem, a qoa nos Apostolus jubet abstinere (I Thess. v. 22); la- bem se preesulibus, qui magni apud populum erant nominis, aspergere; seqne intirmorum animis mor- tem inferre, quorum ad salutem permagni interesset, persuasissimum habere, preesules in hojuscemodi re- bus sordida pecuniee cupiditate non duci. Quod qtii- dem tunc temporis eo magis cavendum erat, qood nuper hi populi catholicse paci accessissent, post mul- tos labores ea de causa susceptos; quorum particeps in primis fuerat Augustinus, cum testetur se ab iis nullatenus posse desciscere. Possidius ipse binas notat Augustini litteras ad Thiavenses contra Donatistas (M Indic, cap. 3). Quod attinet ad incommodom, qaod Alypius in his bonis Ecclesiee Thiavensi addicendis videbat, propter hanc scilicet causam, quod monacfai nuntium bonis suis remittere tenerentur, satis anim- advertebat Augustinus id incommodi in ista qnoque divisione reperiri; ita ut minus periculi fore cense- ret, si nihil omnino Thiavensibus concederetur. Aliunde rationem Alypii non valere arbitrabator, et in his civilibus bonis standum esse putabat imperio legum civilium ; juxta quas monachi iiiis temporibas res suas obtinebant, donec eas vendidissent, aut ea- rum donationem fecissent : adeo ut monachis ante constitutam donationem morientibus, non monaste- rium^sed privati earumdem ex legum prsescriptohse- redes succederent. Cujus rei aliquot exempla prseces- »9 LIBEK QUARTUS 230 serant. Aaguslinus igitur monnBichos, prius quam reciperentur, ad rerum suarum vendilionem aut do- nationem astringi, valde probabat : sin re sua non Tendita nec per donationem in quempiam translata morerentur, eorum bona juris civilis sequi debere pnescriptum, ut prsesules ab ipsa etiam cupiditatis specie prorsus yacui et puri existerent, et hanc intc- gritatis famam dispensationi suee tantopere necessa- ri.i[n sibi servarent incolumem. Ez hac regula, bona Bonorati ad Thiavenses pertinebant. Sed ut ea falsa fuisset : quoniam illius falsitas Thiavensibus demon- strari non poterat, satius esse censebat Augustinus^ ct eomm intirmitati obsequi, et offensionis vitandcegra- tia horum bonorum possessionem illis cedere. Movc- batur exemplo Christi Domini, qui tributum, a quo ipse libernm se professus est, eam ob causam persoi- yit; sicut et gestis Apostoli, qui ut famee suse consu- kret, in ipso Ecclesise jure pepercit intirmis, et debi- tnm sUpendinm aliquando non exegit. Quamvis Au- gastinus hisrationibus adductus idpcrsuasumhaberet ; tamen ne in sentenliam suam proclivior crraret, rcm Samsucio episcopo Turrensi exposuit, eique id unum retulit, quod ipse cum Alypio primum statuisset. Sam- sucius in liberalibus quidem litteris non admodum exercitatus, sed vera flde eruditm, ad hoec exhorruit, et tam foedam rem cujuslibet vita et moribus indignis- simam, in Augustini et Alypii mentem venisse mira- tos est. Quapropter Augustinus, ut heereditatem Ho- Dorati Thiavensibus omnino cederet, scripsit ad eos epistolam, quam ad Alypium direxit, rogans nt sub- Mriptam ad eos quamprimum tran^mitteret. Simul ilU rationes, quibus ad sententiam mutandam indu- ctus est, graviterexponit. Hanc quoque regulam reti- oeri vult, nt quidquid jure civili clerici fuerit, ad ip- uas Ecclesiam pertineat. Neque vero ponit, vel id vi donationis antea constitnt® lieri; vel Honoratum quid- ^am de rebus suis statuisse. Canones tamen Antio- cheni (Ccnc. Antioch, canone 24; Labbe^ tom, 2, pp, ^l, 580, etc.) et Hipponenses {Codice Canon. Afrie, eon. 32} permittunt clericis sua, quibus velint, relin- quere; nec eorum Ecclesiis addicunt, nisi quse cleri- eatus sui tempore nomine suo comparaverint. Videtur porro hsc facultas quibusdam veluti cancellis post- nodam fuisse restricta; legimusque concilium Car- thaginense tertium idibusseptembris ceIebratum,anno qoadringentesimo primo, ipsos etiam episcopos ana- Ihemate percurtere, qui alienos, vel etiam consangui- neos suos gentiles aut hsereticos Ecclcsioe prsetulis- sent(I6td., can, 81). Forsan quoque decretum* istud in posterioribus conciliis amplilicatum est, et alicujus imperatorii edicti auctoritate roboratum. Quod vero speraret Alypins, Angustinum dimidiam partem, quam Thiavensibus concedi volebat, monasterio Tagastensi persoluturum, testatur Augustinus, modo id Alypius justum esse liqaido perspiciat, non abuere se; sed cum habuerit redditnrum, id est, cum tanta sibi elee- mosjna obvenerit, ut hinc ea summa detracta, non minor quam sequalis pars pro numerofratrum ad Hip- ponense monasterinm perveniat* Quandonam porro contigerit tota hsec controversia [Epist, 83), ignora- mus. Id unum liquet, Sam^ucium episcopalem sedem tenuisse initio episcopatus Augustini, neque de eo quidquam comperiri post annum quadringentesimum septinium. 5. Quamvis ipse, cum animum ab omni cupiditate, el ab importuno negotiorum tumultu maxime alienum gereret, nunquam domum, agrum, aut villam emere voluerit (Posstd., in Vita August.f c, 24);cuidam tamen e clericis suis auctorem se fuisse testatur ad possessionem aliquam in Ecclesiee commodum com- parandam : sed eo tamen consilio, ut si forsan in gradu non persisteret, sua ei possessio redderetur, ut ipsi ejusque consanguineis omnis expostulandi tollere- tur occasio [Serm. 356, n. 7). Fabricarum, ait Pos- sidius, novarum nunquam studium habuit, devitans in eis implicatio7iem sui animi, quem semper liberum ha- bere volebat ab omni molestia temporali : non tamen Hla volenteSy et aedificantes prohibebatf nisi iantum immo- deratos (Posstd., in Vita August,^ c, 34). Leporium presbyterum construere jussit xenodochium pecunia Ecclesise in hunc finem coUata. Ejusdem sancti Prce- sulis jussu Leporius adhuc basilicam ad Octo Martyres residua pecunia ffidificavit {Serm. 356, n. iO). Hera- clius, qui ad summum diaconus erat, memoriam san- cti martyris Stephani, ut yidetur, suis sumptibus erexit (Ibid.^ n, 7). Verisimile est Augustini tempori- bus conditam faisse memoriam Protasii et Gervasii martyrum, in qua sermonem die anniversario eorum apud Mediolanum inventionis habuit {Setm, 286, n. 4), non ipso natali, ut in veteribus libris prffinotabatur. Erat et alia memoria eorumdem martyrum in villa Victoriuna dioecesis Hipponensis : sed illa decem aut duodecim leucis ab urbe aberat [De Civitate Dei, lib, 22, cap, 8, n, 7). CAPUT IV. i Sublevandis pauperibus inlendit. 2 Jn gratiam Fasdi aere alieno pressi scribit ad plebem Hipponensem, 3 In commendatione sua et intercessione apud Potestates aliis prsestanda modeste se gerit, 4 In rusticanorum gratiam scnbit ad Romulum, 1 . Nil opus est testimoniis, ut ostendamus in quos usus Augustinus Ecclesiee suae reditus impenderet. Observabimus tamen, eum scribere, quod e Piniani eleemosynis accepisset, erogasse se, ut placuerat; parte quidem clericis monachis, et paucissimis in- digentibus extra monasterium contulisse : pene^ se residuum esse, quod pari modo sit erogaturus (Epist, 126, n. 8). Hos unos oblationum Ecclcsise participes faciebat. Diximus superius, nuUam eum apud se pe- cuniam habuisse sepositam. Non est enim episcopi, ait, servare aurum, et revocare a se mendicantis manum, Quotidie tam multi petunt, tam multi gemunt, tam multi nos inopes interpellant; ut plures tristes relinquamuSf quia quod possimus dare omnibus, non habemus {Serm. 355, n. 5). Pauperum.semper memor erat, eisque in- de erogabat, unde et sibi suisque omnibus secum ha- bitantibus erogabatur ; hoc est, vel ex reditibus pos- sessionum Ecclesiee, vel etiam ex oblatiouibus iide- 231 VITA S. AUGUSTLM EPISCOPI. 232 lium. Dum Ecclesiae peciinia deficeret^ hoc ipsumpopulo Christiano dentmtiabatf non se habere quod indigentibus erogaret (Possid.f in Vita August.^ c. 24). IUud ipsura facere videtur ia sermone quem habuit in anniversa- rio episcopalis ordinationis suce {Scrm. 330, n 3}. Gratulatur alibi piebi suee, qnse curabat ut ne ipse all- cujus rei indigeret, et fralernam fratribus misericor- diam exhibebat {Epist. 2G8, n. i). Qui tamen Eccle- sisB reditus administrabant, mutuam quandpque pecu- niam sumere, et 8es alienum contrahere cogebantur (Serm. 356, n. i5). Supervacaneum esset seriem lo. corum attexere, in quibus populum ad atipem paupe- ribus erogandam cohortatur. Annuam vestiendorum indigeniium consuetudinem in populo suo constituit {Epist. i22, n. 2) : de quo more loquitur quodam sermone, et ejus exhortationem publica laetitioi signi- ficatione populus excepit (Serm. 2, n. 8). Eo tamcn absente consuetudo ista semel intermissa est. Verum subinde per litteras, quas clero suo et Hipponensi po- pulo scripsit, hanc obiivionem reprehendit. Et quo. niam calamitosa tunc erant tempora, quibus, ut vide. tur, Alarici in Africam irruptio metuebatur, monet eo magis fideles ad inopiam pauperum sublevandam abstringi (Epist. 122). 2. Christianus quidam catholicus (Fascio nomen fuit) cum a creditoribus suis ob debitum decem et septem solidorum urgeretur, nec solvendo esset, ad ecclesiee auxilium, ne in vincula raperetur, convola. rit. Theodosius Augustus anno trecentesimo nonage- simo septimo edixerat, fisci debitores, qui ad eccle- siam confugissent, inde extrahendos, aut episcopos, a quibus occultarentur, ses alienum, quo iili essent obstricti, dissoluturos. Quam legem ad privata debita extenderat Arcadius anno trecentesimo nonagesimo octavo. Igitur sive illarum iegum auctoritate, sive ipsins causee sequitate freli creditores Fascii, cum proficisci cogerentur, et hac de causa dilationem ei dare non possent, cum ipso Augnstino ea de re con- questi vehementer instituerunt, ut aut Fascium sibi traderet, aut ipse provideret unde Fascii debitum sol- yeretur. Obtulit Fascio Augustinns, ut de ipsius ne- gotio ad populum diceret; sed ille pudore deterritos sanctum prsesulem, ne faceret, deprecatus est. Itaque cum alia ejus adjuvandi ratio non suppeteret, mutuos k Macedonio decem et septem solidos accepit, quos Fascii creditoribus dedit. Hic vicissim hanc ei sum- mam ad certum diem redditurum sepoliicitus est; quod nisi preestaret, verba hac de re ad populum haberi con- sensit. Ad constitutam tamen diem non venit Fascius ; qua de re quia commonitusnon fuit Augustinus, ut ipso die Pentecostes, quo aderat major populi frequentia, sermonem inde faceret, atque mox itineri se commi- sit; ideo e loco, in quo tunc versabatur, plebem Hippo- nensem per litteras rogavit, uthanc summam, non tam Fascium, quam fidem qua ipse se obstrinxerat Mace- donio, liberatura eleemosynoe nomine conferret. Scri- psit simul ad clerum suum, ut si collata a populo pe- conia non sufficeret, ex ecclesiae bonis residuum compleretur. Malebat tamen hanc summam ex popnli sui pia liberalitate depromere, nt esset velati fhictus ortus e coelestibus pluviis, quibus eam Deus per ipsius ministerium jugiter irrigabat (Epist. 268). Notat Pos- sidius, illius erga miseros pietatem eo fuisse progres- sam, ot ad complures captivos et pauperes sublevan- dos vasa ecclesite initiata frangi confiarique jusserit. In quo si camalem nonnollorum seosum offenderet, certe Ambrosii doctrinam et exemplum alacri animo sectabatur {Possidius, in Vita August.^ c. 24). 3. Quos Deos curffi et dilectioni so(b commiserat, etiamcommendationesua, etdatisepistolis, apudseculi potestates adjuvabat. Sed hanc suam a melioribus re- bus occupationem tanquam angariam deputabat, sua- vem semper habens de iis quee Dei sunt, vel allocu- tionem, vel coilocutionem fratemae ac domestic» familiaritatis (Ibid., c. 19). Sacerdotii sui esse cense- bat, pro reis apud judices intercedere. Cnm enim alicujus vita periclitaretur in judicio, concurrebatur in ecclesiam; rogabator episcopus, ut intermissis oc- cupationibus vel gravissimis, pro reo deprecaretur. Quod tamem Aogustinus verecunde et moderate age- bat. Novimus eum, ait Possidius, a suis charissimis Ht' terarum intercessum apud sseculi potestates posttUatmii non dedisse, dicentem cujusdam sapientis servandam esse sententiam, dequo scrfptum esset, quod multa suse famx contemplatione amicis non prsestitisset. Et Ultid nihih- minus suum addens, quoniam plerumque potestas qtm prsestat, premit, Cum vero intercedendum esse rogatus videbat, tam id honeste ac temperate agebat^ ut nere diguetur (Epist. 234, u. 1). Ex tam lelicibus primordiis iucredibiiem vuluplalem cepit Augustinus, Deumque precatus ost, ut priuiis cxtreuia respoude* reut. Ne vero ipsc deesset, Lou^iiiiauu rescripsit, non iuiprubare se, quud de Christo uiiiii teniere sibi ue- gandum voi aftirmaudum putasset ; id unum rogurc se, ut rescribat, au illee autiquurum sacrurum expialioues, de quibus luquebatur, ad iutegram vitam necesaariu debeant accedere, an iilius causie sint, aut clfectus, aut queedam veluti portio : uodum huncprius esse sul- vendum, quam ad ceetera procedatur (Epist, 23d). Quae- nam hujus cuiiuquii sevios, quisve cxitus fucrit, nus lateL Libenter illud ad tempus, quo adhuc luicus erat Augustinus/ referremus, uisi Lunginianus cum Le- quenter patrcm nuncuparet; quod uuu nisi episcupu, vei homini «etato jam affecta videtur couvcuirc. 3. Sancti Doctoris iabores, quos tota dcinceps vita contra hfiereticos pro tuenda cathoiicu lide suscepit, nemu est qui cogitatione, nedum uratiuue ac vtrbis, assequi valeat. Quedam Dei fumula (Maximse uumeu erat) ad enm ex Uispania furta^se scripsit, proviu- ciam in qua degebat, per noxius crrures longe lateque diffusos graviter periciitari. Suam pariter de lucarua- tionb mysteriu fidem, quam ejus judiciosubmitteret, expusuit; et iucubratiuues ad\crsus hasreticos ab eu- dem conscriplus postuiasse vidctur. Ucspondet Augu- stinus, eam pussc, cum libuerit, mittere quid luburum suorum opusculu dcscribaut (locuples euim iuisse illa videtur); ejus de Filiu Dci iucuruatu iidem apprubat : rogat ut, bi pussit, aliquot horumce baBreticorum libros ad se mittere dignetur, quo eorum doctrinam et penitius nosse, et eflicacius possit refeliere. Acer- bissimum dolorem pr® se fert ob hereseon incro- menta : ex hoc tamen se ipse solatur, quod h«c Deus minime permitteret, nisi majus electorum suorum bunum ex iis vellet elicere. Tantum, inquit, eos per- mittit esse, quajitum novit ejLpedire, atque suflicere admonendsB atque exercendse sanctse domui suse. lieo nostram de iltis tristitiam consolatur : quia et ipsa trisUr tia, quam pro iltis hcU^emus, nos relevat\ illos auicm in sua perversitate perseverantes gravat. Gaudium vero, quod percipimus, quando atiqui ex eis correcti iu melim commutantur, et sanetorum soeietati copulantur^ nuUi gaudio in hac vita comparari potest. Ufide et mosstitiam tuam de taUbuSf et vigilantiam atque cauteUm amtra taleSf qwm tuis litteris expressisti, multum approbo et laudo : atque ut in hac via persevei*anter ambuleSf pro mcis viribuSy quia hoe exigiSi et fiortor et moneo ut mi- screaris eorum tanquam simplex ut columba; catcas autem itlos tanquam astuta sicut serpens; desque ope- ram, quantum potes, ut qui tibi adhserentt tecum m rccta fide pcrmaneant, aut ad fidem rectam, si forte in aliquo aliqui depravati swit, corrigantur (Epist. 264). 4. Gemiuus iibros coutra adversarium Legis et Pruphetaruni directe adversus Marciunistas et alios id geuus ha^reticos conscripsit Eum contra Priscilliani- stus ilispanos ad Orosium, ad Conscntium et Ceretium scripsisse videbimus iuferius. In eodem ad OiMsiani iibru vai*ius crrurcs Origeni attributos impuguaL No- vatianorum heeresis erat tunc temporis in Occidente cuuimunis et pervagata. Cum Seleudana nutrona sermones cum aliquo, qui se hujus esse sect» dice- bat, contulisset, eumque Christo lucrari expeteret, Augustinum rugavit, ut qusedam illi documenta tra- dere digoaretur. Simui ad eum scripsit, hunc Novd- tiauum uuiiam nisi ante Baptismum poenitentiam agnoscere; atque etiam contendere. Petrum nonfuisse baptizatum. Credere paritcr videbatur, ueophytis iu- turdum impositam fuisse ab Apostolis, Baptismi loco, poiuitentiam. Quffi tamen non erat 'Novatianorum sen- tcutia. Rescripsit igitur ad Seleuciauam Augustinos : ct ubi tripiicem, quum aguoscit Ecclesia, pQenitentiam paucis prubavit, uberius osteudit uuilum esse dobi- tuudi iucum, quiu Petrus baptizatus fuerit. Hujus ao- tcm apustuli exemplum ad probandam canonicam pust susceptum Baptisma poenitentiam non vult adhi- beri (Epist. 205). 5. Ilffiresis, cujus celeber ille Tertullianus parens fuerat, et qusB reipsa TertuIIianistarum dicebatur, adhuc sevo Augustiui Carthagine vigebat : verum com paulatim fuisset debilitata, tandem aliquot auius anie obitum ejusdem sancti ProesLlis penitus exstincta esl Cum enim Augustinus esset Curthagine, pauci admo- dum qui supererant Tertullianistse, illius procnl dubio hurtatibus, ad Ecclesice catholicae unitatem reducti, basilicam, quam hactenus tenuerant, in Ecclesie el Aurelii episcupi manus tradideruut (De HseresiLuSt fiser, 87). Aiiam heresim iu Uipponensi tractu setate Au- 253 LIBER QUAnTUS. gosiini, et ipsam qooque ^us haud dubie minislerio, tametsi id sanctas Episeopus prse modestia silentio pnetereat, Deus exstinxit; de qua ille bsBc in libro de HaRresibos refert : Est quaedam hseresis rusticana in campo nostroy id est Hipponensi^ vel potius fuit : pau- latim enim diminuta, m una exigua villa remanserat, in qua qmdcm paucissimi\ sed omnes hoc fuerunt; qni omnes modo eorreeti et Catholid facti sunt, nec aliquis illius supersedit erroris, Abelonii vocabantur, Punica declinatione nominis. Hos nonnuHi dicunt ex filio Adx fuisse TwminatoSj qui est vocatus Abel : unde Abelianos vel Abeloitas eos nos possumus diccre, Non miscebantur uxoribus : et eis tamen sine ttxoribus vivere, seclx ipsius dogmate non licebat, Mas ergo et femina sub continentix professione simul habitantes^ puenm et puellam sibi adoptabant tn ejusdem conjunctionis pacto succcssores suos futuros. Morte prxventis quibusque singulis alii subrogabantur; dum tamcn duo duobus disparis sexus in Ulius domus socictate succcderent. Vtrolibct quippe parentc defuncto, una remanenti, usque ad cjus quoque obitum IUii scrviebant. Post cujus mortem etiam ijisi puerum et puellam similitcr adoptabant : nrc unqmm eis defuit unde adoptarent, gcnerantibus circumquaque tfctnis, et filios suos inopes ad spem hxreditatis alienx Ubenter dantibus {Ibid.). Quse vero conlra Manirbffio<», Donatistas et Pelagianos scripserit, reliqusB bistorijB series edocebit. Qoffi pariter adversus Arianos variis temporibus elocubrarit, sub extremum vita^ illios cur- ricolum colligemus. CAPUT X. I. Cum Proeuleiano episcopo Hipponensi Dcnatista col- loqui tentat, 2 Hae de re scribit ad Eusebium, 2Apud eumdem conqucritur^ juvenem matris sux percusso- rem a Proculeiano receptum, et in illius parte reba- ptizatum. 4 De Primo qtioque snbdiacono Spnnicnsij homine flagitioso, a Donatistis rcbnptizato eoppostu^ lat, 5 Valcrii episcopi obitus . 6 Ad Casulanum presby^ terum de j^junio rescribit Augustinus, 1. Jam nolavinius, Ecclesiam Ilipponcn^em schi- smate Donatistarum fuisse divisam. His apud Hippo- nem episcopus crat Proculcianiis, qnem salis colcbat Augosiinus, cum propter ipsins humanse socictati» rincnlom, quod ambos copulabat, tum qood in eo nonnulla placidse mcntis indicia rehicerent, et ejus a plerisqae prsedicaretur hnmanitas. Diu tamen Augu- stlnus, ex quo creatus est episcopos, apud eum tacuit, ratus congressom suum et colloquium ab eodetrecta- ri. Vemm cum caso postea contigisset, ot Evodius ct Proculeianus in camdem domum*convenissent, sermo inter eos de spe fidelium, hoc est, de hfercditate et Eeelesia Christi ortns est. Tum Evodius, qni se non adolaiorem, sed veritatis, cojus studiosissimus erat, propngnatorem csse cupiebat, id forte fenrentius, qnam Proculrianus vellet, foit exsecutus : Evodiom eoim sibi contumeliose respondissc ille conqoestus est. Nihilominus significavit, velle se, coram gravibus et honcstis viris, cum Augustino conferre sermones . Qoam illius sententiam ac voluntatem Evodius gau- dens Augnstino indicavii : qoi cum eam non mmus 254 Jibonter accopissot, oblatnm sibi a Procnlniano arri- puit occasionem discutiendi causam et originom illius luctnosi schismafis, quod et familias et personas con- junctissimas miserrima discissione tnrbabat. Litteras igitur honestatis et bcnevolentifle plenas scripsit ad Proculeianum, in qnibus nbi Evo^lii fervorem excusa- vit, asseruitque cavere se ne vcrbo quempiam loedat, promittit se venturum ad colloquium coram iis quos Proculeianus ipse delcgerit, modo utriusque verba stilo excipiantur : aut, si placot, prius per singularem congressum, aut eiiara pcr epistolas; dummodo vel colloquii acta, vcl mutuee littera; phbibus recitentur, ut aliquando non plebe?, sed plebs una etEccIcsia di- catur. Id enim Valerio tum absenti gratum fore polli- colur. Reliqiia epiftola Proculeianum oratatque obsc- crat, ul studinm pacis caducis honoribus et commodis nntpponat. Qnod forto dixorit, qnia nondum Africana Ecclosia dccrevcrat, episcopus Donatistas in gradom suum admiltrro. Prcsbyiornc, an episcopus esset Au- gnstinus, cum hanc opistolnm scripsit, non liquet. Vero similius tamon arbitramnr jam tum episcopum fnisse, ob id maxime quod dc honoribus ibiilem scri- bit, quibus eum prosoqucbantur homines^catiita^siias sxculares, inquit, apud nos finire cupicntcSj quando eis necessarii fucrimus : pro quibtts rcbus quotidie submisso capite salutamur (Epist. 33). Vix enim comperire est, iis qui tantum prei«byteri essont, jus fuisse nogotia et controversias dirimondi. Ccrte quidem cum illud aute contigerit, quam epistolam ad Eusebium primam, in qua se adhuc tironem opiscopum confilctur {Epist. 34, n. 6), scriberot. dumque adhuc in vivis ageret Vale- rius, longe post episcopatus illius initia minime licet differre. Quid ex hac ad Proculeianum epistola secu- tum fuerit, nos iatc*. Illud timcn coustat, Donatistas generatim Augustini colloqoinm refugisse. 2. Qiiod ad litteras attinct, alias etiam ille scripsit ad primarios Donatistarum episcopos {Epist, 43), non quidem communicatorias, quibus se indignos a catho- lica Ecclesia dissentiendo fecerant ; sed tales privatas quas etiam ad Paganos scribere liceat, oCficiosas ia- men et ad pacem conciliandam idoneas, ut eos ad coramunc colloquium invitarct, in quo schismatis cnusa, et alia id genus discuti possont. Verom ipsetc- stntur, liltoras soas inierdom perlectas ab illis futsse rojoctas, nec eos unquam sive per conlemptum, sive potius per inscitiam et diffidentiam respondis«e (Con' tra Litt. Petil.y Hb. 1, n. I). De ipso Proculeiano scri- bit, expertom se fuisse litteras suas ab eo recusari (Epist. 35, n. I). Nam quaternas saltemadeum dedit; licet hodie sola exstet episiola, de qoa mox egimus. Ad id si referri debeat, quod in litleris ad Eusebinm habetur, respondisse Proculeianom per onnm e pre- sbyteris suis, Victorom nomine, qui publici muneris administros, ad excipiendum Proculciani responsum missos, allocutosest; hoc rosponsum, quod iidem ad- niinistri actis publicis consignanmt, iis quoe Proco- Inianus Evodio dixerat, satis eonsentaneum erai, et oum, ui videtur, colloqnio commnni obligabat. Quan- quam hoc forte aliam quamdamrespirit oxpostulatio- 255 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 256 nem, ad quam id responsi dari jusserat : Si christia^ nus es, serva hoc jiidicio Dei {Epist. 35, n. 4j. Utiit est, per urbem Hipponensem subinde pervulgari coepit, non hoc Proculeianum mandasse, quodpoblicum re- nuntiasset Ofilcium {Epist. 34, n. 5). Ferebalur et il- lud dixisse, si tanta Augostinum disputandi cupido in- cesseret, Constantinam ire debuisse, quo ipsi frequen- tes convenerant, vel illi eundum Milevim, ubi conci- lium brevi essent habituri. Erat tum apud Ilipponem- Regium Eusebius vir primarius, Donatistarum quidem sectator et Proculeiani amicus, verum singulari sa- pientia, gravitate et moderatione prroditus. Gum igi- tur nollet Augustinus ad Proculeianum litteras scri- bcre, quod eas ille respueret, hunc Eusebium inter- I^ellavit, petens ab eo per bonos et honestos viros, ut a Proculeiano qusereret, num hoc mandatum Viclori dederit, quod Victor ipsius verbis Ofticio publico rc- nuntiasset; an illi publico muneri prtefecti ex Victoris vcrbis falsas tabulas confecissent. Ad eumdem postea de hoc argumento scripsit, rogans ut generatim per- cunctaretur, qucenam Proculeiani mens esset de tota schismatis qusestione discutienda. Profitetur» ad hanc placide cum illo pertractaodam se libenter descensu- rum, si Proculeianus annueret; quod ex sermonibus ad se rclatis futurum sperabat. Acceperat enim eum dixisse, dcnis utrimque gravibus et honestis viris, ci- tra popularem tumultum adhibitis, sibi ambobus ve- ritatem ex Scripturse auctoritate esse disquirendam . Subjungit sanctus Doctor, si Proculeianus secum ad colloquium aegre descensurus esset, quod hunmaniori- bus disciplinis, ut ferebatur, minus foret expolitus ; li- beralium litterarum doctrinam niliil ad lianc qoffistio- ncm pertinere, quoe vel dc sanctis Scripluris, vel do- cumentis ecclesiasticis aut publicis esset discutienda : posse tamen eum, quem e suis voluerit collegam ad- sciscere ; aut se Samsucio Ecclesioc Turrensis episcopo catholico, qui tuni Hippone versabatur, vices suas in illo colioquio demandaturum {Epis^, 35, n. 6). Sam- sucius iste simul cum Alypio et Augustino ad Seve- rum scripsit {Epist, 62), tertio loco in ipsa inscri- ptione nominatus. Hunc suis iniJubiis Aogustinus ali- quando consulebat, eumqne de re aliqua, in qua du- bius ipse et anceps heserat, recte sentire comperit {Epist. 83, n. 4). Quamvis enim sermone foret impo- iitus, vera tamen iide apprime erat eruditus {Epist. 34, n. 6}. Quapropter eum cum Proculeiano commit- tere non verebatur Augustinus, confidens eum pro veritate certantem divinitus adjuvandom. De Milcvi- tana vero urbe petenda respondet Augustinus, sibi totam queestionis hujus rationem maxime cum Pro- culeiano esse, sibique in aliis civitatibus non iicere quidquam agere, cnm propria cura unius Hipponen- sis Ecclesiffi ad se pertineat. 3. Alia simui res Aogustinum ad Eusebio scriben- dum compulerat. Juvenis quidam catholicns Hippo- nensis solitus erat matrem suam vidnam, inopem, Tetulam et omni aoxilio destitutam oedere; eoqoe furoris progressus fuerat, ut nec illis diebus, quibus legum severitas sccleratissimis parcit, quales sunt Dominic«e, et octo Paschae dies, impias ab ea manus contineret. Siii eum criminis arguit Aogustinus. Ve- rum cum ille scelus suum ab Ecclcsia prohiberi vidc- rct, furore correptus matri sufie ita comminatns est : Transferam me in partem Donati, et bibam sangtdnem tuum. Videntur ipsissima fuisse illius verba. Priorem minarum suarum partem perficere non distulit. A Do- natistis recipitur, rebaptizatur furens, et matenu san- guinis avidus albis vestibus candidatnr. Intra cancel- los cminentiore loco constituitur spectandus ab om- nibus, velnt dono Spiritus sancti perfecte renovatus, qui alind nihil quam matricidinm cogitaret. Id unum supererat, ut qui eum sic alfectum baptizaverant, nr- gerent ad reliquum, quod noverat, intrasuas octavas, exsolvendnm. Ad hoc spectaculum, vel inter Donati- stas, nemo non gemuit, ut innuere videtur Augosti- nus, qui tam exsecrando facinore vehementer percul- sus est. Hinc, quantoscumque foret Donatistarum fu- ror, se saltem ad loquendum cogi arbitratus est. Pn- blicis itaque tabulis consignari voluit tam sacrilegom nefas, ot, ubicumque opportunum censeret de tanto ilagitio conqueri, sive intra Hipponensem civitatem, sive extra, id citra mendacii suspicionem posset. Eo- dem temporis vestigio, priusquam inifelicishnjus neo- phyti octavse complerentur, ad husebium scripsit spe- rans fore, ut ipsefacinus iilud improbarct : simolqne ei Deum contestatus denuntiavit se, quantum christia- nam pacem diligeret, tantum sacrilegis iliis factis^que schismatici in sua dissensione patrabant, commoveri; cseterum hunc animi sui motum esse pacificum ; neque sese id agere, ut ad commonionem catholicam quis- quam cogatur invitus, sed ut omnibus errantibus aper- ta veritas declaretur, ac sic se amplectendam satis ipsa persuadeat {Epist. 34). 4. Augustino rescripsit Eusebius, coniitens sibi non probari, quod iilius percussor matris reciperetor: Proculeianum, si sciret, prohibiturum fuisse a sua communione, tam nefarium adolescentem ; ceterum mirari se, quod judex et arbiter inter episcopos fois- set ab ipso constitotus. Augustinus datis ad eum de- nno litteris rescripsit, rogasbc se tantummodo iJIius benignitatem, et adhuc rogare, ut a Proculeiano qne. reret, utrum hoc ipse mandassct Victori, quod ab eo sibidictum publicum Offlciumrenuntiaverat ; simulque percunctaretur, quid iile dc colloquio sentiret : quod ad juvenem illum spectaret; Pro3uIeianum, si paratus esset eum a sua communione prohibere cum facinos ipsi foret ezploratum, rem gestam modo cognoscere, modo prohibendi moram excusare nuilatenns posse. Eum pariter de alio monuit, quem Proculeianns adhue a sua comiiKunione teneretur excludere. Primus is ap- pellabatnr, Spaniensis Ecclesiee in dioecesi, ut appar ret, Hipponensi quondam subdiaconus : qui com ab accessu indisciplinato sanctimonialinm prohiberetur, atque ordinata et sana prsecepta contemneret, a cle- ricatu remotus est. Quod ille icdignc fercns, ad par- tes Donatistarum transiit, a qnibus una cum duabus sanctimonialibus ex eodem pago, quse ilium secnte fuerant, rebaptizatus est. Ex eo tempore inter perdi- LIBER QUARTUS. 258 loliercalanim greges, et ezsecrandas Circum- Dam comessationes vitam suam omni intempe- e addiiit. Subdit Angustinus, modum, quem ipse )t, a Proculeiano pariter esse servandum, nimi- it qui ab Ecclesia, disciplinse fngiendse causa, icont, citra poenitentise humiliationem non reci- ir. Rogat igitur Eusebium, ut de his omnibas rem Proculeianam faciat; aut se ista per codices :o8 eidem Proculeiano denuntiaturum commina- nlere se non posse, ubi Deus loqui jubeat : si m illi agere contendant, Dominum Ecclesiae suse efutaram. Aliam quoque expostulandi causam ponit. Erat cuidam Ecclesise colono illia cate- soa, quffi a Donastistis seducta Baptismum et monialis etiam formam ab iisdem susceperat. ; eam pater ad communionem catholicam patrio \c plagis inllictis revocare : sed Augustinus vim ^tre vetuit adhiberi, nolens eam nisi volentem ote sua redeuntem suscipi. Licet hanc agendi em ab omni vi adeo alienam tenuisset, nihilo- I com per Spanianumpagum aliquando transiret, leiani presbyter, qui ei in fundo catholicse piis- [oe femince occurrit, in eum et in ipsam matro- bcriter invectus est, eosque traditores ac perse- m appellavit. Non modo se ipse a lite refrenavit ilious, sed et multitudinem, quse se comitabatur Mcuit. Sed his aliisque motus Eusebium rogat, leoleianum de coercenda clericorum suorum li- . commoneat; nec jam velit a bonis pastoribus ia- lom iliieorum ovdsinsidiantibusmorsibnslupo- oiore deprsedari conantur [Epist, 35). Binas litteras Eusebio scripsit Augustinus recens ad- piscopus ; quapropter ad hoc tempus eas retuli- Vaierius episcopus, qui adhuc in vivis agebat, kOgustinus Proculeianum ad mutuam collationem a ipsi epistola invitaret {Epist, 33, n. 4), videtur post ex hac vita migrasse : saltem nihil amplius » comperimus. Hieronymus Vignierius in suum ementum retulit sermonem quemdam,habitum, tat, ab Augustino cum primum post obitum Va- rerlMi fecit ad populum, postquam tres conventus ob vim lacrymarum suarum totiusque popuIi,ta* pneteriisset. Hic sermo plurima gesia comple- y qoiy si legitimus credi posset, uberrimam no- eeodi segetem suppeditaret. Eum nos, quia de icono quodam a Donatistis rebapiizato et in dia- o ordinato agit, rejecimus ad calcem tomi noni, cripta contra Donaiistas contiiientur. Ut omitta- upendere, num stilus sat gravitatis habeat, ut •tino possit adscribi, sermo iste majori ex parte ift ad Rusticianum Mutugennensem diaconum, iobdiaconum ; qui cum ab Ecciesia defecisset ad tistasy a Macrobio rebaptizatusfuerat, et diaconus atus. Iste Rusticianus ex plurimis indiciis et con- rit videtur idem ac diaconus ille Mutugennensis, lo Augustinus ad Maximinum scripsit, ut supra rimas (Lib, 3, cap, 9, n. 6). Erat inter sancti Prsesalis amicos presbyter al- terius Ecclesice, nomine Casulanus, cujus studiis et stilo impense delectabatur Augustinus ; qui eum ob ingeninm, quod in epistolis suis ostendebat, horiaba- tur nt in verbo Dei proficeret, et ad Ecclesise fructum magis ac magis abundaret. Degebat is, ui videtur, in quadara Afric« Ecclesia ex iis in quibus alii jejunium sabbati servabant^ alii minime. Non enim tum unus et idem ubique mos Ecclesice circa hoc jejunium erat. Romana et aliquot Occidentis Ecclesise, etiamsi pau- cse, illud extra quinquaginta dies iemporis Paschalis observabant. Verum per omnes Orientales, et maltos eiiam Occideniales popnlos chrisiianos nullus eo die, praeierquam sabbato sancio, jejunabat. Inhac consue- tudinis discrepantia» videtur Casulanus ad quemdam familiarem suum Romam scripsisse, ut sciret quid es- set observandum. Indeamicus iile ad eum rescribens, dissertationem bene longam misit, in qua Romanse Ecciesice consuetudinem servandam et sabbato jeju- nandum contendebat; ac secus facientes, hoc esf, universnm prope orbem christianum injuriosis verbis lacerabat. Sed cum opercsum foret, commentitinm illud jejunandi preeceptum validis rationum momentis confirmare, laxis habenis in jejunii iaudcm eicurre- bat, et in comessationes ac temulenta convivia insui- tabundus invehebatur : quod ali instituta qusestionc alienum erat; aut omnes qui singulis diebus non je- junarent, hoc est Romanam ipsammet Ecclesiam, ut et.cseteras, condemnabat. Hanc disseriationem Casu- lanus ad Augustinum misit, ut eam refelleret, sibique rescriberet ,utrum sabbato liceret jejunare. Voluit Au- gusiinum nomen iilius ignorare, cigus disputationem ad eum miitebat, illum tantnmmodo Urbicum quem- dam nuncupans. Augustino e memoria excidit Casu- lano rescribere, donec alteras accepisset litteras, qui- bus jure charitatis, qua unum erant, sibi tandem re- sponderi flagiiabat. Arciissimas igitur occupationes suas intermisit, ut debitnm istud exsolveret; eique indicaret, in hujusmodirebus divina lege minime prse- scriptis certiorem regulam, quam ab ipso beato Am- brosio accepisset, esse consuetudinem ipsius ioci, in quo degimus ; aut si haec aniasmodi non sit, seqaen- dum esse exempium episcopi. Sed faisa dissertationis sibi missse argumenta fuse diiuit ; sic tamen ui in iis singuiaiim refellendis non immoretur, quo in aiiis operibus magis urgentibus oiium suum collocaret {Epist. 36). Cum ibi iaudat Ambrosium in hsec verba, Indicabo tibi^ quid mihi de hac reqtwenti responderit venerandus AmbrosiuSy a quo baptizatus sum, MedioUi' nensisepiscopus (i&k2.,n. 32) ;Iocum dat suspicandi eum scribere ante Ambrosii obitum, qui anno trecentesimo nonagesimo septimo, pridie Paschatis contigit Cui opinioni nihil interest refragari. CAPUT XI. 1 De libris ad Simplicianum conscriptis^ quo in labore prsedestinationis veritas illi a Deo revelatur, 2 Quan- donam editi sint iidem libri, 3 Epistolam Manichxi, quam vocabant FundamenU^ refellit Augustinus, 4 Xi- brum edit de Agone christiano, \. Hoc anno pridie nonas aprilis ez hac viia migra- 259 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. %m Yit Ambrosiuf», cui succcssit Simplicianus. Hunc Au- gustinus Mediolani noTerat, ejusque consiliis, cum de 8ua conyersione jam serio cogitaret» usus fuerat. Jam tumin eo paternum affectum, qoo benignissimum cor illius ardcbat, fucrat expertus (Epist. 37, n. i). Cum deinde Augnslinus in variis lucubrationibus desudas- set, earum nonnuliae ic Simpliciani manus inciJerunt, quas ille cum singulari animi yoluptate pcrlegit. Quin etiam per litleras Augustino sigiiificavil, illius se stu- diosum ac memorem de douisdivinitus ei collatis gra- tulari : sinuil quaestiones aliquot illi proposuit, quas uno libello enodari ab eo postulabat (De diversis Quasst. ad Simplicianumy lib. 2. quxst. 6). Augustinus, quem illustria tam sancti viri mcrita non latebant, illius di- lectionis indicia sufTragiumque, quo litterarios ipsius labores comprobabat, la?to animo cxccpit; ratus Deum id solatii curis suis afTerre voluisse, cumsemper antta pavidus esse cogeretur ac sollicitus, ne quid in cxpo- nendis Scripturis aut per inscitiam aut per incoriam delinquerct. Quod ad qoa?stioncs attinet, quas sibi a Simpliciano velut piissimo patre propositas fuisse di- cit, non ut ab ipso quidpiam disceret, sed ut explo- raret proticientem, et emendaret errantem ; testatur se non contumacem modo, scd ingratum etiara futu- rum fuisse, nisi eis respondisset [Ibid.^inPraBfatione), Quare com illoe qusestiones partim essent de Epistola ad Romanos, partim de libris Regum; duos composuit libros, priorem quidem de qocestionibus in Paulum, quse duse omnino erant; posteriorem vero de coeteris quffistionibus, quarum propbcticum sensum Simpli- cianus requirebat. Et iila quidem, qu» de Apostolo dissolvenda Simplicianus proponcbat, jam ab Augu- stino discussa fuerant, litterisque mandata : sed illc ralus Simplicianum ea sibi propositurum non fuissc, si sensus eorum facilis forct ac expeditus : ne quid in priori discussione negligenter prceteriisset, ea cautius denuo attentiusque rimatus est. Ac re quidem ipsa cum alteram qusestionem de his Apostoli verhis,Quid habes quod non accepisti (I Cor. iv, 7)? adtrutinamre- vocasset, mutavit sententiam in qna prius fuerat,arbi- tratns fidem esse ab homine {De Praedest. sanct., c. 4, n. 8),enmquepost veritatisprseconium se adcredendum aot non credendum determinare propriae voluntatis arbitrio (Ibid., n. 7). Hancsuamsententiam,qnae deinde Semipelagianomm fuit, in nonnollis opusculis, quse scripserat adhuc presbyter, indicaverat. Verum cum usu et eiercitatione scribendi legendique proficeret, clarius in hoc opere, quam alias unquam, initium fi- dei perinde ac bonorum operum consequentium se- riem, donnm Dei esse ex divina revelatione cognovit . {Be Dono pei^severantiae^ c. 20, n. 52). Sic postquam pro libero laborasset arbitrio, tandem aliquando Dei graiia vicit (Retractat. lib, 2, cap. 1, n. 1). In posteriori enim parte prioris libri statnit velut rem minime dnbiam, gratiam Dei non secundum merita nostra dari. Probat etiam initium fidei esse donum Dei . Et ea principia ponit, ex quibus facile sit inferre, licet id conceptis verbis non dicat,nos perseverantiam osqoein finem ha- bere non posse,msi ab eo qui nos ad regnum et gloriam suam prsedestinavit, nobis conferatur {De D(mo perse- ver., c. 2L,n. 55). Quamobrem Prosperum et Hilarium rogat, ut hoc opns Massiliensibus, qui doctrinam hane impugnabant, curent perlegendum, si forsan adhuc non legerint (De Prsedest. sanct., c. 4, n. 8). Sicfideisuffi fructum percepit, cujus impulsu ad Simpitcianam acri- pserat, se, licet quaestiones ab eo sibi propositas, sua tarditate implicalos, minus intelligeret, ejus tamen meritis frctum illas apei*turum {Epist, 37, n. 3). Et aid alteram qusestionem gradum faciens, testaiar se ipsius precibus adjutum, rem adeo implexam et obiGuram aggredi : cum certus sit pro ejus erga se benefolMi- tia, nuuquam eum jussurum fuisse, ut hsec arcaBa reseraret, nisi simul fuisset a Deo depreeatus ot posset (De diversis Quxst. adSimplic., lib. 2, qtuui. i^Prssf). Simplicianum pariter logat, ut in hoc operet aliisque qnse in manus iliius forte pervenirent» non soium cii- ram legenlis impendat, sed eiiam censuram corriges- tis assumat (Epist. 37, n. 3). Etin extrema libri clau- sula, postquam pro suis erratis preces ab eo postulavil: Sententiam vero^ inquit, de hoe opere tuam brevissi- mam, sed gravissimam ftagito ; et dum sit verissima^ te- verissimam non recuso (De diversis Quxst. ad Simplic. lib. 2, quxst. 6). Inter quffistiones illi a Simpliciano propositas una erat de pythonissa, quee Samuelisani- mara Sauli exhibuit (Ibid., qvaest. 3). Cum posteaDuI- citius illum eadem dc re consuluisset, ea quae jam ad Simplicianum scripscrat, solummodo repetiil. Adjedt tamen ad calcem operis, videri sibi, ex his qus post- modum in Ecclesiastico comperisset, non simulatan Samuelis imaginem maligno pythonissfle ministerio prxsentatam, sed Samuelem ipsum adfuisse spectabi- lem (De octo Dulcitii Quxst.^ quxst. 6, n. 5). 2. Etsi Augostinus eorum librorum, quos episcopus elaboravit, primos esse duos ad Simplicianum {Reiract. lib. 2, cop. i, n. i), eosque in exordio sui episcopatos scriptos a se testatur {De Prxdcst. sanct. n, H; De Dotio persever.y n. 55), nihil id obstat quominns iUos in annum trecentesimura nonagesimum septimamre- jiciat Joannes Rivius, haud dubius sane Simplicianum jam tum esse episcopum [Rivius, pagg, 125, 636) lifl quu Baronii sententiam videtur sccutus (JBaronutt, ad ann. 397, n.5o). Ausi non sumus ab utroque discedere, cura in hisce libris Augustinns Simplicianum patrem suum appellet (Epist. 37, titulo et n. i; De divenis Quxstiofiibus ad Simplicianum lib. i, in Prsefatitme), perpetuoque asserat scripsisse se id operis, nunc ad Simplicianum Ecciesise Mediulanensis autistilem,nuDC ad Simplicianura episcopum Mediolannesis Ecclesur (Retract. lib, 2, cap. 1, De Donopersever.f c. 2i, n. 55), sancti Ambrosii successorem. {De Prxdest. soac^., h* 8) ;aut alias dicat,rum a se qusesiisse SimplicianumMe- diolanensem episcopum (De octo Dulcitii Qu«stioniibus, quxst. 6,n. 2) : nunquam autem Simplicianum postea factum episcopum innuat. Quanquam nontemere exi- stimari possit, Simplicianum adhuc presbytenun, ab Augustiuo, pro singulari ejus erga tantum virum ob- servantia, patrem nuncupari ; siquidem ipse Aagusti- nus eum Ambrosii in accipienda Ghrisli gratiapatrem LIBER QUARTUS. inat, et T(»re ut pafrfm ab ^oifem dileetum fniitse f lConfess, lib. 8, cap. 2, n. 3). Ambrosius reipsa ilicianum patris loco se colere disertis ipscmet is significat : nam ct eum rogat, ut sc parcnfis tu diligere pergat {Aptui Ambros. Epist. 65, w. tO) : ibi. Veieris affeetum amieitiXt inquit, et quod plus paiemaB gratiae amorem recognosco; nam v^tustos i aliquid cum pturibtts eonsociabiley patritis amor kmbet (Ibid., Epist. 37, n. 1). Cnm autem Simpli- im tam honoriQce habuerit Ambrosias, neqiic t nndc Aogiistinus, qni Ambrosio et sptate et dt- rte inferior erat, eumdem licet nondum episcopimi m nominare vo1ais«e existimetur. Rnimvcro non lus ipsum hancappellationem vel Romanis deferrc olibusy vel episcopo Carthaginensi, quos etiam lanqne fratres appellat Unde intelligere licet, patris titolum ipsi Sinrpliciano, non autem sedi olanensi concedere. Addi etiampotesteumeidem tliciano, si jam exstitisset episcopos Mediolanen- itnlnm paps probabiliter collaturam faisse quem- idnm Aurclio Carthaginensi [Epist. 41, n. 60), on ipsi Ambrosio deferebat {Epist. 31, n. 8). Hoq rnm sedes paris propemodum dignitatis in Ec- I censebantur, et ipsa locam intercapedo (ut raDdam Simpliciani canitiem sileamus) plus ad- iifBcii et honoris erga Mediolanensem sedem ad- •i postulabat. Ad hcec Gennadius, quiSimpliciani 96 videtur epistolam, testis est eum ad Augusti- adhuc presbyterum scripsisse. Has igitur ad eum as dederit ineunte anno trecentesimo nonagesimo i : ondeinducimnrutcredamus Augustinum eodem em anno ad illum scripsisse ; sed ubt postea hos implicianum libros memoravit, eum, commen- li et indicandi viri causa, episcopum Mediolanen- appeliavisse. Post libros ad Simplicianum collocat Augustinus enlnm a se lucubratum contra Epistolam Mani- .qnam vocabant Fundamenti {Retract. lib. 2, c. 2) : dam reipsa totum pene,quod Msnichsei credebant, ^ectebatnr {Cdo ot mederetur Augustinus, titulorum sylla- exuit. Porro nec omnes difficultates, nec ali- 0 graviores quee proponi possunt, in his libris itur; quia qui consulebat Augustinum, jam oe Doverat. kdnotationcs in lob sunt qucedam solummodo I, quae a sancto Doctore ad marginem textus )ta, parum accurate alii exscripserunt, et in corpus redegerunt. Unde dubitat Augustinus, iic fetum ut suum et legitimum agnoscere de- Patetur has Adnotationes acceptas et ad intelli- m accommodatas non fore, nisi paucissimis; 1 etiam molta in his occurrent, quee percepturi at| cum propter sententiarum brevitatem, tum tr oienda, quse in eas tam crebra irrepserunt, ut lare non potoerit. Qualecumque tamen esset >Qf , expetitum fuit a fratribus, quorom studio enegare non potuisset Augustinus, in suis Re- iooiim libris illud ut suum agnovit (Ibid,, dootationes istas excipit liber de Catechizandis la {Ildd.f cap, i4), ad Oeogratias Carthaginen- iaeonum, ad quem primis iidei elementis im- i sepins deducebantur: quod is in christiana BO foret apprime eruditus, ac suavi facundia uriqoe catechizandi facuitate polleret. Attamen axercitatione sibi ipse non faciebat satis ; pene r aogostias patiebatur, dubius et anceps quo aat qoorum iides nos christianos facit, expone- adenam exordienda esset institutio, et ubi con- ida: ao institutioni subjicienda qusedam exhor- solum exponenda prsecepta, quorum obser- ad christiano more vivenduni necessariam aneretur catechizandus. Querebatur quoque, ^lixo sermone fatigatus perseepe prse tempore «earet, et sic animo alTectus nec catechizan- audientes accenderet. Augustinum igitur sibi monita daturum credidit : et ut illius iris erat, ab eo per litteras petiit, ut inter occu- es suas oon gravaretur aliquod sibi catechi- ipecimeii edere. .Existimavit Augustinus, se ex et charitate, qua non uni tantum amico, sed Patrol. XXXII. generatim toti Ecclesiffi obstricus erat, teneri se ad illud alterius voto libenlerconcedendam. Quantoenim ctipio, inquit, latius erogaripccuniamdominicam, tanto magis me oportet, si quam dispensatores conservos meos difficultatem in erogando sentire cognosco, agere quan- tum in me est^ ut facile atque cxpedite possint, quod impigre ac studiose volunt {De Catech. rud.^c. \, n.2), De hoc igitur argumento librum quo dvi agiaus, ad eum scripsit, ubi primumconsolatureumde t«dio,quod illi dicenti subrepere solebat. Idem sibimet prope semper contingere fatetur, dum in osponendisfidei mysteriis lingua meuti sufQcere non potest : inde animum suum frangi, seque aliis molestum arbitrari; cum tamenex studio et alacritate, quam prse se ferunt audientes, elo- quium suum, quantumvis sibi ipsi frigidum videatur, ilios inilammare conjiciat. Inter alia prsecepta quse tradit, monet expedire, ut privatim instituendis oife- rator sessio, cum ut videtur illa species fastus, quando stantes sedentem jubentur audire, tum quia contin- gere potest, ut stando defatigati se, aliam causam prsetexeotes, subducant: quod sibi rusticum quem- dam primisiidei rudimentis imbuenti accidisse testatur {Ibid.f c. 13, n. 19). Deogratias, cui tractatushic inscri- bitur, ad presbyterium deinde provectus est, si modo idem est cui Augustinus circa annum quadringente- simum sextnm ad queestiones ab eo sibi Carthagine missas respondet epistola centesima secunda. Hunc presbyterum non modo ut famiiiarem suum» cui de- negare nihil possit, compellat; sed etiam ut virum peritum, qui consuleretur in dubiis, et cujus stilus sibi et aliis probaretur. 9. Libro de Catechizandis rudibus snbdit quindecim libros de Trinitate {Retract. Ub, 2, cap, 15), quos per aliquot annos elucubratus est, cum eos, ut ipse scri- bit, juvenis inchoarit, senex ediderit {Epist, 174). lllos siquidem intermittebat, quoties alio implicabatur ope- re,quod pluribus profuturum existimabat {Retract, lib, 2, cap. 16) ; ratus istnd operosius et minus ntile, quam pleraque alia, quod res minus necessarias et apaucio' ribus iotelligeodas contioeret {Epist, 169, c. 1, n. 1). Unde id opus potissimum suscepit in eorum gratiam» qui iideiauctoritatem repudiantes, mysteriorum verita- tem ratione sibi demonstrari volebant {De Trin, lib, 1. c. i, n. 1). Cum autem inlege Domini, quantum sibi li- cebat, meditaretur ; noo patiebatur charitas cnm, quse ex Dei dono acrevelatione accepisset, aliis denegare : ac sibi pollicebatur fore, ot ea ministrando aliis, ipse qoo- queproiiceret; dumque eiscuperetresponderequseren- tibus, quod etiam ipse quserebat inveniret {Ibid. , c. 3, n. 5). Ergo suscepi hmc, inquit, ju6ente atque adjuvante Domino Deo nostro, non tam cognita cum auctoritate dis- serere^ quam ea cum pietate disserendo cognosccre {Ibid,^ c. 5, n. 8). Cernitur is sancti Doctoris animus in permul- tis hujus operis locis, et in ipsis maxime prooemiis. Te- statur stiium se perlibenter fuisse suppressurum^ si aut res hujnsmodi sufQcienter a Latinis invenirentur ex- positffi, aut Grseci scriptores essent latine redditi, aut alii denique curam respondendi qusestionibus sibi pro- positis vellent suscipere. Initio libri dccimi quinti, {Neuf,) 267 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 268 qu8e in superioribus ezposuerat, cumpeQdiario scr- mone complectitar (Ibid., lib. 15, n. 3). Hos libros singillatim edere nolebat, sicuti libros de Civitate Oei postea edidit, sed omnes simul ; quod eztrema primis, ratiocinationis quasi vinculo, connectantur. Yerum qui de Liscc libris aliquid audicrant, et illos habere Tebementer cupiebant, tantam moram et dilationcm minime passi, unum illi excmplar subtraxerunt, libro duodecimo nondum absoluto, et aliisminus emendatis et recognitis, quam eos editurus esse voiuisset. Quod ubi comperit, statuerat eos, labore suo intermisso, non edere, sed in alio quodam opusculo de hisce libris sibi subreptis conqueri : verum ardentissimis fratrum pre- cibus, et in primis Aurelii Carthaginensis Ecclesioi episcopi jussisreluctari nou valuit. Itaque quod super- erat ad coronidem perduxit, et priores libros emen- davit ; non tamen ut ad res adeo difficiles explanandas et illustraudas necessarium esse censebat, sed ut po- tuit^ operam adhibens ne ab iis, qui ipso invito prod- ierant,multumdiscreparent(Ae^rac^ lib. 2,cap.l5,n. i). Eos subinde per diaconum quemdam misit ad Aure- lium Carthaginensem una cum epistola (Epist. 174) quam in fronte librorum praeligi rogabat, ut esset in- ^ star prooemii : prop terea quod hac in cpistola, quse mox relulimus adnotabat. In quadam ad Evodium cpistola scribit, se nondum hoc opus edidisse [Epist, 162, n. 2); et in epistola ad eumdem altera, quse solum exeunte anno quadringentesimo decimo quinto conscripta cst, se nondum illud perfecisse testatur (Epist, 160, c. 1, n. l),quamvisjamprimosquinque deCivitate Dei libros elaborasset. Ex alia porro epistola sub finem anni qua- dringentesimi duodecimi ad Marcellinum data, licct inteiligere, amicos ab eo flagitasse, ut hos libros ede- ret, quo posset eorumdem ipse defensionem susciperc, si vel ab inimicis mordacibus, vel etiam ab amicis mi- uus intelligentibus quidpiam in illis forte carperetur : ipsum contra diutius eos retinuisse, quam vellent ac fcrrent amici, ob periculum quod suberat, ne in argu- mcnto, de quo tractabant, fallerelur : Ut si non potue- rint, inquit, nisi habere aliqua, qux merito reprehendan- tur, saltem pauciora sint, quamessepossent, sipraecipiti festinatione inconsultius ederentur (Epist. 143, n. 4). Scribens quoque ad Consentium, meminit operis de Trinitate, quod in manibus habebat, et ob argumenti preestantiam ac difficultatem nondum perficerepoterat {Epist. 120, c. 3, n. 13). Inhisomnibus locis, siforsan postremum excipias, loquitur de opere suo velut ncc- dum edito. Quocirca conjectare licet, priorem ipsam editionem, quse eo necdum absoluto prodiit, non pr^e- cessisse annum quadringentesimum duodecimum.Con- stat autem, alteram nonnisi post longum temporis intervallum publicatam esse : cum ipse libro decimo tertio quidpiam dicat esse jam a se expiicatum in duo- decimo de Civitate Dei; qui ante annum quadringen- tesimum decimum sextum compositus non fuit. Ubi mentionem fecit Augustinus librorum de Trinitate, eos memorat, quos de Consonsu Evangelistarum post ipsam, ut videtur, eversionem tempiorum anno trecen- tesimo nonagesimo nono factam, conscripsit. Quapro- pter de illis hoc loco non agimns. Jam Dotayimas mi- nime nos contendere, omnia opera, quse modo memo* ravimus, hoc anno fuisseelaborala : sed solum eo fenne ordine, quem illis assignavimus : et quidem ante libros de Consensu Evangelistarum, aliosque postea recen- sendos. CAPUT XIII. 1 Possidii ordinatio in Calamensem episcoptm. 2 Htero- nymus scribens ad Augustinum^ papx ipsum tituio exorfiat, 3 Epistola ad Hieronymum data Pauh per- ferenda tardius illi redditur. 4 EpistolsB ad Paulimm Augustini rescripta postulantis duae. 1. Ut eorum, quffi ad annum trecentesimum nona- gesimum septimum refcrri possunt, seriem repeta* mus : reponendus est hoc anno Megalii Numidiee decani sive primatis obitus, cum iu concilio Carthaginensi, quod celebratum est hoc anno, quinto kalendas se- ptembris, Aurelius se litteras a Crescentiano primaris sedis Numidiarum, ut Crescentianus ipse insinuabat, episcopo, non ita pridem accepisse testetur {Cod. Col Afric. can, 33). Unde liquet nesciisse tunc Aarelioin, eum esse decanum ; quod tamen in primis scire de- buerat. Quarto et vicesimo clrciter die ab obitu Me- galii scripsit Augustinus ad Profuturum Cirtensem episcopum, ui sciret an successorem in illius primiUi iuvenisset : id cnim qusesiturum se pollicitus fuerat (Epist. 38, n. 2). Ad eumdem scribit, se prae rhagadif vel exochadis dolore ac tumore, nec sedere» nec stare, nec ambulare posse, sed lecto aftigi : nihiiominuSyqao- niam id Domino placeret, secum agi prseclare {Ibid^ n. i). In eadem epistola habet longe pulchenima de affectu irffi cohibendo, ne in odium degeneret (IMd., n. 2). Qua de re consulto loquitor, ob id quod noper ipsi Profuturus in itinere dixerat. Verum quid rei sit, conjici non potest. Scripsit ad Profuturum per Victo- rem, qui Constantinam pctiturus eum praemonoeriL Quapropteriu dubium vocari non potest,quin istePn>- futurus ille ipse sit, qai alibi legitur fuisse Cirtie aive Constantiuffi episcopus. Rogateum Augustinus, ot^ ctor per Calamensem civitatem remeet (sic enim pro- miseral), ob negotium cujus ipse notitiam haberet, de quo a Nectario majore vehementer urgeretor» Qoid illud fuerit, nonliquet. Aogustinum paucis postaanii scripsisse videbimus ad Nectarium (Epist. 91), aooiB e Calamffiprimoribus, admodum ffitate provectum, sed paganum, quamvis illius pater christianam fidem foiawi professus. Megalius, ut diximus, Calamensis erat ept- scopus ; adeoque illi Possidius Augustini discipulos soe* cesserit nccesse est : eum enim sedem hanc laboroia suorum et fortitudinis gloria illustrantem subiode ?i- debimus. Quanquam oportet Calamensem sedem ant aliquandiu vacasse post Megalium, aut episcopum ha- buisse ad modicum tempus alium a Possidio. Nam Profiituri episcopi Cirtensis ad quem Megalio jam da* functo datffi sunt ab Augustino litterffi, successor Fer- tunatus in Africanis ubique conciliis ante Possidiom collocatur. 2. Hoc ipso anno, ut videtur, Hieronymos, qui per Asterium anno superiori litteras ad Augostinom ffii^ LIBER QUARTUS. 270 scripsit rorsam ad eum {Apud Aug,, Epist. 39), ^ndaiurus illi Prssidium familiarem suum, qui Le causis in Occidentem trajecerat Is bonorum as studiosissime consectabatur, quas si quis Qciiiasset, maximi beneficii loco ducebat. Rogat Augustinum Hieronjmus, ut boc illi praestet, im rei alterius indigere. Hieronymus in eadem a Alypium salvere jubet, seque molestias buic peregrinationi annexas sustinere, et yariis binc Qctibus in monasterio jactari atqne concuti te- Quapropter banc epistolam ad bunc annum esimum nonagesimum septimum referre cogi- itequam inter eum et Joannem Jerosolymita- oc ipso anno convenisset : com minime legamus b iila reconciliatione concordise cum Joanne, ad persecutiones a Pelagianis anno quadringen- decimo sexto in ipsum concitatas, occasionem qaerendi babuisse. Papse iitulo semel et iierum % Augustinum (I6td., inscript. et n. 2) ; unde non omo trecentesimo nonagesimo sexto reponenda stola. Cum autem Hieronymus Augustino ad ictam provecto in ea non graiuletur ; probabiie prcesiitisse, cnm ad eum superiori anno per mi scripsit. Prcesidius quem Hieronymus in bac a illi commendat, videtur omnino is esse,cujus isus est Augustinus, ut exacerbatum ipsius Hie- 1 animom sibi excnsato conciliaret {Epist. 74). 30no jam creatus fuerat episcopus ; et a conci- iliaginensi ad Imperatorem contra Donatistas I anno quadringentesimo decimo celeberrimam ^oUationem Cartbaginensem, quse anno sequenti est, obtinuit. Idem episiolee concilii Numidise Pelagianos ad Innocentium papam subscripsit [oadringentesimo decimo sexto {Apud August,^ 176). ob id fortasse tempus Augustinus epistolam a perfcrendamscripsit ad Hieronymum {EpistAOf , 1). Primum quidem alterius cujusdam litteris ibens eum ofiiciose salutaverat, et Hieronymus os Qri)anitate peculiarem illi epistolam reddide- I est, ni fallimnr, epistola quam per Asterium inm Uierony mus ad eum misit anno forsan trecen- I nonagesimo sexto, ut illi salutationis ofQcium !«L Cum igitor ei rescribere teneretur Augusli- ieasionem arripuit ab eo sciscilandi,quid de Petri lidisceptatione sentiret. Ibi etiam meminitlibri dem conscripti de scriptoribus ecclesiasticis, uiper ipse legerat : simulque amice admonet, em in eo libro nec beeresiotas prfietermittere vo- t, eommodius sibi videri facturum fuisse, si ■Gs illis, sobjunxisset etiam in qnibus cavendi . Eam pariter rogat, quo consilio quosdam ex eodem opere prteterierit; aut si voluminis non ■di gratia hoc factum sit, cor baereticis duntaxat amoratis, non addiderit in quibus eos catbo- imnarit auctoritas. Etqoia de Origene rescribens njmns innoerat eum in aliis quidem approban- it laodandom, in aliis vero improbandum atque kOBAendam; certiorem eom fadtsese jam scire, non tantum in ecclesiasticis, sed in omnibus litteris, recta ei vera quse invenerimus approbare atque lau- dare, falsa vero et prava improbarc atque repreben- dere : hoc auiem se desiderasse, atque etiamnum desiderare, ut nota sibi faceret errata, quibus a fide veritatis ille vir tantus recessisse convincitur. lia scribebat illi per Paulum, cujus prseclaree existima- tioni testimonium tribuit. Sed Paulus navigationis consilium mutavit : factumque est, ut epistola prius spargeretur per Italiam, quam ad Hieronymum per- veniret {Epist, 72, n. i). Quod inter utrumque discor- diam animorum serere poterat, nisi bumilitas mode- stiaqne Angustini, et uiriusque cbaritas offensionis semina suffocasset. 4. Quemadmodum in epistola superiore Augustinus magnopere petit ab Hieronymo, ut litterariam collo- cutionem secum babeat ; quod id in primis valeat ad tuendam amicitiam, faciatque ne multum ad amicos disjungendos, ut loquitur, liceat absentise corporali : sic in illa, quam boc eodem tempore dedit ad Pau- linum, huic sancto viro, cujus amicitiam maximi do- cebat, vebementer instat, quo rescripta sibi, ea diu ardenterque expeienti, persolvat. 0 qui reSy inquit, r vestras quotidie donatis, debitum reddite. Jam annus et amplins effluxerat ab ultimis litteris Paulini anno tre- centesimo nonagesimo quinto sibi redditis : quod per- spicue indicat illa Augustini conquestio : Quid est quod duas aestates^ easdemque in Africa, sitire cogamur {Epist. 42, n. i). Ibi Romanum ct Agilem salvere ju- bet, quorom bonorifice meminit ctiam in epistola anno sequente ad eumdem missa ; in qua rursum insistit, utdemum postbiennii silentium rescribat. Nequaquam nos^ ait, nescio qua vestra ccssatio, qua ecce per totum biennium, ex quo a nobis dulcissimi fratres Romanus et Agilis ad vos remeaverunt^ nullas a vobis litteras sumpsi- mus, pigros ad scribenium fecit. Nam cum in aliis re- bus, qmnto quisque amplius diligiturf tanto dignior imitatione videatur^ in hac re contra est. Quo enim vos amamus ardentiuSj eo minus fer%mus,quodnobis non scri- bitis] nec vos in eo volumus imitari {Epist. 45, n. 1). In utraque episiola rogat Paulinum, ut sibi mittat opus contra Paganos, quod ab ipso elaborari audivit. CAPUT XIV. \ Augustinus Cirtam se conferens cum Alypio ad or- dinandum Fortunatum episcopum, venit in collo- quium cum Fortunio Donatistarum Tuburci episcopo. 2 Quonam tempore habitum sit istud colloquium, 3 Lit^ terss ad Glorium aliosque Donatistas quosdampost coUoquium scriptx, 4 De alia quadam collocutione cum iisdem habita ante congressum cum Fortunio. 5 Cum Fortunato Donatistarum episcopo disputatio^ nem per litteras aggreditur, 6 De Co^licolis, i, Supra vidimus, Augustinum exacto propemodum mense ab obitu Megalii, scripsisse ad Profotorom Cirtensem episcopum. Videtur is paulo post e vita mi- grasse; nec enim diu episcopatum tenuit (Epist. 71, c. 1, n. 2), et annis aliquoi anie vita discessit, quam Augustinus librum de Unico Baplismo conscriberei {De Unico JBoptismo, n. 20). Successit ei Fortonatus, 27 i V[TA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 272 unus ex illis septem, qai ad Ecclesise causam in ce- leberrima iila Carthagiuensi coUaliono conlra Dona- tistaspropugnandum,auno quadringentesimo undeci- mo, ab universis Africce episcopis catholicis delecti sunt. Ob studium paupertatis laudatur ab /LUgustino, qui ejus ordinationiadfuit cum Alypio {Contra Litteras Petiliani, c. 99, n. 228). Legimus enim ambos istos prflB- sules una Ciriam festinanter se contulisse ad episcopi ordinationem (Epist, 44, c. i, n. i, ef c. 3, n. 6). Porro constat id contigisse ante collationem Carthaginensem, cui Fortunatus inter fuil. Cum Cirtam pcrgerent,trans- ierunt Tubursico, cujus urbis episcopus ex parte Do- natistarum erat Forlunius, homo confecta sDtaie, cu- jusbenignitatemlaudarantapudAugustinumDonatistae aliquot, Glorius, Eleusius, et Felix, qui vicissim hono- rilicam de Augustino mentionem Fortunio fecerant. Apparet vel ex verbo soletiSf quo eos alloquitur Au • gustinus {Ibid.j n. i), ipsi fuisse cum illis usum et consuetudinem : licet Hippone-Regio non essent oriundi, sed alia civitate, eaque Gelizse atque ipsi, ut videtur, Hipponifinitima(£pt$^ 43,c.2,n. 5). Solebant iili benignissime polliceri Augustino, non recusaturum Fortunium de componendo Ecclesiarum discidio cum eo colloqui {Epist, 44, c. 1, n. 1). QuaproptercumTu- bursicum venisset, renuntiavit Fortunio,se iis quse de ipso inaudierat, ad eum et videndum et compellandum induci. Annuit ilie. Mox Augustinus, comitantibus non paucis. quos illi fortuilus casus adjunxerat, eum convenit, hoc illius (etati tribuendum arbitratus. Cum apud eum consedisset, frequcns civium turba, quam hujus colloquii rumor per urbem dispersus accierat, eodem contluxit. In tanta tamen frequentia pauci ad- modum studio cognoscendse veritatis, quam plurimi vero sola disputationis curiositate permoti, velut ad spectaculum convenerant. Ex isto populi concursu orta est perturbatio : neque jireces, neque minffi tam Augustini quam Fortunii, necessarium disputationi silentium extorquere potuerunt. Res tamen utcumque agi coepta est, et per horas aliquot invicem sermones contulerunt. Augustinus ab ipso ferme disputationis exordio postulavit, ut verba ultro citroque prolata exciperentur a notariis ; quo pacatior et modestior fo- ret disputatio. Annuit eegre Fortunius. Sed nolariis, qili aderant, excipere renucntibus, alii hoc munus aggressi, ob inordinatasperstrcpentiuminterpellatio- nes desistere coacti sunt. Fortunius primo contendit, per totum terrarum orbem difTusam esse communio- nem suam : sed affirmare non est ausus, posse se litteras communicatorias quocumque mittere. Quod si asseruisset, eum compulisset Augustinus, ut secum pariter ad Ecclesias in Scripturis apostolicis notatas scriberet. Tum Forlunius ad persecutiones a conse- ctaneis suis, ut dicebat, toleratas delapsus est. Yerum subjecit Augustinus, persecutiones eos solos numero beatorum adjungere,qui propter justitiampaterentur . ideoqae si Macarius, de quo tam aeerbe querebantur, eos ab exorto soium schismate divexarat anno trecen- tesimo quadragesimo octavo, nullum hinc sasd causffi commodum illos posse deducere. Respondit Forta- nius, transmarinarum partium Ecclesias mansisse in- nocentes, donec consensissent in eorum sanguinem, quos Macariana persecutio sustulisset. Sed cum urge- retur, utrum consectanei sui saltem ad illa usque tempora cum Orientalibus Ecclesiis cffiterisque orbis partibus in unitate mansissent : protulit epistolam, quam concilium Sardicense anno trecentesimo qua- dragesimo septimo scripseratad Donatum,qaem sudm Carthaginensem esse contendebat. Patet Augustinum nullam hactenus hujus epistolffi aut concilii Sardicen- sis habuisse notitiam. Verum cum in hac epistola Athanasium Alexandrinum, et Julium Romanum epi- scopum improbari vidisset, eam ex Arianornm officina prodiisse facile animadvertit. Petiit igitur ut ad accii- ratiorem temporum discussionem sibi iiceret eam accipere, ac secum auferre. Renuit Fortunius, nee eam vel manu sua quidpiam adnotare permisit : qaod tamen optabat Augustinus, ne sibi causa forsitan exigente petenda esset illa epistola, et alia suppone- retur. Cum pergeretFortuniusjustitiam sufiepartisei eo certam velle intelligi, quia persecutionem paasa fuerit; Augustinus ostendit, persecutionem ad jos causffi probandum non satis habere momenti; idqoe coniirmavit exemplis Maximiani ab ipsis Donatistis exagitati, et Ambrosii, quem christianum et justum fuisse negare cogebantur, a Justina divexati. Rursnm Fortunius interventoris cujusdam, quem a nostris oc- cisum diccbat, morte objecta, ab Augustino instanter quffirere ccepit, quem justum putaret, qui occidit, aa qui occisus esset. Statim ille ei uni nec probatffi morti, cum multa alia, tum maxime opposuit apertum Ci^ cumcellionum furorem frequentesque cffides. Sed cuoi hffic dissimularet Fortunius, neque a quffisitis desi- steret ; allatis ab Augustino Eliffi gestis, quibus hic vir Dei plurcs pseudoprophetas manu sua peremisse na^ ratur, videre demum coepit, justo saltem yeteris Te- stamenti temporibus licuisse occidere. Perstitit tameo ut quffireret, num et hoc dc novo Testamento posset probari. Ad quem Augustinus : sibi quidem ia eo non occurrere justum ullum qui aliquem interfecerit, verumtamen liqnido ibi demonstrari, sceleratos ab innocentibus in Ecclesia tolerandos esse ; cum Ghri- stu3 ipse Judam toleraverit, et eiprimumSacramentttffl corporis et sanguinis sui porrexerit. Quo exemplo cum prope omnes moverentur, illud Fortunius eladere ten- tavit, asscrens illam cufn scelerato commnnionem oon obfuisse Apostolis, quod non alium quam Joannis ba- ptismum tunc temporis accepissent. Sed nequaluc valuit Augustino, eosjam tum Baptismo Christi ab- lutosfuisse probanti, atque in eam rem conGrmandam plura adhuc paranti, resistere. Inde vero semoiiem ad id convertit, unde inteiligere liceat, Donatistas per- secutionem aliquam sibi tum impendentem timiiiw Nam petiit ab Augustino, quidnam si casns incidarit» ipse esset facturus. Professus est Augastinus, se iUi non consensurum, quin etiam pro virili parta ob- stiturum (i6td., n. 11). Reipsa tunc temporis iti sentiebat ; sed expeiientia eam de sententia postmodiuB depulit {Epist. 185, c. i, n. 25). Jam de sedibos suisdis- \ LIBER QUARTUS. 274 nrrexerant, cam Fortnnio Genethlii dccesso- iiin^edc Carthaginensi leniiatem prcedicante A.ogustinns : 11 le tamen Genethlius, si in ma- ras incidisset, rebaptizandus censeretur. Fas- Fortnnius, constiiutum apud suos foisse, ut ad ipsos fidelium yenerit, rebaptizetnr : quod m invitum et cum dolore animi hanc eornm dinem improbantis dicere, facile apparebat. idem ipsa totius civitatis testimonio constabat, set a Tiolentis sectfle suse factis alienus, de pnd suos saepius conquerebatur, ut cum ipsis tholicis in hoc colloquio condolebat. Quo- ifenit inter eos, violenta facinora, qnee em Donatistse et Catholici exprobrabant, in taiionibus non esse proferenda. Schismatis Cflecilianum a Donatistis excitati qusestio agi- (tabat. Itaque Fortunium obtestatus est Au- Qt pacato animo ad tam gravem controver- aponendam secum adniteretur. Respondenii nolle Caiholicos de his queesiionem haberi, est Augustinus, se collegas suos, certe vel ni suse senientifle subscriberent, exhibitu- m cx parte Donatistarum spopondit Foriu- » hflec discessum est. ridie Fortunins Augustinum convenii,et rnr- n de re egernnt, sed paucis; quoniam Au- Majorem Coelicolarum accersiverat, sermo- eo habiturus ; et ad episcopum ordinandnm Qom erat profecturus : ipsum quoqne Foriu- nsdam itineris necessitas urgcbat. Quando- lirtam se conferrei, dubitari non potest,quin itatis ordinandns esaet episcopus, Fortnn&- cct Profuturi snccessor. Nam Profuturus,ut , Augnstinum in episcopatu antecedebat, et sssor Fortunatus inter primarios erat in col- irthaginensi anno quadringentesimo undcci- tat porro hunc Augnsiini*cum Fortunio con- et colloqnium coniigisse anie annum qua- simum undecimum. Quod conjicere licet vel ogusiini animo a persequendis haereticis ad- 10. Perspicuum eiiam est, Donatistas tunc lisse, totaqne epistola eos plena frui libertate fnod nunquam accidit ab anno quadringen- idecimo. Liquet pariter Augnstinum,cum ei ( pseudosynodi Sardicensis epistolam exhi- d hffic esset tunc ignorasse. Illam tamen in tm Cresconium ante annum qnadringentesi- lecimum conscripiis memorat, et ut opns qnod jam din prs manibns haberet,exp)odii •e$conium, lib, 3, c. 3^, n. 38). Hic prseierea i antiqnior Augnstino episcopus decesscrai hringentesimo nndecimo : quippe cum Janua- ^scopus Tubursicensis in Numidia, cx parte rnm, interfuerit collaiioni Carihaginensi. ortnnins ipse est, haud dubie, qui decimus r inter trccentos ei decem episcopos conci- Qsis anno treceniesimo nonagesimo quarto . 4, c. iO, n. 12). Ubi in prsedicto colloqnio de sermo incidit, Angustini verba inducere pos- sunt, ut sanctnm illum prsesulem invivis adhnc egisse credamus : atque ubi actum est de persecutione Do- naiistanim in Maximianistas, nullus sermo facius re- pcriiur de Prffiiextato et Feliciano, quos receperant sub iniiium anni treceniesimi nonagesimi septimi. Hffic vero videniur postulare, ut istud colloquium non scrius ineunte anno trecentesimo nonagesimo septimo liabitum agnoscamus. Sed quia consiat id Augusiinum habuisse, cum ad ordinandum Profuturi successorem proficisceretur ; ponendum esset Megalium, cui super- sies fuit Profuturus tunc defnncius, obiisse ante ipsum annum trecentesimum nonagesimnm sepiimum, aique anni fere spaiinm prius efQuxisse, quam ejns in primatn successor renuntiareiur. Nam Crescentianus, qui ei successisse creditur, primas non fuii, nisi circa iniiium augusti anni hujus treceniesimi nonagesimi septimi. Licei auiem Megalium inter et Cresceniia- num primas possit interseri, non tamen est, cnr hoc iia contigisse asseramus. Quocirca malumus istud col- loquinm aut exeunte anno treceniesimo nonagesimo sepiimo reponere, aut poiius ineunte anno trecente- simo nonagesimo octavo, dum Gildonis interitus per- secutionis raetum Donaiisiis propier Optatum suum Gildonis fauiorem injicere poierat. 3. Postmodnm Augusiinus Eleusium et alios, qui de Fortunio ipsi verba fecerant, colloquii cum eo ha- biti certiores fecit : ei hoc illi testimoninm tribuii, in episcopis Donatistis difQcillime reperiom iri tam nii- Icm animnm et voluntatem, quam in isto sene perspe- xisset. Hos Donatisias per Domini sanguinem obte- siatur, eum ut sui de prosequendo colloquio promissi commoneant; quo res jam coepta et magna ex paric 'gesta, tandem aliquando peragatur. Ad qnam diri- mendam monet, iocum aliquem procul a tumnliu et iurbulenia hominum frequentia esse seligendum, si- cnt est villa Tiiiana, vel quivis alius in Tubursicensi ant Tagastensi dioecesi locus, in quo nulla sit eccle- sia, qui tamen ab Catholicis et Donaiistis incolatur, ut quisque apud hospitem commnnionis snae possit diversari : illuc deferendos esse canonicos codices, et si qua proferri debeant uliro citroque causee instru- menta; sing^Iis deinde dubiis discutiendis, qnantum res exegerit, vacandum. Denique Elensium et alios ro- gat, ut quid hac de re sive ipsius sive Fortunio videa- tur, rescribant (Eptst. 44, c. 6, n. 12). Latet nos ho- rumce negotiornm evenius, quffi Augustino pacis procurandse causa charitas inspirabat. 4. Exstat adhnc altera Augnstini epistola iisdem Glorio, Elensio, Felicique inscripta, quibus adjungii Grammaticum et cffiieros omnes quibus hoc gratnm fuerit (Epist, 43). In hac etiam epistola de schismate agiiur, idemque ferme de Maximiano sermo est, qui in superiore : nihilque videtur obstare, quin eam sub idem tempns, imo paulo ante, conscriptam arbiire- mnr. Optati Thamugadensis tjrannidem ibi summa diccndi libertate commemorat Augustinus, iis tamen verbis, qn» illam nondnm desiisse innuant. Demon- strai ibidem, quam juste civilibus poenis possent Do- natistffi mulctari : sed id potest optime referri ad tem- 275 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 276 pora Macarii. Hsec episiola memorise prodit coUocu- tionem aliam, quam cum iisdem Donatistisin ipsorum civitate habuerat Augustinus. Cnm enim de commu- nione christianenter cum ipso per litteras de scliismate collaturum, ut de re tanti momenti, ea qua par erat lenitate et animi tranquillitate dissererent. Augosti- nus, qui jam pridem illius colloquium expetebat, ejus sibi consilium multnm placere rescripsit : et ut cau- samaggrederetur,demonstravit ipsi,cum Scriptnra no- bis poUiceaiur Ecclesiam Dei per orbem terrarum essa diffundendam, hanc prophetiam in Ecclesia catholica compleri. Queerit itaque, ut respondere non gravetur, quo pacto, cum ita se res habeat, pars Donaii possit esse Ecclesia illa divinitus prsenuniiata, et quomodo Christus hfiereditatem suam in toto terrarum orbe sibi promissam sic amittere potuisset, ut in una solum- modo Africae parte resideret (Epist, 49, n. i). 6. Notavimus supra, cum Fortunius veniret ad An* gustinum, ab hoc sanctoPreesuleMaioremGoeHcoIarum accitum fuisse, ot cum ilio aliquid loqueretur {Epist. 44, c. 6, n. i3). Exstat horum Coelicolarum Domen in quibusdam legibus Honorii Augusti {Cod. Theod. de Haeret,^ lege 43, et de Jud. Ccelic, ac. Sam. lege 19); nec satis liquet, quinam illi fuerint. Apparet tamen, nun fuisse sectam hsereticorum, neque hominum, opinamur, qniJudaicam professionemcum Ghristiana, sicut Nazareei, consociantes, Christianorum sibi no- men arrogarent : cum Augusiinus, qui eos probe no- verat, in suo libro de Heeresibus, illorum mentionem non fecerit. Honorius in legibus anno quadringenie- simo octavo et quadringentesimo nono latis, Goelioo- las arguit novi dogmatis, novee superstitionisy et do- minis hactenus inauditi. Fieri enim potuit» ui paooos ante annos se per Occidentem propagassent, aat ibi primigenium suum nomen nomine Coelicolarom com- mutassent. Prseterea discimus ab Augustino, eorum antesignanum seu Majorem, ut vocat, quem ipse Tih bursico transiens accersiit, novum baptismi genus apudeos instituisse : quosacrilegiojampcrmuItosiUs sednxerai (Epist. 44, c. 6, n. i 3) . Qnapropter hojosmodi secta, quse quamdiu nihilconjunctum atque communs cum Ecclesia haberet, in nuUo ferme nomero fuent, eo postmodum exitialior exstituit, quopropiusadeam accedebat, et illius sacramenta tentabat usurpare. CAPUT XV. \ Augustinus ad Eudoxium abbatem scribit. 2 ConeiMar tur adversus Christianos qui Paganis in eorum soU' mnitatibus adjunguntur, 3 Simulacrum Herculis Cor- thagine cum dedecore tractatum. 4 PubUcolm qumti»- nes solvuntur. i . Gildo sub Comitis et Magistri miUti» titolo per dccem aut duodecim annos rerum potius in Afiriea, exeuntc anno trecentesimo nonagesimo septimo» ab Honorio defecit eo obteniu, ut Africam iu Arcadu di- tionem transferret : sed proximo vere ineunte Hascc- zel ejus fraier cum copiis ab Italia missus, insignem de illo victoriam divina ope obtinuit. Post cjus cla- dem Optatus Thamogadensis episcopus Donati8ta,iinas e primariis UUus satellitibus, in carcerem detrusus,iUic letns est. Petilianns partium Don^tistarum epi- B Augustinum postea insimulavit, quod ad illitis ttionemsuaconsiliacontulisset {Cont, Litt, Petil,, e. 40, n. 48.) Tum vero, cum in Africam solvit lal, monachosaliquot Caprarise insulae, Etruriam et Corsiam sit®, secum adduxcrat {Oros,y Ilistf eap. 36). Fortassis illi ipsi sunt, de quibus Augu- in epistola ad Eudoxium abbatem et ejus fratres ipta ioquitur {Epist, 48, n. 4). Testatur eorum se Bm primum ex fama, dein ex relatione Eustasii Irece didicisse : qui ex eorum monasterio profe- OQum illias odorem in Africam attulerant, et im eorum conversationem divulgarant. Certiores icit obitus Eustasii, qui non amplius Caprariam raret, qnia ncc cilicio jam qusereret indui. Unde >re licet, Eudoxii monasterium, ex quo Eusta- rat, in ea situm fuisse insula. Hinc consequitnr id, monachis, aut certe Eustasio illi solemne cilicio ex caprinis pilis contexto indui. Augu- igltur Eudoxio ejusque monachis apcrit, quo m eorum quietem animo afTectuque cogitet : il- fffeces cfUagitat, et quo efticaciores sint, piis kationibus, quibos illos ad profectum et perscve- m exstimulat, eas demereri studet. IIIos potis- 1 monet, ut in omnibus bonis opcribus suis Dei gloriam spectent; ita sint solitudinis stu- vt nec eos avida elatio ad capessendum Ecclc- % reginem inde detrabat, nec ad Ecclcsite mu- ^eatos biandiens desidia retineat (Episl, 48, 3). [oc ipso, ut videtur, anno trecentcsimo nonage- >ctavo, certe quidem ante annum subsequentem, is est eximios ille sermo, quo Augustinus Chri- 0 redarguit, qui ne in magnatum offensionem "erent, aut ab iis injuriam paterentur, detrectare 1 jossa non andebant,cumilli se ab eis ad simu- leduci prseciperent ; nec vero solum eos ad fana i atipabant, sed cum illis etiam in idolio recum- L Quod ethnicorum impium errorem fovebat, rel ab ipsis Christianis idola sua honorari con- ent. Sic omnis ille labor, quem in cpnvertendis iom reliquiis inpendebant episcopi, ssepe irri- it. Nam Pagani horumce Christianorum exem- nfirmati dicebant intra se : Quare nos relinqua- eo9, quos Christiani ipsi nobiscura venerantur? pneterea conviviis Christiani et blasphemas in nm voces evomere, et ejus divinitatem in du- focare discebant. Hoc scandalo permotus vehe- r Aagustinus, de illo qua potoit lenitate, ocri et gravi oratione conquestus est (Serm. 62) ; dem Carthagine, ut videtur; cum alterius scr- meotionem faciat, quem paucis ante diebus h.a- i in Mappalibus, ubi marlyr Cyprianus quicsce- lotat prieterea hos Christianos dicere solitos, se ipad falsos deos discumbere, sed apud genium iginis, merum lapidem, qui tamen in deusaPa- oolebatur, cujus videlicet ante statuam ara erat . Docet ibidem Aogustinus, hanc viam ad Gen- incendos et Christianae fidei aggrcgandos quasi LIBER QUARTUS. 278 compendiariam esse, si Christiani solemnitates eorum deserant, nec se illorum nugis immisceant : quo, si non conseniiunt veritati nostras, inquit, erubescant pati- citati 8U3B. In hoc sermone cujusdam meminit, qoi ad lidem conversus fondum EccIesieB dederat, in quo crant idola quee frangi cuperct. Volunlati ejns cito obsecundarunt Christiani, fromentibus Ethnicis, et conquerentibus idola passim ab episcopis perfringenda conqniri. Negat Augustinus, asserens loca esse pluri* ma in quibus scirent esse simulacra, quae tamen in- tacta relinquerent, qnod ea Deus potestati ipsorum non permisisset; niliil eos aggredi, de quo locorum domini conqueri possint; prius agcre ut idola in eorum corde frangant : pro hominum conversione Deum deprecari : ab dominis locorum ad fidem con- versis rogatos idola in eis repcrta confringere ; reos fore si desiut : ssepius ab ipsismet recens conversis idola comminui : pravorum hominum esse et furioso- rum Circnmcellionnm ea, quce non sunt in iliorum potcstate, velle diruere, fcque yhfp. periculo tf>mere exponere. Patet indc, licet in Paganos jam Icges ali- quot latffl fuissent, nondum tamen rescriptiim illud, quo Imperator simulacra tollenda csse dccrevit, de quo acturi sumus, anno proximo fuisse promulgatum. Nam ab hoc rescripto illa Paganis nonnisi clanculum servare licuit. Sub ejusdcm sermoni? iincm loqui vi- detur de novis aliquot legibus contra Donatistas, po- tius tamen in privatorum, quam universse secttn ila- gitia latis. Scribit enim, hffireticos alicubi suas impie- tatis et furoris poenas ex legum prcescripto dcdisse, unde sibi a Catholicis publicam pcrsecutionem ad suam pernicicm movcri quererentur. Insuper et in codem sermone commemorat, Juda?os, cum quibus- dam in locis ob improbitates suas correpli fuissent, hinc ansam arripuisse criminandi, vel fingendi, aut suspicandi, in id semper cpiscopos iucumbere, ut fa- cultatem ipsis noccndi quserercnt. Eo pacto Juda?i, Pagani ct hceretici, cum universam Ecclesiam sibi ha- berent infensam, conspirantibus animis societatem querelarum adversus eam coibant, unitatem facientes contra unilatem. 3. Ad hoc sallem tempus referendus quoque vide- tur sermo in versum Psalmi octogesimi secundi, Detis, quis similistibi (Serm. 24) ?quandoqui4em adhnc ido- lis iitabatur, et eorum cultus Carthagine vigebat. Erat illic inter csetera simulacrnm ex lapide, Herculis dei nomen in titulo prfieferens. Statuse hujus barbam, in quo tota Herculis virtus putabatnr, novus magistratus a Paganis scductus auro perfundi permiserat. Verum ad dedecos cullomm ejus auro refulsit falsum numen. Inde enim non ad adorandum, sed ad vindicandum permotus Christianus, superstitioni illi seso im- miscuit, ut barbam ejus raderet. An hoc anos ausus sit, dubium est, cum mox Augustinns subjiciat, bar- bam Herculis a Deo rasam esse per fideles suos, pei* Ckristianos smos, per potestates a se ordinatas, Hac illc occasione sermonem, de quo loqoimor, habuit. Dicen- tem interpellavitpopulus, vociferans et clanians, Qiio- modo Roma, sic et Carthago! id se nimirum velle, id 279 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 280 postularo, ut omnis Ethnicorom superstitio deleretur, iiecjam CarthaginepermitlerenturHcrcuIesaliique dii Homani, qui in ipsa etiam urbe Homa defecerant; sed in hoc Homee Carthago omnino consimilis esset. Po- puli pictatem et studinm sic laudibus efTert Augusti- nus, ut videatur tamen metuere, ne quid ille tumul- tuose et non satis legitima auctoritate raoliatur. Pne- cipiti plebis suse studio, ni nostra nos fallit conjectura, jam ipso mane frenos injeccrat episcopus Carthagi- nensis. Qaam enim aliam ob causam eis gratulatur^ quod episcopo suo in co quod ipsis mane locutus erat, obedierint, atque ut eum sequantur, et ab ea via non recedant obtestatur? Interca eos cohortari non cessat, ut suam do abolcnda supcrstitione volantatem notam ct testatam fecisse contenti, ejus implenda". consilium ac modum ab cpiscopis exspectent; nec timeant ne illi in hac parle ofGcio suo desint. Spem qooque facit, fore ut eorum preces felicem exitum sorliantnr, cum Deus superstiliones Gentilium delendas prsedixerit, et niuUis jam terrarum locis, etiam Homai, oraculum suum compleverit. Ex hoc sermone, quem Carthagine habi- tum fuisse nemo non agnoscit, facile intelligitur, jam tum ab episcopis, qui in ea urbe versabantur, decrc- tum fuisse ut ad Honorium Augustum pro obtinenda superstitionis exstinctione mitlerent; acsubinde ipso- rum, qui ad id procurandum legati sunt,'persuasione ct inductu celebres ilias lcges hac de re latas fuisse anno trccentesimo monagcsinr.o octavo, et anno se- qucnti in Africa exsecutioni mandatas. 4. Qiio tcmpore dubia sua ad Augustinum rcUilit Publicola {Epist, 46), oo certe idolorum sacrilicia ad- huc vigebant. Nam qnod in responsione Augustini-le- gitur de templorum et idolorum lucorumque eversione (£pi5^ 47, n.3), id ad potcstatem ea evertendi non lege publica sivc gcnerali, sed speciali quadam jus- sione certis in causis datam spectare liquet. Quis ille Pnblicola fuerit, incertum est. Is prsedia possidebat in Arzugibus, quoe natio barbaris Gentilibus erat fini- tima. Quapropter indigense eorumdeni barbarorum opera utebantur, prius ipsorum fide jurejurando ad- stricta. De quo juramento eum variae diflicultates an- gebant, ut et de usu multarum rerum, quee idolorum cultu pollui videbantur. Hffic et similia dubia propo- nit Augustino, ot patri, ut seniori, ut pontiiici, cujus cx ore requirenda lex forct. Ad ejus postulata rescri- psit Augustinus, et intcr alia respondet, eorum sibi consilium non probari, qui censerent, hominem posse alium occider-e, ne ab eo occidatur ; nisi forsan ille iegitima potestate fretus ad alionim tutelam id face- ret. Itaque tantum approbat, ut aggressor et insidia- ior ierrore repellatur (Ibid., n. 5). Censet pariter ho- mini, fame premente, si nihil uspiam invenerit» nisi cibum quem certo scit idolis oblatum, satius esse, etiam nemine conscio, eum christiana virtute respne- re (Ilnd., n. 6). CAPUT XVI. i Pagana supersHtio tunc ubique eversa, cum ex damo- num oracuUs instauranda erat, 2 In Oriente prohibe^ tur ac dektur auctoritate Arcadii. 3 In Occidente quoque auctoritate Honorii. 4 IIujus legem ea de r$ latam exsequendam curant Jovius et Gaudentius. 5. Ccelestis dtae templum Carthagine Christo dedieaium ab Aurelio. 6 NonnuUa idololatria quibusdam heii relicta vestigia, 7 Suffectani martyres. Augnstinus ad principes Colonix Suffectanx scribit, 8 Reser^tum advdatoriis Donatistarum precibus a JuUano induUum jubetur publicis locis affigi. \ . Cum viderent Gentiles, nec tot tantisque perse* cutionibus, quas per trecentos fere annos pertulerat, rcligionem Christianam potuisse consumi, 9ed kls potius mira incrementa sumpsisse ; eoscogitaverunt ne^ scio quos versus grsecos, tamquam consulenti cuidam divino oraculo effusos, ubi Christum quidem ab ku- jus iamquam sacrilegii crimine faciunt innoecntem; Petrum autem maleficiis fecisse subjungunt, ut coleretm' Christi nomen per trecentos sexaginta quinque amicSt deinde cofnpleto memorato numero annorum, sine mcra sumeret finem (De Civit. Deit Hb. i8, cap. 53, n. 2). Hi treccnti sexaginta quinque anni sumcbant initium saltem a die quo missus est Spiritus sanctus, hoc est, ex mente Augustini/ ab idibus maiis, duobus Gemi- nis Hubeilio et Hufo consulibus, qni fleree communis annus est vicesimus nonus. Sic illi irecenti sexaginU quinque anni complendi erant idibus maiis anni tre- ccntesimi nonagesimi quarti. Augustinus tamen vult, eos finem cepisse consulatu Honorii et Eulychiani, q«i iucidit in annum Christi trecentesimnm nonagesinam octavum ; quo reipsa complebantur, si ponamus Chri^ stum passum fuisse anno trigesimo tertio sr» com- munis. Igitur secundum illud oraculom dsemoDum pagana tum superstitio resurgere, et ehristiana re- ligio cadere debuit. Vcnim Deus, ut hujus om* culi figmentum demonstraret, chrisiianam religio- ncm novis in dies incrementis florere volnii. Qood manifeste patuit jam inde ab anno conseqaenti, quo Mallius Theodorus consulatum gessit, hoc est, anno trccentesimo nonagesimo nono, in qao nune versamur. Sequenti anno^ scribit Augustinus, cmmd» Mallio TheodorOy quando jam secundum illud oracubm daemonum^ (mt figmentum hominumf nuUa esse deMI religio christuma, quid per alica terrarum parfes /bn^ tan factum sit, non fuit necesse perquirere. Interimqutd sdmus, in civitate notissima et eminentissima Cartk»' gine Africx^ Gaudentius et Jovius comites impermtcns Honorii, quarto decimo kalendas apriliSy falsorum «ieo- rum templa everterunt^ et simtUacra fregerunt {Ibid.^ cap. 54, n. I). Augustinus itaque de rebus taniamstbi cognitis, et quae Carthagine conligerani, memoni; nec quid in aliis terrarum parlibos accidisseif pwqu* sivit. Verum in Idacii fastis legimus, falsorum noffli- num templa hoc anno fuisse demolita; notaique Tjn Prosper ad annum, qui Gildonianam cladem snbseqah iur, hoc esi, ad annum prflesentem, aniiquaB soper- stitionis iempla toto orbe Homano fiiisse desimcta. 2. Grande hoc opus exorsus fuerai Theodosius ira- perator. Eo post Ecclesiam ionge lateque amplifia* iam vita functo, Arcadius et Honorias ejus liberi noi magis imperii paterni, quam pieiaiis erga ehristianam LIBER QUARTUS. 282 ionem heeredes exstitere. GreTit adbuc in eoruin lis illad rclig^onis studium a secundis rebus et itis divinitus yictoriis in illos, qui auctoritatem vm Tel aperto marle vel clandestinis consiliis ignarunt. Cumqae felicitatem suam patcrnae pic- leceptam referrent, pnvilegia a majoribus suis mm collata vehementiori stadio tuebantur, et I edictis cumalabant. Eorum pietas facem subdi- nsferebat. Ethnici ad Christi fidem nullo negotio oebantar : et hseretici discidiis, quibas eos Deas ari sinebat, dcfatigati, ad Ecclesi» catholicae uni- ft ultro redihant. Ut autem de iis solam, quse ad nos spectant, hic loci disseramus, et ab Oriente ieemnr; comperimus rescriptum Arcadii ad Rufi- pnefectum prffitorio in Oriente, datum septimo RUgusti anni trecentesimi nonagesimi quinti, quo nos minis intentatis gravissimisque posnis consti- , in fana et delabra ingredi, et idolis ubicumque Qcare prohibet, et hanc ob caasam leges omnes Breticos Paganosque a patre sao lalas renovat be Tkeod. de Pag. sacr, et templ^ lcge 13). Anno entiy sexto idus decembris, idolorum sacerdoti- el ministris privilegia, quse ipsis alias concessa int, ademit, ut iis quorum professio erat ipsis Data legibus {Ibid., lege U). Plarima per Orien- delobra id temporis excisa fuerint neccsse est ; in rescripto ad Asterium Orientis comitem datu idis Dovembris anni trecentesimi nonagesimi mi statuat Arcadius, dirutorum fanorum radera onindis pontibus, viis publicis, aquseduclibas, et im mcenibus esse insumenda {Le Op, pubL, lege Boc autem anno trecenlesimo nonagesimo nono, > idus julii, Arcadius ad tollendam omnem super- »iiis matericm, legem tulit de omnibus agrorum exscindendis, ita tamen ut id citra perturbatio- et tnmultum peragerctur {De Pag. sacr. et templ.y 16). Lex ista Damasci lata est, vel potius fixa et lalgata, ut quidam volunt, existimantes hanc n legem esse, qua, ut scribit Theodoretus, Chry- «nns Gonstantinopolitanse Ecclesise tertio kalen- Btrtii anni trecentesimi nonagesimi octavi creatns iopas, armavit ardorem monachorum, quos ad fana demolienda misit in Phoeniciam, cujus inter arias urbes Damascus recensetur {Theodoretus, 9eel. Ub, 5, cap. 29). Qnod ad imperatorem Honorium attinet, nulla ixstat ab eo hac de re promulgpata ante annum •Hesimum nonagesimum nonum. Vidimus tamen t Romse fnisse disturbata, cum adhuc in Africa nl, nulla tnm, ut videtur, lege adversus idoloram m in Occidente generatim constituta. Verumta- infertur ex lege lata quarto kalendas februarii trecentesimi nonagesimi noni, jam Honorium I soperiori rescriptum de omnibus idololatriae Igiis penitus delendis promulgasse (Codice Theod. ag.^ efc, lege 15). Et hoc ipsum, nisi fallimur, t aoctor libri dc Prsedictionibus, qui Prosperi no- pre se fert, dum Honorium, pietati suee prorsus ititnfle obseeundantem, templadeorom omnia cum sois a^jacentibus spatiis.tunc Ecclesiis contulisse, et Christianis simulacra omnia confringendi facuUatem dedisse testatur {De Prsediction . lib, 3, cap. 33). Au- gastinus libro quodam, quem anno proxime sequenti conscriptum ab eo fuisse arbitramur, scribit Genti- lium simulacra overti et confringi jussa esse recenti- busiegibus, inhibita quoque sacriflcia sanctione pcenfle capitalis. Testatur ibidem, pene toto orbe terrarom reapse delubra exscindi, idola comminui, aboleri sa- crificia, deemonum cultores deprehensos suppliciis affici {Contra Epist. Parmen., lib. i , c. 9, n. 15). Narrat alibi, Gatholicos et Donatistas in Paganonim templis, ubi potuerunt, evertcndis pariter desudasse, et sym- phoniacorum deemonis tibias et scabella fregisse {Contra Gaudentium, lib. I, yi. 51). Cam lex adversus idola rem nullnm eximeret, ad omnia generatim qaee ad idolorum cultum spectarent, yidetur extenta, et excidium pariter ipsis etiam statuis, quse ornamento sedificiis publicis erant, fuisse intentatum. Hoc ut pro- hiberet Honorius, rescriptum dedit quarto kalendas febraarii anni treccntesimi nonagesimi noni ad Ma- crobium et Proclianum proefectorum vicarios {Codice Theod. de Paganis^ etc^ lege 15), alienim in Hispa- nia, alterum in quinque Galliarum provinciis, qase sunt, ut putant, priraa et secanda Aquitania, secunda, tortia et quarta Lugdunensis. « 4. Legis Honorii de diruendis Gentiiium templis exsequendse provincia comitibus Jovio sive Joviano et Gaudentio videtur fuisse demandata, cam in Idacii fastis legamus templa hoc anno a Comitibus fuisse demolita, et Prosper templa omnia a comitibus Jovio et Gaudentio spoliata fuisse asserat (De Praediction., lib. 3, cap. 38). Id quldem ipse ad Theodosii magni tempora refert : vcrum aut illis eadem cura semel et iterum demandata est, primum sub Theodosio, deinde sub Honorio, quod minus yidetur probabile; aut ipse aactor, his temporibus adhuc junior, non satis accu- ratam rerum memoriam tenuit. Mandatum siquidem duobtis illis datum Comitibus notatur anno trecente- simo nonagesimo nono, non solum in Idacii fastis, sed etiam apud Augustinum, qui hoc anno, decimo quarto kalendas aprilis, delubra Carthagine a comiti- bus Gaudentio et Jovio demolita, et simulacra con- fracta fuisse iesiAninr {De Civitate Dei^ lib, 18, cap. 54). Haud scimus an iste Jovius idem sit, qui anno quadringentesimo nono fuit preefectus prcetorio. At vero verisimile nobis est Gaudentium eum esse, qui comes ftiit Africse ineunte anno quadringentesimo primo, ut leg^s, in qua illius mentio fit, adscriptio testatur {Codice Theod. de Equor. conl. lege 3). Ve- rum cnm lex ista Indictionem duodecimam prffiferat, forte locum opinandi relinquit, eam potius latam fuisse anno trecentesimo nonagesimo nono, qaam quadringentesimo primo, quo anno Indictionem deci- mam quartam notat Marcellini Chronicon. Constat etiam jam inde a decimo tertio die Julii anni quadrin- gentesimi primi, Bathanarium faisse Af^ricce comitem. Sic admodum probabile est, Gaudentium ejus ante- cessorem Gildoni in hoc munere successisee. 1tlt|d 283 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 284 inter cffitera de hoc Gaudentio memoratnr« eum pa- trem fnisse Aetii, celeberrimi illius ducis temporibus Valentiniani imperatoris. Quamvis autem Augustinus, Idacius et Prosper Paganorum templa per id temporis excisa fuisse commemorent, nec ambigi possit, quin plurima reapse dirnta fuerint; omnia tamen demolita fuisse, dicere non possumus. Nam concilium Gartha- ginense adhuc anno quadringentesimo primo statue- bat, facultatem aliqnot templa diruendi ab Impera- tore osse postulandam {Codice Canon. Afric., can, 84). £t ex auctore libri de Prsedictionibus, mandatnm Jovio et Gaudentio de tollendis pdtius, quam confrin* gendis idolis, datum fuerat {De Prasdiction.^ lib. 3, cap, 38). Vernm cum in EcclesiaB manus, ut verisi- mile est, traderentur ; mirum videri non debet, si epi- scopi plnrima diruerint. Altamen sive quod Impera- toris rescriptum non id conceptis verbis prfficiperet, sive quod Gentilium querele iilius animnm permovis- sent; anno trecentesimo nonagesimo nono, tertio kalendas septembris, aliud rescriptum dedit ad Apol- lodorum Africse proconsulem, qno decernit templa rebns omnibus iliicitis, aris nimirum et idolis, spo- liata, intactis prorsus cedificiis, esse relinquenda {Co- dice Theod. de Pag.y etc.j lcge 18). 5. Refert ad hoc tempus Baronius, velut quidpiam dcmaY}datam Jovio et Gaudentio provinciam conse- qucns {BaroniuSj ad ann. 399, n. 63), id quod auctor iibri de Prsedictionibus contigisse scribit de templo Coelestis, Honorio imperante, ante principatnm Con- stantii, qni ab Honorio in collegam imperii anno qua- dringentesimo vigesimo, aut quadringentesimo vige- simo primo assumptus est. De hac Co.'leslc pluribus disserit Baronius, quam putat caniJcin uc Astarthen Sidoniorura deam. In confesso est, supremum illud fuisse Garthaginis numen, nbi templum stupendae mo- lis illi constructnm fuerat minoribus deorum omnium templis yallatnm, ambitu dnorum fere milliarium, cujus platea lithostrata paTimento ac pretiosis co- lumnis et moenibus erat decorata {De Prxdict,, Ub. 3, cap. 38). Jam pridem templum hoc clausum erat, forsan ab anno trecentesimo nonagesimo primo, quo geminas leges comperimus, quibus templornm aditus prohibetur {Cod. Theod. de Paganis, etc, lege 10 et lege ii). Et hae primse sunt hac de re latae a tempori- bus Juliani apostat». Cum igitur inaccessum diu per- mansisset, spinosa virgulta illnd circumseptum ob- ruerant : et Christianis ingredi volentibus, nt illud in usum veree religionis consecrarent, postquam Hono- rius Ecclesiis omnia templa coatulisset, rumorem sparsernnt Gentiles, in his dumis ac scntibus dracoues et aspides ad templi custodiam latere, qui auditum ac- cessomque prohibcrent. Quo magis Christiani fervore succensi^ ea facUitate omnia amoverunt }7/a?st, quo tem" plum vero calesti Regi et Domino consecrarent. Nam cum sancta Paschse solemnis ageretur festivitas, coltecta iUic et undique omni curiositate etiam advcnicjis multi- tudo, sacerdotum multorum pater et dignae memorix no- minandus antistes AureliuSj coslestis jam patrix ciuts, cathidram iUic loco Coilestis et habuU, et sedU. Ipse tunc aderam, inquit anctor, cum sociis et amicts, at- que, ut se adolescentium setas impatiens circumquaque vertebat, dum curiosi singula quaeque pro magnitudme inspicimus, mirum qwddam et incredibile nostro se ui- gessit aspectuij titulus seneis grandioribusque Utteris m frontispicio tempU conscriptus : Aorelius Pontifbx de- DicAviT. Hunc legentes popuU mirabantur praesago Umc spiritu actUj quse prssscius Dei ordo certo isto fine eonn cluserat (De Prsedict.^i lib. 3, cap. 38). Templum hoo postea solo «equatum est anno quadringentesimo vi« gesimo primo. Itaque non de templo Coelestis, sed da idolo loquebatur Augustinus, cum paulo post captam Romam diceret : Carthago in nomine Ckristi manelf et oUm eversa est CiBlestis ; quia non fuit ccbkstis, sed terrestris (Serm. iOo, c. 9, n. 12). 6. Auctor libri de Prsedictionibus scribit, in qua- dam urbe Manritanise eruta fuisse plurima e cayenus simulacra vetera, quse in eas abstrusa fuerant ; et ob hanc inventionem totam civitatem, ipsos etiam cleri- cos reos fuisse, vel perjurii convictos (De Prsedict,, Ub. 3, cap. 38). Forsan ab urbibns jnsjurandum ex- igebatur, quo coniirmarent nulla latere idola ; hujus autem civitatis clerici, qui simnlacra scirent esse re- condita illud denuntiare non ausi sunt. Nam metus in- currendi in magnatum offensioncm, efliciebat non- nimquam, ut ipsi Christiani in idololatriffi sceleribos conniverent. £t sane Augustinus ea de re graviter oxpostulat in memorato jam supra sermone ad ple- l)em, ubi nonnullos frequentantes templa, et in idolio una cum Paganis recumbentes damnat {Serm. 62, c. 4, 7in. 7, 8). Id fortc post leges adversus idololatriam ab Honorio constitutas adhuc fiebat; ipseque Imperator istud flagitium adjuvit lege lata decimo tertio kalen- das septembris anni trecentesimi nonagesimi noni, in qua ApoIIodoro Africee proconsuli denuntiat, nolie se, licet profanos ritus ethnic«e superstitionis inhibuerit, festivitates publicas aboleri, sed continuandas esse ludorum solemnitates, modo nulla sacrificia, yel aha qusevis idololatrica superstitio illis immisceretur (Cod. T/ieod. de Pag.y etc, lege 17). Itaque concilium Car- thagincnse dccimo sexto kalendas julii anni quadrin- gentesimi primi congragatum, sui putavit esse oflicii, Ilonorium deprecari, ut illa convivia penitus abroga- ret, qnibus Christiani ab Ethnicis interesse cogeban- tur; quod speciem cujusdam persecutionis adum- brabat, his perssepe contra religionis decus mulla procaciter patrantibus {Cod. Cann, Afric^ can. 60). Scribit Augustinus, in evertendis templis, idolis ct lucis pro facultate ab imperatoribus concessa, priva- tos nullum debere ex eorum rninis commodum perci- pere, ne ad destruenda gentilitifie superstitionis moau- menta, potius avaritia, quam pietate doci videantur : id tamen non obstare, qnin ea monumenta in usui communes et publicos converti, aut honori veri Oei possint consecrari; sicut ipsi homines sua ad Denm conversione in ejus templa commutantur (Epist. 47, n. 3). 7. Omnem Theodosius adhibuerat operam, ut ab idololatiiifi superstitionibus Homa, ubi altiores quaoi UBER QUINTUS. 286 ia nlla diUonis ejus urbe radices egerant, purga- . Honorius dubio procul idola ibi perinde ac passim dejicienda curaverat; quandoquidem jam Rhadagaisi cladem, id est, ante annum quadrin- Bunum sextum ; imo vero quo tempore adbuc in a stabaut, illic disturbata atque eversa erant 1. 103, c. iO, n. i^;Serm. 24, n. 6). Gum autem in idolorum eversione, intacta remanerent illa deo- dgna, quse locis et aediticiis publicis ornamenlo ;; Deus undecim post annos reliqua illa gentili- ■perstitionis vcstigia, tum Gotborum manu,tum Dibus e ccelo vibratis penitus abolevit Heec si- erornm dcstruclio, quse anno trecentesimo no- dmo nono contigit, causam prsebuit plurimorum lium conversioni, qui cum eo usque errori per- iter adb«esissent« in cam spem addncti, fore ut letis trecentis sexaginta quinque annis, sccun- oraculumdffimonum.avitus cultus quasi postlimi- rrocaretur in pristinum decus; hujus oracoli ii- Tanam et inauem fuisse, cx eventu demum com- nnt (De Civit. Dei, /i6. 18, cap. 54). Testatur stinns, ab boc ad illud usque tempus, quo deci- octavnm ex libris de Givitate Dei absolvcbali iini post annos ferme triginta, cbristianam re. lem majoraadhuc sumpsisseincrementa; quam- snm constanter afiirmarent Ethnici tandem ali- io interituram (£na)T. tn Psal. lxx, serm. 2, eique eventui certum ac definitum tempus ex Jis assignarent {Bnarr. in PsaL iv, n. i). Interea lerificaturi Jatebras petere, suosque eliam deos ndere cogebantur, ne a Ghristianis reperti, principum leges confringerentur, prout oracula 1 per JudfiBorum Prophetas longe ante preedixe- [De Consens, Evang.j lib. i, c. 27). Ethnicus qui- Ulins temporis poeta Sibyllarum carmina jussu lionis igni tradita fuisse queritur (JBarontus, ad 369, n. 82) . Ilonorii edicto adscribit Baronius (Idem^ ad ann. 399, n. 77), quod Augustinus narrat in Suffectana coionia contigisse ; quo in loco, cum de- jecta confractaque esset flerculis statua, ejus impii cultores, facto in Glmstianos impetu, sexaginta ex illis trucidarunt, qui Ghristi martyribus accensiti ad tertinm iialendas septembris in Romano Martyrologio comperiuntur. Qua de re Augustinus epistolam iliam, brevem quidem, at vehementem {Epist. 50) scripsit ad illius coloni® principes et seniores, quibos cxpro- brat conculcatas lcgcs Romanas, judiciorum rcligio- ncm, ac potissimum venerationem metumque impe- ratorum : quippe cum ad primarios urbis sua> hono- res ac dignitates eos evexerint, quos certum erat in ea cffide plus caeteris prse se tulisse crudelitatis imma- nitatisque. lisdem pollicetur, et id quidem verbis scommatum ac ironise plenis, se curaturum ut illo- rum deus restituatur, sed porro nonnisi ea iege, ut ipsi quoque vitam iis, quibus adcmerunt, restituant. Urbs qusedam Suffetensis in Bizacena ponitur, cum alia cni nomcn Suffetulee : in bac Martyrologium illos sexaginta a Gentilibus tunc inlerfectos collocat. 8. Huic anno treccntesimo nonagesimo nono Afii- canorum Ganonum codex concilium Garthaginense as- signatquintoltalendas maii habitum : de quoid unum discimus, roissos ad Imperatorem fuisse Epigonium ct Vincentium episcopos, qui concilii nomine legem rogarent, qua caveretur, ne quis quocumque scelere obstrictus, ex ecclesia in quam confugisset, per vim extraherctur (Cod.JCann. A/Vtc., can. 56). Horum lega- torum, ut satis credibile est, rogatu, legem illam Ilonoriustulitquinto kalendas martias anno quadrin- gentesimo, qua jubet in locis frequentioribus et cele- brioribus affigi rescriptum, quod anno supra trecen- tesimum sexagesimo secuudo ab Juliano Apostata im- petraverant Donatistee ; quo rescripto illorum propu- diosffi ad eumdem imperatorem preces continebantur (Cod. Theod. de Haeret.j lege 37). LIBER QUINTUS. De AQgustini actis ab anno Christi quadringentesimo ad annum qaadringentesimum qaintam. CAPUT PRIMUM. nkur Evangelistarum concordiam demonstrat ad- m» in/ideles. 2 Respondet ad Januarii inquisitio- ds Saeramentis etvariis EcclesisB consuetudinibus. kriini de Opere monachorumj m eorum gratiam m 9ui» manibus transigebant. talerea dnm profanus mentitornm deorum cultus ilo Romano imperio exterminabatur, laboran- limni Init, nt ea quoque dissiparentur, que infi- •dTenus cultum nominis Ghristi objectabant. qiuiniTis eo loco res essent, ut illi jam inter se eelunmias suas mussitare vix auderent, com- i ftde Gentinm et omnium devotione populo- ▼enuntamen quia nonnullos adhuc calumniosis UUionibnB aais vel retardabant a fide, ne crede- rent; vel jam credentes, quantum poterant, agitando perturbabant : ea propter Augustinus inspirante Deo decrevit argutas eorum criminationes contra quatuor praesertim Evangelia, borum concordiam demon- strando, refellere : Hoc enim solent^ inquit, quasi palmare susb vanitatis objicerCy quod ipsi EvangelisiSB inter seipsos dissentiant (De Cons. Evang., Ub, i, c. 7, n. iO).Posito igitur ad aliquod tempus, qnod in ma- nibus habebat, opere de Trinitate, aliud admodnm necessarium, quo snmmam Evangelistaruni concor* diam ostenderet, suscepit perfecitque labore continuo (Eetraet, Ub. 2, cap. i6). Haudibi silentio pr«eterit,si- mulacraqufle Gentium ccecitasadorabatyper id tempo- ris jussu imperatorum deleri {De Cons. Evang, Ub, I , cc. 20, 27) : quod argumento est, cum operi huic 287 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 288 manam non ante finem anni trecentesimi nonagesimi noni admovisse. Legem cnim hac de re conceptis verbis datam nuUam habemus iis superiorem, qnce in Africa promulgat«e et exsecutioni mandatse fuerunt anno supra memorato : quibus nondum constitulis fatebatur Augustinus, non Hcere sibi simulacra con- fringere, nisi ab illis quorum ea crant, facultas dare- tur (Serm, 62, c. ii, n. 17). Cum aatem hujus operis scopus sit dcmonstrare, qua ratione loca Evangelio- rum in spccicm inter se dissidcntia possint conci- liari ; titulum ei indidit, De Consensu Evangelistarum. Primus tamen operis liber in iis revincendis totus occupatur, qui cum Christum, tanquam hominem sa* pientia longe prce cseteris excclientcm, honorandum esse non negarent, Evangelio tamen fidem haberi nollent, quod non ab ipso Christo conscriptom fuerit, sed ab ejus discipulis, qui et magistrum suum pro Dco obstruserint, et de deorum abdicando cultu« qnam ipse non eis tradidisset doctrinam pra?idicarent {De Cons. Evang,, lib. 2, prolog. n. i). In aliis ergo tribus Hbris ostendit quatuor Evangelistas inter se nunquam non convenire : qua in operis parte multum operse ac la- boris se consumpsisse non diffitetur {In Joan. Evang. TracU. i\2, ii7). Enimvero destitutus erat iis adju- mentis, quibus instructi fuere quotquot postea idem illud argumentum tractarunt : qui tamen ipsi vestigiis ejus insistentes, vix quidquam alicujusmomentiinve- nere, quod ille non docuisset. 2. Ex eruditis hujusmodi lucubrationibns magnam existimationem jam collcgerat, cum ad eum tanquam doctorem eximium, quem nihil lateret, christianus quidam pietate insignis, et eidem sancto Doctori bene cognitus (Januario nomen erat), dcfercndas curavit varias de Sacramenlis et Ecclesise ritibus inqnisitio- nes. Cum pefknult® ill» essent commonitorio, uti vo- catur, quodam comprehense, primum quidem uni ejns queestioni, omnium, si ordinem spectes, principi, ab Augustino responsum est, qua videlicet inquirebat quid per quintam feriam ultimse hebdomadis Quadra- gesimse fieri debeat; an offerendum sit mane et mr« sus post coeuam; an jejunandum, et post coenam tan- tummodo offerendum; an etiam jejunandum, et post oblationem, sicut facere solemus, inquiebat, coenan- dum {Epist. 54, c. 5, n. 6). Cseterse autem queestiones in aliud tempus dilatse sunt. Cum vero Januarius longo post tempore per litteras eum rogasset, ne illis quo- que satisfacere gravaretur, sanctus Episcopus multas, quibus tunc distringebatur, occupationes intermisit, quo ejusdem optatis altera data epistola seu libro ad eum secundo responderet (Epist, 55, n. 1). Id inter cfletera sciscitabatur Januarius, cur non semper utia eademque die, quemadmodum Natalis Domini, ita et Paschatis festum celebraretur ; curve in hac statuenda re observaretur sabbatnm et luna (I6td., n. 2). In ge- minis hisce libris de consuetudinibus multis agitur, que vel in omnibus, vel solum in quibusdam Eccle- siis obtinebant. Quibns explicatis Augustinus operi finem imponit in hcec verba : Hsbc tibi si satis esse ad ea qum requisisti non putaveris, nimis ignoras et vires €t occupationes meas. Tantum enim absum ab eo, qiiod putastit nihil me latere, ut nihil in epistola tua legerim tristius; quia et apertissime falsum est; et miror quia hoc te latet, quod non solum in aliis innumerabilibus rebus multa me latenty sed eiiam in ipsis sancHs Scri- pturismulto nesciam plura quam sciam. Sed ideo spem in nomine Christi mn infructuosam gerOy quia non so- lum credidi Deo meo, in illis duobus prxeeptis totam Legem Prophetasque pendere^ sed etiam expertus sum^ exprriorque quotidie; quandoquidem nullum mihi saera- mentum aut aUquis sermo admodum obscurior de sacris Litteris aperitur^ ubi non eadem prseceptareperiam : fUsis enim prsscepti est charitas {Ibid.j c. 20, n. 38). Libris iisdem ad Januarium anno circiter qnadringentesimo conscriptis Augustinus proxime subjungit librum de Opere monachorum (Retract. lib. 2, cap, 21). 3. Supra vidimus, monasticfle vit» institutam per Africam a quo tempore in eam illud importavit ibiqoe servare coepit Augustinus, multis locis brevi propa« gatum faisse. Plurima Carthagine monasteria roox excitata sunt : in quibus tamen non una omnino vit» forma tenebatur. Alii siquidem Apostolo prsecipienti morem gerentes, proprio sudore victum sibi compa- rabant. Alii contra se piorom hominum donariis sds- tentari ma1ebant« ab omni labore, quo sibi neeessa- ria providerent, supersedentes : idque non quod alio ecclesiastico ministerio occuparentur, ut altari ser- vientes inde merito sibi stipendium postularent; tut quod delicate ac molliter educati, non essent ferendo manoum labori pares; quippe qui in sodalitium san- clum coiverant, ubi multo abundabaqt otio, et eo- rum plerique illuc a vita gravissimis laboribus exe^ cita venerant. At vero multo melius esse ipsis vide- batur, orationibus et psalmis et lectioni vacare, stu- dio quoque incumbere ac meditationi verbi Dei, quod venicntibus ad se ex alio genere vitse fratribus quan- doque erogandum atque exponendum esset ; ac iUod demum non operando implere statuerant, quod in Evangelio de considerandis volatilibus et liliis agri preecipitur, quse neque seminant, neque metunt : ta- metsi de hoc quod adjicitur, neque congregant in apothecas {Matth. 6, 26), minus solliciti, penus re- condendm curam haudquaquam abjecissent; imo vel- lentmanus habere otiosas, et repositoria plena. Qui- cumqoe vcro ab manuum opere sic vacabant, com ipsi deberent vel propriam corporis infirmitatem, vel suam ipsornm desidiam agnoscere, sese iis potius, qui quotidiano dufoque labore victum qoeererent, anteponebant. Hinc porro sancti prsesules verebantor, ut veri monachi, qui vitam ex sanioris vitse prs- scripto suam dirigebant, fallaci demom pietatis sd- blimioris specie ad inertiam pellicerentur, nrgente prsesertim verecundia, cum infractores Evangelii ht- beri se conspicerent apud imperitos. Prseterea/d» illt eorum vivendi ratione auctoritas addebatur montchis errabundis, qui ad operandum quiete ac silentio ciini induci non possent, plebem monasticse vestis veoe- ratione captam deiudebant, variis fraodibus atqne fallaciis ad corradendaepecunias in summum institnti LIBER QUINTUS. 290 udedecQs abutentes. Erat quoque id in ea re I nioleslom, quod compiures e laicorum nu- tii laudabili charitatis instinctu iisdem neces- ividebant, ipsorum etiam desidiam defenden- seiperent, cum ab aliis contra damnaretur i?endi ratio. Hinc porro graves exorte inter roversiflB, qoibus agitabatur Ecclesia. Ex islis desidiosis erant, qui comam contra PauH latrire solerent ; ac nonnulli quidem non aiio i quo majorem sibi acquirerent venerationem, >rem quosstum hujusmodi humilitatis simuia- ierent. In hoc vitium monachi csetera sancli m, atque ab episcopis longe prudentissimi in honore habiti collabebantur: qua culpa n perturbabant. pericuiosissiniis dissensio- ea concitatis ; cum inter orlhodoxos aiii, nc ita sanctimoniffi fama polientcs damnarent, im sententiam expressa Pauli verba detor- (gerentur ; alii legitimum Scripturffi sensum defendere, qoam cuiquam hominum assen- oniam Ecclesise Carthagincnsis turbse ad Ao- Qtpote iliius antistitem, pree coeteris specta- Augustinum, in hanc rem aiiquid scripto ede- avit: ac sanctus ille Vir, qui monasticum in- y sicut in reJiquis orbis cliristiani regionibus, niv^ersam Africam diffundi vehementer cupie- landatam sibi ab eo provinciam hoc minus scusare, quod a Christo ipso id iliius ore sibi i non dubitaret. Scriptionem ergo iliam sd indos pigros, quse De Opere monachorum prse- elucubravit : sub cujus iinem Aurelium ro- uid in ea vei expungendum, vel immutandum aderit, idsibi ne gravetur signiiicare. Reclu- ut vocant, atqoe in his, eorum quoque qui it nuliis vacabant, mentionem in hoc libro loriQcam. Hic etiam id temporis obortam Bc Hieronymum de Petro et Paulo controver- licat. CAPUT II. pmtim Dofiatisiarum episcopum Calamensem ut icriplis inter se confectis tractetur qtOBStio $a schismatis, 2 De eadem qusntione eum Cla- per litteras ad Naucelionem agunt Alypius et Hnus, 3 Uie Severinum eonsanguineum suum d$mate eripere studet» 4 Ad Generosum scri- iUudi sibi patiatur a presbytero quodam Do- Bfessam simul per id temporis dabat operam, lUciB unitatis amicos conciliaret Ecclesio!. ipectant aliquot non pravffi molis volumina iiinc ipsum annum quadringentesimum edita, rarias epistolas. Ex hb duae sunt ad Crispi- icopum Donatianse partis Calamensem : qua- ir cum data sit post Optati quidem, sed ante iti obitum, non potest in alio ullo tempore »11ocari. Nam Prffitextati ac Feliciani pari nodo meminit, ac de otroque, quod etiam .lidius est, in hasc verba|Ioqnitor: QwAqmtj itaoeruntj eos nune seeum ae vobiseum ha- bent (Epist, 51, n, 4). Atqui jam tum e vivis excesse- rat Prsetextatus, cum Augustinus circa hunc ipsum annum, iibris adversus Parmenianum cditis, summani manum imposuit {Cont. Epist. Parm,, Hb, 3, c. 6). Quapropter quod narrat Donatistas conqueri, sese a Gatholicis terrenorum principum ope vexari, id non ad leges anno quadringentesimo quinto latas referen- dom cst, verum ad alias antiquiores. Qosedam enim anno trecentesimo septuagesimo septimo, qucedam sequenti tempore sancitae fuerant. Et sane anno qua- dringentesimo secundo fatebatur Augustinus, edictis imperatorum cautum esse, ne liceret Donatistis in urbibus commorari {Cont, Litt, PetiL, lib. 2, n. 184). Nonnunquam etiam in eos leges adversus hcereticos in universum constitutas adliibet {Cont. Epist. Parm,y lib. i, c. 12). Crispinum ergo Carthagine fortereper- tum Angustinus, ad dispntandum de facta ab Ecclesia secessione, etiam atqoe etiam invitarat {Epist. 5!, n. i) : sed post nonnullam, eamque satis acrem con- certationem, impedimentum aliquod in proesens tem- pus excusaverat Crispinus; pollicitus tamen intermis- sum colloquium se denuo repetiturum, ubi commo- dior sese dedisset occasio. Utroque igitur in Nnmi- diam ad suas Ecclesias reverso, cum rumor incre- buisset, quominus excuteretur difflcultas, per Crispi- num neutiquam stare ; Aogustinus datis ad eum littc- ris, instat ut id iiat : quandoquidem tunc temporis nihil in mora esset, ac per utriusque Ecclesiarum viciniam Hceret repetitis ultro citroqne scriptis, om- nem qusestionis obscuritatem toHere. Non enim aliter in hac causa, quam scripto agere constitnerat ; ne forte quod tantum viva voce tractatum esset, excide- ret e memoria ; simul ut quibus esset cordi qnsestio- nem cognoscere, id cx litteris, si concertationi forte interesse ipsis non licuisset, possent consequi. Quin addit forsitan etiam futurum, ut heec ipsa epistola responsioni, quam ab Crispino obnixe petit, conjun- cta, exsolvendis omnibus difflcultatum nodis sola suiliciat Qnamobrem ante omnia demonstrat, gravius crimen in schismate ac discidio contineri, quam in sacrorum codicnm traditione ; quod tamen unum Cffi- ciliano, vel ei potins a quo ordinatus fnerat, nulla testimoniorum ilde vel auctorMate treii, exprobra- bant : itaqne nnllo pacto Ucitum illis fuisse, quantnm- vis reus exstitisset Cflecilianus, ab Ecclesia secedere. Hanc rem ipsos agnovisse, com Felicianum et Prse- textatum, quos ante schismatis damnaverant, servato eisdem episcopatn receperont : et siquidem illi hoc scelere vacaverint, potnisse itidem fleri, ut perinde imposito crimine caroerit Csecilianus : ipsos prseterea soa cum Maximianistis agendi ratione palam fecisse, non omnes jure condemnari, a qnibus alU divexantur, imo nec semper necessumesse, eosomnesiternmablni, qui Baptismum extra veram Dei Ecclesiam accepissent. Stabilitis bisce capitibns, in quibus Ecclesiee ac Do- natistarum controversia tota vertebatur, iisdemqoe iu calce epistolffi summatim colIecUs, Grispinom ob- testatur, ut respondeat ; et, siqnidem illud posait, ostendat Tel levissimam dif&cnltaUs umbram, qose m ipsos qnoque imperiiissimos distiDeat, saperesse. Suas epistolsB titulus non prsefigitur ; et re ipsa nnllo eam, aut saltem admodum simplici, inscripse- rat Augustinus : quam rem apud Crispinum excusat, id sese eo fecisse afiirmans, quod Donatistse, si quando secum urbanius agerent Cathoiici, illorum modestiam reprehenderent : non futurum quoque sibi molestum, si Crispinus eamdem secum agendi ratio- nem sequatur. Hisne litteris responderit ignoramus : yerum in confesso est, eum et in schismate perseve- rasse, et in animi impotentiam a temperantia et mo- deratione, quam initio prse se tulerat, maxime dis- crepantem, delapsum esse. ^Equum enim est eos, qui beneficiis divinitus oblatis abutuntur, his ipsis dotibus, quibus ornati videbantur, spoiiari. 2. Augustinus atque Alypius non absimilem, uti conjicimus, disceptationem cum Clarentio, quem pa- trem, provectioris forsitan «etatis causa, vocitant, iniere. Reperitur Clarentius quidam Tabracse episco- pus Donatista (CollaL Carthag. i, cap. 187). In ipsa autem disputatione Naucelione internuntio utebanttir. Qua de re tantum habemus« quod sanctos hosce viros monuerit Nauceiio, confessum sibi Ciarentium, post- quam damnatus esset ab Donatistis Felicianus Musti- tanus, eum ab iisdem postea in honore suo receptum fuisse : causatum vero damnationem injustam exsti- tisse, quippe hominis absentis. Id porro Auguslinus Aiypiusque assuniunt, et ad suae causae commodum torquent, data ad ipsummet Naucelionem epistola {Epist. 70) : quse cum nullam de Prceteitato mentio- nem faciat, post annum quadringentesimum haud dubie scripta est. 3. Augustino consanguineus quidam Donatista fuit nomine Severinus, qui, non secus atque alii complu- res, in discidio nulla alia quam consuetudinis causa tenebatnr. Jam diu illum Augustinos tam misereirre- titum non sine dolore ac gemitu videbat, atqne eum- dem ut expediret ab errore, prsesentem alloqui per- optabat. Et quidem Severino litteras hac de re jam ante nonnullas miserat : ab hoc enim cum epistolam accepisset, nimiam ejus in scriiiendo tarditatem iu- cusavit. Tametsi porro quae Severini epistola contine- bantur, ejus votis minime responderent : gaudebat tamen sibi redditam fuisse, prffisertim ubi inteilexit, tabellarium non aliam ob causam, nisi ut iliam Hip- ponem ferret, abs Severino missum. Inde enim judi- cabat hanc iilum curam, nisi animo ad eicipiendam veritatem parato, nunqoam sucepturum fuisse. Huic igitnr in responsione qusedam exposuit ex argumentis, quibus solebat discidii firmamenta subvertere : iliud- que inter alia usurpabat, perditos homines innomeros, ne pars Donati scinderetur, tot annosab iilis ipsisesse toleratos. Qnibus verbis decennium, qoo tyrannidem exercuit Optatus, perssepe designat. Quod nisi nos moveret, hanc epistolam {Epist. 52), in qua nimirum nulla Maximianistarum tit mentio, scriptam ab Au- gustino nondum episcopo facile crederemus. 4« Epistolam quoque Generoso missam (Epist, 53) licet ad hoc circiter tcmpus referre. Certe ea sob VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. «« Anastasii pontiflctla sctipU est, Pnetextato Atsari- tano, uti videtur, nondum vila functo, proindeque antequam treslibri in Paroienianum essent editi. Ge- nerosus ille, de quo agitur, Cirlensis erat, catholic« communionis quem etiam comp«rimusI9umidincon- sularem exstitisse (£pts<^ ii5, ilS), et noni^i post legem quamdam, quffi tantum dnodedino kalendas februarias anni quadringentesimi noni lala eat [Vt o6- servatum Praefat.tom. 2, ad Epistt. il5, il«)- lUiquesi quam anno quadringentesimodignitatem, nt smtta ttri- simile est, Cirtse gereiMit, eam oportet aliam fuisae, quam consuiaris. Erat tunc temporis Cirt» quidam ex Donatistamm parte presbyter, cui venit in mentem, ut ad Generosum scriberet, angelnm sibi apparnisse, mandasseque ut eidem Generoso verum Christianitatis urbis Cirlensis ordinem aperiret; ac prseterea mo- neret, Donati partem amplecti, prout in epistola Pc- tiliani ejusdemcivitatis episcopiexponitur. Hnicetiam ejus sedis ostentabat episcoporum seriem, ac Siha- numin primis honorificentissine pra^.dicabat. Planum erat, angelum tenebramm, ad illndendum ei, in an- gelum lucis transformatum fuisse ; nisi forte Donatisis illins presbyteri commentum id erat, qui satanae mi- nistmm agens, alios hoc mendacio in fraudem pelli- cere destinaverat. Quamobrem Generosus, utpote vere catholicus,ejus irrisit epistolam, eamqne ad For tunatum Cirt® cathoUcum episcopum, necnon ad Alypium atque Augustinum, qoi tura forte Ciriffi simai aderant, transmisit. Tres illi antistites, sed unius Ao- gustini manu, spe ac studio revocandi ad fidem presbj- teri,Generosoresponderant(Epts^ 53, c. l,n. i);qoem proinde rogarunt, utisuam ipsoram cum illo epistolam communicaret. In ea demonstrant, si standum sit episcoporum successioni, eam potius a Romana Sede repetendam : qua de causa Romanomm antistitnm ad Anastasium nsquetunc sedentem catalogum contexnnt Post hoec profernnt ea monumenta, quse potbsimnm ad cognoscendam Donatistarum historiam faciiint, et ea in primis, quibus Silvanum Cirtensem traditorem fuisse liquet. Maximianistarum quoque gesta comme- morant; neque id omittunt, Felicianum ac Prtttexta- tum ab illis admissos, quos, ut quidem videtnr, etiam tum in vivis agere pro certo ponunt. Generosnm vero cum ad opns adversus Petiliani epistolam scriptum non mittunt, inde judicare est, nihil adhnc ab Au- gustino super ea re editum : quandoquidem vix ullum dubium esse potest,quin laudataabeodem presbjtero Petiliani epistola, celebns illa ipsa fuerit, quam con- futavil Auguptinus. CAPUT III. i Petilianus e Donatiparte episcopus quis fuerit. 2 ds illius adversus catholicam Ecclesiam epistola. 3 flin- jus primam partem refellit Auffustinus. 4 Qwmm tempore id aggressus e$t. 5 Parmeniani eontra Tieh^ nium epistolam in favorem schismatis cimseripkm cmfutat. 6 Editlibrosde Baptismo contra DonatistQS. 7 De libro^ Contra quod attulit Centurius a Donatistis. 8 De litteris ad Celerem. i. Epistolse mox memoratse anctor Petilianns^ inter LIBER QUINTLS. S94 Ibiaram episcopos tanc maxime omnium nomi- I, forenses aliquando causas egerat : quem pro- a in collatione Carthaginensi catholicus quidam »pus ad fori sui ieges nou injuria redire jubet. le jactare solitus erat potentiam quondam suam *ensi advocatione ; se'que, propter hanc, Spiritns i cogncminalero, quod inde paracleti nomen ob- •set, fuisse stolide prsedicabat (Cont Litt, Petil.j e. i6,n. 19). Hunc cumprimo in Ecclesia catholi- let catechumenus, per vim rapuerant Donatistse, e parti vinculohonoris morlifero,videlicet episco- lignilate, astrinxerant. Qua de vi Petiliano illata stinus in sermone ad populum Csesareensem di- : Pars Donati qmndo prsevalebat ConstantinSy m nostrum catcchumenumf natum de parentibus tfcis, PetHianttm tenuitf vim fecit nolenti, scrutata igientem, invenit latentemj extraxit paventem, ba^ 9it trementem^ ordinavit nolentefn [Serm, ad Caerar, pleb.y n. 8). Ab his ergo volens nolens Constan- seu Cirtffi (nam duobus vocabulis insignitur D urbs, quam Numidia civilem metropolim agno- t) prffisul est constitutus : qua ille dignitate, 4> necdum mortuo, potiebatur. Tametsi autem enam soleret fama prsedicare, quod inter suos ina et facundia maxime cxcelleret [Contra Litt. y /t6. i, c. i); ejusdem tamen oralio quandoque henditur ab Aogustino ut turgida, tumnlluosa, tncitandee plebi accommodata, verbis etiam in- interdum ac insanis composita (Ibid., lib. 2, e. 73). [pnam vero schismatis fuitille in Collatione proe- in| in qua quidquid excogitari potest solertiee ac I8y quidquid tergiversationis ac pervicaciee» id I in mendacii defensionem adhibuit ; qno et acta iceret, et efficeret ne quid interea transigeretur, i contracta ravi, tandem ad silentium adactus ioltis annis ante collationem Carthaginensem anus ad preshyteros, diaconosque sibi subditos, ralem epistolam* adversns Ecclesiam catholicam 5fe aasus, hanc temere, nec ullis addoctis in im docnmentis, infamibus probris incessebat; ndebatque verum ac legitimum Baptismum tan- lodo penes suam sectam reperiri (Ibid,, lib, 1, R. 2). Hanc epistolam is haberetintegram,qui de- a ex AugQslini libro in Petilianum secundo ca- 1 singulorum initia aple inter se conjungeret. idozos in ea quasi traditores, aut natos e tradi- is, nallo testimonio nixus traducit. Acceptas ab ii^urias queritur, etsi vexationem tunc nullam riretur ejus factio; cum magistratus satis habe- si modo illi, vi forte legis a Cratiano anno tre- dmo septnagesimo septimo latee, sacras sedes erent. Plures quidem, tum quas Donatist» Ca- gIs per vim eripuerant, tum quas iidem per dis- tempus exstruxerant, eis suJitractas retinebant iliei : qaamvis adhuc non pauc», ez his etiam commanionis catholicffi fuerant, schismaticis Mis servirent. Ecclesiam Catbelicss titulo spo- nitebatur : sed tandem ea spe dejectusy ad pau- citatis per angustam viam gradientes laudem se con- ferebat. Exprobrabat factam a Catholicis apud impe- ratores expostulationem de Ecclesiae locis, qase Donatistarum secta occupaverat. Jam tum quidem exstabant leges, quoe Donaiistis urbium domicilio in- terdicerent; nec dubium quin muUa Honorii in illos edicta reperirentur id temporis : qua etiam de re graves querimonias habebat Petilianus, quod scilicet Catholici ad regiam auctoritatem confugerent. Inter heec suos adhortabatur, ut innocentiam illam, quam ipsis tribuit, vel bonorum omnium terrenorum jactura tuerentur. In eis se suosque numerabat, quos Christus pauperes spiritu vocat; qoique reformidant divitias, nedum concupiscant : tametsi parum admodum in nonnulios Donatistarum episcopos ejusmodi laudes quadrarent, ipseque nullum bonorom suornm dispen- dium esset passus, quee an abjecisset, profecto late- bat Augustinum. Eo dementiee ac superbiee venerat Petilianus, ut sentire videretur verse Ecclesice episco- pos peccatis nullis obnoxios esse, neque adeo populi precibus indigere; atqoe ita sc quoque ipsum esse Paulo, Joanne evangelista, Daniele atque aliis ju- stiorem. 3. Heec epistola muUorum in manibus erat, qui varias etiam ex ea sententias ad verbum ediscebant, quasi ex opere adversus catholicam Ecclesiam ap- prime valido (De Unitate Ecclesiae, n. \). Cirta pri- mum ex iilaqueedam legit Augustinum(Con(ral2^^er(7S Petitianij lib, i, n. i), forte etiam, ut a nobis dictum est, quo tempore a Generoso presbyteri Donatistse lit- teras, in quibus eadem laudabatur, accepit (Epist. 53). Hanc ei, cum in ecclesia esset una cum Fortnnato catholico ejus loci antistite, orthodoxorum nonnulli obtulerunt, Absentio prsesente : forte reponendum Aljpio, quandoquidem Alypius cum Aug^stino et Fortnnato conjunctim Generoso rescripsit. Heec non- nisi initium et pars epistolce perquam exigua erat : qnoniam nondum licuerat Catholicis ex ea plura de- scribere. Principio observat Augustinus, hac epistola ab ipso exordio fnnditus Donati partem sobverti ; cum ab impoUuta baptizantis conscieutia, eorum qui ba- ptizantnr, pendere justificationem doceat. Quapropter illam revera Petiiiani essf^, quamvis ejas nomen prse- ferret, haud facile sibi persuadebat : verum quibus nota erat hujus Donatistse scribendi forma, hnnc ipsam esse ejusdem stilum Augustino testati sunt (Contra Litttras PeHliani, lib, 1, n. 1). Igitur illam scripto refellere constituit; quod et prsestitit quam maxima potuit diligentia, claritate ac sinceritate, ne quid con- tra catholicam iidem solidi ea contineri patarent im- peritiores : nec modestia sua inhibetur, quominus asserat veritatem in sua responsione adeo firmiter stabiliri, tantaque luce illustrari, nt Petiliano nihil succurrat, quo eam possit revincere {Ibid.^ lib, 3. n. I). Responsionem hanc fideli dioecesis sua; populo dicat, eamque non librum appellat, sed epistolam (Retractation, lib, 2, cap. 25). Utitur hic Optati quidem, at multo magis Maximianistarum historia, plebemquesuam adhortatur, ut hanc ultimam 295 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 296 alte in mentem demittant : quippe qase sit omnibus omnino Donatistaram pelitionibus, sine ullo urgu- mentorum preesidio, repellendis maxime accommoda. Quibus subjicit : HaeCf fraireSy cum impigra mansuetu- dine agenda et prxdicanda retinete : dUigite homines, interficite errores : sine superbia de veritate praesumitc, sine saeviiia pro veritate ceriaie, Oraie pro eis quos re- darguitis atque convincitis (Contra Litteras Petilianij lib, i, n. 31). Diligentiam sane adbibuit Augustinus« ut reliquae litterarum Petiliani partes sibi in manus yenirent : sed cum illarum initium ab eo confutari intellexissent Donatist«e, nullus eorum, a quibus he& petitse fuerunt, dare voluit. Adeo verebantur ilii, ne quod e suis scriptis in Catbolicorum manus inciderct. Quid,quod Auffustinus Petilianum nunquam inductum iri putat, ut iliam ipsam epistolam vel pro sua agno- scat, ac propria manu obsignet? Haudquaquam ita se gerebat Augustinus : sed Catbolicos rogat, ne coi- quam poscenti suam ipsius epistolam negent, imo et eam non poscentibas ingerant. Donatistis ita respon- dendi facit potestatem, ut si ad ipsum nolint, saltem ad sectse suae fautores responsionem mittant, dum- modo eam ipsi occultari non jubeant Ipsos quoque a premenda tam sedulo Petiliani epistola debortatur, ne forte, quam partem sibi videre non contigit, ea contineatur aliquid, quod, uti facete dicit, refelli non possit {Ibid., n. 27). 4. Primum hunc librum post Gildonis et Optati mortem, id est, non ante anni trecentesimi nonage- simi octavi tinem composuit {Ibid., nn, 10, 27) : cui profecto libro, si eum scripta sub Anastasii pontiiicatu ad Generosum epistola proicessit, ne licebit quidem tempus ante annum trecentesimum nonagesimum nonum assignare ; cum Anafttasius ad eam dignitatem tantummodo vergente anno trecentesimo nonagesimo octavo cooptatus sit. Quin imo ex Retractationum se- rie, in qua primus iste liber cum secundo circiter annum qaadringentesimum secundum edito jungitur, non multo ante hunc ipsum annum collocandus vide- retur, nisi variis in eo locis Augustinus Prffitextati Assuritani et Feliciani Mustitani tanquam adhuc su- perstitum recordaretor (/6td., nn, iO, 26) : nam e vivis excesserat Prsetextatus, antequam Augastinus absol- veret suum in Parmenianum opus {Contra Epistolam Parmen., lib. 3, cap. 6), quod ultra annum quadrin- gentesimum rejici posse non putamus. Quocirca non immerito dixeris, utrumque librum ab Augustino ob argumenti similitudinem una junctum, atque in loco ntrique simul assignando, rationem secundi esse babi- tam, non primi, quem epistolce tantum loco habebat ipse Augustinus, nec in librorum suorum numero, nisi secundi ac tertii gratia recensebat. Ut ille tamen liber contra Petiliani litteras primus, quam minime longo temporis intervallo a duobns aliis disjungere- tur, placuit locum eidem ante tres in Parmenianum libros proximum concedere. 5. Parmenianus, de quo hic agitur, ille ipse est, qui in locum demortui Donati a Donatistis Carthagi- nensis episcopus suffectus fuerat {Retract, lib. 2, cap, 17). Is jam tum excesserat e Tita {Contra Bipisto- lam Parmeniani, lib. 1, c. 1). Verum com epistola, quam adversus Tichonium scripserat, in Augustini manus iucidisset, non potuit Ecclesiae catholic» vin- dex petentibus atque, ut ipse loquitur, jobentibns fratribus, ut illam confutaret, non morem gerere; idque maxime ob diversos sacrarum paginarumlocos, queis Parmenianus ad defendcndam partis suffi seces- sionem abutebatur. Augustinus igitur id in se recepit, ut Ecclesium toto terrarum orbe diffusam purgaret a criminationibus et calumniis, quibus Donatistce soom ab f:a discidium tueri quasi legitimum conahantur. Qua de causa celeberrimam illam excutit ac solvit quffistionem, an mali bonos, quibuscum ejnsdem Cc- ciesiffi socielale, ac eorumdem Sacramentorum com- niunione copulantur, inticiant : ab illis autem hos minime contaminari demonstrat. Quse per Maximia- nistarum schisma evenerant, potissimum adhibet, illisque peropportune armis utitur, quae sibi prfebne- rant Donatistffi, cum Felicianum Mustitanum, ac Pre- textatum Assuritanum, cum omnibus in Maximiani schismate baptizatis, ad communionem admberunt Et quidem e vita Prsetextatus haud longe ante disces> serat : Felicianus autem adhuc superstes erat. Multam quoque islhic Augustinus sermonem habet de Gildo- niano Optato, deque ab eo violenter factis; et quam- diu bacchata sit ejus tyrannis, non obscure definit (I6t(i., /(6. 2, n. 4). Quoe quidem anno demum trecentesimo nonagesimo octavo sublata est. Qoo tempore hsec scribit, eodem ipso fere ubivis gen- tium falsorum deorum templa solo sequari, eoram simulacra legum recens latarum vi comminui, st- cra denique ac ceremonias inbiberi, testatur (16^., lib. 1, n. 15); quod anno trecentesimo nonagesinio nono ficri coeptum. Quapropter ante hunc annum lo- care non licet eam lucubrationem, quam ipsemet Augustinus proxime post librom de concordia Evtn- gelistarum ponit. 6. lu illa contra Parmenianum lucubratione spoa- det sanctns Doctor, alibi se fusius Baptismi qunitio- nem tractaturnm. Reipsa septem libros de Baptismate postea composuit, quos eidem isti operi proxime ii| Retractationibns subjungit {RetractatUmum Ub. 2» cap. 1 8) . Hunc alium laborem promissi non immemor snscepit, illum tamen fratribus efOagitantibus noB negaturus, etiamsi in libro contra Parmenianum ds eo nibii promisisset. Id sibi in his septem libris pro- ponit« ut ea dissolvat, quse de Baptismate adversos Ecclesiae doctrinam Donatistae objectabant : sed ia primis, ut Cypriani, quem armis veritatis tanquam iirmissimum clypeum opponebant, auctoritati respoi^ deat; ostendatque non iniquis rerum estimatoribQS nec prsejudicata opinione corroptis, nihii esse qood eos validius ad silentium adigat» ac discidii qoo ab Ecclesia desciverant, fundamenta subruat, quam be*' tissimi hojns martyris in ea ipsa super Baptismo eon- troversia judiciom et agendi ratio. Ad hffic ipsorom auctoritate Donatistarum pugnat, qui recepto Feli* ciano propri» cause Grmamenta confregerant, ot jam LIBER QUINTUS. 298 saperesset de re cum Donati praecipoa gran- [ue parte concertandi causa, sed taatum cum :oIis quibusdam, quse velut a corpore suo di- ^randiorem illam ob approbatum Maximiani- n baptisma criminabantur, ac sibi solis verum ima singolse sic arrogabant, ut unaquseque con- ret, uec omnino esse alibi, nec in Ecclesia ca- ft, nec in ipsa graudiore parte Donati, nec in is preter se unam ex minalissimis partibus. «la operis parte sententias concilii apud Car- lem Cypriani auctoritate de rejiciendo baBreti- 1 baptismo celebrati omnes expendit, et ad m singulis respondit. Cnm id temporis Augustinus sermonem contra istas haberet frcquens, quidam ex iis laicus, cui rio nomen, in Ecclesiam attulit adversns Ca- os nonnulla scripta, quibus nibil omnino conti- or, prseter locos aliquot e sacris paginis in unum olos, quos secum facere schismatici contcude- His bre\ iter respondit edito scripto, cui Contra nUtUit Centurius a Donatistis^ titulum fecit. 0 inscriptione iliud in suo Indice notat Pos- < {PossidiuSj in IndiculOy cap. 3): quod ipsum ir in ejusdem Sancti Vita significare voluisse , in Vita Attgust,^ c. 9). Id nostra aitate desi- ir. iliqaem forte ex iis in Donatistas^ libris, quo- iopra meminimus, ad Celerem sanctus Antistes ut eam doceret,justamcausam Donatistis fuisse n, cur ab Ecclesia catholica per totum orbem i secederent {Epist. 57). De hoc autem Celere, un de viro generis nobiiitate claro, necnon ob > dignitates conspicuo, semper lequitur. Christi 1 fidem constanti animo secutus, in sua con- e dignam imitata duxerat vitam : attamen erat o Donatistis nimiaconsaetudo, a quorutn etiam bos non omnino videbatur alienus. Huic cum HMent in Hipponensi regione possessiones, ca- eeasione necessitudinem junxisset cum Augu- ei sanctus episcopus ipsius rogatu adductus iteral, se nonnulia ad schismatis cognitionem lontia traditurum. Id tamen serius, quam in vo- Iraerat, prsestitit, quod ipsi necesse iuerit ad dem dicecesim se itineri committere. Veram 9 cnidam presbjtero delegavit, ut quse ad eam sonducerent, legeret Celeri. Pcculiareni ea de •deomdem Celerem epistolam dedit {Epist, 56): sm alteram postea sciipsit {Epist. 57), facturus «rtiorem, curasse se, ut codex, quem per filium Cnciliom petierat, ad eum deferretur, quo evo- sdice planuni ipsi fieret, perperam Donatistas dssia catholica descivisse; eique pollicetur, si dhoc dabii in illius animo inhffireat, se hac de mprimumipsi libuerit, facturum satis. Celerem Btipartibusoportet jam tunc abalienatumfuisse : oqpiidem illumrogat Augustinus, utsuisinHip- fli agro clientibus unitatem catholicam com- st; sibiqae ipsi cum qaodam, qui in posesssione am esse dicebatnr, amico suo concordare cu- Patrol. XXXIL pienti, petit ad liauc rem faveat. In illis litteris allum de coUatione Carthaginensi silenlium: quo videri possint ab Augustino recens adhuc episcopo conscri- ptse. Annosupraquadringentesimam duodecimo Spon- deus bonorum Celeris procurator, formidandus erat Donatistis adversarius {Epist. 139, n. 2). Anno qua- dringentesimo vigesimo tertio, cum Augustinus epi- stolam ad Coelestinum papam scriberet, honorem nul- lum gerebat Celer {Epist. 209, n. 5) : verum anno qaadringentesimo vigesimo nono, quemadmodum ex legum quarumdam ad eum destinatarum titulis in- telligere est [Codice Theod., de Annona, lege 34, et de Appell.y lege 68), Africara pro consule admini- stravit. CAPUT IV. 1 Liber de Bono conjugii occasione Jovinianx liseresis editus. 2 Liber quoque de sancta Virginitate. 3 Com- mentationes de Genesi ad Litteram. i, Ubi primum prodivit Joviniani hseresis, qui circa annum trecentesimum nonagesimum prsedicare coeperat, virginitatis meritum quam castitatis conju- galispotius non esse {Retractationum lib. 2, cap. 22), ea quidem Romee primum, deinde Mediolani vehe- menter impetita damnataque fuit : quin ctiam ab Hie- ronymo celeberrimis duobus libris anno trecentesimo nonagesimo secundo scriptis sic oppugnata est^ ut illam aperte tueri jam auderet nemo. Verumtamen nonnallas etiam hoc tempore cjus reliquias clandesti- nis interdum sermonibus sparsas reperire erat: et idcirco res ipsa postulabat, ut huic veneno non ideo minus periculoso, quod clanculum serperet, occurre- retur. Eam. ob causam Augustinus librum scripit de Bono conjugii, idque argamenti consulto sibi tractan- dum elegit, quod essentqui Joviuianum contenderent nullaaliarationerevinciposse, quamsi matrimonium. uti factum jactabant ab Hicronymo, reprehenderetur. Ipse vero etconjugiisanctitatem adversus Manichoeos posse propugnari, et eidem, quamvis non improbacdo, tamen prseferendam esse virginitatem ostendit. Jovi- nianam ab eo nusquam in hoc opere nominatum rc- perimus, nisi quod illum nlicubi impudentis percun- ctatoris appellatione designat {De Bono conjugali, n. 27). Non modo tradit quodam loco. more tunc Romano licitum non esse superducero uxorem, ut vir ampliushabeat quam unamvivam ; sed vetitum quo- que innuit, ne sterilis uxor alterius ducendce gratia dimitteretar. Qusestionem ibidem attingit, qua de causa qui vel ante vel post receptam Baptismi gratiam unam et alteram uxorem duxissent, ab episcopali di- gnitate removerentur {Ibid., c. 1, n. 1, c. 18, n. 21). Idem opus libro in Cenesim nono memorat, atque il- lud a senon ita pridempublicijuris factum (De Genesi ad Litteram^ lib, 9, n. 12). 2. Laudato copiosissimc nuptiarum bono, mouitis etiam in superiore libro christianis virginibus, ne se ipsse antiquis populi Dei conjugatis anteponant {De sancta Firginitatej n. !}, nuilum jam periculum erat, ne si virginatis excellentiam contra Joviniani erroris reliquias assereret, criminari nuptias videretur. Qna- {Dix.) 299 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPL 300 propter ab ea suspicione tuius aliuoi post emisit de sancta Virginitate libram [Rectractationum lib . 2, cap. 23), in quo, pro gratia sibi divinitus concessa, homines ad hanc virtutem impellere nititur ; necnon modestas de se ipsis cogitationes, ne ob professionis sufle dignitatem insolescant, in eorumdem animis in- serere : dum ex alia parte, quantum sit impertitum illis a Deo munus, ex alia vero, quam sedulo illud donum per piam animi demissionem conservandum sit, ipsorum oculis subjicit. 3. Hoc eodem tempore duodecim illos aggreditur de Genesi ad Litteram libros, quibus idcirco hujus- modi titulum inscripsit, quod missis allegorematis, Scripturam in illis juxta rerum gestarum veritatem exponit(/&2c2., cap, 24). Observatum anobis jam su- pra, eum cum adhuc presbjteri munia obiret, rem eamdcm conatum fuisse, scripsisseque jam tunc de hoc argumento librum ; experientia tamen comperisse, sibi vires ad exsequendum opus destinatum nondum suppetere. Ergo nonnisi longo post tempore ad illud reversus, in exordium Geneseos ad usque emissum Adamum e paradiso libros undecim composuit, qui- bus addit de ipso paradiso duodecimum: in quo libro, qua ratione mentis ocuiis corporea percipia- mus, fuse disputat. Fatetur autem ingenue, tametsi iliud opus muliis partibus ei sit anteponendum, quod adhuc presbjter scripserat; tamen se non paucis in capitibus investigare potius veritatem, quam invenire : quin etiam ubi illam invenerit, non a se proponi so- lere tanquam certam ; sed nt plnrimum ad accuratius examen defmitionem rerum differri. Non tam prae- scribentes, inquit, de rebus obscuris unicuique quid sen- tiat, quam nos docendos in quibus dubitavimus ostenden- tes ; temeritatemque affirmandi amoventes a leciore, ubt non valuimus prxbere sententix firmitatem (De Qenesi ad Litteramj hb. 12, c. i, n. 1). Explicare mysteria ver- borum inclusa contextu sibi nentiquam proponit^ de- monstrare contentus ea nihil contineri, quod ad lit- teram, ut aiunt, et ad propiietatem historise verum esse non possit, aut quod partis naturali lumine cognitionibus rcpugnet : denique si quid supervaca- neum appareat, id esse mysterio necessarium (Ibid.y lib, 9, c. 12, n. 20-22). Ex hac exponendi ratione noq parum compendii ac utilitatis ad Ecclesiam, perinde atque ad eos, quos ipsorum salutis causa docere peroptabat, rediturum censet. Non tamen physicse nodos exsolvere curat : quippe cui ad hoc nec suppe- tat tempus, imo nec suppetere debeat« nec sibi nec illis quos, ut dicit, ad saiutem suam, et sanctse Eccle- siffinecessariamutilitatemcupitinformari(I6i(i., /i&. 1, cc. 40, 41 ; lib. 2, c. 10,^n. 23). Id operisnon continuo labore confecit [Retractationum lib, 2, cap. 24, n. 1): ad illud quamvis efQagitarent amici, diu tamen quem- admodum etiam suas de Trinitatelucubrationes, prius- quam ultimam imponeret manum, apud se pressit [Bpist. 43, n. 4) : tum propter qusestionum quas ibi tractatsummas difQcultates, tum quia futurum spera- bat, ut, quamdiu non ederetur, errores in eo nonnul- los semper emendaret. In undecimo libro opus de Civitate Dei, quod per expugnat» anno quadringen- tesimo decimo Urbis occasionem scriptum est, quo- dam modo pollicetur (DeGenesi ad Litteram^ Ub. 1 1 , e. 15, n. 20). Enimvero sua hsec in Genesim scriptanon- dum in vulgus emiserat, cum litteras sub anni qoadrin- gentesimi duodecimi finem ad Marcillinnm (£jpt5^. 43, n. 4), nequecum alias ad Evodium (Epist, 159, n.2; Epist. 162, n. 2) anno forte qnadringentesimo decimo quarto aut quadringentesimo deeimo quinto, dedii IUa tamen, opere de Trinitate nondum absoluto, per^ fecit (Retractationum tib. 2, cap. 24, n. i). Duoded- mum quidem jam in altera ad Evodium epbtola ciici- ter annum quadringentesimum decimum quartum data, citavit ; matnrabatque totius operis, quantam in ipso erat, emendationemy ut illud quamprimum [pnbUci juris faceret, neve^multorum exspectationem ac desi- derium diutius procrastinando suspenderet. Pont» Augustinns voluminibus supra memoratis locum, ea retractando, tribuit ante libros in Petilianum ineunte anno quadringentesimo secundo non serins absolotos: quamobrem superiora illa ab ipso partim anno qna- dringentesimo, partim quadringentesimo primo elu- cubrata fuisse existimamus. CAPUT V. 1 Concilium Carthagine habitum die decimo sextojimli decernit legandos episcopos ad transmcinnas sedtt, ut Donatistse ad unitatem redeuntes cooptari possiU in clerum ; et quaedam per eosdem legatos ab impenh tore petenda, 2 Alterum ejusdem anni CarthagiMeui concilium decimo tertio die septembris agit de mo- candis ad Ecclesiam iisdem schismaticis, et stoM eorum clericos in suis honoribus recipiendos esse. 3. Ratio modusque admittendorum ab Ecelesia Dim- tistarum, 4 Qusedam ex constitutionilms Carthagi' nensis concilii notantur. 1. Concilinm inAfricanacolIectioneduplex anno ao* dem quadringentesimo primo ponitur, alterum die sn- pradecimum sexto vel quarto kalendas julias, alteniBi idibus se[itembris, utrumque Carthagine in secFetaxio basilic«e Restitut» celebratum. Aurelius, qui nnns ii priore synodo verba facit, tantummodo partem illo- rum testatur adfuisse, quibus eo conveniondum mt Ac primum qnidem proponit, Africam ea laborara ministrorum penuria, ut in multis Ecclesiisj ce ttmis quidem vel iiliteratus diaconus preesto sit. Undereliii- quit colligendum, superiores gradus, cnm plores quam diaconatus dotes requirant, mnlto magis mioi- stris idoneis destitui. Et quotidianos^ inquit, plancim diversarum pene emortuarum plebium jam non susHm- mus ; quibus nisi fuerit aliquando subventum^ granis m- bis et inexcusabilis innumerabilium animarum pemm' tium causa apud Deum mansura est (Labbe, CmdL tomo 2, pag. 1642). Persnasum habebat, a neiniiii dubitari, quin ei malo remedium afferretnr, si modo qui a Donati partibus ad Ecclesiam remearent, iis al ecclesiasticas dignitates aditns non intercluderetiir: verum id a sedibus prsecipue Romana ac MedioU" nensi anno forte trecentesimo nonagesimo secundo IB synodo Capuensi vetitum fuerat. Itaque petit Aoreliiii LIBER QUINTUS. 302 scopus quispiam ex suo ipsorum numero ad isium Romanum antistitem simulque ad Vene- fediolanensem mittatur, qui Ecclesise AMcanffi ntiam illis aperiat ; oretque eos in clericorum or- cooptari consentiant, qui baptizati fuerint ab cb adhuc infantes ; dammodo digna tanto gradu prout in superiori concilio fuerat ab Africana m constitutum, in illis emineat {Codice Cano- fiic.y can, 57). Constat quidera, jam ante sivein lensi concilio anni trecentesimi nonagesimi sive in Gartbaginensi anni trecentesimi nona- septimi, agitatum fuisse de recipiendis in suo I et gradu conversis ad Ecclesiam Donatistis ; iamen in scbismate non rebaptizassent, aut icom populos reducerent : at quidquam ea de i consultis prius transmarinis Ecclesiis, defi- olaerunt. Tum inde Aurelius alia proponit non necessaria, quse ab Imperatore petenda essent : uBBCy uti profana quce multis in locis iierent con- irohibeantur (Ibid,^ can, 60); idque non solum r saltationes, aliaque turpitudinis ac impuden- snaf quee in religionis cbristianse contuineliam Pagani exercebant, verum etiam quod Chri- i isthic adesse cogerent; qua in re sub impera- iChristo addictisnovaqusedam excitabaturper- K Convivid iila ex erroribus gentilium manasse, 1 divinis repugnare prseceptis, aperte testatur 118 : quibus verbis, ut quidem videtur, ea no- kemplis solita celebrari, quae pariter Augustinus le sexagesimo secundo, qui cum boc articulo ediocrem habet aftinitatem, insectatus est. Pra;- li quis servos suos manumittere cuperent, id i ecclesia, coram episcopis, nulla dlia ex juris is servata« peragendi potestatem fecerat Con- QS triplici lege, quod forte in Africa, ubi de le iegitimo ritu ambigebatur, nondum usu re- 1 erat. Postulat ergo Aurelius, ut mittendo in i legato cura committatur sciscitandi, quonam lese Italiee episcopi in ea re gererent; ut sibi ) tantnmdem potestatis ipsi usurpent (Ibid,y can. concilio idibus septembris babito constitutum ab Imperatore peteretur in ecclesia manumit- ■enltas (Ibid,) : quam et concessam fuisse ex &no discimus (Serm. 21, n, 6; Serm. 356, n. 6). 1 secundum istud eodem anno quadringente- irimo idibus septembris habitum Carthagine Bm, cum totius Africae generale fuerit, episcopi lere frequentissimi; adeo ut ad obeundum pri- negotium non pauciores viginti delegati sint, bos Alypius, Augustinus, atque Evodius re- tar. Augustini certe ingenium in hujusce con- creUs elucet plurimum. Primum recitatse sunt ab Anastasio papa ad episcopos Africanos scri- qoibiis eos cohortabatur, ne improbitatem, s, ac damna, quse ab hcereticis Donatistis il- im dirum in modum Ecclesiam Africanam veza- Do modo dissimularent. Acteeque tum Deo gra- od tanta adversus ipsos charitate sancti hujus tb animom inflammasset : deinde magna cura discussum, qusenam cum Donatistis agendi ratio es- set utilior futura (Labbe^ Concil. iomo 2, pag. i65i) : captumque est Deo inspirante consilium, ut benigne admodum et pacifice ageretur, atque illis omnibus, quoad fieri posset, ob oculos poneretur, quam mise- rum in statum decidissent [Codice Canonum Afric.y can, 66) : quod spes esset, futurum, ut amicarum hujusmodi correctionum ope, mentis caliginem [illis Deus abstergeret, cor emolliret, et laqueorum, qui- bus a dsemone tenebantur irretiti, nexus dissolveret. Statutum est eam ob causam, litteras ad Africanos magistratus a Concilio mittendas esse, quibus roga- rentur^ nt corum, quse Donatistas inter ac Maximia- nistas acta fuerant, instrumenta authentica episcopis tradi juberent (Ibid., can, 07) : tum deligeudos anti- stites, qui schismate segregatos ab Ecclesia episco- pos plebesque eorum ad pacem et unitatem invitarent, convincerentque nihil esse causse, cur ab eis catho- lica Ecdesia reprehendatur; ciim prsesertim eorum- dem in Maximianistas indulgentia obtentas suse |se- cessioni causas omnes ezcludat {Ibid., can, 69). Placuit quoque ut episcopis ad Donatistas per om- nes Africee provincias legandis potestas sub instru- ctionis forma traderetur, a cujus prflescripto non esset illis integrum discedere (16tcf., can. 85). Nihil erat ad resarciendam concordiam magis idoneum, quam si redeuntes ad Ecclesiam Donastistarum clerici in suis honoribus reciperentur (Ibid., can, 68). Quod quidem tam in ipso discidii initio, quam cum redin- tegrata est sub annum trecentesimum quadragesimum septimum per Macarium unitas, servatum fuerat, uti testes esse poterant Africanse pene omnes ecclesise : verum idem postea varise s^^nodi, in quibus prsecipue Hipponensis, ac transmarina, Capuana fortasse anno trecentesimo nonagesimo secundo celebrata probibue- rant. Vetercm illum usum revocare, idque erga eos cum primis, qui suos secum populos reducerent, peroptabant Africani antistites ; attamen de ea re nihil decernere ausi fuerant priusquam episcoporum Italiae consensum obtinuissent. Ad hunc modum in concilio, decimo sexto kalendas julias prcesentis anni coacto, animis affecti remanserant; remque omnem statue- rant Romani Episcopi ac Mediolanensis arbitrio per- mittendam. In hoc vero decretum est, ut ad Italos antistites, ac prsecipue ad Anastasium papam litterse darentur, quibus ceriiores fierent, pacem atque Afri- cante Ecclesiee utilitatem exigere, ut locorum episco- pis Donatistas in propriis honoribus recipiendi facul- tas esset, dum revocandis ad unitatem aliis conduci- bile videretur : valeret autem transmarinum placitum adversus eos solos, qui reditu suo Ecclesiae nou tan- tum afferrent utilitatis, quantum ad hocce inflictum discipliuffi vulnus compensandum sufticeret. Heec ta- men hujus articuli inscriptione (Ut clerici Donatista- rum in Ecclesia catholica recipiantur in clero) videtur signiffcari, eum loco habitum constitutionis definito ab Ecclesia Africana factse, neque pendentis ex trans- marinarum Ecciesiarum consensu. 3. Augustinns circiter annum quadringentesimom 303 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. m sexium contra Cresconinm scribens, superioris arti- culi constitutionem tunc temporis observari solitam declarat; nec non episcopos ceeterosque iuferioris or- dinis clericos, qui se ad Ecclesiam recipiebant, vel exercuisse propria ministeria, vel ab iis abstinuisse, prout Ecclesiae paciac saluti populorum,quorum causa hui dignitates ac ministeria constituta sunt, expedire judicabatur [Contra Cresco7iiumy Hb. 2, c. II, n. 13). Quam discipiinam adversus Donatistas, a quibus re- prehendebatur, ipse defcndit (Ibid,^ c. 10, n 12). Po- stea cum Bonifacio comiti scriberet, perinde esse ait, ac sicortex arboris ad inserendum surculum incidatur (Epist. 185, c. lOf n. 44). Certe quidem Donatistae epi- scopi in locis episcopo catholico destitutis suas plebes cum eas ad Ecclcsiam r.educerent, gubemandas obtine- bant (Codice Canon, Afric.f can. 99) ad annum usque quadringetesimum septimum. Hinc reperiuntur in coi- latione Carthaginensi catholici antistites nonpauci,qui prius Donati partes sectati erant. Quin etiam nonnul- lis qui rebaptizaverant, sua servabatur dignitas (Cont. Cresconium^ lib. 2, c. 16, n. 19). Rogatus a quodam Theodoro Augustinus, quo pacto, si qui ex Donatistis clerici scliismati nuntium remittere vellent, illos es- set recepturus (id enim arbitrio cujusque episcopi permiserat concilium), a so nullum sua dignitate spoliatum iri viva voce respondit: quod ipsum postea propria manu eidem perscripsit, rogans de hoc illos certiores faceret; et suam quoque epistolam, si itavel- lent, quasi fidei obsidem relinqueret (Epist. 61, n. 1). Theodorus iile, quem fratrem vocitat, vir crat, ut quidem credibile est, non mediocris Hippone aucto- ritatiSf quo ad tractandum cum Donati scctatoribus utebatur. Etenim Theodori et Maximi, quos charis- .simos et honorabiles iiiios appellat (Epist. 107, 108, n. 1}, ministerio epistolam primum ad Macrobium Hippo- nensem Donatistarum episcopum curavit doferendam {Epist. lOC). Nec est cur fratris nomen, quo ab eo Macrobius compellatur, quemquam moveat, cum hoc titulo laicos etiam honorare nonnunquam soleret Au- gustinus. Is quidem, ut sccundum pollicita fucerct, duos Proculeiani diaconos admisit (Epist. 78, n. 8). Illi postea in culpam aliquam lapsi, populo in causa fuerunt, cur et Proculeiani regimini insultaret, ac ob Augustini virtutem gestiens dictitaret e clericis qui sub ejus disciplina fuissent informati, neminem in ta- lia peceata decidere. Id autem ipse Augustinus minus probabat, ac neque homines de ipso gloriari, neque hiereticis, prseter suam hseresim, quidquam exprobrari Yolebat. Inter explicandum psalmum trigesimum sex- tum populi precibus commcndat subdiaconum Dona- tislam de cujus ad Ecclesise communionem reditu lce- tari sc profitetur (Enarr. in Psal. xxxvi,serm. n. 2, 11). Porro qui ab unitate ad Donati partem deficientes, iterum tingi Baptismo volueraut, Ecclesia in his re- cipiendis haud oeque faciiem sc prsebebat, ac in aliis qui a pueritia schismate fuerant implicati iContra Crc- sconiumf lib. 2, c. 16, n. 19). Amabat utrosque Ecclesia, eisque sanandis charitate plane materna serviebat. Verum etsi neutros recipiebat sine po^nitentia, in eos tamen quosnondum in filiis numeraverat» panlom in- dulgentior, aliis qui transfugerant ab ejus unitate, poenas indicebat multo graviores (Epist. 93, n. 53). Nam ab ecclesiasticis honoribus posteriores istos ex- cludebat, perinde ac qui semel abdicato schbmate, rursus ad vomitum reversi, ab Ecclesia defecissent, sive hi tantum e plebe fuissent apud Donatistas, sive in eorum clero locum obtinuissent : ac si qois episco> porum illos aut ab ecclesiasticis dignitatibus non re- movisset, aut etiam ad eas adsciscere voluisset, fra- terno jure culpabatur a diligentioribus (De unieo Bopti- smOf c. 1 2, n. 20) . At contra displicnit valde Augustino, ac prse dolore torta sunt viscera ejus, obi audivit qoem- dam a Donatistis redeuntem, et peccatum rebaptiza- tionis confitentem, ab Ecclesise aditu ac poenitentia fuisse ea specieproliibitum, quod recipi forte non nisi legum metu postuiasset. Puta^ inquit, qida coactus esl esse catholicuSy erit posnitens. Quis illum cogit petert reconcitiationis locum^ nisi voluntas propria ? Modo erg^ admittamus infirmitatemy ut postea probemus vohmtatem [Serm. 296, c. 11, n. 12). Quanquam autem erant Do- natistarum clerici, quibus munerum suorum oso in- terdicebatur, attamen quibus illa obeundi potestas fiebat, non eis curam plebe manus imponebantur, ae istud in contumeliam sacrse ordinationis, quse deleri in ipsis nunquam poterat, verteretur. Si quando ta- men ignoranter fiebat, ut uec animose defenderetor factum, sed pie corrigeretur cognitum, venia iadlis impetrabatur [Contra Epist. Parmeniani^ (i6.2, cop. 13, n. 28), atque idem statutum in presbyteros ac diaco- nos omnes obtinebat, quos perpetrata crimina digaos qui de gradu suo dejicerentur, effecerant. Testatur sane beatus Optatus sanctum clirisma in iis qoi apud Donatistas illo inuncti fuissent, ab Ecclesia catholica intemeratum atque incorruptum servari {OpUUta, lib. 7). Imo qui in eadem factione honorem tantom' modo presbyterii gesserant, nonnunquam provehe- bantur ad episcopatum : cujusmodi complures in Col- latione animadvertere licet. In his clarissimus est Sa- binus, qui cum Tuccae in dioecesi Milevitana presbjteri munus obiret,plebi suae ad Ecclesiam adductffi,ipsQm da.i sibi episcopum expetenti, cum ea dignitate prsefectus est (Collat. Carthag. l,cap. 130). Quod ad laicos attinet, qui baptizati a Donatistis foerant infan- tiam nondum egressi, concessum aliquando erat, at eis liceret sacris ordinibus initiari (Codiee Canmm Afric., can. 57) : id autem cum nonnisi propter soffl- mam clericorum penuriam statutum fuisset, consoltus aliquando a Possidio Augustinus num quemdam ifl Donati partibus baptizatum ordinaret, ei significavit id sc neque consulere, neque, si quidem cogeret ne- cessitas, condemnare (Epist. 245, n. 2). De iiiis po^ ro, qui a schismaticis ob admissam culpam grada et ordine moti fuissent, profitebatur ab inennte episco- patu suo Augustinus, se hunc servare modom, utsi ad catholicam Ecclesiam transire cuperent» in ea ha: miliatione paenitentioe reciperentur, cui ilios fortassis Donatistee ipsi propter disciplinam subjecbsent, si re- tinuissent eorum societatem : ratus videlicet nonqoaffl LIBER QUINTUS. 306 11B esse, ut quisquam impune in aliam Eccle- z alia commigret, disciplince severitatem elu- Epist. 35, n. 3). A vero neutiquam abhorret, jisse enm de quo inPsalmam trigesimum sex- ^is ad permovendos pietatis sensus admodum is loquitur. Quidam^ ait t7/e, ex parte Donati ad no5, accusatus et excommunicatus a suis, hic quod ibi perdiderat. Sed quia suscipi non po- ti eo loco quo debuit; non enim deseruit illam quasi integer apud tpsos, ut appar^et eum non vUf sed electione fecisse : quia ibi ergo habere tii quod quasrebat, quserebat autem vanam ela- ft falsum honorem (quibus verbis aliud quid- lam simplex communio designatur) ; et quia invenit quod ibi perdidit, et ipse periit. Gemebat et non consolabatw* : erant enim in conscientia iei horribiles taciti, Tentavimus consolari eum \ Dei ; sed ille non erat de sapientibtis formicis, i 9BState collegerunt, unde hieme vivant. Cum i $unt tranquillae, tunc homo sibi colligere debet Dei, et recondere in intimis cordis sui, quemad- formica abscondit in cavemosis penetralibus la- iatis. Per asstatem enim vacat hoc agere : ve- m hiems, id est, supervenit tribulatio ; et nisi in- merit quod edat, necesse est ut fame dispereat. 'O sibi non coUegerat verbum Dei; supervenit mm hic invenit quod quserebat ; consolari ni&i I poteratf de verbo autem Dei nullo modo. Intus idhil habebatf foris quod quaerebat non invenie- Mat indignationum et dolorum facibus ; agita- ens ejus violenter, et tam diu occulte donec etiam 'et in quosdam gemitus, ita ut inter fratres sonor e audiri nesciret. Videbamus, et dolebamus ve- r, Deus scit tantam pomam animsBy tantas cru- las gehennas, ianta tormenta. Quid piuribus ? 1$ loci humiliSy cui, si saperet, posset esse locus 9 iaUs apparuit, ut etiam projiceretur {Enarr. in □cn, serm. 2, n. i 1). Videtur tamen fateri Au- s,qoemdam, Quodvultdeum nomine.quemDo- quasi duplicis adulterii convictum abjecerant, «ommonionem, vel ad clericalem dignitatem m fuisse : verum id non prius factum, quam itiam suam legitime probavisset (Cofitra Litte- rtdfit, lib. 3, c. 32, n. 37). ad Carthaginense concilium redeamus, sta- I qu» ad Donatistas pertinebant, nonnulla in iplinee cansa decreta sunt. Inter caetera quia te receptum erat apud Afros, ut quoties Ec- fDflppiam vacaret, ea certo cuidam episcopo lieretnr, de temporariis hujusmodi episcopis II statutum. Tales autem Interventores sive In- nnea vocitabant : exstatque apud Augustinum ttamm criminatio, qua necis illat® cuidam In- ori, quem tum Majorinonondum adversusCse- 01 ordinato Carthaginem miserant, orthodoxos ilabantur [Epist. 44, c. 4, n. 8). Hujusmodi ) Interventores adventitios, ut vocat Augusti- i Romam ad suos sectatores mittebant, ante- roprios ilUs episcopos ordinare coepissent {De Unico Baptismoj c. 16, n.28). Prohibetergo concilium, ne quis ejus Ecclesise sit episcopus, quam prius Inter- ventoris titulo rexerit : qui si nequiverit efQcere intra annum. nt electio episcopi perageretur, jubet alium Interventorem exacto anno in illius locum subrogari {Codice Canonum Afric., can 74). Hoc idem concilium decrevit, ut clericis ab Ecclesia propter aliquod cri- men separatis, annus ad probandam innocentiam concederetur ; quo eiapso omnis sui purgandi illis adimeretur facultas {Ibid., can. 79). Cujus decreti in ppistola, de qua nobis jam jam diccndum erit, nie- miuit Angustinus {Epist. 65, n. 2). Sequentem ctiam canonem citare videtur, quem in ultima synodo con- stitntum asserit, ut qui de aliquo monaslerio reces- sissent aut ejecti fuisscnt, eos neque ad clericalem ordinem in alia Ecclesia. neque ad monasterii ultius administrationem promoveri fas esset {Codice Cano- num Afric.j can. 80). Illum qnoque subindicat in qua- dam ad Aurelium epistola^ ct ad eum observandum cohortatur. Coenobii in aliena dioecesi constituti mo- uachos synodus universim comprehendit, cumque episcopum, a quo fuerint promoti, ab omnium (si propriam plebem excipias) communione separat. Agi- tata fuit hoc in concilio Cresconii Villa-Regensis causa {Ibid., can. 77) : necnon etEquitii Hippo-Diarrhytorum episcopi {ibid., can. 78) ; qui quid perpetraverit in- compertum est. Hoc tantum exploratum habemus, cum jam pridem episcoporum sententia damnalum ob scelera, non modo illorum, ut par erat, non pa- ruisse judicio, verum etiam inquieti animi vitio et impudentia Ecclesiam perturbavisse. Quse causa fuit, cur concilium ad decimum sextum kalendas julias anni quadringentesimi primi coactum legatis, quos ad Imperatorem destinabat, mandaret, ut, si forte Equitium illum in Italia reperisseut, omni juris via adversus ipsum agerent {Ibid., can. 65). Non decrant in ejus nrbe, qui causee ipsius plus nimio studerent, ejusque a fuga reditum preestolarentur : cum ejus con- tra alii ab istis dissidentes abdicarent communionem : et hi quidem eedes Deo sacras tenebant, ac episco- pum adhuc nuUnm acceperant. Cum igitur Ecclesiam illam non putaret concilium desertam diutius esse relinquendam, episcopos viginti, et in his Alypium, Augustinum atque Evodium selegit, qui sese eo con- ferentes, episcopum communi universee plebis con- sensu, si tamen Equitii fautores ad ineundam cum aliis societatem liceret adducere, instituerent : siu minus, darent operam, ne quam isti moram episco- pali electioni afferrent. Augustinus continuo post ab- solutam illam synodum scribens, aflirmat episcopum Vigesilitanum, aut certe ad cujus dioecesim pertine- bat Vigesilitana Ecclesia, in plenario Africs concilio de gradu fuisse dejectum, atque hanc ob causam ejnsdem loci populum, si illum recipere noluerit, probe facturnm, neque ad id vel posse vel debere ab uUo cogi : memoratum vero episcopum, si po- tentiee sfficularis terrore, quod quidem videtur faisse minatns, ad eam rem ipsum adigere tentaret, qnalis modo sit, et qnalis ante fuerit quando de se nihil 307 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 308 mali credi volebat, oslensurum. yullus enim, inquit, sic proditur qualem causam habuerit, quam ille qui per swculares potestateSy vel quaslibet violentias, cum per- turbatione et querela conatur recipere honorem, quem perdidit, Non vult enim volenti Christo servire^ sed Christianis nolentibus dominari {Epist. 64, n. 4) Ter- minatur denique concilium facta Carthaginensi anti- stiti potestate eas nomine episcoporuro omnium di- ctandiatqueobsignandi epistolas, quas concilia mittere constituissent : non secus ac tradita scriptis mandata eorum, quse circa Donatistas observanda omnino essent (Codice Canonum Afric.^ can. 85). CAPUT VI. I . Victorinus et Xantippus de primatv contendunt 2 Co- lonos suos Donati partibus adhxrentes ad Ecclesiam revocat Pammachius. 3 [Augustini monasterium Do- natus cum suo fratre deserit. 4 Quintiano presbytero causam apud Aurelium habenti rescribit. 5 Ejusdem ob susceptum inAugustini monasterio Privationem que- rimonia. 6 Abundantium dioRcesis suae presbyterum ab officioremovet Augustinus. 7 Exeunte hoc anno qua- dringentesimo primOf Crispinus rusticos Mappalien- sis agrirebaptizat. 4. Numidis primas, ad quem de Cresconio Villa- Regensi scribendum statuerat Carthaginense conci- lium {Codic. AfHc.y can. 77), diemsuum haud dubie non itamultopostclausit. Ejusdem quippe provincifie primatum jam ineuntead snmmum anno quadringen- tesimo secundo adeptus erat Xantippus Tagosensis episcopus {Epist. 65, n. 2}, quem et adhuc anno qua- dringentesimo septimo gerebat (Codicecanonum Afric.y can. 100). Ei porro primatum ineunti oborta est controversia. Etenim quinto idus novembris, jam ver- gente in noctem die, reddita est Augustino encyclica Victorini epistola, qui primatem agens, eum ad Nu- midise concilium invitabat (Epist. 59). In eadem epi- stola, seu, uti vocitatur, tractoria, legebatur etiam ad Hauritanias esse scriptum, quamvis hae provincise suos haberent primates. Sed etsi ex eis ad Numidiam convocandum esset concilium, oportebatutaliquorum Maurorum, qui illic priores sunt, nomina in tractoria ponerentur : quod cum in ista non reperiret Augnsti- nus, multum miratus est. Prceterea moleste tulit, se, tametsi antiquiores essent episcopi complures, tertio loco recenseri. Neque minus movebatur, quod Xan- tippus ipse, qui primatum ad se pertinere, ultro ei assentientibus plurimis, dicebat, eoque nomice ta- les mittebal epistolas quce primatem decent, in iis- d<^m iitteris ne nominatus quidem esset ; cum tamen ille maxime ad conciiium venire, ac primus nominari debuisset. Istos ob errores timuit, ne forte subdititia esset ilia tractoria. Quse una dubitatio, ne pareret convocationi, per se inhibere eum poterat : sed prse- terea et angustia temporis, et varise gravesque curse quibus tnm distinebatur, cum adversa forsitan valetu- dine, non facile sinebant, ut ad sjnodum sese accin- geret. Itaque satis habuit ad Victorinum scribere ; primum ei ut se excusaret, tnm ut eum commone- faceret, in primis ipsi una cum Xantippo discutien- dum utrius esset primatus et jus cogendi concilii • vel potius sine cujusquam pr»judicio conciliiim simul ab utroque indicendum esse, ubi cum semoribus examinaretur, uter utrum antiquitate superaret Porro hujusmodi de provinciarum Africffi decanata vel primatu controversiae ad judicium episcopi Car- thaginensis a concilio delatse snnt. £t hcec forte con- tentio in causa fuit, cur varia statuerit anni sequen- tis concilium, quibus omnis de tempore ordinatioms episcoporum ambiguitas toileretur (Codice Canonum Aftic, can. 86). 2. Hoc ipso forsitan vertente anno quadringentesir mo primo Augustinus per legatos Carthaginensis con- cilii Pammachio scriptam epistolam dederit (Epist. 58, n. 3). Huic enim significat, quas improbo in Catholicos animo Donatistee insidias moliebantur, d se minime dicere ; illum vero a fratribus suis, quos ipsi commendat, eas commodius auditurum. Pamma- chio erant possessiones media in Numidia^ cujus in- colse Donati partibus adhoerescebant. Quapropter is charitatis ac pietatis adductus impulsu litteras ad eos de amplectenda Ecclesise unitate scripsit, tantam spiritus fervorem prse se ferentes, ut pneter spem promptissimo animi studio delegerint id sequendum, quod talem ac tantum virnm nonnisi duce veritate sequi sibi persuaderent. Id quidem Augustino tam gratum accidit, ut gaudinm suum Pammachio per litteras, de quibns modo agimus, significandam ceo- suerit : quarum tamen ex verbis Isetitiae suae Tolih ptatero, vel amoriserga eum sui ardorem existimari ab ipso non vult: sed, Perge cogitandOj inquit, i« pectus meumy et ceme quid iUic de te agatur, PaU^ enim oculo charitatis cubiculum charitatis^ quod claudimus adversus nugas tumultuosas ssbcuU^ cum illic Deum adoramus ; et videbis ibi delicias ImtitiM mex de tam bono opere tuOf qtuis nec Ungua ef- fari, nec stilo exprimere valeo^ ealentes eUque /ta- grantes in sacrificio laudis ejus, quo inspirdnte hoc oo- luistif et quo adjuvante potuisti. Addit se vehementer cupere, ut ad idem prsestandum aiii christiani seoa-* tores adduci vellent; at sibi non eam inesse iidociam, ut ad hoc illos audeat exhortari, Illi enimf sabdit sanctus Antistes, forte non facient^ et tanq%um nos » animo eorum vicerintinimici EcclesiWf decipiendii vm- diabuntur infirmis. Quare hoc unum eumdem rogat, ut nempe acceptam a se epistolam coram eis recitet; quod lieri possit, ipsos colonorum suonim conve^ sionem non alia de causa negligere, quam quia de hac procuranda desperent. Hoc ergo contigisse satis constat, quo tempore Donatistarum magno namero simul ad Ecclesiai unitatem redenntium rariora exsta- bant exempla, atque adeo ante annum quadringente- simum quintom ; imo nondum actis hisce TiolentiiSi quibus in Catholicos bacchati sunt Circumcellionei^ ubi vidernnt Haximianistarum historiam, prouthoc anno concilium Carthaginense statuerat, instanter ubiquea Catholicis evulgari. Augustinus qnippe ea tantum damna comroemorat/ quse ab iisdem time- bantur, nec ipse inticiatur, timorem snum apad qaos- LIBER QUINTUS. 310 pro ▼cno haberi posse : ideoque rogat, ne etur etiam superflaa metuentes. i monasterio suo non parum solatii capiebat dnus; sed nihilominus molesta qaoqne non- ibi subinde experiebatar; et quantavis cura , qni secam yiyebant, disciplinae prospiceret ; Mt tamen, et se bominem esse, et in ho- I contubernio versari, nec sperare ullo modo nallos se proster sanctos in vit® societate ba- m : com non licuerit boc, -neque in illorum, te sanctimonia prsecellaerunt, familia, neque riati Domini comitatu, neque in ccelo ipso re- {EpUt. 78, nn. 8, 9). Istam humanarum rerum itatem hoc tempore expertus est. Ejus in mo- o erant duo fratres, Carthagine aut in vicinia iiorum alteri Donato nomen. Hi quadam vanse eapiditate ducti e monasierio excedere cogita- desiderinm, utividetur, obtendentes patrice saai ieali ministerio serviendi. Cupidus eorum salu- gostinns, quanta potuit impediroenta, ne illi oogitata perficerent, objecit. At cum abduci se poaito nequaquam essent passi, Carthaginem ti sunt : ubi Aurelins ratus fortasse huc eos ona venia Augustini venisse« Donatum in cle- taeivit. Huic fratrem, cur egrederetur, causam isse testatur Augustinus. Atqui illud prius eve- lam concilium, in quo de monasteriorum de- bus eorumque ordinatione actum est, celebra- nempe ante idus septembris anni quadringen- primi. Haud reperimus tamen in hac synodo tinom ea de re cum Aurelio locutum : etsi loci, verbo statueremmf non obscure significet nterfuisse. At quas iitteras Augustinus ab Au- iroxime post snum ab invicem discessum acce- i iis de Donato ejasque fratre agebatur. Diu rit sanctus Episcopus quid ei responsi daturus at salutis tandem illorum, quibus consulere tor, desiderio motus rescripsit, monachos pe- m tentationi objici, clericos, e quorum numero pi ipsi sunt, non levi affici contumelia, si vit» tie» desertores in eorum ordinem assumantar; rios is honor nonnisi monachorum probatissi- ilmi soleret, nec raro ii ipsi ecclesiasticis mu- e essent inepti. Quibus addit, Aurelium ex lententia Donato, si quidem superbiam is po- , Qti posse, quando illum, antequam hac de re Mffl statuisset concilium, ordinavit. De firatre «^, inqnit, cum inteUigas quid sentiamj nescio mpondeam, Quo plane significat istum non posse, lOlato concilii.decreto, ordinari. Subdit nibilo- I, ^us se prudentise et charitati noUe interce- ■tque adeo posse ipsam hac in re sequi, quod i Eeclesiee judicaverit. Papse vocabulum, quo in \m inscriptione Aurelium salutat, dubium esse anit, quin is fuerit Carthaginensis episcopus .60). laod sdmus an idem quoque sit, quem in epi- id Qointianum semel ac secundo senem Aure- rocitai {Epist. 64, nn. 2, 3) : siquidem istud vo- cabulom recepto usu decanis sive primatibus in Africa tribuebatur : quod an deferri pariter soleret episcopo Carihaginensi propter dignitatem sedis, non satis 11- quet. Hoc vero minime dubium, si prsedicta epistola post Natalem Dominicum hujus ipsins anni data fuerit, qua de re ambigendum utique non videtur, Numidice primatem haudquaquam exstitisse hunc Aurelium ; cum eam dignitatem Victorinus aut certe Xantippus obtineret. Atqui statuere non audemus, illine Aure- lio primatus adscribi possit in aliam quamlibet Afric«e provinciam, ut puta Bizacenam, ad quam Vigesilitana Ecclesia, cujus in eadem epistola mentio facta est (/6id., n. 4), pertinebat. Sed quisquis faerit iste Aurelius, in ejus vel dioecesi, vel certe provincia Badezilitanam Ecclesiam, aut huic vicinam, regebat presbyter Quintianus. His jusserat in ecclesia sua recitari libros nonnullos qui in canone Scripturarum sjnodi auctoritafe constituto minime contenti« e nu- mero erant apocryphoram, quibus ad inducendos in fraudem populos vulgo bseretici abutebanfur, ac pree caeteris Manichcei, qui reipsa narrabantur hoc in loco libenter latitare {Ibid,, n. 3). Nec procul dubio aliud fait, cur Aurelius a communione sua Quintia- num amoveret, quamvis de ejus causa sententiam ultimam, occupationibus distentus, nondum tulisset : verum statuerat circa Natalis Dominici ferias ad Ba- dezilitanam Ecclesiam se conferre {Ibid,, n. ^). 5. Eadem quoque tempestate contigit, ut quidam adolescens, nomine Privatio, qui nonnisi semel quid- piam ex apocrjrphis libris hujusmodi legerat in illa ecclesia, veniret ad Augustinum, rogans ut ejus in monasterio reciperetur (/&td.,n. 3). Hunc non putavit sanctus Antistes lectoris habendum loco, nec proinde subjiciendum canoni, quo vetitum erat, ne reciperetur alterius dioecesis clericiis. Id tamen per litteras Au« relio significavit, ejus hac iu re sententiam secutu- rum se aMrroans. Augustino igitur Quintianus scripsit tum de eodem Privatione, quem nisi violatis canoni- bus admitti non posse contendebat; tum de propria cum Aurelio controversia, a quo suam causam non judicari querebatur. Ejus epistolam pridie, aut ad snmmum biduo ante Natalem Domini accepit Augu- stinus ; quam et Aurelio deferri ea mente voluit, ut intelligeret, quibus ille de rebus expostularet, qui- busve in defensione rationibus uti constituisset. Deinde eidem Quintiano cum omni urbanitatis signi« ficatione respondit : ac simui, ut eam, qua secum agebatur, rationem sequo animo ferret, perinde est adhortatus, quasi existimasset innocentem ; satis ta- men inteliigitur, eum sibi hac de re statuendi jus arrogare noluisse. Quin etiam illum omnino hoc no- roine reprehendit, quod apocryphos libros recitari jusserit; ac preeterea notat ipsum, quod ad Priva- tionem attinet, plus flequo commotum fuisse. Se au- tem ab ejus suscipienda causa excusat; cum sint alii antistites qui, propter majorem tum auctoritatem, tum propinquitatem, id facilius prsestare queant. Ejus tamen epistolam ait a se ad Aurelium transmis- sam; non potuisse autem populo curse illius credito, 311 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. m a qao litteras nullas acceperat. scribere; tam quod ipse tardius Quintiani epistolam accepisset, tum quod plebi, qnae dispensationi susb commissa non es- set, ultro scribere nec aoderet, nec sua quidem sen- tentia recte posset; suam vero ipsius ad eum re- sponsionem omnibus facile satisfacturam. Significat ilium, cum libuerit, ad se Tenire posse, nec onero- sum fore advenlum ejus; non tamen licere sibi eum admittere ad suam communionem, qui cum Aurelio non communicaret. In hac quoque epistola, quid nu- per a concilio de monachis monasterii desertoribus statutum sit, observat : unde adducimur, ut creda- mus eam, post acceptas circiter Domini Natalem Quintiani litteras, hoc vertente anno scriptam fuisse; cum non aliud e concilio proferat, quani quod fuerat iu Carthaginensi idibu« septembris constitutum. 6. Id ferme temporis Augustinus de causa Abun- dantii sententiam tulit, centum, ut ipse prjfitetur, diebus ante Dominicum Pascboe {Episi, 65, n. 2), qui octavo idus aprilis futurus erat. Primatum in Nu- midia tunc obtinebat Xantippus {Ibid. titxdo ) : quo sane tempore Pascba in octavum idr.s aprilis nonnisi anno quadringentesimo secundo incidisse reperitur. Ilac ergo de re sexto kalendas januarias anni quadrin- gentesimi primi judicavit. Erat Abundantius loci, qui Strabonianensis dicebatur, in dioecesi Hipponensi presbyter. Ibi cum Ecclesiam gubernaret, famam non bonam habere coepit : qua conterritus licet sanctus Antistes, nihii tamen temere credidit. Verum factus inde sollicitior, operam dedit, si quo modo posset ad aliqua depravat® illius vitce certa indicia pervenire. Primum igitur comperit, illum de pecunia suse fidei a rustico credita nullam posse probabilem reddere rationem : atque adeo hanc ipsum in usus proprios convertisse. Is deinde convictus fuit, quod jejunii ob Natalem Dominicum instituti die a Gippitano presby- tero, quasi ut domum repeteret, hora circiter quinta, hoc est, nostro ioquendi more, undecima, discedens ad ejusdem loci mulierem, quse male audiebat^ nullo co- mitante clerico divertisset; et quamvis jejunium in Gippitana Ecclesia servaretur non secus ac in cseteris Ecclesiis, tamen apud eamdem mulierculam prandis- set, coenasset, et, quod reprehensione dignius est, pernoctasset. Tunc vero temporis Hipponensis cleri- cus, eodem receptus hospitio (unde publicum diver- sorium fuisse facile credideris) aderat. Quo factum est, ut quaerente Augustino de causa Abundantii, is caput hoc negare haudquaquam potuerit. Itaque san- ctus Prsesul, Deo dimissis quce ille iniiciabatur, con- fcssionem hanc sufticere existimavit, ut eum ab Ec- clesiffi, quam undiqne circumstabant hceretici, admi- nistratione removeret, aut etiam propter sinistram famam de presbyterii gradu depelleret. Hoc igitiur seito kalendas januarias centum diebus ante Pascha factum est. Statuit Abundantius ad presbyterum Ar- memanensem, in Bullensi campo, unde vcnerat, se recipere. Est autem Buila seu Bulla-Regia in Procon- sulari sita. Quapropter Augustinura rogavit, uti scri- beret ad presbyterum illum, ac rei totius, ne forte aliquid gravius suspicaretar, certiorem faceret : quod et ipsi misericordia quadam concessit Augustinus, ut a presbyterii munere remotus, ibi cum diligentiori existimationis suae cura, aut, qaemadmodum ait san- ctus Preesul, correctior viveret. In indice epistolaram Augustini, unam ad Victorem presbyterum de campo Bullensi recenset Possidius {In Indiculo^ cap, 7). Abundautium simul admonuit Augastinus, si vellet a sententia in se lata provocare, id ipsi intra anni spa- tium ex ultimo concilio liberum esse {Codice Canmum Afric, can, 79); quo tempore elapso, jam ad agen- dum neutiquam admitteretur. Xantippo quoqoe tan- quam provincise primati scnpsit, facti sui rationem redditurus. Cumque iiceret Abundantio postolare, ut sex episcopi de causa ejus extremo jodicio pro- nuntiarent; proiitetur Augustinus, si hoc in examine dignus depositione is non fuerit repertus, posse qoeni Ubuerit, ei Ecclesiam suse jurisdictionis committere; sibi vero id nullo modo esse integrum, ne quse damna hinc forte orirentur« in se ipsum reciderent. Hane epistolam snmmum ineunte anno quadringeutesime secundo, et dubio procul ante Pascha, scriptanr fuisse oportet. 7. Referendus videtur ad anni quadringenteaiffli primi exitum tristior ille casus, quem initio qaadrin- geatesimi secundi recentem adhuc lugebat Augosti- nus. Crispinus Calamensis e Donati parte episoopos cum haudquaquam eo divitiarum metu, quem Petilii- nus suae sectae hominibus inesse prffidicabat, sed amore contra earum teneretur (Contra LUteras Petil,^ lib. 2, c. 99, n. 228),- coacta pecunise non mediocri summa praBdium emit Mappaliense, non longe ab Hippone situm (Epist. 66, n. I), cujus miseros in- colas tam violenter oppressit atque conturbavit, ot uno terroris impetu octoginta ferme animas misen- biii gemitu mussitautes non dubitarit rebaptizando submergere {Cont. Litteras Petil.y lib. 2, c. 83, fi. t84). Augnstinns Inctuosi hujusce facti dolore pressus, Cii- spino per litteras significavit, se quidem efSkm posse, ut decem auri pondo, quibus clericos hmnA- cos Theodosins mulctarat, solveret ; malle tamen emn admonere« ut quid Deo ipsi responsurns sit, proYi- deat : quod si afQrmet colonos Mappalienses saa sponte ejus suscepisse communionem, petere se, ot ipsis prsesentibus habeatur Crispinum inter et Au- gustinum de Ecclesias causa disputatio, et qnae utrioh que dicentur, scripta atque obsignata iisdem rusticis punica lingua exponantur ; quibus peractis, illis per • Crispinum potestas iiat, utram velint, commonioneoi eligendi. Addit praiterea, si quas etiam plebes Grispi- nus putet metu dominorum coactas a Donatistis de- scivissc, se neutiquam recusare, quin hoc ipsom et ibi iiat, ipsos sciiicet ambos audiant, iisque ao- ditis eligant quod piacuerit. Quibus ut respondeat Crispinus, eum per Dominnm Christum obtestatar {Epist. 66, nn. 1 2). Quauquam hoc non poteiil Crispinus defugere, quin simul se haud veritate niti declararet : veri tamen simile est, illam coq- ditionem minime ausum accipere, ne manifesta LIBER QUJNTUS. 314 psi es5et, qnam fuga, propudiosior. CAPUT VII. wersia Augustinum inter ac Severum Milevita' propter Timotheum exorta. 2 Hunc Severo, wte illum reposcenti, mittit Augustinus. 3 Or- Hma laudatio Augustino data a Severo. 4 Au- ni responsio ad sibi datam ab amico laudationem. re$situdo quanta Augustino erat cum Severo, et % quxdam ex hujus historia, ript® sunt circiter id temporis epistolae ad n duffi {Epist. 62, et Epist. 63), Sflilevitano > nondum, ut postea yisuri sumus, celebrato. i ille sine controversia idem est qui, post exa- nionasterio Augustiui aliquot annos, Milevita- scopus creatus est {Vide supra, Ub, 3, cap, 5, in qua sede non parum existimationis jam n compargverat, cum Paulinum ejus nomine, episcopatum adhuc recens evectus, Augusti- licis verbis salutabat {Epist. 3i, n. 9J. Seve- qae litteras ad Paulinum tunc destinasse vide- im hic leetitiam suam, ob acceptas ab eo sicut Lii5 compluribus sanctis ac venerabilibus epi- litteras, testificetur {Epist. 32, n. i). Profu- Irtensis aliquanto post ab Angustino fuit roga- ejas nomine Severum, ad quem ipsi per tem- tk licebat scribere, salutaret {Epist. 38, n. 3). laom Severus eidem urbi debebat, atquc Augu- et una ambo diu multumque divino verbo pa- ant {Epist. 84, n. i) : ut quantumlibet valeat i fraterni sanguinis germanitas, nuUa tamen t amicitiee vinculum, quo sibi invicem inhsere- leque tamen id prohibuit, quominus inter eos il discordise suboriretur. Res quidem haud me- ur intricata est : verumtamen hoc eam pacto i posse arbitramur Coeperat quidam Timo- ipnd Snbsanam, Hipponensis dioeceseos, nec- JB qnibusdam in Ecclesiis, ad eamdem forte ni pertinentibus, publice Scripturas legere. (pter ei Icctoris ibi munus adepto, ad aliam im transire licitum non erat. Nihilominus psnm de petendo Milevo cogitasse intelligimus. qnidem Severus ne ad so adiret, nisi cum ve- vedonii, qui utnim Subsanensis presbytcr fue- ne, haud satis constat. Ad ilium tamen Timo- iallam jussi hujus rationem habens, nec petito mii consensu, se contulit. Atque heec totius iddii origo {Epist. 63, nn. 1 , 2). Nam cum ei- ivenis, ut par erat, auctor fuisset, ut ad Sub- tediret Deo ibidem ministraturus, hic interpo- e jorando affirmavit, se ab ipso nulla unquam feeessurum (Epist. 62, n. 2). Contigit tamen, lenam repeteret. Interea Severus cum Augu- Bnnonem contulit, idque forte Hippone; nec n procnl dubio causam, nisi ut ab eo Timo- Impetraret. Verum dum Augustinus secum re- {oid de illo statuendum sit, ratus Severum ex invicem sermone adduci potuisse, ut illum se- se pateretur, eumdem Subsana; subdiaconum I, ejus Ecclesiee presbyter et alius quidam Ve- rinus prffiter consilium et voluntatem Augustini, pro- curant {Epist. 63, n. i). Non ita multo post Augusti- nus cum Alypio et episcopo Samsucio Subianam se contolit {Epist. 62, n. i), ubi de iis quae per suam ipsorum absentiam et conira voluntatem facta fuerant, qucestione habita, rerum quas acceperant alias falsas, alias veras, sed omnes molestas esse compererunt. Quibus tamen mederi, quoad potuere, partim objur- gando, partim monendo, partim orando conati sont : objurgando quidem eos qui in hoc toto negolio deli- querant; tum vero hos, aliosque monendo, quid ipsis in posterum preestandum esset, qno quse male facta fuerant corrigerentur. Orando autem, ut verbis uta- mur Augustini, correximus nos ipsos, ut et gubematio- nes et exitus nostrorum consiUorum misericordix Dei commendaremus ; et si quid indignationis nos momorde- raty sub ilUus medicinalem dexteram confugiendo sana- remur (Epist. 63, n. 2). Timotheus vero, cum ei per- suadere niterentur, ut ne a Subsanensi Ecclesia disce- deret, palam testatus est, se jurejurando promisisse, ab Severi contubernio se nunquam abduccndum ; quo nexu nisi teneretur, morem eis gerere non recusatu- rum. Cui sancti prsesules demonstrarunt« si Severus, nullo ipse astrictus jurisjurandi vinculo, eum suo so- lutum vellet, consentiretque ut vitandi scandali ergo in Subsana maneret, id ipsi sine ulla perjurii nota licitum fore. Quibus auditis id prtestitit, quod servum Dei, atque Ecclesiie tilium facere oportebat : nimirum pollicitus est se, quidquid cum Severo transegissent observaturum. Extemplo tres illi episcopi Severo scri- pscre ; quse simul egerant, significavere : ac per chari- tatem Christiadjuravere, ut qute inter se locuti erant in memoriam revocaret, ac rescriptis suis eos recrearet. Timotheus quidem ipse non scripsit ad Severum : hujus enim germanus frater, cujus nomen hic reticetur, eum rerum omnium certiorem faciebat {Epist. 62, n. 2). 2. Affectum se injuria Severus existimavit, quod, quo tempore Timotheom Ecclesise suae concedi postu- labat, eo ipso Subsanensis subdiaconus esset consti- tutus. Is igitur in sua responsione signiiicavit mirari se, ordinationem illam, qoam sibi displicere profite- bantur, tolerare eos velle ; cum tamen admissus er- ror posset reddito demum Timotheo emendari. Hac Severi mente, sive ex illius responso, sive eo necdum accepto perspecta, ratus est Augustiuus, nulla alia ratione cum eo servari posse charitatem, quam si Ti- motheus ad eum remitteretur. Tum ergo dedit ad eum epistolam, cujus istud est exordium : Si dicam quse me ipsa causa cogit dicere, ubi erit sollicitudo cha- ritatis? 8i autem non dicam, ubi erit Ubertas amicitix? Verumtamen fluctuans interim elegi me purgare potius^ quam te arguere (Epist. 63, n. 1). Postea vise, quam in hac causa inierat, rationem reddit : subjicitque, tametsi ipsum, quod ei Timotheum remiserit, non poeuiteat; sperare tamen se, futurum ut is coram Deo coiisideret, non posse a quoquam alterius Ecclesi» clericum hac obtenta specie retineri, quod hic ab illo nunquam se recessurum juraverit, quin magnus ad labefactandam Ecclesise disciplinam aperiatur aditus : 3i5 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 3t6 at eum conira neqoe eoncordiffi legibus defuturnm, nec in cujasquam reprehensionem incarsurom, si jurejurando, quo teneri non poterat, neglecto, illom Subsanensi Ecclesie redderet. Gaasam hanc suam ejus permittit judicio, id nnum petens, ut Ghristnm consulat, quem in ejus corde habitare, mentique ejus- dem sibi subdit» prsesidere, ait sibi esse persuasissi- mum. Timotheum Ecclesise suee clericum esse non ob snbdiaconatum asserit, quod nonnisi postquam se ad adhserendum Severo obligasset, atque etiam illam Se- veras ipse ab Augustino petiisset, ad eum gradum esset evectus; sed tantum ob lectoris ofQcium. Ro- gatqae Severum sanctus Prsesal, num qui id muneris in sua dioecesi obire coepisset, ac maltis in locis at- que adeo apud Subsanam prsesente Subsanensis Ec- clesise presbytero iegisset, is non jure lector habere- tur. Nec tamen asseverat, eum ex canonum deiinitione hoc in numero habendam : unde adducimur, ut hsec ante Milevitanum concilium sexto kaleudas septembris anni quadringentesimi secundi celebratum referamus; quo decretum fuit, ut quisquis vel semel alicubi lege- rit, jam non possit in clerum alterius Ecclesim cooptari. Qui canon ut conderetur, si, quemadmodum satis verisimile est, in causa fuit hcec controversia ; certe Severo non licuit recasare, quin Timotheam Augustino redderet. Imo a fide minime alienum est, iilum jam antea ab eo remissum fuisse. 3. Geeterum intima illa amicitia, quse Severum inter ct Augustinum intercedebat, hac contentione nequa- quam fuit imminuta. Nihil euimlitteris (Epist. i09,et Epist. liO), aliquot post annos nltro citroque scriptis tenerius, aut sinceree voluntatis plenius esse potcst. Suas Severus rari exaravit, ubi aliquantum temporis cum Aagustino, hoc est in ejus operum lectione, col- locarat. Earum hic partem snbjiciemas, ex qua intel- ligas, tum quis fuerit episcopi illius animns, et, ut ita loquamur, ingenii character, tam vel maxime quo is loco sancti Doctoris libros haberet. Erumpit igitur Severus in hsec verba : Deo gratiaSy frater Augustinej cujus donum est, quidquid in nobis bonorum gaudiorum est. Fateory bene mihi tecum est ; multum te lego : mi- rum dicam, sed venm plane, quam mihi absens solet esse praesentiay tam prxsens facta est absentia tui. Nullx se nobis interponunt turbulentx actiones temporalium rerum, Ago qmntum possum, etsi non tantum possum quantum volo. Quid ego dicam, quantum volof Nosti optime quam avarus sim tui : nec tamen murmuro, quia non tantum ago, quantum volo, quoniam rursus nm minus ago quantum possum. Deo ergo gratias^ frater dulcissimej bene mihi tecum est^ gaudeo tecum aretius conjunctus ; et^ ut ita dicam^ unissime^ quantum potest^ adhserens tibi, redundantiam uberum tuorum suscipiens^ vires comparo, si possim idoneus effici ad ea concu- tienda et exprimenda; ut quidquid secretius et interius clausum custodiunt, remotis pellibuSy quas adhuc lactenti sugendas inserunt, ipsa mihi viscera, si possibile est^ dignentur effundere, Viscera^ inquam^ mihi ut refun- dantur cupio; viscera tua, viscera pinguia sagina cce- lesti, et condita omni dulcedine spirituali ; viscera tuaj viscera pura^ viscera simpHeia ; nisi quod duptid swiU vinculo redimita geminas charitaUs; visoera tua^ mscera perfusa lumine veritaHs^ et refulgexiUa t/entotem. JETo- rum me manationi vel resuUationi subjido^ quo nox mea in limine tuo deficiat, tU in diei claritate simut ambU' lare possimus. 0 vere artificiosa apis Dei construens favos divini nectaris plenos, manantes misericordiam et veritatemy per quos discurrens deliciatur anima mea, et vitali pastu quidquid in se minus invenit^ aut imbecH' lum sentit, resarcire et suffulcire molitur ! Benedicitwr Dominus pcr prxconium oris tut, et fidele ministeriym; quod sic condnere et respondere facis canenti tibi Do- mino, ut quidquid de ejus plenitudine ad nos usque redundatj jucundius efficiatur et gratius per tuum elO' gantem famvdatum^ et succinctam munditiamt et fidets ac castum simplexque ministerium : quod ita respten- dere facis per argutias tuas et vigitantiam tuam^ ut per stringat oculos^ et in se rapiat; nisi tu idem innuas J)o- minum, ut quidquid in te delectabile lucet^ referentes not ad Hlumy ipsius esse agnoscamuSy de cujus bonitate tam bonus eSy et de cujus puritate et simplidtate ac pukhri' tudinepuniSf simplex etpiUcher es (Epist. 109, nn, i^t). Aagustinum sab epistolse finem rogat> ot sibi respon- deat prolixis litteris ; quas tamen sibi visom iri bre- viores asseverat (J5id., n. 3). Res qusepiam videbatur exigere, ut is ad sanctum Virum se conferret : ab et nihilorainus petit, ut, siquidem id iieri possit, ab hoc itinere excusetur, neve retrahatur a suo corsn ; qoi- bus verbis utrum secessura suum designet, an sns dioeceseos visitationem, nobis non liquet 4. Litteras illas Quodvultdeus Gaudentiusque atta- lerunt ad Augustinum, qui Severopaulo ante perdi»- conum Timotheum alia quapiam de re scripserat Nondum profectus erat ille diaconus : at cum jam in procinctu esset, ac profecturas in singulas horas vide- retar, non potuit Augustinus per eumdem hisce offi* ciosissimis litteris respondere. Sed etsi per eum^ ia- qnit ille, respondissem, aiihuc debitor forem eptftofai tux. Quando enim sufficiam tux suavitatif tania^m aviditati animi tui (Epist. 110, n. 1)? Respondeiidi difiicultatem faciebat, quod Severo, qiii tam magni* iice ipsum laudarat, hinc vicem reddere, illinc propter verecundiam parcere se debere existimabat; ain aotea parceret, minus redditurum, adeoque remansonuii esse debitorem. Immodicas illas sui laudes se miniine curaturum ait, si proficiscerentor ab assentatore;qiiia tunc talia rependere nullatenus teneretur. At Gom certo sciret natas illas ex amore sincero, atqoe eo pectore, quod non aliud foris ostendit, qnam qpoi intus sentit; utrimque judicabat incommodomy live referret paria paribus, sive non referret. Sobinde tamen non sine magno humilitatis ac dHeetioBii sensu, nec minus pree se ferens in justitia consolenda colendaque stadium, respondit : quamvis non poMt inficias ire, quin se non minus quam propria aaiina perspectum liaberet Severus; alteramenim suamani- mam in eo contineri, vel potius ambas ntriosque am- mas in unam coaluisse ; posse tamen enm in sna de ipso opinione labi, cum nemo se satis ipse cognoscai: UBER QUINTUS. 3ia » se ferre impatienter, non tantum qoia non II errorem amicus inducatnr, verum etiam ne pacto pro se minus Deum oret, ut sit quod lase credit. Sibi quoque in proclivi esse, non m agendi cum eo ratione inire, ac sine ullo klicare, qnantis eum bonis ac dotibns sciat aunificentia exornatum : sed malle se illius «rcere, non quod timeat ue in judicando fal- d ne Severus ab altero Severo commendatus, 8ui ipsius commendator; neve caasam ei expostulandi eadem illa, quse de eo ipse ex- at. Quodspectat ad prolixamepistolam,quam iverus efQagitarat, negat id sibi per occupa- ^re; exigente sequitatis ordinerUt quod uni lebebat, iis of&ciis cederet, qu8B eidem pariter iis, hoc est universse Ecclesise, prsestare tene- uapropter eum cseterosque, quibus erat magis lodam amicitiee nexu conjunctus, rogat ne i novi oneris imponant ; sed contra alios ipsi I9 quanta possunt auctoritate et sancta be- I prohibeant. Eum a se exspectari signiiicat la, n. 4). qnadam epistola Novatum antistilem, ut ad m utilitati Ecclesiee necessarium mitteret ob- in heec verba eum compellat : Vt longe mit- tationem taam, quantumlibet valeat germanitas OPiis, non vincit amicitiae vinculom, quo nobis yo et frater Severus inhseremus : et tamen nosti ro eum mihi videre contingat, Atque hoc fecit, uevoluntas vel mea^ vel iUius; sed dum matris neeessitates propter futurum seculumf quo no- imeparabUitei'' convivemus, nostri temporis ne- ku anteponimus. Quanto ergo xquius te tolerare pro utilitate ipsius matris Ecclesiae ejus fratris m^ cum quo non tamdiu cibtm dominicum ru- mamdiu ego ctm dulcissimo condve meo Severoj tm tamen ntmc vix, et interdum per exiguas s loquiturf et eas quidem plures aliarum cura- iagoHonan refertas, quam portantes aliquid no* In Christi suavitate pratorum (Epist. 84, n. i). ^Hfltini cum Severo societas nota erat atque ines pervulgata : quandoquidem ignotns scri- piadamad Augnstinnm epistola, quee in Hiero- mn. irrepserat, his beatum episcopum verbis Gir : Cum in urbem Leges anteriori tempore com- i;inmtum sum contristatus, quod te totum t6t- lime potui reperire ; inveni enim te mediumj et^ SMnn, partem animx tuse Severum charissimum, 9 parte gavisus sum, Perfecte enim gauderem,si iMenirem -. unde ex parte, qua te repereram, lor, et propter partem tuamy quam nequaquam n^fimnibusmodiscontristabar. Proinde dixiani- B^Quare tristis es,€t quare conturbas me ? Spera in 9L xu, 6) : et faciet praesentem amicum, quem JJnde confido in Domino^ et speroj quod me fa- ta visione groMari (ApudAugust,, Epist, 270). t qasecumque praeterea de Severo licet inve- inc in locum congeramus ; observat Augnsti- ram quoddam magnetis experimentum, quod Severus, cum aliquando apud Bathanarium Afric® comitem pranderet, spectaverat; cui quidem non mi- nus fidei ex ejus testimonio habere se testatur, quam si prsesens ipse interfuisset (De Civit, i>et, lib, 21, cap, 4, n. 4). In componendis turbis, quoe, ut infra visu ri sumus, contra Ecclesiam anno quadringentesimo oc- tavo in AfHca concitatffi sunt, tantum desudavit Se- verus, quantum ejus charitas postulabat : quin etiam cum Augustino in coUoquium venit, ut tantis malis idoneum remedium junctis consiliis investigarent.Cum postea quidam presbyter ex Milevitana dioecesi ad Im- peratoris comitatum se conferret, huic mandavit Se- verus, ut per Hipponem iter faceret : qna usus oppor- tunitate Augustinus, ad Olympium in eamdem rcm scripsit, necnon plurimam illi Severi verbis salutem dixit (Epist, 97, n, 3). Inter eos, qui Carthaginensi collationi interfuere, nomen illius non reperitur. At anno quadringentesimo decimo sexto epistolam cum reliqnis episcopis Numidice Milevi congregatis ad In- nocentium pontificem misit (£pts^ 176). Diem deni- que anno qnadringentesimo vigesimo sexto obiit,cum priusclero suopreesente designasset sibi successorem ; qui et de facto opera Augustini ejus locum obtinuit (Epist, 213, n. 1). Erant in eadem urbe servi Dei, vi- delicet monachi, qnos illic Severus instituerat (Ibid,) ; qnemadmodum eos omnes, qui ex monasterio Augu- stini ad episcopatum assumpti fuere, fecisse narrat Possidius (In Vita August,, c. 11, et supra, lib. 3, cap. 5, nn, 2, 3). CAPUT VIII. 1 Conditus est anno Christi quadringentesimo secundo liber contra Petilianum secundus. 2 Hoc libro episto- lam Ulius integram confutat Augustinus. 3 Seribit ad Catholicos epistolam, qui liber de Unitate Ecclesix n(m ah initio dicitur, 4 Petilianus pro responsione probra et maledicta ingerit in Augustinum. 5 Hujus ad Petiliani convicia et contumelias mira responsio, 6 Psalmum trigesimum sextum Carthaginensi pkbi exponens Augustinus disputat contra Donatistas, 1 . Quinto kalendas maias preesentis anni quadrin- gentesimi secundi Anastasius papa de vita exivit : cu- jus quidem exitus nondum erat in Africa nuntiatus, quo tempore Augustinus librum contra Litteras Peti- liani secnndum componebat; in hoc enim Anastasii tamquam adhuc Petri cathedram occupantis recorda- ifiT(Cont. Litt, Pttil, lib. 2, c. 51, n. 118). At certe hunc librum csetera inter opuscola sua eo recensuit ordine, ut dici non possit ante prsBsentem annum elaboratus. Enimvero cum Petilianus adprimum Augustini librum secundo isto nondum absoluto responderet, Quodvult- deum clericum Donatistam in proprio gradu admissum querebatur (I&td., lib. 3, c. 32, n. 37) : non igitur nisi post concilium idibus septembris anno quadringente- simo primo habitum Garthagine, nbi constitutio de Donatistarum clericis in suo honore recipiendis edita, est. Prseterea quodam in loco secundi hujus iibri te- statur Augustinus, toleratam fuisse Optati Gildoniam tyrannidem recentibus temporibus (Ibid.^ lib. 2, c. 23,n. 53) : qu6e verba non unum et alternm tantummodo 319 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 320 mensem, sedspatiumtemporis insiguequoddam ab illa tyrannide, qu£e sub finem anni trecentesimi nonage- simi octavi desiit, effloxisse signiiicant. Qua observa- tione Baronii opiDio,librum illum Augustini anno eidem supra treceutesimum nonagesimo octavo assiguantis, funditus evertitur. Silentiopraeterimus commemoratas in eodem libro leges Honorii de subvertendis idolis (Ibid. , c. 92, n 202} anni trecentesimi nonagesimi noni. Denique Feliciaoum, omisso Prsetextato, ssepius nominat : quod cerlissime evincit, hunc jam e vivis al>iisse : cum tamcn eum, quo tempore Augustinus ad Generosum sub Anastasii pontificatu scribebat,ad- huc superstitem fuisse viderimus {EpisL 53, n. 6). 2. Quod autem ad causam attinet secundi libri ad- versus Petilianum, cx iis quse supra diximus licuit in- telligere, epistolam ab hoc Cirtensi Donatistarum epi- hcopo conscriptam adversus Ecclesiam, primo sancti Doctoris libro refutatam fuisse, non tamen integram ; quippe cujus aliquam tantum partem, prementibus eam sedulo Donatistis, ip.si iegere contigisset. Verum irrita illorum industria, tandem aliquando in Augu- stini mauus tota pervenit. Nam Cirtenses quidam ca- tholici inventam illam, exscriptamqueeidemtransmi- serunt [Conira Litt, Petil.j lib, 2, c. i, n. 1 ; Dc Unit. Ec- cles,f n. 1|; Contra Cresconium lib, i.c, 1 , n. 1): qui sta- tim ut illi cumulate responderet, suos tum de Trini- tate, tum in Genesim libros interrupit (Retract., lib, 2, cap, 25). Non quiay inquit Augnstinus, ilte novum aliquid dicit, cui non jam muUis modis et sxpe respon- sum est ; sed propter tardiores fratres, qui ea, quas ali- cubi legerintf ad omnia paria referre non possunt, ita morem geram eis, qui me omnino ad singula respondere compellunt ; ut quasi altemis sermonibus in praBsentia disseramus. Verba ex Epistola ejus ponam sub ejus no- mine, et responsionem reddam sub meo nomine\ tan- quam^ cum ageremus, a notariis excepta sint, Ita nemo vrity qui me aliquid praetermisisse, autpropter indiscre- tas personas se non pottUsse intelligere conqueratur : si- mul etiam ut iidem ipsi D |oam secundum suum librum adversus illam i Augustinus {Retractationum lib. 2, cap. lisiejusdem primoupotuit respondere {Con- u Petitiani, tib. 3, n. 4). Ergo bujusce libri iQullos, aggrediebatur ; quibus tamen nullo B&ciebat : complures vero intactos prorsus {Ibid.y nn. 22, 23, 60, 62). Ac nominatim am venit qusestionem, Cur Maximianistarum li quos damnaverant susceperant^ omnis a simulata pugna defecit ; nec inde se extri- ii» nisi ad secundum quem pollicebatur li- uttendo [Ibid , n. 42). iem cum expertus esset, tantam esse circa lat debilitatem suam, illud deserere malait. elegit materiam, ubi ipsius eloquentia par- om asseclis magis probaretur. Hi porro tam liter sancto Preesuli infensi erant, ut quis- ns gratiam loqueretur, hoc ipso illum inimici rent. Quapropter eumdem pro Ecclesia, in id diceret non inveniebat, sabstituit ; atque &ty ut cum Augustino loquamur, 5umma ino- us {Ibid f n. 24). Iram suam omnem in eum tractationum lib. 2, cap. 25). Eum innunle- iis proscidit (Contra Litteras Petiliani^ lib, 3, sd cum multade ipso effutiisset, nihil tamen . quod vel esset omnino falsum, vel repre- naHa dignum, aut saltem ad eum post ac- iptismi gratiam nullo modo pertineret. Qua lianus judicium neglexit cordatorum homi- ilium non ob aliud, quam ob infirmitaiis 4>nscientiam, negotium quodam modo publi- ito jurgio mutare erant deprebensuri. In vi- n Augustinus ante conversionem duxerat, erbis declamabat, aftictis etiam delictis, quae ille perpctraverat, iis vero in quse reipsa quandoque prsetermissis (Ibid.^ n, 11). ex ejus Confessionibus voces in alieuum letorquebat (Ibid., n. 20). Asserebat eum ii oflicio functum.apud Manichseos, quorum ei omnia iiagitia attribuebat {Ibid., nn. 20, 19.) Hoe etiam amplificabat nberius, nempe Augustinum, ut pro certo ponebat, ex Africa tamquani Manichffiuin anno trecentesimo octogesimo sexto coactum exsu- lare ; cum tamen ante hunc annum amplius jam anno Mediolani versatus esset {Ibid.j n. 30). Imo eum te- meritate non ferenda eodem errore adhuc teneri con- tendebat {Ibid.y n. 11). TertuUi oratoris, a quo accu- satus fuerat Paulus {Act. xxiv, 1), ei, ob rhetoricani quam docuerat, nomen imponebat : simulque ut vim illam argumentandi, qua Donatistas oppugnabat, in invidiam vocaret, eum pro dialectico traducebat; ct eo conferebat omnem eloquentise suse tumorem ac strepitum, ut dialecticam tantummodo ad confirman- dum mendacium valere persuaderet (Contra Litteras Petiiianif Ub. 3, n. 19). Sententiis utebatur adversus quosd^ latis, quorum nonnulli sancto Viro ignoti erant, atque ipsum delicti convictum tenori vel hoc solo volebat, quod eum absentem, interrogatus in ju- dicio aliquis e numero quondam amicorum ipsius, defendendi sui causa nominaverat. Epistolarum ejus titulos, quo illius reprehendendi ansam aliquam arri- peret, a se vel a suis pro libidine inscriptos referebat. Cumque sanctus Vir amico cuidam suo atque uxori ejus significas.set, eis se panem benedictionis ergo mittere, sub his eulogiis abominanda pcelera conti- neri affirmabat ; nec puduit eum communi omnium sensu repugnante dicere, amatoria maleficia mulieri data nomine sacri illius muneris, cujus maritus non solum conscius, verum etiam consors ac particeps fuit {Ibid,). Quippe citato loco libri contra Petilia- num post verba, marito non solum conscio, lectioni quffi ex Erasmi conjectura obtinuit, verum etiam fa- vente^ prffiferendum putamus, verum etiam consortc^ aut, participe. Veri enim simile est iilic a Petiliano notari, atque ad putidam adeo calumniam detorqueri, quod Augustinus Paulino et ejus uxori Therasiffi scri- bens simpliciter ait : Panis quem misimus^ uberior benedictio fjet^ dHectione accipientis vestrse Benignitatia {Epist. 31, n. 9). Prseterea Petilianus eorum haben- dam esse rationem contendebat, qu8e adversus AugusUnum presbyterum episcopale munus adhuc ineuntem iratus scripserat Megalius : quod vero is peccati hnjus a sancto concilio mox veniam poposce- rat, pro nihilo dncendum volebat. Imo et quod ei ut sibi ignosceretur humiliter postulanti clementer igno- tum esset, criminabatur {Contra Litteras Petiliani, lib, 3. n. 19). Accersebat furti crimine Augustinum, quod is textum illias referens, duas dictiones quae ab exemplo ad se transmisso abcrant, nec ullo modo fa- ciebant ad qusestionem preesentem, omisisset {Ibid., nn. 18, 21, 19, 20). Ipsi demum, quod monastici in Africa instituti auctor exstitisset, crimina dabat {Ibid.y n. 48). 5. Longe opinione fallebatur Petilianus, sisperabat fore, ut Augustinum hoc agendi modo ab Ecclesia) defensione ad propriam avocaret. Ipsi res erat cum eo viro, qui non alliciendis ad se hominibus, sed iis ad Deum secum convertendis desudaret; qui paratus 353 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 324 esset suam ipsius causam citius, quam catholicffi Ec- clesiee deserere ; qui denique deprimere sese atque abjicere, Ecclesiam aulem domiun Dei prdedicare ac extollere vehementer cuperet. Domum Dei mei^ ait, cujus decorem dilexi^ praBConio vocis extoUam, me vero humiliaho et abjiciam {Ibid., n. 2). Falsa adversario- rum opprobria, quae preedicando eloquia veritatis, et erroris vaniloquia convincendo, in se concitarat, non modo tristitiam ipsi nullam ,sed etiam abundantissimam consolationem afferebant, non intuenti videlicet quam esset amarum, sed quam falsum qaod audiebat, et quam verax pro cujus nomine hoc audiebat,qui mer- cedem multam toleratis ejus causa opprobriis polli- cetur {Ibid.y n. 7). In contumeliis Petiliani cogitabat diaboli fraudem, qua eum in odium hominis, a quo tam indigne tractabatur, studeret impellere. Quapro- pter in id incumbebat Vir sanctus vigilanti magnoque animo, ut inimicum alium occuUum affligeret, alium diligeret manifestum, et huic precibus suis divinam misericordiam conciliaret {Ibid,, n. 14). Itaque neces*» sariam in eum responsionem editurus, nullo pacto re- gulam illam violavit, quam in sermonibus scriptisve in se contumeliosis solitus erat servare; qua videlicet haud qaaquam justo suo dolori, sed auditorum seu lectorum commodo serviebat, dum errores adversarii invictis argumentis potius, quam probra probris vin- cere nitebatur. Id igitur unum in tertio contra Peti- lianum libro egit, ut planum faceret, Petilianum eo- rumdem librorum primo, quem is refellendum sus- ceperat, nullo modo respondisse : atque eam rem ita dilucide commonstraturum se poUicetur, ut a Dona- tistis ipsis, quantumvis partibus suis addicti essent, vel Augustino infensi, si modo ilios utriusque scripta per- volvere non pigeret, certo agnosci posset (Ibid,^ n. 15). Nihil sane aliud ad hunc finem requirebatur, quam ut primum ejus libnim cum Petialiani responsione com- ponerent : at ejus in homines tardioris ingenii chari- ritas evicit, ut addito tertio libro majorcm adhuc quffi- stioni lucem admoveret {Retraci. lib, 2, cap. 25). In eo primum Petiliani convicia cum insigni animi sim- plicitate ac mansuetudine propulsat. Declarat se vitam omnem suam Baptismate accepto superiorem dete- stari, neque ejus velle recordari, nisi ut illius gloriam prsedicet, qui me, inquit^ pergratiam suam et ame ipso liberavit, Unde ittam vitam meam cum vituperari audio, quolibei animo id faciai qui hoc fadt, non usque adeo sum ingratus, ut dokam : quanium quippe ille accusat vitium meum, tantum ego laudo medicum meum {Contra Liit, Petiliani, lib. 3, n. ii). Quod autem spectat ad illam vitse ipsiuspartem, quam post Baptismum egit, nulla quidem egebant defensione exteriora ejus facta apud Ecclesiee filios, quibus ejus vivendi ratio per- specta erat; qui vero illam necdum satis notam ha- bebant, eos sperare poterat uon tam iniquos futuros, ut professi inimici, qualis erat Petilianus, qnam no- torum suorum, testimonio plus tribuerent auctoritatis. Si vero Petilianus ^intimos quoque animi recessus rimari vellet; erat eorum, quse hic agebantur, sola Angustini conscientia testis, et de iis fidem ipsius ver- bis omnino haberi oportebat. Atquitestaturse, quam- vb illud Apostoli, iVtVit7 mihi conscius sum (I Cor. iv, 4), sibi usurpare non liceat ; affirmare tamen vere et coram Deo posse, conscientiam suam nihil agnoscere eorum, quibus vitam a se post Baptismum actam Pe- tilianus inficere moliebatur (Contra Litt. Peiiliani., Hb. 3, n. 9). Sed tantum abest, ut ad capessendam suam defensionem indacere Ecclesiam velit, ut contra, illod adversus hsereticos probandum suscipiat, nimirum abdicandam esse hnmanam fiduciam, quo gloriam ae spem nostram omnem in Deum unum transferamus ; proindeque nec domum Dei, propter malos qui in ea nunc tolerantur, deserendam esse. Itaque Catholicos, qui veritatem in ipso diligebant, illamque ex ore ipsius cum Yoluptate audiebant, securos esse, non quidem ob honorificam, qua apud illos valebat, existi- mationem, verum ob eam spem, quam in Deo ipso iidem collocarant (Ibid.^ n. 3). DoBatistas vero, non qualis esset ipse, qualemve eom Pe- tilianus esse diceret, expendere debere; sed qaanta argumentorum vi et efficacia ab eo demonstrabatnri Ecclesiam catholicam, cujus causam, quaiis qualts ipse esset, propugnabat,- victoriam de eorum errori- bus reportare (Ibid., nn. 11, 12, 17). Dein urgere Pe- tilianum, ut omissis inutilibus conviciis, ad ea respon- deret (Ibid., n. 18). Neque etiam operosius alios non- nullos purgat, quos in scripto suo incessebat idem Petilianus. Etenimquod Augustinus contenderet, ab Ecclesise communione non licere cuiquam eo obtenta discedere, ut se a malis, qui convinci minime possint, secernat ; id ille in alienum sensum rapiens, qufletis scelera apud Catholicos inpunita remanere asseYera- bat(I6tc2., nn. 43, 44). Cui rei ut fidem faceret, epi- scopum quemdam ob Sodomitarum crimen dignit%te abdicatum, ita ut in ejus locum alius jam sufifectns es* set, dictitabat in pristinum gradum postea restitutam fuisse. Cui Augustinus id unum reponit, Petiliannm nescire quid dicat. Hic alterius etiam publice apud Donatistas poenitere jussi mentionem faciebat : qnod per calumniam dictum innuere videtur Angnstiniis. Injiciebat similiter, quemdam Quodvaltdeum, qnem duplicis adulterii quasi convictum a communione re- sciderant Donatistse, tamen ad honores ecclesiastioos (nam eum esse Petiliani sensum constat) fuisse a Ga- tholicis admissum (Ibid., n. 37). Sed illud non ante factumfuerat, quam se ille esse extra noxam, Tel de» monstrasset, vel saltem persuasisset universis. Con* tendit autem sanctus Prsesul, eum injuria disciplinae neglectum Ecclesiee affingere. Exstant innumerabiUa documenta, inquit, tn his qui vel episcopi vel alteriui hujuscemodi gradus clerici fueruni, et ntmc degradaUt vel pudore in alias terras abieruntj vel ad vos ipsos anU ad ahas hsereses transierunt, vel in suis i^egionibus noti swit{Ibid.,n.^^). Milevitanum quemdam Honorinm, qui forte Severi in episcopatu preecessor exstitit, no- minatim designat (I6tcl., n. 44). Huic Splendonium addit in Galliis diaconatu exutum, qui cum Cirtam venisset, a Petiliano denuo baptizatus, atque ad pre- sbyterii gradnm evectus fuit. Qua re impalsus For- LIBER QUINTUS. 326 s Cathoiicoram Cirtensium episcopus, transmis- se illius exanctorationis codicillos palam recitari Ac Petilianus ipse perfidiam execrandam ab Splendonio perpessus, eum post abjicere coa- LVerumcum Petiliano probarioporteret,pravos B ministros apud Donatistas aliqaantisper lati- lecessum habait ei Cyprianum indicare Thu- iburensem episcopum, quem cum meretrice in li deprehensum Primiano episcopo suo Cartha- L obtulerant; a quo ea de causa damnatus et is fuerat; nec tamen eornm, quos ille baptizave- isquam baptismum iterare compulsus est [Cont. Mmjib . 3, n. 40). Librum suum claudit hisce ver- «ilans Donatistas : Sed interea vos, quos inter me % judices posui, sapitisne aliquid inter verum fal- Uscemere, interinflatum et solidum, inter turbidum fictl/iim, inter tumidum et sanum, inter divina prae- thumana praesumpta, inter probationes et cnmt- «, inter documenta et figmenta^ inter causx actio- eausx aversionem? Si sapitis^ bene et recte : si ROfi sapitiSy nos vestri curam gessisse non pvBnite- Ui etsi cor vestrum ad pacem non convertitur, pax tamen ad nos revertetur (Ibid,, n. 7i). Quod ad lnm Petiliani libram, in qao is de Maximiani- lamm se promittebat; de eo non secas loqaitur klnus, ac de nunqaam sibi viso : etiamsi hoc rtom habere se testetar, nimiram in illo nihii, it rationi consentaneum, posse reperiri. lUB in fine expositionis in Psalmum trigesimum L refert, ea cum libro adversus Petiiianam tertio I hat>ent afiinitatis, ut eodem ferme tempore eb iilo fuisse haud difficalter credideris. In ea r Donatistas, eo quod successionem suam tueri ileant, linguam in ipsum convertere, et nota ^e jaxta efifutire. Qase sciunt, ait Vir sanctus, Ua nostra sunt : fuimus enim aliquando, sicut di- Mlo/tis, stuiti, et increduli, et ad omne opus bo- probi {Tit, iii, 3). In errore perverso decipientes nknies fuimus : non negamus ; et quantum prx- t nostrum non negamus^ tanto magis Deum qui ffMvit laudamus, Quid ergo^ hasretice, dimittis i^etis ad kominem? Vituperas mala meaprxter- Ai magnum facis ? Severior sum ego in mala mea, 'u : quod tu vituperasti, ego damnavi. Utinam vel- Con, ut et error tuus fieret aliquando prseterHus. nUem modo reprehendunty addit Augustinus, non . 8unt quae adhuc in me reprehendant : sed ta- mltwn est ad Ulos, ut haec noverint. Multa enim eogitationibus meis, pugnans adversus malas sug- m meaSf et habens confUctationem diutumam, et Mtittuam cum tentationibus inimici subvertere me $, Gemo ad Deum in infirmitate mea ; et novit quid U eor meum, ille qui novit partum meum (Enarr. l. xxxTi, serm. 3, n. i9). Quid autem simus, ille \d quem gemimus {Ibid.y n. 20). At non diu in GBnsione immoratus, liberam illis^ quidquid ii- , de se judicandi facit potestatem (Ibid., n. i9). iginenses autem catholicos, apud quos loqueba* , qooram in se benevolentiam ex ea, qua illos ipse complectebatar, charitate perspectam sibi esse affirmabat, obsecrat caasam ejus deserant, et ea de re cam Donatistis contentionem nullam ineant; urgeant vero circa Ecclesise controversiam, quam a sna ipsias negabat ullo modo pendere (I6td., n. 20). Quid enim ego sum, qui sum? inqaiebat. Numquid Catholica ego suml numquid haereditas Christi diffusa per gentes ego sumf Suffidt mihiut inea sim(lbid,, n. 19). Etiteram qua ratione ad rei caput revocandi sint Donatistffi,de- clarat in hunc modam : Prorsus. qui me dicis malum, dico et ego alia innumerabiUa : cito aufer de medio^ fini causam meam; de re age, Ecclesias causam attende, ubi sis vide. Feritas tibi undelibet loquatur, esuriens accipe ; ne ntmquam ad te perveniatpanis, dum semper quid re- prehendas in vasculo fastidiosus et calumniosus inquiri^ (Ibid,, n. 20). Hanc orationem Carthagine ab eo habi- tam diximus, siquidem manifesto inteiiigitur, eam et extra propriam Augustini Ecclesiam, et in eadem urbe, ubi ipsius adolescentice errata quam maxime vulgata fuerant, pronuntiatam esse (i&id., n. 19). Ita- que non est cur miremur, si Cypriani mentionem ibidem faciat (Ibid., n. 13). Ac primo quidem ante- quam Psalmum aggrediatur, Evangelium de judicio, videlicet, Duo in agro (Matth. xxiv, 40), etc., interpre- tatur (Enarr. in Ps. xxxvi, serm. 1 , n. 2). Habita prima ilia concione cogitantem de redita assiduse piuviffi retinuerunt, et interim ne sine fructu abiret ista mora, eum Catholici rogarunt, coeptam ejusdem spalmi ex- positionem prosequeretur (Ibid,, serm, 2. n. 1). Quo- ram precibus cum annuisset, orationis serie perductas in Donatistaram mentionem, synodalis Maximianista- rum adversas Primianum epistoiee magnam partem recitavit((J&}(2., n. 20) : in qao argumento tam diu mo- ratas est, ut nec tum qaidem Psalmum potuerit ab- solvere. lilum ergo tertio repetiit, a Deo ipso nolens volens revocatus, id est non secundum dispositionem suam retardatus, utdebitum omnino dissoiveret (Ibid., serm. 3, n. 1). Curasse videtur, ut aiia quoque uon pauca^ prseter Maximianistarum synodum, instru- menta ad Donatistas spectantia publice in ecclesia legerentur : siquidem excusat multas chartas, multa quiB in canone Scripturarum non continerentur, reci- tata esse ; verum cur id factum sit, causam prsebuisse Donatistas. Nam etsi reprehendent haec, inquit, quia vobiS talia legimus ; nos reprehendamur, dum vos in- struamini (Ibid., n. 18). Feiicianum Mustitanum etiam tunc superstitem extitisse significat (Ibid., serm. 2, nn. 20, 22); quem postea ferme nunquam memorat, nisi soium; quod pianissime arguit, Prffitextatum jam tum in vivis agere desiisse. Tangit ibidem sanctus Prsesal nonnulla Donatistarum acta, in quibus Catholicos tra- ditorum progeniem vocitabant, dictitabantque gladios suos acuere; eum ipsi neque ablata repeterent,neque armissese aliis quam Evangeiio tuerentur (/6ul., n. 18). Et sane dubium non est, quinhoc iliud instru- mentum sit, quod apud magistratum Carthaginensem confecit Primianus, scatens verbis in Catholicos ad- modum conviciosis, in quibus et hcec legebantur : Illi aufermt oiiena, nos intermittimus ablata (Contra Cresco- 32: VITA S. AUGUSTINI EPISCOPL 3^ nium, lib. 4, n. 57). QuoJ scriplum omnibus com- munionis suse episcopismisit (£narr. tnPs. xxxvi, serm. 2, n. 48) : nec aliud, ut credere licet, continebat,quam responsionem ab eo vulgatam anno quadringentesimo tertio jam exeunte mense septembri : quo tempore de colloquio cum Catholicis ineundo interpellatus est. Constat enim eum tunc in hunc modum respondisse : Indignum est, ut in unum conveniant filii martyrum^ et progenies traditorum {Codice CanonumAfric., cann. 9i, 92, etc.). In hoc igitur rerum statu Augustinus, qui synodo Carthaginensi septimo calendas septembris intcrfuerat, Psalmum trigesimum sextum, antequam Hipponem rediret, exposuit : cum jam tertio libro con- tra Petilianum, non longo ante temporo, supremam jnanum imposuisset. Ad hsBC citat Augustinus ex li- bello, quem Primianus ad magistratum Carthaginen- sem detulerat, illa verba : Parentes nostros vestri majores variis exsiliis vexaverunt {Ad Donatistas post Collat.y n. 20); necnon et isthsec alia : Uli portant, inquiebat, multorum imperatorum sacras, nos sola offe- rimus Evangelia {Ibid.f n. 53). Augustinus post libros contra Petilianum, eos proxime recenset, qui in Cre- sconium inscribuntur {Retract, lib. 2, cap. 26), quam- vis hos ultimos non ante annum quadringentesimum quintum elucubraverit. Quod utique factum putamus, ob argumenti cognationem : cum utrisque Petiliani epistola occasionem dederit. Nec hinc quisquam facile nobis persuadeat, inter utrumque opus nullum aliud medium prodiisse. Nec nos tamen ullum interjicie- mus, ni forte suppetant evidentissima argumenta, ut Augustini, quantum in nobis est, ordini studiosc in- sistamus. CAPUT IX. i De statutis nonnullis concilii Milevitani primi. 2 Pro- prio Maximianus Bagaiensis propter Ecclesiae pacem et commodum sponte cedit episcopatu : in quo ut fra- tri suo succedat, Castorius urgetur. 3 Augustinus ac Hieronymus sub hujus anni finem litteras ultro citro^ que scribunt ad invicem. 4 Alias quoque anno proxime subseqtienti. i . Hoc anno concilium generale Africanum Milevi in Numidia sexto kalendas septembris actum est. Vi- cTimus {Supra, cap. 6) anno superiori, Xantippum in. ter ac Victorinum intercessisse nonnullam de primatu contentionem : Xantippum autem jam ante paschalia prsesentis anni hujusce digoitatis potitum ; quippe cui cum titulum litteris hoc ipso tempore datis detulerit Augustinus. Atqui videtur eadem controversia non paucis concilii Milevitani canonibus, qui cum illa ha- bent aliquid afQnitatis, occasionem prsBbuisse. Nam Valentinus episcopus id postulavit decreto stabiliri, quod inter episcopos nunquam non obtinuerat, nimi- rum uteorumordo ex antiquitate consecrationispete- retur {Codice Canon Afric, can. 86). Et hoc quidem postulatum Aurelio probatum est, et postea rogante Xantippo universi concilii calculis confirmatum» salvo tamen jure Numidiaeac Mauritanise primatum, qui re- iiquos forsan, etiam antiquiores praecedebant.Reperi- mus saltem primatem Numidise secundum a Garlha- ginensi episcopo subscribere haud infrequenter. Cirtae pariter seu Constantinae, quse civilis erat Numidiae metropolis, antistitem non temere credideris prceci- punm aliquem locum sibi vindicasse; quandoquidem in epistolee cujusdam inscriptione {Epist. 53), Alypii atque Augustini nomina non nisi post Fortunati le- guntur; de quo tamen existimamus dubitaturum ne- minem, quin hic Fortunatus ille sit Cirtensis episco- pus, quem constat Augustino tempore inferiorem fuisse. In eodem quoque concilio decrevernnt Patres, si quis semel in ecclesia aliqua legisset, id sufficere, ut ejus lector habeatur, nec illi posthac in aliajn transire sit liberum {Codice Canon. AfHe., can. £0) Cui sanciendo forsitan decreto causam prsebuit oita inter Augustinum et Severum controversia occasioce Timothei {Epist. 63); de qua superius {Cap. 1). 2. Idem concilium Maximiano Bagaiensi episcoro, ejusque plebi scribere constituit : illi ut ab episcopata sese abdicaret, his ut de alio sibi in episcopum deli- gendo cogitarent (Codice Canon. Afric.j can. 88). Exstat Augustini epistola (Epist. 69), quse planissime, ut jam ab aliis est obsorvatum, cum hoc canone con- sentit : siquidem in ea legimus, Maximianum episco- pum Ecclesiae Vaginensis ejusque fratrem Castoriam, ejurato Donati discidio, in Ecclesise gremium rediisse; Isetitiam vcro, quam suo reditu attulerant, scandalo contra Maximianum diabolica fraude suscitato inter- turbatam. Verumtamen Deus offensionem illam ita sedavit, ut inde plus voluptatis caperet Ecclesia, quam ante ex scandalo ceperat fiegritudinis. Cum enim Maximianus intelligeret, honorem episcopalem reti- nere se non posse, quin Ecclesia turpi dissensione^ quae forte Christi membris magnam qooque pemiciem allatura esset, agitaretur, posita dignitate deciaravit, se nonquse sua esscnt, sed quse Jesu Christiquserere; ab schismaticorum partibus sincero charitatis ac pacis studio transfugisse ; sibi veram inesse humilitatem, ac denique (edificium, qood ejus in animo Christos excitarat, adeo iirmum esse, ut tam molestffi tentatio- nis procellam inconcussum sustineret. Post ejus abdi- cationcm electus est, qui ei succederet, Castorios germanus ejus frater. Hunc, ne dignitatis istius ri- tandae causa fugeret, tenere jussi sunt Vaginenses. Alypius autem atque Augustinus eumdem per iitteras hortati sunt, ut episcopatum susciperet Maximiani fratris sui« quem ipsi iilium suum vocant, atque ob voluntariam proprii muneris abdicationem exquisiUs laudibus prosequuntur. Hancpotissimumhabebatprs oculis Augustinus, cum aliquot post annis Donatistcs alloqueretur in heec verba : Nonnulli sancta humiUtate praediti tm, proptcr quasdam in se offendicula, quihuM pie religioseque movebantur, episcopatus officium non solum sine culpa^ verum etiam cum laude posuerunt {Contra Cresconium, lib. 2, n. i3). Visuri sumus ad an- num quadringentesimum quartum Donatistarum in Maximianum Bagaiensem seu Vaginensem episcopqm stupendas crndelitates. Primo quidem hunc illttm fuisse Maximianum, de quo hic agitur, opinatus erat Baronius : deinde vero diversos esse, ac diversarom UBER QUINTUS. 33a antistites affirmayit {Baranius, ad omnum 402, Cntjas postrema sententiaineo quoque niti po- nod Angustinus peculiarem odii, qoo in Maxi- II eonfessorem ilagrabant Donatistse, causam nec tamen dicit ipsam eorum partes aliqaando a, qnod utique ad eosdem in illum concitandos iperqae yaloisset (Epist, 185, nn, 27, 28). oc ipso anno qoadringentesimo secundo, nisi llit conjectura, Augustinus Hieronymum data i (Epist. 67) rogavit, ut sibi ad litteras alias 40), quas ipsi jam inde ab anno trecentesimo simo septimo curaverat deferendas, aliquid re- daret. Et hsB quidem litter» prseter Auguslini item diu per Urbem ac per Italiam pervagatse ;,antequam ad Hieronjmom perTenirent. Cum- ib nonnollas hajus opiniones, sed in primis ri ac Pauli contentione, amice ideni Augu- impugnaret; hinc factum, ut hic libram is illum composuisse ac Romam misisse Ikeretur (Epist, 67, n. 2). Sanctas Prffisul, idom compertam erat undenam emanasset ille Hieronymo etiam atqae etiam asseverat, id se lacto fecisse quod dicebatur, nec modo nolle re alla incurrere offensionem ; sed Toluptatem Miiocrem percepturum, si sibi una cum illo vi- lut saltem eum crebro per litteras consolere st, Erat Asterius subdiaconus in procincta, ut itina in Africam iter arriperet, cum Hieronymo est illa posterior Augastini epistola. Itaqae ad tatim per subdiaconom eiundem rescripsit M) cam singularibus sui in Augastinum testimoniis, etsi non sine aliquastomachi signi- m ob memoratas anni trecentesimi nonagesimi ; litteras ; quas nihilominus tamen illias esse, idhuc omnino sibi persuasum (Ibid, et Epist, 72, Inare Aagustinum rogat, uti se quamprimam d iiBciat certiorem. Eadem opera secundam I Rafinum apologiam sancto Prsesali deferen- tfat. I, qate Hieronymus Asterio crediderat Augu- iddenda, satis multo postin Africam pervenere. teiim Augustinas ad Hieronymam binas epi- dedit (Epist, 72, n. i), quarum prior excidit temporum ; posterior vero, cujus initium, Ex dadte scribere (Epist, 71), locum inter ejas^pi- d annom quadringentesimum terlium obtinet. 1 per Cyprianum diaconum misit ona cum sa- Em epistolarum suarum exemplis ; qaod eas an let, necne, ignorabat. In hac ingenue fatelar, I nbi probari, quod Hieronymus Scripturas ez bebrseo latine couTerteret. Quam in rem Imonet tumultus in Africana quadam Ecclesia i occasione yocis hederee, quam pro cucurbita, stione usi sont Septuaginta interpretes, in quo- »iue loco, osurparat. Hieronymus illi, quffi de- iir, Aogostini epistolop. responditepistola,cujus i «rt, Orebras ad me epistolas dirigis (Epist, 72); quidem paalo magis, quam in superiori per m missa, nunqoam tamen sine amoris obser- Patrol. XXXIL vanti8Bqoe in eom soce testificatione, stomachator. Quod aotem ad Augustini libros attinet, nullos prseter ejus Soliloquia et quasdam in Psalmos coromenta- tiones sibi in manibus esse significat. Yerum hanc illorum controversiam modo delibasse sufQciat, eam- dem ad anni quadringentesimi quarti finem proseque- mur. CAPUT X. 1 Donatistae praedicatione veritatis irfitatimultaper vim aggrediuntur. 2 Augustinus deerrando in via eripitur ex periculo, 3 06 toleratas ab istis violentias confes- sorum nomen adipiscuntur nonnulli, 4 Episcopi Ca- tholici Donatistas antistites ad habendum colloquium provocant publica interpellatione, 5 Id illi per arrO' gantiamrecusant:ad eorum laicos scribit Augustinus, 1 . Vidimus alias qusenam esset, et quantum rebus Ecclesiffi conduceret Maximianistarom historia (Supra, lib, 3, cap, 9, n. 1). Vidimas etiam qaid anno qua* dringentesimo primo de perquirendis ad eam pertinen- tibus autographis statuerit Carthaginense concilium (Codice Canonum Afric, can, 67). Voloit nimimm, ut et cohortandis ad pacem Donatistis raitterentur epi- scopi : et qui mitterentur, hanc potissimam historiam pablicoram gestorum fide testatam ad convincendos ipsorum animos adhiberent (Ibid.y can, 69). Concilii placitis egregie obsecundarunt, qui ad hoc opus fae- runt electi. Eamdem enim historiam, quaquaversam potuere, ferventi diffamaverunt instantia : resque adeo recens et manifestata erat, ut Donatistse quod contra afferrent, nihii omnino invenirent. Itaque com- plures, salutari verecimdia perfusi, remque tam ex- ploratam negare veriti, errorem suum ejuranmt; ac multo frequentiores erant quam antea ad Ecclesiam reditus; sed maxime in iis locis, ubi minoii licentia sseviebat Circumcellionum immanitas (I6td., et Epist. i85, n. 17). Verum quse lux veritatis alios illustrabat, eadem aliorum ceecitatem adaugebat. Etenim quos delectabant mendacii tenebrte, hi rationem omnem defensionis sibi subtractam segre ferentes, solito cre- brius et audaeius, inquit Aagustinus, Circumcellionum viokntiis turbisque furentibus nos a praedicanda catholica veritate^ suaque faUacia convincenda deterrere cjBpe- runt (Contra Crescon.^ lib. 3, n. 49). Nihil aliudopta- bant episcopi catholici, quam ut sibi liceret veritatem prsedicare, quo quibus placeret, eam libere ac omni remota coactione amplecterentur. At hceretici hanc episcopis facultatem adimebant, omnesque violentiis suis territabant (Epist. i05, n, 3). Sic exarseruntf ut verbis Augustini loquamur, et tantis sunt odiorum stimulis incitatif ut contra eorum insidias atque vto* lentias et apertissima latrociniay vix uUm nostrse com^ munionis Ecclesise possent esse securae; vix uUa via tuta^ qua iter agerent quicumque adversus eorum rabiem pacem catholicam praedicarent, eorumque dementiam perspicua veritate convincerent. Usque adeo prorstis non solum laiciSy vel quibuslibet clericis, sed ipsis quoque episcopis catholicis quodam modo proponebatur dura conditio, Aut enim tacenda erat veritas^ aut eorum im- manitas perferenda, Sed si veritas taceretur^ nm solum {Onze.) 33i VITA S. AUGUSTINI EPISCOPL 332 nemo eraiejus sileniio liberandus, sed multi etiam illorum 8edu6iione perdendi. Siauiem veritaiisprxdicatione furor eorum ad s3Bviendum provocareturj aliquibus liberatis nostrisque firmatis, rursus a sequenda veritate formido impediret infirmos {Episi. i85, n, \S). Atque haec fuerant in causa, cur antistites, ut anno sequenti vi- suri sumus, Imperatoris praesidium implorarent. Anno vero superiori furiosos ejusdem factionis conatus san- ctus Prsesul querebatur in hsec verba : An vero vio- lentis incursibus CircumceUioaum vestrorumj qui sub vestro prtJicipatu furiosis agminibus militanty non ex agris undique pelleremur ; nisi vos obsides in civitatibus ieneremus, qui quoquo modo ipsam faciem publicam el honestorum reprehensionemy ei si non timore, vel pudore ferre nolitis? (Contra Litteras Fetiliani, lib. % n, i84). 2. IIoc ipso forsan tempore post demandatam variis episcopis, et haud dubie in prirais Augustino, praedi- candai schismaticis concordiae curam [Codice Canonum A/Wc, can. 69), idem sanctus Antistes in periculum minime silentio prsetermittendum incurrit. Catholicas plebes non infrequenter, ut eas instrueret atque ad- hortando coniirmaret, rogatus invisebat. Qua re intel- lecta Circumcelliones armati vias obsidentes ejus cha- ritati aliquoties insidiati sunt. At cum aliquando eum ita instructi exspectarent illac transiturum, qua nec ipse nec alii itineriscomitesillorummanus ullo modo vitaturi essent, singulari Dei providentia factum est, ut falsi in bivio ductoris errore de recta via deflecte- rent. Atque ad eum modum deerrantes, quo destina- bant, per devium iter pervenere, ac furiosorum ho- minum insidias evasere. Intellectopostea Donatistarum consilio, laeti ob tam opportunum errorem, Deo de pcriculo ab ipsis propulsato gratias reddiderunt (Pos- sidiuSy in Vita Augustini, c. 12; Enchirid., n. 5). Contra vero Circumcelliones in clericos laicosve ca- tholicos solita sua crudelitate iram omnem converte- runt. Ex quo evenit, ut in eam rem inquisitione facta publicum instrumentum adversus eos conficeretur (PossidiuSy in Vita Augustini^ c. 12). 3. Hipponenses clerici, quee ante Honorii edicta, et forte etiam ante hujus anni concilium, a Circum- cellionibus patrata fuerant memorantes : InsidiaSy in- quiunt, in itineribus nostris episcopis ieienderunt, con" elericos nostros plagis immanissimis quassaverunt, laicis quoque ei plagas gravissimas inflixerunt^ ei intuleruni eorum xdificiis incendia (Episi. 88, n. 6). His jungunt celebrem apud Augustinum Restituti presbyteri histo- riam. Restitutus ille de secta Donatistarum fuerat, Viclorianfle in Hipponensi dioecesi sitae presbyter ; qui veritatis vi permotus, electione omnino voluntaria, ac sine ulla cujusquam coactione unitatem catholicam erat amplexus; quo tempore leges, quibus jussi sunt Donatistffi schismati remittere nuntium, necdum tule- rat Honorius (Conira Crcsconium^ lib. 3; Epist. 88, n. 6; Episi. 105). Cum igitur Restituti rautationem indigne ferrent iidem haeretici, eorum clerici ac Cir- cumcelliones hunc domo abstractum interdiu in vi- cinum castellum, spectante muUitudine, neque obsi- slere andente, fnstibus, quoad exsaturatus esset eo- rum furor, verberarunt,in latulentalacuna volutarant» ac veste juncea, quam budam vocabant, indaenint : cumque illom hoc ornatu aliquantisper alioram qui- dem jocis, aliorum vero dolori exposuissent, quem- dam in locum abduxeruht, cojus aditu Calholicis omnibus interdictum erat, et vix post duodecimum diem dimiserunt (Contra Cresconium, lib. 3, n. 53). Neque etiam forte illum omnino abire passi essent, ni Proculeianus eorum Hippone episcopus veritus fuisset, ne ea de causa in jns traheretur (Epist. 105, n. 3). De hac violentia, deque tot alii?, quibus Dona- tistse Catholicos suae dioecesis vexabant, expostulare apud Csesarem noluit Augustinus (Epist. 88, n. 7) : vernm questus est tantummodo apud Proculeianum, cui, ne ignorantiam ostendere posset, ilias authen- tico actu, quo de tanta sarcienda injaria enm com- pellabat, significavit (Conira Cresconium, Hb. 3, n. 53). Scripto mandata est Proculeiani responsio : qualis au- tem ea fuerit, nusqnam legimus. Id solum constat, illi nullo modo violentiam hanc ulcisci carse fuisse, imo et ab ea inquirenda prorsus dissimulasse. Qua causa cum Augustinus ad iterandum statim eumdem actum impulsus fuisset, ille nihil amplius se dictu- nim esse Gestis declaravit. Ac postea sceleris istios reos in presbyterorum ordine videre erat, qni Catho- licis quotidie rainas intentarent, eosque quoquo pote* rant raodo vexarent (Episi. 88, nn. 6, 7). Restitutas hac in occasione primum quidem confessoris, in alia autem martyris quoque titulum promeruit (Epts^. 133, 'n. 1) : verum id non contigit, nisi aliquot post annis, quemadmodum suo loco narraturi sumusXseterum ex- ploratum non habemns, num qusedamper vim a Dona- tistis facta, quorum, sicut et Restituti mentionem si- mul facit Augustinus, ad hoc tempus referenda sint Quidam Casphalianensis presbyter, nomine Harcns, sua sponte ac nemine cogente ad catholicam unitatem redierat : eum adeo persecuti sunt Donatistse, utali- quando jamjam illorum manibus esset trucidandns, ni Deus ipsorum vim nonnuUorum hominum adventa compressisset (Episi. 105, n. 3). Marciannm quoqne Urgensem sive presbyterum, sive episcopum, cum ad catholicam coramunionem se recepisset, fuga sibi consulere coegerunt ; ac tum illorum clerici interce- ptura ipsius subdiaconum, et prope usque ad mortem csesum ingestis saxis obroerunt : quoram «edes in admissi criminis poenam solo sequatee sunt (Ibid.). 4. Ex iis quos Donatistarum errores tenebantir- retitos, non pauci nec Circumcellionibns neqnitia pares erant, nec per se satis valebant judicio, ut cx- templo veritatem amplecterentur ; attamen ab ea non omnino se prsebebant alienos : sed qnoties a Catholi- cis urgebantur, dictitabant ea de re cum suis episcopis esse disputandum ; se vero in votis habere, nt inito intcr utramque partem colloquio» rationibus nltro ci- troque perpensis, utriuspartis esset veritas, dijudicari posset (Contra Cresconiumy lib. 3, n. 49). Qaorum animos cam ita comparatos intelligereiit orthodoxi, adcoeundam concertationem illam incubuere, ac qni- bns viis id commodius fieret, in generali concilio Gar- LIBER QUINTUS. 334 5 in basilica secundse regionis octavo kalendas tbres anni prssentis quadiingentesimi tertii ha- seassere. Adeeant inter alios Alypius, Aagusii- Possidius. Corumquffihoc in concilio post exa- m legatos acta sunt, nihil jam exstat, quod non lat ad Donatistas. De his piidie ejus diei habitus luerat, statntumque uno omnium consensu, ut lisque episcoponim, vel solus, vel sibi adjuncto episcopo, per magistratus aut locorum seniores Bllet Donatistarum antistitem, ut acto cum col- onTentu deligantur ab ipsis aliqnot e suo nu- qoi cum Catholicorum lcgatis constituto loco et re discidii controversiam cum pace discutiant, tqne nt molestissima illa dissensio, qua plcbes t scindebantur, tandem aliquando optato fine letor {Codice Canonum Afric,<, can. 9i ; Contra Kttnn, lib. 3, n. 49). Catholici suce in pacem pro- «lis testimonium hoc dare gestiebant, sperabant- itarum ut Donatist«e, si qnidem colloquium ac- Qt, nulio negotio erroris convincerentur ; sin 1 illad recusarent, id argumento fore, quam pa- BBSse SU8B fiderent fiequitati. Quee res ad abdu- B ab errore populos eorom sequaces commode nri posset. Porro ut episcopis omnibus earadem retionem sequi facilius esset, Aurelius conven- t qua nterentor, formulam obtalit ; quse lecta r ab omnibus comprobata est. Ea Concilio in- liodie legitur. In ejns autem fronte supplicatio ittitur cujusqae urbis magistratui deferenda. I ea loquitur catholicus episcopus, ad id se pro- * aucioritate illius amplissimae sedis jussionem >btinaisse ; qase in actum referenda erat (Codice umAfric,^ can, 92). Nec sane alia de causa, nisi petrarentur hujuscemodi jussiones, concilium ad m siye gubernatores litteras illas mittere statue- aas concilii nomine obsignari ab episcopo Car- lensi cnpit. Exstat adhuc supplex libellus idibus nbns anni quadringentesimi tertii Septimino Afri* oeonsnli concilii Carthaginensis nomine oblatus: iaelarant antistites se, tametsi violenter a Dona- hcta, ri legum eam ob causam ab imperatoribus im comprimere possent, quemadmodum ei illi tsdem legibus ad coercendos Maximianistas abusi nt ; malle tamen iilos cum mansuetudine com- faeere, nt vel discidium suum repudient, vel iliud Sreamcellionam iramanitate, sed pacifica via in ma concertatiojie, si quidem id se posse confi- tneantur : atque eam ob rem postulant, ut eos leorum magistratus, prout necesse videbitur, con- ssibi liceat (Collat. Carthag. 3, cap. 174). Cui oni confestim assensus est Septiminus. Etaque Donatistas hanc in rem convenirenon omi- it Catholici : sed ilii colloquium obfirmato seraper 0 detrectamnt et recusarunt; quibusverbis^ inqnit istinns, quo dolo, maledictioney amaritudine plenis, hngum est demonstrare (Cont. Cresc, lib. 3, n. 49). lidebant autem manifestissimum intolerandse su- «argnmentum, videlicetquod sibi cum peccatori- acolloqaiom venire nefiisesset (Epist 105, n. 13). Testis hujus rei Primiani Carthaginensis arrogantis^ plena responsio : siqaidem de collatione habenda com- pellatus, Indignum est^ ait, ut in unum conveniant filii marturum etprogenies traditorum (Ad Donatistas post Collat.^ n. 1). Quod responsum scripto magistratai Carthaginis dedit, ac per diaconum suum apud scri- bas, sive, ut loquitur Augustinus, apud acta dicendum mandavit. Saperius autem {Cap. 8, n. 6) verba quae- dam vidimus e scripto decerpta, qaod idem Primianus ad reliquos Donatistarnra episcopos misit, et quse, ut quidem existimamus, prcedicta responsione contine- bantur. Diximus quoqae neqaaquam esse a fide alie- num, non ita mnlto post Augustinum, proxirae ante- quam Hipponem rediret, expositionem snam in Psal- mum trigesimum sextum apud plebera Carthaginen- sera pronuntiasse. Is ad sedera suam reversus, ex sy- nodi preescripto Proculeianum conveniri curavit. Re- spondit ille suarum partium coactum iri concilium ; in quo quid esset reponendum, in comrauni statnere- tar (Epist. 83, n. 7). Non dubium est quin habitns fuerit hic illorum conventus ; verum non alia mente, quam ut colloquiam recusandum esse decernerent. Proculeianus siquidem iterum de mente sua, uti pro- miserat, aperienda compellatus, omnem collationis habendse sperapraecidit. Quodresponsum satis liquido constat ex conventus illorum placito redditum esse : hanc enim rem illud Aagustini non obscure significat: Si hipi coneilium, inquit, fecerunt, ut pastoribus non respondeant {Epist. 76, n. 4) ; qufle verba ex litteris, quas forsan hoc ipso terapore de recusato a Donatistis colloquio scripsit, petuntur. Has porro nniversis illius schismatis sectatoribus inscribit, ubi posteaquam Ec- clesise catholicse veritatem ipsis deraonstravit, primo quidem locis e divinaScriptura collectis : deinde tribus sententiis secundara Cfficilianum latis : tum crirainibns Optati eorum martyris, quem a comraunione sua raini- roe resecarant {Ibid,, n. 3) : postrerao historia Maxi- raianistarura, necnon indulgentia, qua Feliciannm Mastitatum (nec enira Preetextati raeminit) una cum illis quos extra eorura Ecclesiam baptizarat, excepe- rant. Donatistas laicos rogat; nti preesules suos, quan- doquidSm cura Catholicis nollent in colioquium ve- nire, ad solvendas hasce difOcuItates urgeant ; videant- que in hac ipsa recusatione indabitatum debilitatis tcstimoniam contineri. Hsec autem epistola legum Ho- norii mentionem omnino nullam facit. CAPUT XI. 1 . Crispinus ad coUoquium provocatus verbis respondet amaris et makdicis, 2 Donatistae invadunt in Possi^ dium, 3 Tum Ecclesiae defensor mulctae aurariae hsB- reticis irrogatse damnari Crispinum curatf quem et subinde Possidius probat haereticum, 4 llli tamen postea hujus pcenas condonationem impetrant Catho- lici. 5 Concilii Carthaginensis legatio ad petendas ab Imperatore leges in schismaticoSj sed moderatas. 6 Legatio haec Theasio et Evasio demandatur, 7 Do* natistarum in Maosimianum immanitas, 8 In Servum quoque episcopum invadunt. 1 • Ut ad conventionem, qua Donatistas a Catholicis 335 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 336 provacari oportebat, redeamus: cum eam curasset Possidius Calamensis episcopus Crispino signilicari Donatistarumejusdemurbis episcopo, quiet antiquus erat, et apud suos magno in numero habebatur ; hic compeilationi reposuit se, quid responsi dandumesset, visurura cum collegis. Satis longo post tempore, anno jam Christi quadringentesimo quarto, idem repetita conventione interpellatus, istud apud Acta responsum dedit : aVerba viri peccatoris ne timueris» (I Machab, II, 62). Et iterum : In aures imprudentis cave quid- quam dixeris ; ne, cum audierit, irrideat sensatos ser- mones tuos » (Prov, xxin, 9). Postremo, hanc respon- sionem meam patriarchali sermone definio : Recedant a me impii, vias eorum nosse nolo [Contra Cresconium, lib, 3, n. 50). Ea Crispini responsio doctis etindoctis risum movit : quippe qui se verba peccatoris neuti- quam timere jactaret ; cum tamen ei respondere non auderet. Satis quidem erat'manifestum, qui sibi vel- let : ' nec deerant qui demonstrarent, quam inutilis essetistaresponsio, quaraque propter verborum acer- bilatem, ipsi respondenti noxia;atquehincsimul uni- versis Crispini episcopi doctissima, utapud Donatistas habebatur, annositas contra stante juveni ac tirone, qualis Possidius erat, niliil adversum veritatem posse probabatur. 2. Quapropter quando hac non successit, alia via aggrediendum fuit: hsec vero visa est omnium potis- sima. Contigit paucis post diebus, ut Possidius Calama ad invisendnm in sua dioecesi Figulinensem fundum proticisceretur eo consilio, ut Catholicos, qui pauci illic erant, coniirinaret, alios autem ad amplexandam, si vellent, unitatem cohortaretur, ac denique pacis doctrinam, quam iu Augustini monasterio et cleru, unde fnerat ad episcopatum assumptus, didicerat, omnibus traderet [Possidius, in Vita August,^ c. \2; Contra Crescojiium, lib. 3, n. 50; Epist, 105, n. 4). Tuni vero DonastistflB alio Crispino episcopi Calamen- sis presbytero, alque ejus, ut ferebatur, propinquo, ductore vias armati latronum more obsidere, atque insidias ponere. In eas jam pene inciderat Possidius, cum hujus rei certior factus alio divertit, seque in lo- cum nomine Livetum recepit ; ubi nimirum ille Cri- spinus nihil auderet, vel non praevaleret, vel si quid etiam fecisset, negare non posset Tum domum, in qua cum suis se Possidius incluserat, sepire armatiSy lapidibus circumtundere, ambire jlammis^ aditum ex omni parte moliri. Quas vero aderat incolentium multi- iuio, mtmor periculi suiy si in eo loco aggressum tan- tum facinus implercturf partim illum deprecabatur ut parceret^ quem resistendo non audebat, offenderCy partim vero ignes suppositos exstinguebat . Eosdem usque ter- tio compressit ; quod ni fecisset, Possidius una cum domo et reliquis in ea inclusis vivus combustus esset. Cum xutem ille (Crispinus) nihilo segnius coRptis fervi^ dus atque inexoratus instaret, cessit aliquando ictibus janua^ ingressi sunt, sauciatisque casde jumentis, quae in inferiore domus parte compererant ; de superioribus episcopum deposucrunt, afficientes plagis et contumeliis , Ubi ne gravius sxvirent, intercessit ipse Crispinus^ velut aliis rogantibus ftexuSy quorum non tam videbatur in ira sua curare deprecationemy quam in facinore testimonium formidare {Contra Cresconiumy lib, 3, n. 50). Possidius ipse eumdemjcasum perinde, quasi alteri eyenisset, referens, satis habet dicere, Donatistas, abi iilnm in itinere adorti essent, jnraenta etres ipsius diripuisse, necnon ipsum injuriis et csede gravissima affecisse, (Possidius, in Vita August.y c. 12). 3. Hxc posteaquamy pergit Augustinus, nota facta sunt in oppido Calamensiy exspectabatur Crispinus epi- scopus vester (Donatistas alloquitur) quemadmodum in suum presbyterum vindicaret. Accessit etiam protesiatio municipalibus gestis expressa; cujusvel timore^ vel pu- dorey cogeretur exercere ecclesiasticamvindictam, Qaod cum omnino contemnerety tantusque fieret vestrorum tumultuSy ut veritati prxdicandsBy cui respondere non potei^anty itinera clausuriputarentury imo verojametiam cemerentur (Contra Cresconiumy lib, 3, n.5i) : demDm ne istiusmodi violentiee pacis ecclesiasticee carsum prohiberent, Ecclesise defensor ea de re querimonias ad magistratum servato juris more detulit {PossicUus, Vita August.y c. 12). impetratumque est (forsan a Proconsulari Numidise) ut episcopus Crispinus laal- ctam legibus in hiBreticos constitutam, nimiram decem auri pondo, solveret (Epist. 105, n. ^yContra Cres&h niumy n. 51) Legem hanc Theodosius jam inde a de- cimo sepiimo kalendas julii anni trecentesimi nona- gesimi secuudi promulgaverat in hsereticos omnes, at qui apud eos vel conferrent vel acciperent clericalem dignitatem, denis auri libris mulctarentur ; et qa«Tis loca, in qua; domino quidem consentiente conveni- rent, fisco addicerentur ; sin antem illo inseio vel in locis jam iisco addictis id iieret, denas quoqne aari libras fundi conductori imperabat (Codice Theod. de Hieret.y lege2\). Ejusdem legis meminit passim Aa- gustinus (Contra Epist. Parmenianiy lib, 1, n. 19): prseter quam alise non paucse snppetebant, ex quibas Ecclesiae cum haereticis agere licebat. Verum quam- tumvis sequitati consentirent illae, tanta inerat Catho- licis mansuetudo, ut eas negligerent, ac dormire, si fasestitaloqui, sinentes, earum imperata iieri minime postuiarent(£pis^ 88, n, 7 ; Contra Cresconiumy Ub. 3, n. 51). Ncc sane alia res ad earum legum recordatio- nem excitavit Catholicorum animos, quam necessitas propulsandi quas Circumcelliones ipsis violentias afferebant. Istis primum legibus usi fuerunt Catholici ad coercendam, si qua possent, Optati Giidoniani ty- rannydem (Contra Littcr. PetiUam^ Ub. 3, n. 184). Eas etiara subinde adversus Crispinum episcopum adhi- buerunt : at multo minus ut de patratis facinoribos repeterent poenas, quam ut documenta lenitatis sua preeberent ; planumque facerent Ecclesiam, nedom sibi ullam, Circumcellionum instar, potestatem usii^ paret tyrannice, ea etiam nolle uti facultate, quam ah legitima auctoritate sibi juxta propheticam veritatem faraulante accepisset (Con/ra Cresconium,Ub. 3,n. 51). Judicio in se lato parere noluit Crispinus : stelit co- ram proconsule, sibique crinien hsereseos neutiquam hcerere contendit {Possidius, in Vita Augtist.^ c. 12: UBER QUINTUS. 338 ■o Cmeoftium, lib. 3, n. 5i). Haad erat EcclesisB isoris, quem nos quidem vinim ex ordine laico- ftiisse opinamur, id probare. IUo igitur recedente, m necessitatem addactus est Possidius, ut Cri- » resisteret, eumque revera hflp.resi irretitum esse ideret : quippe cum alioquin offendiculum prse- m infirmis, ac periculnm esset, ne ipse ab igno- bos haereticus crederetnr. Non longe aberat istinns; qui pro sua virili orgebat, nt concerta- m inter se habcrent duo Calamenses episcopi. is ergo illi vicibus in certamen devenientes de dlversa communione, qua scilicet a vera Ecclesia i erant Donalistae, disceptarunt : cum interea srosa hominum multitudo tum Carthagine, cum liqoa Africa rei exitum intenta exspectaret. Tan- hand segre convictns fuit hffireseos Crispinus, I a proconsnle sententia scripto libellari lala talis ratus (PossidiuSj in Vita August,, c. i2). Attamen ea fuit Possidii mansuetudo, ut suam proconsulem interposuerit gratiam, quominus n auri pondo Crispinus mulctaretur, hancque illi nutatem reipsa obtinuerit (£pis^ i05, n. 4; Con» refjonitmi, lib, 3, n. ^2;Possidius,in Vita August., t). Verum quantumvis mitissimum esset hocce iom, ei tamen morem gerere noluit Crispinus ra Cresconium, lib. 3, n. 5i); sed majorem in mk sese ingratum praebens, Imperatorem appel- [Bjpist. 88, n. 7, et Epist, i05, n. 4). Ferebatur teris displicuisse Donatistarum episcopis (Contm miumy lib, 3, n. 51), nec sane immerito ; quando- im nonnisi successum adversum inde sperare po- t. £t quidem admissa fuit appellatio ; responsum- ledit Imperator, Donatistas, ubicumque locoinim it, in mulcta decem auri librarum comprehendi, ecns ac in qoibusUbet aliis legibus, quee contra licos promulgatse fuerant; eas proinde adversus ezsecutioni mandandas : non solum autem a ino solvendas esse decem auri libras, sed etiam lo jndice, qni illi gratiam ejus mulctse fecisset, m ab OfQcio, hoc est a cseteris forensibos in illo io administris, cxigendas (Codice Theod., de Hsb- I, lege 39; et Possidius, in Vita Auyust., c. i2). a ita maloit Crispinus periculum, quod sibi soli ndebat, et quod ipsum a se nullo negotio pro- re potnisset, in omnem Donatianam factioncm irtere, quam in presbyterum suum atrocis delicti , degradatione saltem animadvertere (Contra Cre- tm, lib. 3, n. 52). Nihiiominus tamen catholici tites, ac in primis Angustinus, prsedictffi mulctse mitatem itlis ab Imperatoris clementia impetra- : ita ut eorum prsesidio, nc Crispinus quidem eam ire coactus fuerit (Possidius^ in Vita August., ). Hsc porro episcoporum indulgentia magnas sie accessiones afferebat. At Augustinus palmam er hinc reportabat, in omnibus quai pacis conci- m causa gerebantur, primas concedens ncmini ; ; jnstitise coronam. qua: ipsi in coelis a Deo scr- ntf magis magisque in dies ampliticabat. Post illam Crispini historiam subnectit Augusti- nus mentionem legationis,qnam conciliom Carthagine sexto kaiendas julias hujusce anni quadringentesimi quarti in basiiica secundae! regionis habitum ad Impe- ratorem misit (Epts^ 88, n 7). Tunc temporis vexa- batur dirum in modum Ecclesia. Donatistse siquidem indigne ferentes, quodtoties ad coUoquium provocati, quid responderent, ncquaquam invenirent, vicem suam novis ac prorsus inauditis immanitatibus ulcisci conati sunt (Epist. i85, n. i8). Non pauci tamen ex eorum communione talem agendirationemhorrebant, quodque eam exosam haberent, sese culpa omni so- lutos existimabant (Ibid.^ n. i6). Quam in rem obji- ciebant eis Catholici, si se a criminibus in commn- nione sua patratis immunes esse posse judicarent, non licere ipsis aftirmare, universum orbcm fuisse Cseciliani cdminibus, vel falsis vel certe ignotis, con- taminatum.Ea ratio nonnullos itapermovebat,ut schi- sma desercre, omnesque injurias, quas a furore Cvjr- cumcellionum timere poterant, perferre apud se sta- tuerent. At eorum, quibus redeundi ad cathoJicam unitatem desiderium erat, pars longe maxima iram hominum perditorum adversns se concitare non ao- debant, quorumdam exemplo deterriti, qui ob repu- diatum discidium atrocia perpessi fuerant. In his an- gustiis non landandse patientise, sed culpandse negli- gentiffi notam incurrissent catholici prsesnles, si pati oppressionem hanc, quam ad prsesidium sibi divinitas in imperiali auctoritate oblatum confugere mallent, ncque christianorum principum defensionem ipsi Ec- clesiae, cujus et illi iilii erant, implorarent, ut ne sub eorum imperio liceret improbis debiliores perterrere, cosque ad id metu compellere, quod illis ratione por- suaderi posse desperabant (Ibid., n. i8). Pcrmulti an- tistites, et ii quidem cetate graviores, petendas esse leges censebant, quibus omnes omnino Donatistie juberentur communionem catholicam amplecti (Ibid.y n. 25) : exempla proponebant multarum civitatum et locorum, qose prse timore legum Constantini ac sub- sequentium imperatorum susceptam vcl invite com- munionem catholicam summa in posterum sinceritate et constantia retinuerunt (Epist. i85, n. 25; Epist. 93, n. i6). Memorabantquenominatim Tagastam, quse cum olim tota a Donato stetisset, ab eo postea legum im- perialium terrore defecerat; et unitatem sincere am- plexa, in Donatistarum sectam odium tantum concepe- rat, ut in hac nunquam fuisse crederetur. Eo pacto sua Augustino prae ceeteris proponebatur civitas, quo facilins ad aliorum placitum adduceretur (Epist, 93, n. 17). Nam illius primitns sententia erat, nemi- nem ad unitatem Christi esse cogendum : verbo esse agendum, disputatione pugnandum, ratione vincen- dum ; ne ficti Catholici in Ecclesia essent, qui aperti prius notique erant hceretici. Atqui manus tandem dedit, collegarum suorum tum rationibus, tum exem- plis victus : sed mitiorem viam adhuc aggredi satius csse existimavit (Ibid.j n. 19). NonnuUis fratri- buSy inquit, videbatur, in quibus et ego eramy quamvis Donatistamm rabies usquequaque saeviret, nan essc pe- tendum ab Imperatoribus, ut ipsam hasresim juberent 339 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 340 omnino non esse, pomam constituendo eis^ qui in illa csse voluissent ; sed hoc potius constituerentf ut eorum furiosas violetitias non paterentw% qui veritatem cathoU- cam vel prxdicarent loqwndOf vel legerent constituendo, Quod eo modo fieri aliquatenus posse arbitrabamury si legem piissimse memorix Theodosii, quam generaliter in omnes haereticos promulgavit. Vt quisquis eorum epi- scopus vel clericus ubilibet esset inventus, decem libris auri mulctaretur^ expressius in Donatistas, qui se ncga- bant haereticoSf ita confirmarent, ut non omnes ea mulcta ferirentur, sed in qiu)rum regionibus aliquas violentias a clericis, vel a Circumcellionibus, vel populis eorum Ec- clesia catholica pateretur : ut scilicet post protestationcm Catholicorum, qui fuissent ista perpessi^ jam cura Or- dinum ad persolvendam mulctam episcopi sive ministri cseteri tenerentur, Ita enim existimabamus eis territiSy et nihil tale facere audentibus, posse libero doceri et teneri catholicam veritatem ; ut ad eam cogeretur nemo^ sed eam qui sine formidine vellet sequeretury'ne fdUos et simulatores Catholicos haberemus(Epist. 185, c. 7, n. 25). Huic coQsilio aliorum episcoporum sententiee cesse- runl, ac dccretum in synodo, de qua loquimur, fa- ctum est, leclique legati, qui aulam adeuntes legem Ecclesise, nt credebatur, necessariam ab Imperatore suppliciter poscerent. Exstabat alia lex, qusB hsereti- cis vel faciendi testamenta, vel per donationes aliquid conferendi, vel ex donationibus aut testamentis ali- quid capiendi facultalem adimebat. Atque ob eam le- geni, quffi nunc in Codice desideratur, ante annum quadringentesimum Imperator feminee cujusdam Do- natistffi testamentum resciderat edicto, in qoo furorem etiam Circumcellionum langebat. Constituit igitnr sy- nodus Carthaginensis, ut hujuscelegisconfirmationem rogaretur Imperator ; sed tamen cum ea moderatione, ut in illos tantum valeret, qui pertinaciter in schisma- tica factione perseverarent : qui vero in gratiam cum Ecclesia redirent, iis jus fasque esset ea recnperare, quce sibi ante reconciliatiouem obvenissent ;dummodo non post motam de bonis, quee sibi vindicabant, li- tem ad unitatem catholicam transirent. Tunc enim ad id terreni potius commodi, quam Dei metu inducti censerentur. Concilio quoque visum est, petere ut urbium Ordines^ et ii, quibus vicina essent prsedia, tuitionem Ecclesiis contra Circumcellionum furorem, imperatoribus satis notum, ac ssepe legibus conde- mnatum, preebere tenerentur : atque interim, dum re- dirent legati, a provinciarum preefectis idem postulare {Cod, Canon. Afric., can. 93). 6. Ea legatio Theasio et Evodio episcopis deman- data fuit (Ibid,). Theasii cujusdam Memblositensis in proconsulari episcopi exstat in Collatione mentio {CoUat. Carthag, i, cap. 133). Evodius forte idem est ac Uzalensis, qui in epistola ad Augustinum Theasii episcopi meminit, quem senem vocitat, atque in mo- nasterio vivere quodam modo innuit (Epist. 158,n. 10). In utrumque Petilianus his debacchatur verbis : Illos scilicetj quos prmcursores ac navigatores semper habent, furixque sux legatoSy qui expetant sanguinemy expetant proscriptiones, inciUiant metus^ pericula ingerunt, ho- minesperprovindas diversas occiduni{Collat, Carthag, 3, cap. 141). Ambo propter vexationes, qua» anno qua- dringentesimo octavo fidei causa pertulere, confesso- ris titulum consccuti suot {Cod. Cann, Afric.j in con- cU. Carthag, anm 408, post can, 106). Hodieque su- persunt mandata illis de legatione a concilio tradita, quibus, quid ab Imperatore ex Patrum placito peten- dum sit, ita preescribitur, ut tamen ipsis qaidquid Ec- clesiee utilitati conducere judicaverint, petendi plena libertas relinquatur (I6td., can, 93). Placuit quoque, ut Romano antistiti, et locorum in quibus forte versa- retur Impcrator, episcopis per litteras commendaren- tur. Eisdem etiam legatis traditee sunt aliae ad Impe- ratorem ac preecipuos illius ministros epistolse, datis a synodo roandatis fidem adrogantes, quas Aurelias Patrum omnium nomine solus obsignavit. Hee dubio procul ab Augustino perscriptee sunt : quando Possi- dius in recensendis ejus epistolis quatuor illas conti- nua serie ponit : Innocentio episcopo; Imperatoribus; Stiliconi; Preefectis Italiee. Quarum quidem nuUa nobis restat. 7. At certe habemus in superioribus, quae Africans Ecclesiee consilia aftlaverit Augustini mansuetudo. Sed Dei major misericordia, inquit idem sanctus, qui sdret, harum legum terror^ et quxdam medicinalis mo- kstia quam multorum esset pravis vel frigidis animisne- cessaria, et illi duritiae qux verbis emendari non potest, sed tamen aliquantula severitate disciplinae potest, id effity ut kgaii nostri quod susceperant, obtinere non possent, Jam enim nos praevenerant ex aliis lods qux- dam episcoporum querclx gravissimadf qui mala fueraxit ab ipsismultaperpessi, et a suis sedibus exturbati, Pra> cipue horrenda et incredibilis cxdes Maximiani episeopi catholici Ecclesise Bagaiensis effecit, ut nostra leg Yocabulo Thubursicaburam : quee videturfuisse consulari posita. Huic autem prffisuliServo.seu •Dei, nomen erat. Anno quadringentesimo un- 0 Carthaginensi coUationi interfuit (Collat, Car- 1, cap, 121). Hic locum repetebat occnpatum a iilis (Contra Cresconium, lib, 3, n. 37), pro qui- Dc temporis, forte postCyprianum ob scelera sua omatum (Contra Litteras Petilianij lib, 3, n. 38), 08 qnidam episcopus %TBi(Collat, Carthag, {, cap, kunigitur de loco illihi duo praesules litigarent, mqne procuratores proconsulare prsestolarentur n, armati Donatistse in memorato Thubursicu- ippido repente in Servum irruerunt, ita ut vix iofugerit. Pater autem ejus presbyter, setate ac as gravis, ea caede, qua ab iisdem vehementer as est, post dies paucos excessit e vita (Contra miwn, lib, 3, c. 43). Qnibus porro legibus in fereodis causam totsuis facinoribusprsebuerint \Bi»9 anno proximo declarabimus. CAPUT XII. 1 Scandalum Hippone propter Bonifacium presbyterum et Spem exortum, 2 Augustini hac de re ad confir- mandos Uipponenses litteras, 3 Felicem Manichsmm conmncit et ab errore revocat, 4 Librum de Natura boni scribit contra Manichaeorum haeresim. 5 Hanc libro prxsertim adversus Secundinum edito funditus evertit. 6 Exacerbatum Hieronymi animum humilitate sua mitiyat, 7 Eorum epistolx ultro citroque missas. 1 . Per tempus illius forsitan, de quo loquebamur, Carthaginensis concilii, data fuit ab Augustino ad suos Hipponenses super Bonifacii et Spei negotio epistola (Epist. 78) : quae certe quidem scripta est post decre- tum de recipiendis in soo honore Donatistis clericis, in Carthagiuensi concilio aono quadringentesimo pri- mo editum ; sed tamen cum adhuc Proculeianus in vivis ageret. Erat in Augustini familia presbyter no- mine Bonifacius, una cum laico quiodam quem Spem Yocabant (Epist, 77, n. 2). Hujus ad Augustinum de- tulit Bonifacius se motum sensisse impudicum ac im- mundum, cui nec assensum praestare ipse vellet, nec silentium. Spes contra contendebat se a Bonifacio sollicitatum ad impudicitiam, atque illum proprium crimen in se, quem ad Dagitium pellicere nequiverat, conferre statuisse. Graviter adraodum ferebat Augu- stinus, duorum e suis domesticis et convictoribus, alterum necessario perditse vitce cxistimari debere,al- terum qui esset ab scelere alicnus, tamen apud alio- rum animos sceleratum, apud aliorum saltem suspe- ctum haberi. Ipse quidcm Bonifacium crimine vacuum reputabat, cum de Spe nihil boni suspicaretur : et certe prsejudicatam hanc opinionem utriusque agendi ratio coniirmabat. Cseterum quoniam deerant, quibus reus convinci posset, probationes; re diu multumqoe perpensa, constituit illam judicio divino permittere, dum quem suspectum habebat, de sua domo ejiciendi justa aliqua manifestaque sibi causa praeberetur. In- terea haud quaquam animo erat ita comparatus, ut eum, qui apud se tanti flagitii suspicione laborabat, in clerum allegendumputaret : at ille, sive Augustini in so animum experiri vellet, sive innata quadam am- bitione duceretur, omnem machinam adhibuit, ut ycI per sanctum Antistitem referretur in ejus clerum, ycI a^ceptis ab ipso commendatitiis litteris sibi liceret alibi ordinationem suscipere. At Augustinus adduci nullo modo potuit, ut aut ei manus imponerct, aut ulli e coepiscopis suis per commendationem suam eum subintroduceret. Quam ob repulsam ille turbulentius agere, dictitareque, si sibi ad clerum prsecluderetur aditus, Bonifacium pariter de gradu dejiciendum esse. Hoc proposito nihil erat iniquius. Verumtamen ei con- sentire paratum se profitebatur Bonifacius, eo qnod mallethonore presbyterii apud homines privari,quam ullam Spei ansam praebere Ecclesiam perturbandi. Ea in re mediam quamdam viam sibi ineundam esse existimavit Augustinus, videlicet ut uterque scripto placito pollicerentur, se locum aliquem miraculis ce- lebrem petituros, ubi reura sive metus, sive divina ultio ad confitendam culpam adigeret, Quocirca eos 343 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 344 Nolam ad sancti Felicis tumulam ire jussit ; propterea quod ibi certius, quam usquam, per Paulinum resci- retur, qoid ambobus contigisset. Et ea quidem fuit Bo- nifacii modestia, ut litteras, quse suam in Ecclesiam dignitatem testiflcarentur, nullas postularet; Nolae cum alio juxta haberi non recusans, quo utique in loco juxta erant incogniti. 2. Res iUa usquedum tecta remanserat, ei remedia omnia sic adhibere Augustinus studuit, ut tamen gra- vissimus cordis ejus dolor in plebis notitiam non ve- niret; quia merito verebatur, ne hinc simul et in- fructuose cruciarentur firmi, et periculose turbarentur infirmi; ac ipsis quoquc schismaticis ansa daretur catholico populo illudendi. Factum nihilominus in- vito illo vulgatum est, quamque animo prospezerat, offensionem peperit ; et eo quidem acerbiorem, quod antea jactatum fuerat, Aogustini clericos in crimina nequaquam labi solitos, quemadmodum ii, quibus manus imposuerat Procuieianus. Fuere etiam qui pe- terent, ut Bonifacii nomen ex slho presbyterorum, quos moris erat ad altare recitari, ezpungeretur : ne sci- licet ulla Donatistis relinqueretur occasio prsedicandi, scelera apud Catholicos impunita remanere. Id vero noluerat Augustinus : ne hoc pacto Dei, cujus ad tri- bunal causa Bonifacii translata fuerat, judicium prae- verteretur ; neve violaretur concilii statutum, per quod non licebat clericum, qui nondum convictus sit, a conmiunione suspendi, nisi judicio se sistere recu> sasset {Concil. Carthag. 3 anni 397, cann, 7, 8). Cleri tamen populique judicio hoc etiam permisit, si ita eis visum fuisset expedire, ne iis qui cum ad Ecclesiam nollent accedere, qu8Brebant saltem quod prsetexerent, quffidam inde prseberetur probabilis excosatio : tunc vero non ipsorum futurum esse hoc factum, sed eo- rum qiiorum causa fuerit factum ; neque etiam illinc homini, quem non iniqua conscientia de libro vivo- rum deleverit, damni quidquara accessurum. Dum heec ita gererentur, Hippone aberat Augustinus. Qua- propter clero suo, senioribus, et universse piebi Ec- clesise Hipponensis epistolam misit, qua eos qui se- cum infelicem illum casum moleste ferebant, quam- vis inde multo minus quam ipse doloris caperent, solari studet; docetque jam pridem a Christo prse- dicta fuisse ejusmodi scandala : ipsis etiam summo- pcre cavendum esse, ne fratrem ex falsis snspicioni- bus judicantes in diaboli laqueos incidant; quod in Bonifacii gratiam dicit. Eos obtestatur, ne vulnera suis ipsius vulneribus nova superaddant, ne cruciatus augeant, ne denique dolorem dolore cnmuient, defi- ciendo vel in suspicionibus falsis, vel in peccatis alie- nis ; ipsi videlicet, qui spem aliquam habent ad Deum, pro quibus ipse continuis periculis caput objicit : quod enim ad schismaticos attinet, qui nequitia plane dia- bolica gaudium e tam luctuosis casibus percipiebant ; atque in Ecclesise membris vitia qusedam investiga- banty unde toti iilius corpori illuderent, ipsi quidem expeditius videbatur, eos contemnere, et canum, a quibus vulnera Lazari lingebantur, loco habere. Mo- net Hipponenses, Deum fortassis ideo noluisse hoc eos scandalum latere» nt sccum instantio» inciunbant orationibus, ut facti veritas divina revelatione com- periatur. Eosdem vehementer juxta ac demisse re- prehendit, quod adversus Proculeianum in se ipso potius, quam in Deo gloriati fuerant : neve etiam monasteria eo nomine criminentor, quod in iUis im- probos aliquos reperire sit, adhortatur. Cnm Felix quidam atque HUarinus de hac re ad eum scripsissent, respondit ad eorum* iitteras, minime mirum esse, si talia nascantnr offendicula, aut contra Dei senros si- nistri rumores in vulgus spargantur : porro se necfU- gitiosi quidquam deprehendisse in Bonifacio, nec cr»- didisse; itaque non jussisse ot ejus nomen. de pr»- sbyterorum numero auferretur, quia divinum jadi- cium, ad qn)d presbyteri hujus causa relata erat, antevertere non audebat. Quo tempore scriptfle sant a beato Viro illee epistolse, jam iter Bonifacius ac Spes Noiam susceperant, aut saltem ad illod erant in procinctn . Quem vero exitum eorum causa habuerit, ignoramus. Et nos quidem infra de quodam Bonifacio viro optimo, et sancti Prsesulis amicissimo, qui Ca- taquensis episcopus anno circiter quadringentesiroo octavo consecratus est, dicturi sumus. Taroetsi autem et humUitate presbjteri non temere conjicias, Deum et iliius innocentiam liquido declarasse, et Ulum post- quam fidei ejus ac patientiee periculum fecisset, ad episcopalem dignitatem evexisse : attamen unum at- que eumdem fuisse nuUa evincunt argumenta. 3. Ante hujus anni finem contigit Augustini com Felice disputatio. Erat is nnus e Manichfieorum Electis {Possid,f m Vita August,, c. 16) ac ipsorum doctoribof {Retract. L 2, cap. 8), liberalium quidem discipHnarom iroperitus; attamen Fortunato, qucm Augustinus ad- huc presbyter in publica discepiatione anno trecente- simo nonagesimo tertio convicerat, ionge versutior. Hipponem venerat errores suos disseminatums. An autem is idem Felix fuerit, ad quem exstat Augostini epistola (Epist. 79} quee presbytero Manichceo tantuia inscribitur, haud certo scimus. Ex ea iuteiiigitar, ho- minem illum qnalis esset dissimulare conatum ; at cum colloquium cum quibusdam Catholicis habuisset, sta- tim ab illis deprehensum fiiisse, ac sancto Antistiti delatum. Mortem a se despici prsedicabat, dietitabat- quc se apud Augustinum magno in nnmero haberi, quandoquidem de suis comprimendis conatibus solli- citus esset. Ad eum ergo epistolam dedit Aagustinus, brevem illam qnidem, at vehementem : in qua ejas ostentationem irridet, eamdemque ratiocinationem, quam diluere nequiverat ipsius prsecessor FortunatnSi illi proponit, denuntians ut vel eam solvat, vel inde abscedat. Si quidem presbyter ille Manichseus idem sit, qui et Felix; hsec illi contigisse compeiimos. Oblata sunt ei sua scripta, hoc est, qusB secum habe- bat Manicheefle doctrinse volamina numero forsitan quiiique, necnon sub pubUco sigUlo custodita {De Actis cum Felice, lib, 1, cap. i). Octavo idu$ decembris adiit Curatorem seu Majorem urbis, eique sapplicem libellum obtuUt, publice clamitans, cum codicibas suis se paratum esse incendi, si aliquid mali repertam in UBER QUINTUS. 346 ntsset (J&id., eap, i2). Cam eo fortassis hoc ipso {oanium collocutusest Augustinus ; qiiando Pos- bis aat ter eos disputasse affirmat(Po5se(l., m .ugust. , e 46), tametsi in Actis ea de re perscri- iplex tantom dissertatio habeatur. Hanim prior io idas decembres, qase quarta erat feria, anno ingentesimo quarto acta est in ecclesia Hippo- [De Act. cum Fel,, lib. \, cap. i), popuload can- I adstante (I6td.,cap. 20) et cum summo silentio lestia audiente, ac notariis, qui verba utriusque rent,pr6esentibus(i6fd,, cap. i2). Isfuit concer- is ezitus, ut, cum illi Aagustinus idem argumen- iiod antea Fortanato, objecisset, nimirum qua B Deo, si quidem esset natura incorruptibilis, t gens tenebrarum valeret ; sin autem ei nihil tenti afferre posset, qoid erat quod adversus ita dimicasset, ut naturffi suse partem huc mis- ti tenebrarum genti misceri, perque eam pollui tnr {Ibid., cap. 19) ; peteret Felix sibi tempus ad idendum, usque ad secundam feriam prozimam, idnsejusdem mensis, quintum scilicetpostdiem ;aii {Ibid., lib. 2. cap. i). Notae illse tamaccurata*. I orca colloquii tempus suspicionem omnem ent. Promisit Felix se per iilud spatium, cum ino quodam, quem ex adstantibi^s elegit, man- : sin vero fugeret, neque enim retinebatur, trit, non quidem ut Manichseum anathemasse, nt judicio proprio victus, legis suae prsevarica- |ue in Hipponensem civitatem reus existimare- \d,t lib. i, cap. 20). Reipsaadcondictum diem in Am Pacis venit, nbi populo prsesente iterum coe- t disputatio {Ibid., lib. 2, cap. i.) Argumentum resampsit Angustinus : cum vero Felix eludere neeessitatem respondendi, causatus suos codi- iditos non fuisse, illos se repetere, ac biduo d colloqaium rediturum ; teslatus cst sanctus r illum codices istos, si necessarios sibi futuros ety petere debuisse tum, cum diiationem postu- Ifaqae disputatio redintegrata est, ac prsecipue iberum arbitrium, quo bonum malumve agitur, I : de gratia tamen, qua in libertatem asseri- lentiquam tractatum fuit : quippe cuj us quaestio ad beorum hseresim nihil spectaret {Retract. lib. 2, ; De Act. eum FeL, lib. 2, capp. 2, 3, 4). Et Felix n primo concessit, quisquis Deum comiptioni inm diceret, eum anathemate feriendum esse i. cum Fel.y lib, 2, cap. i4). At vero cam Augu- blasphemiam hanc a Manichfleo doceri planum if iilom non sine difQcultate eo compulit, utiquid- libi imperatum esset, facturum se profiteretur 0ap. 22). Adjecit sanctus Episcopus, ipsi Mani- tt anathemandum ; ex animo id quidem, quan- hoc a nemine cogeretar. Deum testem invocavit te animo ad hoc praestandum paratissimum wd hoc rogare, ut sibi Felici, quo magis con- "etnr, preeiret Augustinus, ac Manichseam. nec- . ipiritam, qui in eo locotus fuerat, prior ana- ret. Chartam sanctus Prsesul statim accepit, anathematismom exaravit: idem prsestitit et Felix, sed iis verbis usns, quse et perspectam ei bla- sphemiarumistiusmodi abominationem, etrevera hor- rori esse declarent. Uterque postea collationis acta obsignavit, quee jure merito Augustini opusculis in- serta sunt: quandoquidem victoriam testificantur, quam de hseresi, non tantumerrore ipsius arrais con- fosso confusoqae, sed etiam illis, a quibus propugna- batur, ad veram fidem traductis, reportavit {Possid., in Vita August., c. i6). 4. Post illud cum Felice colloquium, librum suum de Natura boni collocat [Retract. lib. 2, cap. 9). Hoc adversus Manicheeos ostendit, Deum naturam esse im- muUtabilem, ac summum bonum, et coeterarum natu- ranun tum corporearum tum spirilualium, quseomnes in se ipsisbonse sunt, auctorem. Ibisimul demonstrat, quid sit malum, unde nascatur, quot bona in natura mali, quam vocant, quot e contrario mala in natura boni, qoalem eam sibi fingunt, involvant. Horrendas quoque turpitudines memorat, quse fuerant in hujus sectfie nonnullis, tum in Paphlagonia, tum in Galliis deprehensse (DeNat. boni, cap. 47). Quee autemin Africa similiter exsecranda patrata sunt, silet : quia ibi non ante annum circiter quadringentesimum vigesiraum primum contigerunt. At abominationes illas ipsis Ma- nichsei placitis niti commonstrat {Ibid., cap, 46). Operi finem imponit precatione, qua divinam benignitatem obtestatur, ut per suum ministerium , sicut coepit jam non paucos, ita pergat alios hujusce erroris irretitos laqueis exsolvere (I6ii., cap. 48). 5. Erat inter Manichseorum Auditores Secundinus (Retractationumlib.%cap, iO), homo Romanus, unde marmorum Anicianse domus mentionem facit (Secun- dini Epist., n, 3), atque ad Paulinum ab Augustino remittitur (Contra Secund., cap, ii). Is cum sancti Doctoris libros quosdam adversus Manichceos evolvis- set, in illis, ut fatetur, oratorem numeris omnibus ahsolutum, ac pene totius eloquentise deum animad- vertit : at vero cum sect» su» errores quam persua- sissimos haberet, veritatem ibi deprehendere non- quam potuit (Secundini Epist,^ n. 3). Quapropter sibi proposuitin eam remAugustino,cui ne de facie qui- dem nottts erat, tanquam amico scribere : ita tamen ul urbanitati suse ac verbis officiosis subinde repre- hensiones haud parum acerbas insereret, objurgans quod Manicheeorum placita scriptis suis insectaretur. Ab ea re ut desisteret, atque etiam ad eamdem se- ctam rediret, admonebat (Retract. lib, 2, cap. iO). Quam ob cansam et iisdem ille placitis fidem conci- liare, etcatholicfle doctrinee auctoritatem, quantum in se erat, detrahere moliebatur. Epistolse Secundini aliun multo prolixiorem reddidit Augustinus : quee in ejus libris idcirco nnmerata est, quia asitata epi- stolarum inscriptione eam non prsenoiaverat, sed ei tantum Secundini litteras, qaas ibidem etiamnam re- perire est, prsemiserat. In hac responsione crimina- tiones privatim sibi a Secandino illatas paucis quidem ipse verbis et cum sumina modestiae significationo depnlit {Cantra Secund.^ capp. i , 2) : in Ecclesia vero defendenda longioretvehementiorfuit, ac Manichseo- 347 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. m rum hffiresis principia adeo evertit confregitque, at se pluris facere opusculum istud, quam aliud quodcum- que adversus illam pestem a se edilum proiiteatur [Rectractationum lib, 2, cap. 10). 6. Asterius subdiacomis, cui litteras ad Augustinum {Epist. 68) una cum secunda sua adversus Rufinum Apologia perferendas Hieronymus dederat, extremo, ut quidem videtur, anno quadringentesimo tertio in Africam pervenit : ac non multo post ascitus est ad opiscopatum {Epist. 82, n. 1). Tum demum perlectis Hieronymi Utteris, ejus a se ob epistolam suam, cu- jus iniiium est, Uabeo yratiam {Epist. 40), abalieua- tum animum Augustinus inlellexit. Quapropter prima data occasione, pcr quosdam ex amicis, quibus anno forte quadringentesimo quarto in Paleestinam iter erat, litteras ei demissionis ac benevolentiee plenas, quibus ejusdem auimuni demulceret, scripsit {Epist. 73). In his de simultate, qua Hieronymus ac Rufinus inter se dissidebant, mirum in modum loquitur. Non tantum sibi arrogat, utin alterutrum sententiam pro- nuntiet : tantum in utriusque prsesentiam suspirans, dcclarat quid forte, si hsec sibi daretur, ageret dice- rctve, quo eos in concordiam revocare sibi liceret. Quee tamen ad se in hoc argumentum Hieronymus transmiscrat, legit : quod vero ad scripta Rufini in Hieronymum, quamvis in Africam delata essent» so numquam ea evolvisse, imo nec nosse, satis liquido signiGcat. Prassidium episcopum, quem ei quondam Hieronymus tanquam siogulari necessitudine sibi con- junctum commendarat {Eieron,^ apud Aug. Epist. 39, n. i), verbis oravit, ut epistolam suam {Epist. 74) eidem Hieronymo deferendam curaret, illumque ad- ditis aiiis litteris precaretur, ut ejus excusationes ad- mitteret. Ad eumdem PraBsidinm postea Hieronymi epistolam cum suse exemplo misit, ut qua ratione ad sanctum illum presbyterum scribere deberet, facilius nosset : hunc etiam simul obsecravit, nt si quid mi- nus probaret in sua ad Hieronymum epistola {Episti 73), id sibi, quoposset emendare, significaret. 7. Augustini epistolam, cujus cxordium est Quanh' vis existimem (J6id.), necdum acceperat Hierony* mus, cum e suis illam quse incipit, Tres simiU episto- las {Apud August.j Epist. 75), ad eum, jam exturbato c sede Chrysostomo, et proinde sub anni quadringen- tesimi quarti finem, scripsit. In ea variis Augustini qusestionibus respondere, necnon in primis ejus de mendatio officioso, deque Petri ac Pauli controversia objectis satisfacere nititur. Ipsi post haec reddita est supra memorata Augustini epistola {Epist. 73), que procul dubio commotam ejus mentem sedavit: quam- vis hac illi occasione rescribendum non putavehU Sed responsionis loco, cum Firmus sancti Preesnlis neces- sarins ex Africa sine ullis ejusdem, qui sciUcet amici profectionem ignoraverat, litteris in Palestinam ve- nisset, huic redeunti epistolam (Apud August.^ Epist. 81) ad Augustinum amoris benevolentiseque suavissi- ma testimonia prseferentem dedit ; in qua epbtolam suam ad ipsum ultimam {Epist. 75) excusabatf at- que in posterum ab ejusmodi qosestionibus abstinere se velletestabatur. Alypium quoque ibi salutabat. Hoc tamen Augustinumnonprohibuitquominusper quos- dam e suis familiaribus, prolixam epistolam postea Hieronymo scriberet {Epist . 82), in qua f use de eadem Petri et Pauli contentione disputat; magnopere ca- vens, salva tamen pro qua certabat veritate, ne Hie- ronymi animum exasperaret : simulque ad enm suam iu Faustum elucubrationemmisit. Atquehunc habuit finem celebris illa disputatio Augustini cum Hierony- mo : qui quidem et ipse in Augustini senteniiam discessit, cum adversus Pelagianos anno quadringm- tesimo decimo quinto dimicandum fuit. LIBER SEXTUS. In quo narrantur qu» Augustinus gessit a datis anno quadringentesimo quinto novis legibus in Donatistas, asqne ad CoUationem cum iisdem schismaticis Carthaginensem. CAPUT PRIMUM. Severa kx ab Honorio lata contra Donatistas. 2 Aiix in eosdem leges. 3 Augustini ad Paulinum littei-x, 4 Fructum quam maximum ex Honorii legibus capit Ecclesia. 5 Concilium Carthagine post restitui cmptam ibi unitatem celebratur. { . Digressi parumper a cansa Donatistarnm, jam Hnnc ipso narrandi ordine ad eam revocamur. Gum ad comitatum devenissent episcopi legati, quibus a Carthaginensi concilio commendata erat, nihil tum illic a se^preestandum esse compererunt (Epist. 185, n. 26). Etenim lexadversus Donaiifactionemjam ante eorum adventom lata, promulgataque fuerat. Toti eos homi- nom querelffi, qui male mulctati domum redire non au- debant, ac in primis Bagaiensis episcopi horrendse ac recentissimse cicatriceslmperatoremcommoverant. Et quia, ut loquitur Augustinus, Circumcellionnm nobilii furor horrendum prsebens suis clericis satellitinm, xvt quequaque odiosissime innotuerat, ingensin Donstistas conflagraverat invidia : atque inde factum erat, ut el prseteritfle omnes contra eos leges excitareniur, ei conderentur novse (Contra Crescon.^ lib. 3,n. 47). Nam Imperator religiosusetpius,perIatis in notitiam snam talibns causis, maluit piisimis legibus impietaiis er- rorem omnino corrigere, et eos qui contra Christiui Christi signa portarent, ad unitaiem catliolicam te^ rendo et coercendo redigere, quam saeviendi tantum- modo auferre licentiam, et errandi ac pereundi relin» quere. Ergo lexpromulgatafuit, uttantee immaniiatb hfieresis Donatistarum, cui crudelius fparci videbatur, quam ipsa seeviebat, non tantum violenta esse» sed omnino esse non sineretur impune : non tamen snp* UBER SEXTUS. 350 oapitali,propter servandam etiam circa iodigaos letudinem christianam, sed pecuniariis damnis ntis, et in episcopos vel minisiros eoram exsi- nsiitato. HaJ^emus igitur edictum ab Honorio i anno quadringentesimo quinto pridie idus fe- i, quo quidem declarat Imperator, nolle se I qui Baptismum iterabant, errores diutius toie- ini nomen Donatistarum amplius audire : jubet nt omnes catholicam unitatem seqaantur. Si qui I perpetrare pergant, ex tenore superiorum le- necnon illius quse non pridem (fursitan adversus nom) constituta fuerat, poenas luant : qui autem mos conventus coire prsesumpserint, acrius se- que coerceantur. Et haec omnino sunt, quse ex icto scisso nunc in duas, ut minimum, partes re est in duplici Codicis loco. Nam ejus una pars ilj, Ne sanctum Bapiisma iteretury lege tertia ; , titali, De fixreticis, lege trigesima octava. Exi- non nemo {In Cod, Theod.^ iom. 6, p. 196) ad mm edictum referri debere, quas ad annum r qaadringentesimum nonum citat Augustinus idam lege pulcherrimas illas voces : Nam si in nS prtmo initiati sunt, idcirco religio Baptismaiis htr infirma, quod ii a quibus accipitur, peccaiores MT, toties renovari necesse erit tradiium sacramen- uoHes indignus fuerit invmtus collaii Baptismaiis igirator : et fidcs nostra non ex nostrae voluntatis ■Of neque ex divini muneris gratia, sed ex meritis 9tum et clericorum qualitate pendebit, Post quam aioris senteniiam ita sanctus Prffisul : Faciant, , mille concilia episcopi vestri, huic uni sententiaB deant; et ad quod volueritis, consentimus vobis • 105, n. 12). Edicium hocnonnulli Unionis seu icnm appellant : quod idem a concilio Cariha- li anui quadringentesimi septimi lex Uniiatis r. A.tque adeo Honorius ipse edictum de uuiiate ira se missum in Africam, ut omnibus signiiica- am et veram fidem catholicam esse retinendam Theod.^ de Relig., Iege9.), !odem die, videlicet pridie idus februarias, Ho- I Adriano preetorii prsefecto legcm misit, qua de ia funditus Donatisiarum hseresi apud se consti- esse affirmat : idque maxime ob iterandi Ba- itis sacrilegium, ad quod mancipia aliosque sibi ot Ti compellebant (Ibid.^ Ne sanctum Bapt. iie- Uge 4 et lege 5). Quod quidem ad Crispini facinus 100 qnodam modo spectare judicatur. Is igitur dt iilos, qui ab hujusce legis promulgatione Ba- im secando contulisse deprehendentur, fortunis «nibus spoliari ; qu» tamen eorum liberis, si iat ad Ecclesiam, restituerentur : prsedia, in t convenerint, si factum sit consciis dominis, iisco ; ai secus, eos a quibus istiusmodi coeius habe- \ plambatisflagellari, ac perpetuumin exsilium lari : eorum clientes, vel servos, quos denuo are voluerint, in ecclesias Catholicorum confu- losse, atque ab hinc libertatis jura obiinere : ndi Baptismi auctores consciosve, non solum iiy vemm etiam adipiscendi aliquid sub specie donationis, necnon coutractus agendi facultate, donec hseresim abdicaverint, privari : quicumque illis opitu- lati fnerint, eidem poense subjici : provinciarum prse- fecios, qui consensum opemque eis tulerint, viginti auri pondo solvere ; eorumque Offlcia, hoc est foren- ses administros, totidem : urbium deniqae magistra- tus ac defensores, si vel ea mandata servare negiexe- nnt, vel Ecclesias ipsis prffiscniibus vcxari passi fue- rint, eadem mulcta damnari. Quod uliimum ad eam sane periinet Carihaginensis concilii postulationero, qua civitates ad suscipiendam Ecclesiarum tutelam obligaripetierat. Ealexnullam universse Donaiistarum seciie poenam irrogai, nec omnes eorum clericos exsi- lio, quemadmodum ab Honorio staiuium fuisse docet Augustinas, afficit. Uirum hffic in edicto alio praeci- pere sat habuerit, an vero quse exstat consiituiio, ad nostram seiaiem non integra pervenerit, nobis non constat. Prseter leges pridie idus februarii anno qua- dringentesimo quinto datas, quas non obscure indica- bat Honorius, cum secundo post anno quid de factione Donati sentirei, se nuper ostendisseprofitebator (Ibid,^ de Hgeret,, lege 40) ; aliam quoque teriio nonas mariias ejusdem anni quadringentesimi quinti ad Diotimium Afric^e proconsulem misit, qua ei mandabat, ut mis- sum a se in Africam Unitaiis edictum, quo omnibus innotesceret, variis locis afQgi curaret (I6id., de Relig., lcge 2). Idemque iraperator sexto idus decembris proxime scquentis Dioiimio nuntiat, ab omnibus, qui in heeresi Donatistarum deprehensi fuerint, mulciam lcge consiiiuiam sine ulla comperendinaiione esse exigendam (Ibid., de Hseret,, lege 39). 3. Theasii atque Evodii, qaos contra Donatistarum factionem anno superiore ad Honorium miserat Car- thaginenseconciliam,reditus in Africam jam proximus putabatur, cum Paulino per Celsum episiolam misit Augustinus (Epist, 80). Is ad eumdem sanctum nuper episiolam aliam de quadam qusesiione dederat, quam ille quidemnimis cursim ei breviter,sed plane christia- na mente ac pietate dissolverat, afflrmando itase Nolae, ubi degebat, manere statuisse, ntsiquid aliud a se Deus expeteret, ejus voluntatem suee anteponere paratus esset. Perbrevem hancce responsionem videtur Pau- linus Celso cuidam tradidisse ; qua necdum accepta, ad eumdem rursus Augustinus per Fortunatianum Hipponensem presbyterum Bomam id temporis peten- tcm scripserat. Epistolae autem illae tres, sciiicet uua Paulini, et Augustini duee, exciderunt. Celsus ea mente Hipponem venerat, ut in Augustini familiaritate dies aliquot traduceret. Verum occasionem navigii nactos, sanctum Prsesulem sero admodum monoit, se postri- die discessurum, rogans ut sibi ad Paulinum respon- sionem daret. Epistolam ergo propere dictavit Au- gnstinus : in qua Paulinum orat, ut, qua ratione divi- nam voluntatem internoscere possimus in illa aciione inter plures bonas seligenda, quama nobis Deus postu- let, atqueadeo quam non ejos voluntati obiemperaturos cseieris prseferre oporteat, sibi 'signiflcet : in hoc enim non falli, atque in peccata, quse ignoremus, non labi, fatetur difflcile. Ei se uberius scripturum pollicetur, 351 ubi primum Thea&ius ac Evodius, quorum in dies singulos exspectabatur adventus, rediissent, ipseqoe cum in istorum episcoporam mentibus ac verbis con- spexissel. Reversi sunt, ut credere licet, mense mar- tio, yel saltem aprili, quando leges in Donatistas pridie idus februarii jam concesssB atque obsignats erant. 4. Jamvero, narrat Augustinus, cum ipsx leges venissentinAfricam, prsedpueHli qui quaerebantoccasiO' nem^ aut saevitiam furentium metuebant, aut suos vere- cundabantur offendere^ ad Ecclesiam continuo trans- ierunt. Multi etiam^ qui sola iUic a parentibus tradita consuetudine tenebantur, qualem vero causam ipsa hae- resis haberet, nunquam antea cogitaverantf nunquam quwrere et considerare voluerant; mox ubi ccsperunt advertere, et nihil in ea dignum invenire, propter quod tanta damna paterentur, sine ulla difficultate catholid facti sunt : docuit enim eos sollicitudo, quos negligentes securitas fecerat. Istorum autem omnium prsecedentium auctoritatem et persuasionem secuti sunt muUi, qui mi- nus idonei erant per se ipsos intcUigeref quid distaret inter Donatistarum errorem, et catholicam veritatem. Ita cum magna agmina populorum vera mater in sinum gaudens reciperet, remanserunt turbae durse, et in illa peste infelici animositate sistentes, Ex his quoque plu- rimi simulando communicaverunt, alii paucitate latue- runt. Sed illi qui simulabant, paulatim assuescendo, et praedicationem veritatis audiendOj maonme post coUa- tionem et disputationem qux inter nos et episcopos ecrum apud Carthaginem fuit, ex magna parte correcti sunt. In quibusdam vero locis, ubi pcrtinacior et tmpa- catior prsBvaluit multitudo, cui resistere non poterant paudoreSy quorum erat melior de communione sententiaj aut turbse auctoritati paucorum potentiorum subditse in malam partem obtemperarunty aliquanto diutius labora- tum est (Epist. 185, nn. 29, 30). In epistola quoque ad Vincentium ante Gollationem, ut qiiidem videtur, scripta, sanctiis Antistes adhuc uberius explicat, quantum utilitatis Ecclesifle severitas earum legum attulerit : qufiedam inde verba subjecisse suf&ciet. De midtorumy ait, jam correctione gatuiemuSy qui tam veraciter unitatem catholicam tenent atque defendmt, et a pristino errore sc liberatos esse Isetantur, ut eos cum magna gratulatione miremur. Et paulo infra : 0 sipos- sem tibi ostenderCy ex ipsis CircumceUionibus quam muUos jam catholicos manifestos habeamus, damnantes suam pristinam vitam et miserabilem errorem^ quo se arbitrabantur pro Ecclesia Dd facere, quidquid inquieta temeritate faciebant! (Epist. 93, nn. 1, 2) etc. MuUi eorumy quorum jam in unitate Christi, pium fidd fervo^ rem charitatemque miramur, cum magna Isetitia Dea gratias agunt, quod illo errore caruerunt, ubi mala ista bona putaverunt : quas gratias modo volentes non age- renty nisi prius etiam nolentes ab illa nefaria sodetate discederent. Quid de iUis dicamus, qui nobis quotidie confitentur, quod jam oUm volebant esse cathoUd ; sed inter eos habitabant, inter quos id quod volebant esse non poterant per infirmitatem timoriSy ubi si unum ver- bum pro CathoUca dicerent, et ipsi et domus eorum VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 351 funditus everterenturJ {Epist, 485, n. 13).In Cresco- nium etiam scribens dicit Ecclesiam catholicam qna- quaversum diifundi ac dilatari, cum in ipsa Africa pars Donati in dies magis magisque minuatur {Conira Cre- sconium, Ub. 3, n. 71). Nam si posses videre^ inquit, quam longe lateque Afi'icam error iste pervaserat, ei quam pauca ejus remanserint, quse nondum in pacem cathoUcam con^ecta transierunt ; nuUo modo assertorum christiansB pads et unitatis infructuosam et inanem ar^ bitrareris instantiam (Ibid., Ub. i, n. 7). Ad anni qua- dringentesimi octavi finem in hsec yerba loquitnr : Multum sane de quorumdamy neque paucorum, fide firma et stabiU gratulamur, qui ex occasione legum ipsarum ad Christianam reUgionem vel cathoUcam paeem conversi sunt; pro quorum salute sempitema nos tn hac tem-' porali etiam pericUtari delectat. Propterea enim maxime ab hominibus nimium dureque perversis, nunc inimid- tiarum graviores impetus sustinemuSy quos nonrndU eorum nobiscum patientissime sustinent (Epist. 97, n. 4). Fatebantur quam piurimi, hoc sibi gratissimum acci- disse, ut ad redeundum in sinum Ecclesise cogerentur, ac sic reditu suo Circumcellionum yexationibus can- sam nullam prseberent (Epist. 105, n. 5). Quin etiam eorum qui non ex animo, scd ex mero timore partem Donati abdicare videbantur, non panci in sequentiom temporum difQcultate majorem constantiam pne se tulerunt, quam qui nunquam a catholica yeritate de- sciverant (Epist. 89, n. 7). Sic muUi, inquit Aogu- stinus, per iUas leges correcti sunt, et quotidie corriffun- tur ; et se esse correctos, atque ab iUa furiosa pemicie Uberatos, gratias agunt. Et qui oderant, diligunt, moU- stasquesibi fuisse saluberrimas leges, quantum in insama detestabantur, tantum recepta sauitate gratulantur ; et in residuos, cum quibus fuerant perituri, jam simUi dh lectione nobiscum, ut pariter instemus ne ilU pereant, cxcitantur (Epist. 185, n. 7). MuUis etiam profidt{qQod experimentis probavimus et probamus), prius ^tmorevef dolore cogi, ut postea possent doceri, aut quod jam ver- bis d\dice)*ant, opere sectari (Ibid., n. 21). Atque illi sunt fnictus, quos peperit paterna illa severitas cnm ea institutione conjuncta, qua Ecclesia redenntes, prsesertim Augustini lingua et calamo imbuebat. Si enim, ait idem sanctus, ten^erentur, et non docerentwr', improba qumi dominatio videretur. Rursus si doceren- tur, et non terrerentur; vetustate consuetudinis obd^ rati ad capessendam viam salutis pigrius moverent» (Epist. 93, n. 3). 5. Non igitur sine causa Idacii fasti unitatem inter Catholicos ac Donatistas hoc anno factam memorant Coepta est primum Carthagine ante decimum kalendas septembris (Codice Canonum Afric.^ can. 94), non qoi- dem omniom Donatistarum, cum semper Carthagi- nensis episcopi titulum sibi Primianus arrogayerit, at certe non exigui eorum numeri conversione : ereptis preeterea, quas obtinebant, sacris SBdibns, qan vel Calholicis traderentur, vel saltem occluderentur,qiiod jam ante in Hipponensi dioecesi factum fuisse repe- rimus (Epist. 139, n. 2). Post faciam sive cceptam unitatem habitom fuitdecimo kalendas septembrisin UBER SEXTUS. 354 I Regionis secundse CarthagineQse concilium ; fricfle lotius fuisse vel ex die solo satis superque itiir : quam rem etiam probat legationum ex is provinciis ad synodum mittendarum facta . Placuit per iitteras rogare provinciarum prm- ut ad componendam per totam Africam, quae i Carthagine tunc temporis redintegrata erat, diam laborarent; itemad Comitatum, id est,ad ilorem ejusque ministros, scibere, ut ei gra- expulsos Donatistas, totius Africse nomine age- {Codice Canonum A/Hc., can. 94). Qui vero iit- llas deferreut, eiecti sunt duo, non quidem liy sed tantum clerici : eo quod epistola luno- papse, quam procul dubio a legatis superioris . allatam in hoc recitarant, Africani antistites mtur, ne facile episcopos in Italiam proiicisci itor. Qna de re prsesules concilii sive legati, lane cum Innocentio senserunt. £x quo licet re, episcoporum transmarinam profectionem, . illi Donatistarum vexationibus coacti ad Im- wn perfugissent, reprehensione tamen non ca- Nollus autem est ambigendi locus, quin huic li conciiio Augustinus, non secus ac prioribus iterfuerit. CAPUT II. mensium Donatistarum immanitas,2 Casciliani Idiumimplorat Augustinus, d Schismaticorumin ia Africa furor. 4 Sanguine illorum manibus fioret Ecclesia. 5 Legatos ad Imperatorem mit- Donatistx, 6 De illorum injuriis apud Janua- quenmtur Uipponenses clerici. quid iiduciee in causa sua reposuissent Donati res; cum se tantopere vi legum imperialium ▼iderunt, amplectendum illis Catholicorum um fuerat : ita ut ipsos ad colloquium, veri- ostrandfie gratia, provocarent (Epist, 88, n. 7). hac ratione agendi neglecta, yiam plane con- i inierunt, statueruntque pluribus adhuc,qnam {adnoribus debacchari, et leges eodem illo fu- mcolcare, quo iis ferendis causam prsebuerant 108, n. 18). Quotidie vestrorumy inquit Augu- ii^eredibilia patimur facta clericorum et Circum- m^ multo pejora quam quorumlibet latronum at- 9donum, Namque horrendis armati cujusque ge- *Mi, terribiliter vagando, non dico ecclesiasticamy nn humatmm quietem pacemque perturbant. No- aggressionibus ctericorum catholicorum invasas nudas atque inanes derelinquunt, Ipsos etiam §i fustibus tunsos, frroque concisos^ semivivos il. Inmper novo et antehac inaudito sceleris ge- mtii eorum calcem aceto permixto infundentes et fUeSf quos evellerecompendiopoterant, excruciare r eligunt, quam citius excaecare. Nam primo tan^ lee ad hoc facinus utebantur ; sed posteaquam ibus hoe feceranty eito salutem reparasse didice- ielifm addiderunt {Contra Crescon,, lib. 3, n. 46). iie vero in Hipponensi dioecesi feritatem illam tronty barbaris ipsis incognitam (Epist, 111, }iiapropter Hipponenses clerici ea de re anno sequenti apud Primatem Donatistarum expostulamnt. Vivunt ut latroneSf aiunt illi, mortunttir ut Circumcel- lioneSf honorantur ut martyreSy et tamen nec latrones aliquando audivimus, eos quos deprsedati sunt, excsecas- se. Occisos auferunt luci,nonvivis auferuntlucem {Epist, 88, n. 8). Illis in Coilatione exprobrata est ea diritas, tanquam qoee quodam modo ipsius dsemonis in Job crudelitatem soperaret (Brevic. Collat, 3, n. 22, et Collat. Carthag. 3, cap, 298). Membra etiam castera plagis horrendis vulneribus sauciarunt. Depraedantur etiam domos aliquas^ et incendunt : fructus aridos dtrt- ptiin^, humidos fundunt {Epist. 111, n. 1). Arma st6t ingentia et terribilia fabricaruntf quibus armati per di- versa discurrunt^ comminantes atque anhelantes csedes^ rapinas^ incendia^ cxcitates {Epist. 88, n. 8). Quo ter- rore in animos hominum ii^jecto, complures adeo percellebant, ut se paterentur iterato Baptismate fu- nestari {Epist, 111, n. 8). Ita fiebat, ut inter gravissi- simas leges, quse fuerant in eos promnlgatse, ac de quibus perinde ac de vexatione dirissima querebantur, non modo in possessionibus et suis et alienis secnri sederent, verum et orthodoxos, snpra quam credi pos- sit, afOictarent. Insuper etiam, narrant Hipponenses clerici, si qttas mortes sibi ultro ingeruntj nohis vohmt esse invidiosaSt vobis gloriosas. Quod nobis faciunt, sibi non imputant; et quod sibi faciunt^ nobis imputant {Epist. 88, n. 8). Tantse taxnque inauditfie feritatis, qua vel apud ipsos partium suarum sectatores in invL diam vocabantur, legum timor non tam causa erat, quam dolor ex profectu catholicee Ecclesise, quam Augustini preeseriim conciones assiduae mirum in mo- dum amplificabant. Dtim «ntm, scribit Possidius, verbum Dei sedulo prsedicaretur^ et cum his qui ode- rantpacem^ pacis ratio habereturi illi loquentem debel- liibant gratis, Et cum adversus eorum dogma veritas innotesceretf qui volebant, et poterant, sese inde vel eri- piebant, vel subducebanty et paci atque unitati EcclesisB, cum suis quibus poierant, cohserebant. Unde Uli sui er- roris congregationes minui videnteSjOtque augmentis £c- clesiae invidentes, accensi exardescebant ira gravissima^ et intoterabiles persecutiones imitati EcclesisB compacti faciebant (Possidius, in Fita August, c. 10). 2. Tunc temporis cum per agros Hipponi vicinos acerrima fureret hosreticorum audacia, datce sunt illee ad Caecilianum litterae {Epist. 86), qnibus eum rogat Augustinus, ut eam, qua in Africa pollebat, anctorita- tem, non quidem ad ulciscendas justa severitate in- jurias, verum ad sanandos earum auctores adhibito terrore conferret. Hic ille Csecilianus anno quadrin- gentesimo nono preetorio preefectus fuit. Ad eumdem Angustinus sub iinem anni quadringentesimi decimi tertii scripsit, tanquam ad virum apud se magno in honore habitum, sibique benevolentia devinctum plane singulari {Epist. 151). Christianam religionem inter catecbumenos profitebstur, ac sibi demandatum iii Africa munus cum non mediocri diligentise ac pietatis fama gerebat. Edictum jam tuleratseverum admodum in Donatistas, qno yariis in Africae locis schismatico- rnm cum Ecclesia reconciliationem egregie promovit. 355 At hujusce edicli fructns nondum Hipponem nec in alia loca Numidiae Hipponi continia pervenerat.Ttaque sanctus Preesul nolens in re tanti momenti negligen- tise insimulari, petiit per litteras a Cseciliano, ut eam quoque regionem juvaret : presbyterumque misit, ex quo quantopere urgeret necessitas, certior ticret.Eum autem alloquitur, quasi qui nondum in ejus cognitio- nem devenisset. Dubitare nemo possit, quin ea tem- pestate in Africa versaretur, atque illam provinciam administraret Ceecilianus : unde co]ligas id nec anno quadringentesimo nono tribuendum, quo idem ipse in Italia prfietorio prsefectus erat, nec anno quadringen- tesimo decimo tertio, quo munus aliquodibi eum ob- tinuisse minime comperimus. Etenim verisimile vix cuiquam videatur, ipsum post adeptam pra?fecti prse- torio dignitatem provincise ulli prsefuisse. At eumdem anno quadringentesimo quarto gessisse bonorem vica- rii animadvertunt (Gro^/io/r. Cod, Theod. tit. 6, p. 354). Unde anno quadringentesimo quinto non absurde co- dem ofiicio in Africa functus existimari potest. Non enim epistolam illam anno quadringentesimo quarto, ante Honorii leges ponere licet. 3. Donatistarum etfrenatus furor haud Hipponensis regionis finibns circumscribebatur : ejus quoque ne- faria vestigia per alios Africse tractus exstabant. Si- quidem apud Bagaium, cujus urbis, ut nobis quidem videtur, Maximianus iile ab ipsis adeo male mulctatus, episcopus erat, dictu horrenda perpetramnt {Brevic. CoUat, 3, n. 23). Illic basilica ab ipsis incensa est,ncc- non in ignem conjecti sacri codices, quos, grassante Diocletiani persecutione, ab se servatos tantopere glo- riabantnr : judex ipse, dum eorum vim atque impetus compescere niteretur, in propriee salutis discrimen ad- ductus est; itaut, cum ilie coactus esset illatam vim vi atque armis repellere, nonnulli ex iis interfecti sint Quod cum in CoIIatione exaggerarent (Collat. Carthag. 3, cap, 258), dictitantes, Catholicos causam prfiebuisse,cur multorum Christianorum sanguis funderetur (Brevic, Collat, 3, 71. 13), quamvis legesessent istiusmodi poen» prse damnis, quee ipsi priores intulerant : responsum est a Catholicis, eos hoc passos esse, dum eorum vio- lentiffi resisteretur, quam etjudiciinierreconatierant (Ibid,y n. 23). Ad Bagaianam hancce vastitatem possunt spectare illa Augustini verba : Nam quanta mala no- stris fecerint furiosissimi clerici et Circumcelliones partis Donati, nostis et vos, Incensw sunt ecclesiXt fnissi in flammas codices sanctif incensae etiam privatx domus, rapti homines de sedibus suis, et omnibus quae inerant ablatis, aut perditiSf ipsi csesi, laniatiy excaecati : nec ab homicidio potuit temperari; quamvis sit mitius huic luci morientemt quam istam lucem auferre viventi, Ventum est ad homineSf non ut retenti aliquo ducerentur, sed tantum ut ista paterentur, Nec tamen nostros ideo justi- ficamus, quia ista perpessi sunt; sed quia pro christiana veritate, pro Christi pace, pro Ecclesise unitate perpessi sunt (Ad Donat,f post Collat,, n. 22). Gorgonius plebis Liberaliensis episcopus in Collatione qoestns est, ec- clesiam suam ab heereticis solo ffiquatam fuisse (Collat, Carthag, 1, cap, 133). Questus est quoqoe Fortunatus VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 356 Cirtensis, altaria omnia in civitate ab iisdem fiiisse confracta (Ibid,, cap. i39). Anrelius Macomadiensts occisum Rotariensem episcopum, ejusque ecclesiara ab ipsis per vim occupatam esse deploravit (I6i(i., cap, 187). Cum populi Csesariane pars qusedam ab hsereticis defecisset, Cresconius ibi Donatistarum epi- scopus presbytcrum catholicum, a qno fideles rege- bantur, variis suppliciis afTecit, quaecumque Tel ilte vel illius ecclesia possidebat, diripuit, pecuniam quo-* que ac frumentum Ecclesiae abstulit, et plaustra hi»' prsedationibus onusta dednxit(f6ic{.,C(q9. 188). Pudeii> tianse sacras Catholicorum sedes everternnt, eammqae ornamenta omnia abstulerunt : et Cresconius ibidem illorum episcopns, uno atque eodem loco quatuor ba- silicas diruit. Cum autem compulsi illornm fnrore ae violentia Catholici prsesidium magistratuum frangendb eorum conatibus implorassent; inde qasedam neces- sario contigere molesta et odiosa, ob qnae in Collatione graviter conquesti sunt Donatistse [Ibid.^ cap, 204). Hsec profecto eveniebant preeter voluntatem coQsi- liumque bonorum ac prsecipuorum e Cathoiicis : quippe qui leges, quibus semet tuerentur, non qaibiis adversarios persequerentnr, postulaverant. Nos uilf« rtm, aiunt Hipponenses, si quando vestros tenenm, cum magna dilectione servamus illaesos : loqitimur UHs^ et legimus omnia^ quibus erroripse convinciturj qta/Vo- ^*es a ftatribus separat, Ac sic aliquos earumf emside- rantes evidentiam veritatis et pulchrtudinem pacts, noa BaptismOy quem jam sicut regalem characterem tanquam desertores acceperant, sed fidci qux iUis defuit, et Spi- ritus sancti charitati et Christi corpori sociamus. St om- tem vel nimia duritia, vel pudore, non ferentes eorum insultationemf cum quibus contra nos tam multa faba jactabant, et tam multa mala excogitabant^ vel magis It^ more, ne qualia nobis aniea faciebantjtalia nolnscumjem patiantur, unitati Christi consentire noluerint ; tieut U- laesi retenti sunt, sic a nobis dimittuntur iUsesi. iloe, quantum possumns, monemus etiam laicos nostreSf «1 eos illassos teneant, et nobis corripiendos instruendosqHH pcrducant, Sed aliqui nos audiunt, et sipossunt faeiimL Alii cum iilis quemcuimodum cum latronibus agtm/,9ttif eos revera talespatiuntur. Aliqui ictus eorum suis eorpo» r»6u5 imminentes feriendo repellunt, ne ab eis ante fe^ riantur : aliqui apprehensos judicibus offerunt,necnobis intercedentibus eis parcunt, dum ab eis pati mala im- mania pertimescunt. In quibus omnibus iUinon depemad facta latronumj et horiorem sibi exigunt martyrm (Epist. 88, n. 9). 4. Ceeterum Deus etiam tum iis damnis, quae Dont' tistarum furor Catholicis infligebat, vocem illam plo- ribus ante annis pronuntiatam comprobavit, sangai- nem videlicet martyrum semen esse Christianoram. Quod et Augustinus testatur his yerbis : Nos hup»- modi afflictos malis consequens consolatus est fruetus, Nam ubicumque a perditts ista commissa stml, ibi fer^ ventius atque perfectius unitas christiana profecit; H uberius laudatur Dominus, qui donare dignatus est, «1 servi ejus passionibus suis lucrarentur ftatres stiM, H oves ejus mortifero errore dispersas in pacem saMk LIBER SEXTUS. m f §uo sanguine ccngregarent (Epist. 485, n. 31). fce prsesertim laboribus Augnslini,meinbri inter imiay quibas mysticum Domini corpas consta* recipui contigit. Is indefessa cura promovendis m rebus invigilabat, eamque Isetitiam divina itate adeptus est, ut superstes adhuc sudorum n fructus perciperet, ac pacem atque concor- primum Hippone, cujus urbis ac dioeceseos ei medemandata erat cura, constitutam cerneret; I per totam Africam, ubi cum per se ipsum,tum iscopos, quos ex soa institutione ac discipiina lerat, Ecclesia; magnum incrementum attulit Ly in Vita AngusL^c. 18). Hoc tamen opus in sua i non nisi multis post annis absolvit : ac de iti id tantummodo cognoscere est, basilicam lie Donatistarum fuerat» iilis tunc aut post pau- «ptam esse (Retract, libro 2, cap. 27). Cirten- lesia, tam dirum in modum ab heereticis vexa- iter argumento fuit plurimnm apud Deum va- eervorum suorum poenas, quarum haud dubie t ac merito Donatistas illius loci ad catholicam im demum reduxit (Epist, U4). At illud ante I qnadringentesimum duodecimum contigisse detur. Ex Collatione quoque discimus, Liberti- tdsmaticos omnes, nemine excepto, ad Eccle- ediisse (Collat, Carthag. 1, cap. 116). Idem fue- tlebe Bazaritana factum ; ita ut Calipotius co- piscopus cum omnes a se defecisse conspiceret, ^mmigrare fuerit coactus {Ibid., cap. 129). on alia sane de causa mare trajecerunt,et coram lo prfletorii sisteruntsese nonnulli ex Donatista- ii8copis,quamut legum latarum in ipsos mitigaii aftem rogarent (Epist. 88, n. 10). Horum e nu- iaximinum Sinitensem fuisse opinamur. Ante- aiitem is ex transmarina peregrinatione rediis- ignstinus presbjtenim Sinitum misit, ut Catho- n ejus loci curam gererct, atque illic in sui Umdo positus injuria nemini illata catholicam pa- ■nontiaret iis, quos eam audire delectaret : ve- ueretici presbyterum crudeliter habitum hinc n ejecerunt (Epist. 105, n. 4). Episcopi Dona- qni ad Comitatum venerant, ad tribunal preeto- enint, utque audirentur, et quidem in colloqiiio falentino catholico episcopo ibi tunc reperto, ipere flagitarunt, se non aliam ob rem venisse intes (CoUat. Carthag. 3, cap. 124). Gesta de e^tio confecta sunt Ravennae tertio kalendas Tias anno quadringentesirao sexto (Ibid., cap. Bonim exemplom ex archivis transcribendum int Catholici, quod in Carthaginensi collatione, e ntrimque petitam fuisse ostenderent, recitari iront. Quapropter huic tempori adscribenda la Augustini apud Collationem verba : Cum nti- Comitatum venissent quidam illorum, apud acta pnefectoria dixerunt, audiri se veHe, discuti velle eap. i 10). Tunc igitur instabant illi, ut Valen- satholicus antistes, qui tnm apud Imperatorem , fecum disceptaret (Epist. 88, n. 10). At epi- ille non eo consilio huc ?enerat, ut cum iis ser- monem conferret, neque a coepiscopis suis ullum hac de re mandatum acceperat : ipseque adeo prflefectus, quo jndice hsec agebantur, nulla auctoritate ad collo- quium illud concedendum pollebat; eique, ut ex legi- bus adversus Donatistas latis pronuntiaret, necess» erat. Interea assensus ille habendse coUationi sic ali ipsis praebitus, in rem Catholicorum cessit ; qui hoc titulo ad illam ab Imperatore obtinendam, Jicet non- nisi quatuor abhinc annis, opportune usi suiit (Collat, Carthag. 3, cap. 110, et Brevic. CoUat.,, capp. ^, 5). Nam et Marcellinus in edicto, quod ineunte anno qua- dringentesimo undecimo convocandse Collationis cau- sa promulgavit, Donatistas eam ante brevissimum tempus apud Prsefectorum tribunal petiisse testatur : et narrat Augustinus, illos causse propriie apud gesta prsefectoria inconsultis ac temerariis quibnsdam re- sponsis nocnisse, eamque ob rem summa cura, ne in Collatione recitarentur, cavisse (Brevic. Collat. 3, n. 5). In iisdem gestis Donatistarum vocabnlum, quod illi postea repudiarunt, sibimet imponebant [Collat, Carthag. 3, cap. 31). 6. Porro Maximinus Sinitensis post hoc iter uni- tatem catholicam amplexus est, quod supra observa- yimus (Lib. 3, cap. 9, n. 6). Post illam quoqne Do- natistarum legationem factum est, ut de vexationibus Circnmcellionum quererentur apud Donatistas ipsos clerici Hipponenses, epistola hanc in rem ad Janua- rium illorum in Numidia primatem data [Epist. 88) : cujus auctorem Augustinum stilus indicat. In hac pri- mo ostenditur ex historia Cseciliani in compendium redacta, controversiam illam ad imperatores prius a Donatistis, quam a Catholicis delatam ; atque idcirco nihil esse cur iisdem Catholicis, qnod Honorii opem implorarint, vitio vertant : secundo, ferendis adver- sus eos legibus causam prsebuisse Circumcellionom immanitates : tertio, has easdem leges impedimento non esse, quominus Donatistse perhumaniter habean- tur a Catholicis, cum hos contra illi quibnslibet da- mnis afficiant, malum pro bono rependentes. Ibi quo- que calcis atque aceti, cseterarumqne crudelitatum mentiofit. Quibus subjungunt, hoc sibi in desiderio esse, ut cum episcopis catholicis pacifice conferant Donatistse, quo discidium tollatur, non homines ; seu quo homines non puniantur, sed corrigantur : illos quidem suam de colloquio voluntatem apud preefe- ctos nequidquam professos esse, quia hoc eis propter leges jam latas judex concedere non poterat ; sed apud Imperatorem non frustra id tentaturos, qui non ob- strictus eisdem legibus, alias ferre in potestate habe- ret : cffiterum collationem hanc se tantopere flagitare, non ut causa jam olim terminata iterum flniatur, sed ut eis qui nesciunt, jam finita monstretur. Sin talem disceptandi rationem minus probent, rogant ut saltem Hipponenses clericos coram se cum Donatistis ejus- dem loci disputantes audiant, ac, si quid a veritale abhorrere videantur, eos doceant; aut denique sive per se ipsos, sive per alios in nefaria facinora, quffi a suorum Circnmcellionum exercitu perpetrantur, in- quirant : ac ipsos a cffidibus, a rapinis, ab excseca- 359 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 360 tione, si quidem ab illoram damnaiione sibi tempe- randum putent, saltem prohibeant. His porro verbis epistolam claudunt : Si autem querelas nostras eontem' pseritis, nos minime p se laudatur (£pis^ 85, n. l).QuiaporroPauIum Chri- sto genuerat Augustinus, idcirco illius agendi raiio prfficipuo quodam jure ad suam Hipponensisqae Eocle* sisB curam spectare putabat. Is si, quemadmodum censei Holstenius, ac res ipsa yidetor persuadere, idem sit, atque ille Paulus de quo meniionem facit in epistola ad Oljmpium (Epist. 96, n. 2), Cataqofli in Numidia episcopalem dignitatem gessit {Epi$t. 97, n. 3). Hanc autem postqnam est adeptus, Aogn- stino multo plus doloris attulit, qoam solaiii. Etenim si non paucos e Donatislis in Ecclesiae sinum collegity adhuc longe plures inde corruptione morum dbper- sit. lia vivebat mundanis negotiis impIiGatus, ut ab iilo episcopatum quffistuosee ariis ioco haberi dixisses (Epist. 85, nn. i , 2). Ac Deus quidem ut Pauio, si tamen ulla in eo intelligeniia fuisset, commonstraret, prseier animi divitias, quarum causa fuerat ad episco- patum adoptatus, nullas alias quserendas esse, fecit ut ne quem e qusestibus odiosis fructum caperei : adeo ut nominibus, quse fisco debebat, solvendis im* par, rebus omnibus suis cedere coactus sit {Episi. 96, n. 2). Atqui nihilo secius institutum antea commer- cium, conira ipsarummet hnmanarum legnm oidi- nem, repeiiit, haud dubie cujusdam tunc tempom potentissimi, forsan Bathanarii, prsesidio firetos. JJr que ita magis magisque negotiis sese immersit, eam- que arripuit viiee raiionem, quam Ecclesiee suse tenii- tas sustinere nullo modo poterat. Arbitratus est Au- gustinus sese ei, quem in Christo per EvangeliaB pepererat, magis quam alii debere salubrem mordi* citatem charitatis, veraciter objurgando (Epist. 85, n. 1). Quocirca eum monitis omnibus, qnn eo con- ducere puiavit, sanare conaiusest. Verum frastrafiiit. Itaque ab ejus, licet a nullo ecclesiastico judice di* nmati, communione semet sanctus Vir segregavit^tam- eisi ei fratris, collegse, atque episcopi titulum mi* nime ademit. Augustini communionem per littens poposcit Paulus, aique simul questus est,ipsum,qiiem etiam inexorabilem vocat, iis plus sequa credere, qm secum apertas inimicitias semper gesserant. Hac iptt de causa epistolam, qua de agiiur, severitaUs juxta et charitatis plenam ad eum Aogustinus scripsit.Cam e» sd idcirco communicare nolle profitetur, qoia otfli aduleiur, adduci non poiest : cum necesse sit ipsam, si quidem vulneribus, quse Hipponensi Ecclesim infli- xit, mederi velit, a Domino curis et sarcinis sflecola- ribus expediri, atque ad vitam viciumque revocari episcopali ordini convenientem. Procol dubio noi multum fructns edidit hsec epistoia ; quando Attgasti*^ nus de hoc prfiesule, eiiam vita functo, param hono* rilice loquitur. Narrat eum, quo tempore cedere Ikh nis coactus est, aliqoanta pecunia,qufle illi debebatar». recepta, ex ageilis prseconis voce subjeciis nonnalloe tanqoam Ecclesise soee sub domus tum potentissintm- nomine comparasse ; ut etiam ex ipsis, cum more soo nil fisco solveret, nullas exaciorum molestias patere- LIBER SEXTUS. 362 H. 96, n. 2). Hsec deinde prsedia successori nifacio relicta. Qusb quidem ille sine ulla for- itroTersia retinere poterat : sed ut erat sin- komo fidei, timuit ne coram Deo fraudis et e particeps haberetur. Quapropter malnit in- t aperte fateri, relictos sibi a prsecessore fun- inia serario debita emptos fuisse. Bonifacius im inde a mense augusto anni quadringente- \xn ad episcopatum, ut suo loco dicemus, taerat. lii est dubii, quin severiores illas anni qua- tesimi quinti leges in Donatistas jam tum Ho- nlisset, cum Augustinus epistolam ad Emeri- latistarum Csesareensem episcopum scripsit 37y n. 8). Neqiie minus constat eam prius I esse, quam habeatur GoIIatio, ubi Emeritus Is SDse causam tam acriter, quam quisquam tfendit ; quandoquidem eum Augustinus non- luna cognitum sibi esse, in prsedicta episto- Inr ilbid,^ n. i). Fuerat apud scbismaticos o initiatus, nec unquam in Ecclesise catholicse Bonstitutns (Sermmone ad Csesar, Ecclesise ple- 2). Ea erat illius apud suos auctoritas, ut tlebrem illam Bagaiensis concilii sententiam Eaximianistas anno supra trecentesimam no- 0 qoarto composuisse creditus sit {De Gestis \eritOf n. 10). Habebatur felici prseditus in- onestis disciplinis ezcultus, liberaliter educa- U. 85, nn, 1, 10). Yiolentis suorum conati- nsas erat, ac tanta) denique probitatis, quan- lismatico inesse posset. Augustinus iis, quse snm laude spargebantur, fidem non invitus qninimo ut ea veritati congruerent, optavit. pracipno quodam stndio in eos propendebat, s essent, qualis apud se depingebatur Emeri- nqne illos crasso quopiam errore constrictos if qoo mirabatur magis, hoc magis in illorum nem atquecolloquium venirecupiebat, ut eos 1 'vitio liberaret. Quod ipsum in causa fuit, cur te iterum ad eumdem Emeritum scriberet, I magno locorum intervallo disjunctum : cum (de dignis accepisset, fore ut ille sibi rescribc- Ly n. 6). Possidius quoque binas ad hunc epi- litteras notat [Possid.j in Indic, cap. 3) : qua- idem primae exciderunt. Cum nullam ad has ionem accepisset Augustinus, incertusque es- le epistola, an Emeritiresponsio periisset ; se- iilam, quse adhuc superest, adjecit. In hac ;, quam nullius roboris essent, quse in gratiam ais aiferri , poterant : et posteaquam Optati ini exemplo planum fecit, vel manifestissima, tliqna communione perpetranturscelera, cum •de causis tolerantur, non aliis, quam propriis in9,maculam inurere ; cumut sibi respondaat or. Utmm hac in re sancto Prsesuli satisfece- |nam legimus: verum postea insignem per- 1 et obfirmatam in errore mentem pree ciete- itistisexhibuit. >ris in Cresconium alia nonnulla adversus Do- Patrol. XXXII. natistas opera, quse nostra rotate desiderantur, sub- jungit Angustinus. Primum quidem ad Donatistas libellum direxit, quo quidqnidaddecidendamsecessio. nis cansam faceret, acta scilicet omnia, tum ecclesia- stica, tum civilia, necnon omnes sacrorum codicnm locos eis se traditurum pollicebatur ; ut eos ad illa exposcenda impelleret. Ex iis, quorum in manus pro- missum illud incidit (Retract. libro 2, cap. 27), qui- dam contrarium scriptum, in quo tantum se Donati- stam nuncupabat, edidit. Quocirca suum Aogustinus librum, quo eidem respondit, Contra nescio quem Do- natistam^ inscripsit (Ibid.^ cap, 28). Quee autem pro- miserat, una cum libello, quo primum ea promissa fuerant, evulgans, totum hoc opus Probationum et te- stimoniorum contra Donatistas titulo donavit [Ibid., cap. 27 ;]utque magis vulgo innotesceret, illod basilicfle Donatistis non pridem ablatai parietibus afQxit. Cum vero lucubrationes paulo fusiores a plerisque nec legi quidem intellexisset : unam admodum brevem, pro innata sibi charitate, in lucem emisit, quo illios ex- scribendee facilitas eam per plurium manus tra- duceret, ef&ceretque ut memoriiB nullo negotio mandaretur. Hujus opusculi tilulus erat, Admonitio Donatistarum de Maximianistis : quod scilicet ex sola Maximianistarum historia demonstrabat, Donati fa- ctionem nullo fundamento, nulla veritate niti [Ibid.f cap. 29). 5. Eadem tempestate librum suum de Divinatione seu prsedictione dsemonom scripsit [Ibid.^cap. 30) : cui occasionem dedit ejus cum laicis qnibusdam chri- stianis, qni apud eum magno numero aderant in die- bus sanctis octavarnm, qnodam die mane ac prius- quam divina mysteriacelebrarentor, habita coUocutio [De Divinatione dsemonum, nn. 1, 6). Natum est ar- gumentum ex rumore, qno destructio Serapidis tem- pli, quod anno circiter trecentesimo octogesimo nono Theodosio imperante, Alexandrise eversum est, prse- dicta a mago quodam ferebatur. Hoc autem in collo- quio Augustinus prsedictse divinationis aliarumque similium, quffi prsenuntiari a dsemonibus possunt, ra- tionem afferre nisus est. Cumprin;um vero per otium licuit, quffi tunc temporis dicta fuerant, chartis man- davit. In exlremo eodem libro promittit, si quid Ethnici iis, quse ibidem disputavit, vellent opponere, se pro sua virili responsurnm. Prius observat, idolorum cultum in dies singulos imminui, neque ullum esse annnm, in quo non minor inlidelium numerns, quam in superiore deprehendatur [Ibid., n. 14). 6. Proximo postea loco in librorum suorum scric ponit Augustinus sex Qucestiones contra Paganos ex- posiiBLS (Retract. lib. 2, cap. 31); quod nihilominus opusculuminexcusis codicibnsrelatum estinter ipsius epistolas (£ptst. 102). Illud scribcndi occasionem ipsi prsebuit paganus quidam, quem cum eximie charum haberet, christianum fieri magnopere cupiebat [Retract. lih. 2,cap. 31).Quasdam etiam ad eum litteras dederat nec tamen ab eo quidquam ad illas responsi acceperat (Epist. \Oiyn. 1] ; perinde quasi hominem Augustini (Douze.) 363 sectalorem essc puduisset. Is demum presbytero Deo gratias, sex de religione qusestiones proposuit, qiias partim se accepisse a Porphyrio philosopho jactabat. Porphyrium vero istum, a celeberrimo illo, natione Siculo, qui sub finem tertii saeculi vivebat, diversum pulat Augustinus [Retract. Ub. 2, cap. 31). Proposi- tas quffistiones presbyter statim a Carthagine ad Au- gustinnm misit, ex cujus ore solutionem illarum acci- pere, quara ipsemet eam tradere malebat. Cui quidem hac in re sanctus Doctor morem gessit, iicet per id temporis occupatissimus : sedeumtamen epistolaopu- sculo suopr8efixarogat,utipseethnico illi adomnia re- spondere ne gravetur ; opusculum autem quod ipsi mittit, nonnisiiis quibus congruum judicaverit, osten- dat. In extro.ma parte, cum praesentiret animo, eum qui quaestiones illas proposuisset, jam quidem de am- plectenda Christi fide cogitare, sed prius quoe in Scri- pturis obscura sunt vcUe sibi explicari : illum sedulo monendum duxit, ut jamjam christianus fiat, nec diu- tius'^hffireat inquaestionibus, qualesquasdamproposue- rat : iVe forie, inquit, cum cxspectat ante Librorum sancto- rumfinire qusestioneSy quamsitChristianus, prius finiat vitamistam, quam transeatamortead vitam, Suntenim m- numerabiles, quxnonsuntfiniendx ante /idm, ne finiatur vita sine fide. Sed plane retcnta jam fide, ad exercendam piam dekctationem mentium fidelium studiosissime re- quirenda;, ct quod in eis eluxerit^ sine typho arrogantix communicandum ; quod autem latuerit, sine salutis dis- pendio tolerandum (Epist. 102, n. 38). Scriptio- ncm illam proferebant Pelagiani, hoc in rem suam converti posse opinantes, quod ibidem legitur, Chri- stum tunc voluisse hominibus apparere, et apud eos prsedicari doctrinam suam, quando sciebat et ubi scie- bat esse, qui in eum fuerant credituri. Verum docet Augustinus, id se tantumde prsescientiaChristi dicere voluisse, quod conviucendse Paganorum infidelitati, qui hanc objecerant qusestionem, sufficere videretur; cumaliunde, quidquid in eam rem facere posset, enu- cleandum suscipere nollet: cseterum ostendit haud- quaquam illud ad Pelagianorum causam pertiuere. Proeterea nonnullas ejusdem loci dictiones, quamvis eas Pelagiani non objecissent, explanat {De Praedest, sanctorum, n. 17-20). 7. Jam vero in suis Retractationibus opusculo supe- riori subdit Expositionem Epistolse Jacobi ad duode- cim tribus [Retract. lib. 2, cap. 32) : quae quidem nihil erataliud, quam adnotationum ad margincm textus ab illo adscriptarum, diligentia fratrum suorum con- cinnata coUectio ; et hinc tamen ad verborum hujus epistolae intelligentiam, adjumenti nonnihiiaccedebat. Verum istud opus nostra memoria non exstat. Huic deinde tres libridePeccatorummeritis ac remissione, quibus Christi gratiam contra Pelagianam hseresim propugnare tum primum agressus est, ab eo proxime subjieiuntur (161(2., cap. 33): cum tamen hos libros nisi post damnatum Coelestium, hoc est, quemadmodum in- fra demonstrabitur,anno quadringentesimoduodecimo, non scripserit, Quod cum ita sit, eum hac in re tem- porum ordini minus institisse constat; quandoquidcm VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 364 eosdem libros CoUationis quoque breviculo, qni sane liber sub anni quadringentesimi undecimi fiaem, aat non ita multo post, editus est, longe pr«mittit. 8. Quod vero ad opus de unico Baptismo, de quo mox agit {Ibid., cap. 34), id Collationem pra^cessisse, vel hinc manifestum esset, qaod in eo nulla mentio ejusdem CoUationis exstat. Verum eam- dem remid praelerea declarat, quod Donatistas pro- bra, quae Marcellinoetaliquotaliis Romanis episbopis ingerebant, hic negat ullis eos testimoniis probare co- natos ; qni tamen in Collatione nonnalla, iametsi commentitia, attulerunt (De Unico BaptUmo^ n. 27). Ibidem quoque in errore cujusdam facti haeret {lbid.f n. 28), cujus pene in omnium contra Donatistas libro- rum retractatione se ipse reprehendit {RetracU lib, 2, cap. 34}: nimirumquodFelicisAptungensisjudiciumci quod in gratiam Caeciliani Constantinus tulit, postpo- nat. De quo quidem in Collatione necdum certior mt factus : atillum suumerroremjam tum cum eamdem Collationemincompendium redegit, agno verat (Brwic. CoUat. 3, n. 42), et sane ante decimum octavum kaleo- das julias anni quadringentesimi duodecimi Librnmde Unico Baptismo, sive, de Unitato Baptismi, eo animo composuit, utalleri ejusdcminscriptionis responderet {Retract. lib. 2, cap, 34) : cujus auctor quem ferebant esse Petilianum Cirtensem,nonposse Baptisma, nisi in secta Donatistarum,1egitime administrari contendebat. Hoc libro praeter ampuliala verba, et incredibilescalam- nias,nihil continebatur, quod esset consideratione ali- quadignum (De Unico Baptismo, n. 1). Ea siquidem auctor adduccbat argumenta ac testimonia, qoae Ca- tholicis potius faverent,quamsuis(J6i(i., n. 10). Plares e Romanis episcopis idololatriae, sed sine ulla proba- tione, arcessebat {Ibid.^ n. 27). Quod autemcatholicos Cirtensis Ecclesiae praesules, probe cognitos, Mani- chaeorum haeresim sequi asseverabat {Ibid. n. 29^, eo ipso ostendcbatpIanissime,quantum fidei aliis, qaibos in ignotosutebatur, criminationibus tribuendam esset: quando Profuturum Cirtensem ante paucissimos an* nos defunctum, ejusque successorem Fortunatumadhne superstitem, homines tam exploratae tamque spectats innocentiae, tam atrociter insectabatur. Hunc iibram presbyter quidam Donatista uni ex amicis Augustini, nomine Constantino, dedit ; a quo ilium sanctus Do- ctor allatum ad se, dum ruri esset, accepit, simulqnei ut ejus confutationem scriberet,obnixisprecibusroga- tus est. d amico negandum, tametsi jam saepius ma- teriam tractasset, haud existimavit ; ratus bono- rum librorum copiam augcri non sine fructu, tam nt faciliusin omniummanuspervcniant, tumvelmaximo utillissatisfaciant, quivetusargumentum noyaratioae propositum pro novo ducunt. Hoc autem opus ipsi Constantino inscripsit(I6td.,n. 1). Libelli cajusdam- supra merainimus, quem ea mente Augustinus edi- derat ut ad evertcndum funditus Donatistaram ad- versus Ecclesiam catholicam impium ac superbissi*. mum errorem, solam Maximianistaram historiam sa^ ficere planum facerct. Huic autcm et sccondam eju9» demargumcntilibrum postaliquot onnos adjunxit, sed inlto proliziorem etaccuratiorem(Ae^ac^, lib, 1$) : quilibri pariterinterciderunt.Nihilquidem ;, unde qneat memoratis operibus suum cuique assignari : at ex ordine, quo in Retractatio- bponuntur, nobis duntaxat suspicari licet, ea- anno quadringentesimo sexto ad initium qua- .tesimi undecimi fuisse elucubrata. Hoc ipso oadringentesimo sexto, ut nostra quidem fert belinm Rhadagaisi Gothorum regis exarsit. ro Aogustinns, cum Carthagine esset, non sine dolore audivit, quam inde causam obtrectandi nm religioni captarent Romse infideles. At cito Mdem ignominia perfudit impii liigus convicii B prolligatio. CAPUT IV. 9(finensi8 concilii anni quadringentesimi septimi umdeepiscopo plebibus ex schismate Donati con- ' praeficiendo. 2 Ejusdem ad imperatorem lega- eges indultss, 3 Rogatistarum schisma Cartennensi 0 et vieinioribus locis contentum, 4 Vincentii Bogatistas episcopi prwcipui epistolam Augusti- tfeUit. iricanum concilium, qnod anno quadringente- rptimo cclebratum est Carthagine, qusdam ad ini Donatistarumve historiam pertinentia ad asmisit. Fuerat a superioribus synodis prohibi- t novi episcopatns, eo episcopo rcnuente e cujus distrahenda erat nova sedes, constituerentur. £rea vohiit pra^sentis anni concilium, ut cum Sy tnm provincialis synodi consensus accede- Uee Canonum A/Hc, can, 98). A qua tamen le- icdesias eximit, qnse cum in Donatistarumparte im habuissent episcopum, eumdem sibi ipsis atem reversis conservari postulabunt : quod : ulla difQcultate, nec exspectata synodo tribui bid.f can. 99). Sin autem mortuo prsesule^plebs ciaie dioecesi aggregari, quam ei successorem satius putet : neque hoc ei negandum esse de- Dein etiam statuit, ut quas episcopus quisque ad Ecclesise societatcm ante legem Honorii tadringentesimi quinti reduxisset, eas ipse tan- jorisdictioni suse subditas episcopali jure gu- : Ecclesise vero eorum, qni post legem illam ate latam sive rediissent ad Catholicam, sive esi permansissent, cum suis omnibus instru- ac juribus sint in polestate catholici iliius epi- snjas in dioecesi positae erant. Planum igitur laiistarum ecclesias constituto per Unitatis edi- ore ad Catholicos pertinuisse. Tunc temporis lermaniffi-Novse cum Maurentio episcopo lite lebat (I6td., can, 100). Concilio visum est, epi- oirimque dcligendos esse, qni Thobursicam eentes, maturum ea de re judicinm ferrent. e vestigio Maurentius Xantippum, Augusti- Hprentium, Theasium, Samsocium, Secun- t Possidinm : quos et concilium comproba- >roTinciam Xantippo dedit, ut alios ad supplen- nmemm necessarios a Germaniensibns nomi- LIBER SEXTUS. 366 nandoscuraret. Maurentius delectu suo satis indicabat haudquaquam juri suo se diffidere. Reperitur in CoIIa- tione Maurentius quidam Thubursicensis {Collat, Car- thag, \ , cap, 143), quem non asse alium a Germaniensi censet Holstenius. Ac fieri quidcm potuit, ut Germa- nia-Nova quondam inejus dicecesi comprehensa fuerit, quamvis posterioribus temporibus una dioecesis ex ipsa sola constituta sit. 2. Idem concilium legatos ad Imperatorem misit Vincentium ac Fortunatianum episcopos (Cod. Can. Afric.y can, 97), hunc forte Siccensem, Cuiusitensem iilum, quibus una cum aliis legatis Ecclesise causa in Collatione defendenda credita est [Collat, Carthag. 1, capp. 138, 139). LegatisilIismandatum,utabImperato-. ribus, totius provincise nomine, peterent facultatem in Ecclesise defensores instituendi advocatos, quibus, quoties in rem Ecclesise judicarent, ad Prcefectorum tribunalia, quse judicum secretaria vocat concilium, aditus sive ad supplicandum, sive ad intercedendum nunquam intercluderctur : quod jus olim provinciali- bus Ethnicorum sacerdolibus competebat. De ccetero, puta, ut adversus Donatistas, Paganos, ac idololatriee superstitiones agercnt, libera potestate donati sunt. Yulgo opinantur,conciIii hujus precibus indultas fuisse duas illas leges, quse decimo scptimo kalendas se- ptembris datse, in unam coaluerunt {Cod. Theod. de Epist. et Eccl., lege 38). Utraque autem Romee lata est anno quadringentesimo septimo, atque ad Porphjrium Africae proconsulem missa. Harum prior privilegia quselibet sive Ecclesise sive clericis concessa Ormat, ac preeterea novam qnamdam facultatem addit, Ec- clesiarum scilicet et ecciesiasticorum privilegiorum defensores assumendi ex advocatorum nuroero,quem- admodum a concilio petitum fnerat. Porro secunda pars eas leges, quse contra Donatistas ac Manichseos factse fuerunt, ratas haberi, atque in usnm redigi man- dat {Ibid. de Hxret,, lege 41). Insuper octavo kalendas decembris ejusdemanni quadringentesimi septimi Ilo- norius legem ad Curtium prsefectum prsetorio scripsit, mandatis, quse Vincentius ac Fortunatianus a synodo Carthaginensi acceperant, apprime convenientera.Hsec enim tum ad Ethnicos, tum ad hsereticos, ac in his malime ad Donatistas, Manichseos, Priscillianistas, Coelicolasque pertinebat. Fuit autcm ea lex nonis ju- nii anno quadringentesimo octavo publice sub Por- phyrii proconsulis programmate afQxa Carthagine (Sirmund. App, Cod. Theod., cap. 12). Ejus non minima pars duobus codicis Theodosiani locis inserta est (Cod,' Theod.^ de Hxret.y lege 43 et lege 44, et de Paganis, lege i9), et nusquam non anno quadringentesimo octavo et decimo septimo kalendas decembris notata. At certum est Romse, unde prsedicta lex data signiti- catur, anno quadringentesimo octavo mense novembri non fuisse Honorium, sed Ravennse. Neque etiam Por- phyrio proconsule anno quadringentesimo nono affigi potuit Carthagine; quandoquidem ei Donatus sub anni quadringentesimi octavi iinem jam successerat. Quo etiam exeunte anno Theodorum prsetorii preefecturam gerebat : hac vcro dignitate Curtius anno quadringen- 367 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 368 tesimo septimo et ineunte qaadriogentesimo octavo potitas est. 3. Sub hoc tempus Vincentius Rogatista de Catho- licis cum Augnstino per litteras expostulavit : certe quidem non multo serius ; nam in responsione Augu- stini, quanquam prolixa ac de secessione Donatista- rum unice agente, nullum exstat vel miniraum colla- tionis Carthaginensis vestigium. Prseterea do facta cuilibet sub exitum anni quadringentesi noni po- testato deligendse religionis tacetur, tametsi littersB illae in defendenda legum quee latse fuerant severitate totse versentur. His adde quod nihil ibi de Stiliconis occisione legitur, nihil de iis quse subinde circum- agente se anno supra quadringentesimum octavo eve- nerunt. Vincentius ille Rogati Donatianee partis epi- scopi, a quo Rogatense schisma {Cont. Crescon,^ lib, 4, n. 73), brevissimum frustum de majore frusto prajci- sum est (Epist, 93, n. 24), presbyler prius (/6i(i., n. 47), tunc vero temporis successor erat {Ibid.y n. 1), sedem suam Cartennis Mauritani® Ca^sareensis oppido ha- bens (Ibid.f n, 20). In Africa ipsa tot jam partes factai erant de parte Donati, ut eas non ipsi, si interroga- rentur, Donatistae recenscrent (I6irf.,n. 2o). Rogaten- ses porro, cum imperium capessivit Julianus, quod sub finem anni treccntesimi scxagesimiprimi contigit, nondum desciverant a Donatistis (Ibid., n. 12). Abhis autem illi obsuam defectionem duravalde atqueacerba pertulere. Neque enim jussionibus.tantum terrenarum potcstatum in hsereticos datis, sed etiam Firmi ducis, qui anno trecentesimo sepluagesimo secundo rebella- vit, tyrannide ad eorumdem Rogatistarum exitium abusi sunt Donatista: [Cont, Litl. PetHianiy lib. 2, n. 184) : quos ob eam rem Firmianos illi vocitabant [Epist. 87, n. 10). Mitiores quidem videri ipsi volc- bant, atqne ab cseterorum Donatistarum ssevitie abhor- rentes : at hoc non tam christianse mansuetudinis stu- dio, quam notffi ipsorum imbecillitati tribuendum pu- tat Augustinns, Saemre^ ait, vos nolle dicitis : ego non posse arbilror. Ua enim estis numero exigui, ut movere vos contra adversarias vobis multitudines non audeatiSf etsi cupiatis (Epist. 93, n. 11). Ponens tamen eos cvangclicam sententiam, Si quis tibi voluerit tumcam tollerefet judicio tecum contendere, dimitte illi et paHium {Matth. v, 40), sic intelligere, ut persequentibus se non solum nuUa injiiria, verum f^tiam nullo jure resisten- dum putent; contendit Rogatum eorum auctorem,aut non ita intellexisse, aut certe quod intellexit non im- plesse; quippe quide quibusdam rebus, quas suas illi dicerent, acerrima perseverantia, etiam forensi dis- ceptatione conflixerit. Relictum ab eo gregiculum (Epist. 93, n. 49) apud Cartennas et viciniora loca curabat Vincentius, cum novem sive decem collegis et consortibus (Ibid., n. 20-22). 4. Is Augustinum adolescentem et Carthagine stu- diis incumbentem, vivo adhuc Rogato, cognoverat (I6id.,nn. 1, 51). Jam timc animadverterat pacisinipso ac lionestatis amorem; cumque illum suscepta Christi religione sacris Litteris navare operam rcscivisset, existimavit multo quam antca magis quietis avidum et appetentem, necnon ab omni violenter agendi ra- tione alienum esse. Quocirca de scveritate,qu8e in Do- natistas per leges precibus episcoporum catholicoroni datas exercebatur, scripsit ad Augustinum, conten- densad amplectendam justitiam etunilatem cogendum esse neminem (Ibid.^ nn, 5, 14) ; adversus inimicos communionisnoslra;, querelas Imperatori deferri illt. citum (Ibid.f n. 13) : neque in Evangeliis, neque apud Apo^Ioslegi, quidquam a terrenis principibus contra Ecclesiffi adversarios fuisse postulatum (f6uf., n. {] : non contigisse aliquando, ut Apostoloram quispiam in alienas fortunas sub obtentu fidei invaderet {Ibid.^ n. 11) : et alioqui violentias illas in magnam homioam partem incassum adhiberi [Ibid., n, 3j; ac vereri se, ne hinc potius nomen Dei a Jadseis et Paganis blasphe- metur (Ibid.^ n. 26). Ecclesise, utin orbem uniTersum semper cresceret ac dilataretur, datum negabal; eam contra asseverans posse in reliquo lerrarum orbe ex- stinctam, una in regione servari (Ibid., n. 24) : quam in rem Hilari testimonium proferebat, Asianas decem provincias ex majori parte vere Deom nescire scri- bentis (Ibid.ynn. 31 , 32). Pugnabat, eam partem in qaa iidcs religioque christiana floret, si cum toto roundo comparetur, modicam videri (Ibid., n. 22); adeoqae Catholicse nomen non ex totius orbis communione interpretabatur, sed ex observatione prseceptonup omnium divinorum atqoe omniumSacramentoram:qoo sic videiicet Rogatensi particulse sua", titulum Ca^o- licsB arrogaret (Ibid., nn. 23, 49). Baptismnm extra Ecclesiam administratum, nullum esse arguebat, toffl martyreCypriano teste,tum ipsiusdecessoreAgrippino; et debere post haereticos baptizari (Ibid,^ nn, 35, 36) : Nam etpost Joannem,a\ehdiijbaptizavit Paulus apostoba (Ibid,, n. 47). Sciscitabatur, qua de caosa, si Donati se- ctatores nequam atque hxretici erant,tanto tamen sto- dio queererentur a Catholicis,et sine difficuliateullare- ciperentur(J6id., n. 46). Hsec epistola ad Augastionm per catholicum virum ipsi probe cognitam perlataest : quapropter cum nullus esset dubitandi locas,quin eam scripsisset Vincentius Rogatista, suum ei responsom misit (Ibid.j n. 1); atqueid quidem satis amplum,non tam de Vincentii animo cogitans, quam de utilitate eorum, a quibus forsitan cum Dei timore legendom es- set ; ac foturum sperans, ut ex ilIo,si minos Vincentias, saltem alii fructum aliquem perciperent(r6u2.,n. 53). CAPUT V. 1 Melania senior in Africam venit, 2 Augustinus seribit ad Paulinumy a quo vicissim litteras accipit. 3 Cala- mensium idololatrarum insokntia et ferooitas, 4 Au- gustinum Nectarius pro reis Calamensibus suis opi- bus deprecatur, 5 Eorum ob scelus in aulam se amfert Po^isidius, 6 Paulino rescribit Augustinus, 7 Neem Memori episcopo, cui sextum ex libris suis de Musics mittit, 1 . Melania senior seu avia, matrona apud ecclesia- sticos scriptores celebratissima, Romam ante aliqoot annos, po.«t traductum in Oriente longissimum tem- poris spatium, redierat, cum iter in Africam susce- pit : ubi, qua moderalione unici filii mortcm sustiaae- LIBER SEXTUS. 370 tsfuit Aagustioos (Paulin. apud AugusUf Epist. 1). Haad saae videmus, qua id ratione referri 1 idem ipsum tempus, quo Albina ejus nurus I Qaiversa familia trajecit, vergente scilicet ladringentesimo decimo. Nam si tilius ejasdem ) Pablicola etiam tum in vivis egisset, Albina Kor eam potius, quam filiam Melaniam junio- it Pinianum generum comitata esset. Prseterea lae obitum secutus est Calamensis tumultus, sam post annum quadringentesimum octavum iiillam deprehendimus. Atque ista quidem ra- liibet, quominus mortem PubiicolsB in anni igentesimi decimi exitum rejiciamus : at pree- c alia est adhuc validiol*, quod nempc seditio imensis kalendis juniis et sexto idus ejusdem Possidio prsesente contigit : non igitur anno igentesimo undecimo, quo Possidius Carthagi- oUationi iisdem plane diebus intererat Nec imultum illum anno quadringentesimo decimo "6 licet; quando per id tempus lex nuila ad- Sthnicos recens erat promulgata ; cum tamen ontra recentissimas leges factum dicat Augu- Epist. 91, nr-8). Ac ipse quidem proxime post rhas Carthagine hiemavit (£pts^ 121, cap, 3, cnm contra hiemem, quse anno qaadringentesi- imo coepit, Hippone traduxerit {Epist, 124, nn, uid sit caus^e, cur prsedictam seditionem anno igentesimo octavo ponamus, non autem qua- liesimo nono, anobis postea explicabitur. Ipsam ecentesimo nonagesimo nono contigisse auctor inius : at praeter argumenta quibus easenten- !aetatar, asserere nobis haud integrura est, anno ssimo nonagesimo octavo, in Africam vcnisse tm. Vernm his majorem lucem series historise i est. M fortassis Melania in Africam veniens Augu- ^nm attulit Paulini iittcras priorcs illas quibus am Publicolse virtutem jam abunde laudave- ttequam epistolam eidem ineunte anno qua- itesimo octavo scriberet, quse incipit, Lucema nt pedibus meis verbum tuum (Epist. 94). Et i Publicolam in Africa excessisse minime tra- habetur; constat solum, id, dum mater ejus Tersaretar, evenisse. Quas lacrymas huic morti illa, quam pias, quamque moderatas, vidit inus ; nec temperare sibi potuit» quin ea de re ilinum scriberet, eique signiiicaret, sibi non leri Melaniam unici filii mortem lugcre, quam ondum is penitus ssecularem pompam ac vani- ibjecisset (Ibid., nn. 2, 3). Simui ex eodemPau- scitabatur, quamnam beatorum post resumpta I futnramin coelo actionem putaret (I6id., n. 4). > etiam agebat de felici illo otio ad per^ipien- d disserendam christianam sapientiam neces- [uo Paulinum, cujus tamen incredibiles occu- 18 postea didicit, tam gaudere existimabat 95, fi. 9). Epistolam hanc sub anni quadrin- jni octavi initinm Quinto diacono perferendam B]^st. 94, n. 8). Etenim Romffi jamdudum erat Quintus, cum eo Paulinus ad invisenda Apostoloinim martyrumque monumenta annuo more post festa Pa- schatis adventavit (I6td., n. 1). Pascha autem anno quadringentesimo octavo in quartum kalendas aprilis incidebat. Hanc igitur epistolam ibidem Paulinus ac- cepit; neque tamen prius eam legit, quam Formiis esset ; quo in loco domum repetens diem integrum subsistere statuerat : eo quod per strepitus, qui Romse vitari nequeunt, eam ibi non licuisset, ad explendum desiderium, continenter legere. Quod sane argumento est, litteras illas, quse nunc desiderantur, peramplas fuisse atque a Paulino libelli nuncupatione jure do- natas (Ibid.). Eas non vulgaribus elogiis commendat in sua responsionc, qnam satis prsecipitanter idibus maiis scripsit; cum Quintus eumpridie ejus diei, quo reipsa profectus est, discessus sui admonuisset (Ibid., n. 8) : ex quo factum, ut quibusdam Auguslinianse epistolce capitibus satisfaccre oblitus sit (Epist. 95, n. 9). Cum summo dtmissionis ac pietatis sensu dis- serit de beatorum in futuro saeculo actione post re- surrectionem, eoque loci sanctum Pricsulem, a quo suam hac de re sententiam rogatus erat, magnis lau- dibus exornat (Epist. 94, n. 6). 3. Lex octavo kalendas decembris anno quadrin- gentesimo septimo data Carthagine, uti diximus, non ante nonas junias anni quadringentesimi octavi pro- mulgata est (Sirmund., Append. Cod. Theod.y cap. 12). Videtur autem prius in Numidia ejus facta esse pro- mulgatio, si quod Calamse kalendis juniis contigit (Epist. 91, n. 8), ad hunc annum potius referre libeat, quam ad subsequentem : quam in opinionera haec nos adducit observatio, quia videhcet exortum de illa se- ditione negotium nondum confectum erat extremo martio anni ab eadem proximi {Epist. 104, n. 1). eam ergo, si qnidem anno quadringentesimo nono ponatur, Possidius apud Comitatum adhuc mense aprili anni quadringentesimi decimi versabatur; atque ita vix ille redierat in Africam (quod profecto nemo facile crediderit), cum ad Imperatorem a Carthagi- nensi concilio die decimo octavo kalendas julias anni ejusdem quadringentesimi decimi legatns est. At, sive octavo, sive nono supra qaadringentesimum anno, res ita Calamse se habuit. Contra recentissimas leges, in- quit Augustinus, kalendis juniis, festo Paganorum sa- crilega soUmnitas agitata est, nemine prohibente, tam insolenti ausu, ut quod nec Juliani temporibus factum estf petulantissima turba saltantium in eodem prorsus vico ante fores transtret ecclesise. Quam rem illicitissi-- mam atque indignissimam clericis prohibere tentantibus, ecclesia lapidata est. Deinde post dies ferme octo, ctan leges notissimas episcopus ordine replicasset, et dum ea quae jussa sunt, velut implere disponuntj iterum ecclesia lapidata est. Postridie nostris ad imponendum perditis metum, quod vidcbatur apud Acta dicerevolentibus, pu- blicajura negata sunt. Eodemque ipso die, ut veldivinir tus terrerentur, grando lapidationibus reddita est ; qua transacta continuo tertiam lapidationem, et postremo ignes ecclesiasticis tectis atque hominibus intulerunt ; unum servorum Deiy id est, monachorum, qui oberrans 371 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 372 occurrerepotuitfOcciderunty caeteris partim ubi potuerant latitantibuSf partim qua potuerant fugientibus, cum in- terea contrusus atque coarctatus quodam loco se occulta ret ipiscopus, ubi se ad mortem quxrentium voces au- diebat sibique increpantium, quod eo non invento gratis tantum perpetrassent scelus, Gesta sunt hasc ab hora feime decima usque ad noctis partem non minimam, Nemo compescerCy nemo subvenire tentavit illorum, quo- rum esse gravis posset auctoritas, prxter unum peregri- num, per quem et plurimi servi Dei, id est monachi, de manibus interficere conantium liberati sunt, et multa extorta praedantibus ; per quem clarum factum est, quam facile illa vel omnino non fierent, vel ccepta desisterent, si cives,maximequeprimates eafieriperficiquevetuisscnt. {Epist. 91, n. 8). Dicitalio inloco Augustinus, infelici vulgo ad diripiendum exposita fuisse ea, quse alendis pauperibus religiosissimis, monasterio scilicet Possidii cura instituto, reposita fuerant ; sanguinem quoque eo- rum, uno ex illis interfecto, fusum fuisse (Ep, 104, n. 5). Idem signi£icat,tumu1tumiliumnonaliunde ortum, quam ex quibusdam simulacris argenteis, quse abs se conflata vel servare, vel adorare, vel cultu ac honori- bus sacrilegis publice prosequi peroptabant. Erat igi- ' tur in culpa tota civitas, cum ii soli minus ceeteris rei essent, qui ne in inimicos Ecclesiee, quos in illo op- pido plurimum posse noverant, in se concitarent, Deo episcopnm et monachos precibus commendare sat ha- buerunt (Epist. 91, n. 9, et Epist, 104, n. 17). Unde ignavos istos et meticulosos homines c Christianorum tanien numero fuisse non levis conjectura est. Et sane Augustinus in pnblicum illud peccatum ex his non paucos incidisse memorat, sive quod opem ecclesise conflagranti non tulissent, sive etiam quod ex illa sa- crilcga Paganornm prseda nonnihil abstulissent : qui tamen postea culpam suam confessione, precibus ac pcenilentise luctu eluerunt {Epist, 104, n. 9). Hanc historiam ad annum trecentesimum nonagesimum no- num post latas ab Honorio leges adversus idololatras refert Baronius (Baronius^ ad annum 399, n. 78). Ni- hilominus Paganorum festa legibus anni trecentesimi nonagesimi noni minime proscribebantur ; quinimo lege decimo tertio kalendas septembres anni trecen- tesimi nonagesimi noni data iirmabantur (Codice Theod., dePaganis, lege 17). Qua observatione inducti quidam, eorum proscriptionem legi ad Curtium in- scriptffi (Ibid,, lege 19), tanquam omnium in eam rem priniee, adscribunt. 4. Calamam non ita multo post tam impium facinus Augustinus proticiscitur. Vt nostri, inquit, in tam gravi dolore vel consolarentur affiicti, vel sedarentur ac- censi; quantum potuimus, quod in tempore oportuisse existimavimus, cum Christianis egimus, Deinde ctiam ipsos Paganos, mali tanti caput et causam, petentes ut ab eis videremur^ admisimus, ut hac occasione admone- remus eos, quid facere deberent, si saperent, non tantum pro removenda praesenti sollicitudine, siquidem non in- juria metuebant, ne pro tanto scelere poenas quam graviasimas darent,t;erum etiam pro inquirenda salute perpetua, MuHa a nobis audierunt, multum etiam ipsi rogaverunt ; sed absit, ut tales servi simus, quos ab ets rogan delectet, a quibus noster Vominus non rogatur {Epist. 91, n. 10}. Nectarius, cujns fecimus supra mentionem, inter praecipuos cives ejusdem urbis nu- merandus, ethnicus ipse (Epist. 90), licet patre sal- tem ante obitum christiano (Epist, 91, n. 2), cum patriam suam ob illam seditionem, cujus quidem par- ticipem eum non fuisse credibiie est, tanto periculu obnoxiara cerncret, ad Augustinum, fratris enm vo- cabulo compellans, scripsit: fassusque CalamamJQxta leges severissimse poense ream teneri ; illum, ut amo- rem mansuetudiuis cpiscopo tantopere conveaientem prse sc ferat, obtestatur. Rerum, quse perierant, ple- nam offert atque integram reparationem : ac ne in- nocentes cum nocentibus involvantur, neve supplicia adhibeantur, exposcit (Epist. 90). Arrepta occasiooe ex eo, quod in patriam ostendebat, studio, illnm ad- hortatur in sua responsione Augustinus, ut et veram patriam diIigat,etchristianamreIigionem tam sanctam tamque salutarem amplectatur. De Calamensi yero se- ditione respondet, statuisse episcopos eam animad- versionem proscqui, quse reliquas urbes ab imitando hocce teterrimo exemplo deterreret, neqne tamen U- mites transiliret lenitatis christianse ac episcopaiis, cui quidem non injurias ulcisci propositum est, sed peccantium correctioni salutique consulere [Epist. 91, n. 6); demum reis vitam, vitseque consenrand» ne- cessaria subsidia, tametsi resipiscere noUent, relin- quere, iis tantum ademptis quibus ad malefacta abu- tebantur ; imo quod adinquisitionem pertinebat, qnid* quid non posset nisi vi tormentorum exprimi, puta quinam primi seditionis auctores fuissent. omittere. At vero cum id Imperatoris et civilium judicum in manibus et arbitrio esset ; subdit, si Deo placuerit, ut illud crimen vel severius puniatur, vel in prsesentia- rum per graviorem ipsius iram impunitum remaneat, tum episcopis nihil aliud permissum iri, quam diTino consilio mentem submittere ; ac se ipsos inde conso- lari, quod eam rem efiicere conati fuerint, quam opti- mam factu atqne utilissimam judicarant (Ibid , n. 9). Epistolam.hanc octo fere mensibus ante sextnm ka- lendas apriles, hoc est, sub mcnsis augusti initium, exaravit (Epist. 104, n. 1); cui per totum illnd teffl- poris spatium non respondit Nectarius. Quod quidem satis commodein annum quadringentesimum octavum quadrat ; quo tempore, ut videbimus, vulgo conten- debant divulgabantque, leges quse florente Stilichone datee fuerant, ab ejus nece qu» hoc anno mense an- gusto contigit, fuisse antiquatas. Quapropter Necta- rius ratus fortasse, tom eam ob cansam, tum ob turbas hoc ipso tempore exortas, futurum ut Gala- mensis tumultus excideret, Augustino instare sn- persedit. 5. Erat adhuc in Africa Possidius, cum ad'Necta- rium Augustinus scnpsit (Ibid,) : at postea tnyeeto mari ad imperialem aulam se contulit, causam snam contra Calamenses idololatras acturus, quos ve rius sanctiusque diligebat, quam qui eornm crimen impunitnm esse voluissent. Quandonam illud itersus- LIBER SEXTLS. 374 LOn reperimus. Verumtamen cum Augusti- » kalendas aprilis, utrum ille impeirasset 1, nondum comperisset, credi non absurde ^nnisi hoc vertente aono, vel etiam sequenti rofectom esse. Et reipsa qus per Possidium ut sane haud multo post ejus profectionem t ad Paulinum epistola (Epist. 95, n. 1), hiemcm, qaam Auguslinus Carthagine tra- }iit. i21, n. i4), scripta est. Ea porro epi- respondet, quam ad se a Paulino idibus im diaconus Quinlus detulerat, quemadmo- psis ejusdem Paulini verbis iu ea citatis in- est. In eadem non sine doloris sensu neces- qua Possidius in Italiam pertrahebatur, lec tamen aliter e.xprimit, quam dicendo, m servire languoribus, eum tanto imperio- qnanto periculosius segrotant. Attamen pro- bi solatio esse Iffiiitiam illam, quam ex «nspectu capit Possidius. £x eo loco intelli- 3t« quo animo tam frequenter ad Comitatum Africani antistites proiiciscebantur. Testa- 1 Augustinus, se facile solo vivendi Paulini ad navigandum in Italiam inductum iri, is sui ofticiis detineretur. Dum autem de \m Possidium ad profectionem Italicam im- loquitur : Utrum exerceamur kis, inquit, pkctamury nescio ; nisi quod non secundum ^ra facit nobiSj neque secundum iniquitates tibmt nobis, quitanta solatia doloribus miscet^ IrabUi medicina, ne amemus mundum, ne de- 1 mundo {Epist. 95, n. i). le iitteris Paulini respondet (I6zd., n. 2 seqq.) : lem sanctus dixisset, satius esse quo pacto deceat, quam quis noster futurus sit in co3lo piirere ; banc Augustinus arripit occasionem to qusestionis, haud levis, ut ipsi quidem , monienii, qua scilicet raiione vivendum sit ic propter eos, qui nondum a cupiditatibus ; et liberi : atque hinc animi sui in multis iis soUicitudinem, anxieiatem ac timorem rogat ut ea de re communicet cum viro vere pio, seu mansueto, ut loquitur, cordis uem aut Nolee ubi degit, aut Romee quo sin- 8 pergit, repererit; quodque ipsi Dominus scribat sibi. Posiea vero deiabitur ad sia- rectionis, in iis maxime quae ad corpus per- que etiam qusstionem agitat» num Angeli orpora suis ofiiciis accommodata; quod Pau- esse creaturas simpliciter spirituales, tan- d certam posuisset. Orat igitur, ut beatus li tum ea de re, tum de alio capite in supc- epistola circa christianum otium ad capes- ipientiam proposito satisfaciat : quandoqui- ino per maturatum Quinti reditum ad omnia e neutiquam licuerat. Putant hanc ipsam brma resurrectionis epistolam (Epist. i2i, lam ad secundam Panlini consultationem at Augustinus, in qua traciaverat de mem- 5u; et quam sibi iterum ut miiiat, petit ab eodem Panlinus : quamvis eam brevem fuisse signi- ficet (Epist. 95, n. 7; Epist. i49, n. 2). Quippe illam non aliter brevem ab eo dici manifestum est, quam comparate ad ea scripia qaae libros conliciunt. Bre- vem quoque, pro dogmatis fidei quibus erat referta, dicere haud dubie licebat. 7. Inier aniistes Angustino litterarnm officiis con- junctissimos erat Memor, seu Memorius, Juliani illius paier, qui posiea in Pelagianorum hseresim misere prolapsus est (Contra Julianum, lib. i, n. 12). Sed infeUx filii casus nequaquam impedimento fuit, quo- minus ejus parentes lanquam caiholicos chrisiianos semper honorabiles Augustinus habuerit, reputaverit- que in hoc foriunatos, quod ante defuncti sint, quam haereiicum filium viderent {Operis imperfecti lib. i, cap. 68). Memor igiiur liiteras ad Augustinum scri- pserat amoris juxta et honoris pleuas, petens libros ab eo compositos de Musica (Epist, iOi). Hos casiiga- turum se, necnon ilii missurum, sanctns Docior re- ceperat. Sed cum esset negoiiis disiriciissimus, non solum ei non vacavit huic emendationi incumbere; sed nec illos quidem, saltem quinque primos, nisi spgre reperire poiuit : adeo spatium indulgendi hujus- modi relaxationibus ei suse occupaiiones negabant. Cnm tamen Possidium in eam regionem proficisci nollet, quin illum in cognitionem Memoris induceret, abeunti sextum librum ipsi deferendum iradidit; ad- jecit quoque epistolam, in qua nonnulla de disciplinis edisserit, quee falso plerumque, cum absit vcra pictas, liberales vociianiur : ac Memorem rogat, ut ad se Ju- iianum filium tunc diacon^tim miiiat secum tantisper commoratnrum. Sciscitatus ab eo fuerat Memor, qui- busnam numeris consisterent Davidici versus : inge- nue fatetur id sibi ignotum esse, utpoie hebraici idio- matis imperito; sibi tamen ab hujusce linguae doctis affirmatum, ilios omnino certis numeris consiare. CAPUT VI. i In Stilichonis auctoritatem succedit Olympius, 2 Huic in Bonifacii Cataquensis episcopi negotio litteras mittit Augustinus. 3 Bonifacii episcopi quaestiones ab Augustino exponuntur. 4 Post Stilickonis necem tu- multuantibus Ethnicis et Usereticis perturbatur Ec- clesia. 5 Novae in eos leges ab Imperatore obtentx. 6 Donatum rogat Augustinus^ ut lenitatis christianx memorj Donatistas sic data sibi potestate coerceat^ ut non occidat. 7 Ad Italicam de videndo Deo ac dc Urbis obsidione scribit. i. Cum Honorius exiremo maio Roma profectus esset, accepta prius in matrimonium Thermantia Sti- lichonis secunda filia, quemadmodum anno trecente- simo nonagesimo ociavo Mariam ejus naiu majorem duxerat : ubi Ticinum pervenit, gravissima coorta se- ditione milites praecipuis Imperii prcefeciis necem ai- tulere : cujus quidem tumultus hic exiius fuit, ut in vincula conjiceretur ipse Stilicho, et Ravennse decimo kalendas septembres anni quadringentesimi octavi ju- gularetur. Oljmpium Stilichoni exitium creasse, com- munis est historicorum consensus, quorumillum pro- pterea laudant alii, alii damnant. Christianum illum 375 \ITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 376 fuisse tradit Aagustinas^ qui et commendat ejus pie- tatem, eamque pro vera ac solida videtur habuisse (Epist, 96, n. 1 et Epist, 97, n. 1). Erat ei cum illo litterarum consuetudo : quem forte ex episcopis Afri- canis, qui illum in aula viderant, atque ad promo- venda sancta eorum concilia propensum experti fue- rant, cognitiun habebat. Zosimus illi, si vere chri- stianumputabat^necessarioinfensus, ipsum christianas pietatis officiis assiduam dedisse operam fatetur; quamvis externam illamspeciemcontendat eipersonse loco fuisse, qua et nequitiam tegeret suam, et Impe- ratoris voluntatem ad se pelliceret. Idem tradit, eum veluti quodam religionis ofticio ffigrotos milites invi- sere solitum. Addit prseterea, Honorium per Imperii discidia in precibus istius Olympii liduciam suam col- locasse {Zosimus, Historise libro 5). Vivente Stiliclione jam tum amplissimos honores adeptus erat; eo autem cseso magistri ofQciorum, quem alii majorem palatii vocant, dignitatem obtinuit; ac tandem primus mi- nistcr etrerum aulicarum arbiter est constitutns. Au- gustinus eum hoc honore dignum arbitratus est : cum- que non ignoraret divinitus ip^um didicissc, non alta sapere, sed humilibus onsentire (Epist, 96, n. 1), minime dubitavit quin temporaii felicitate sapienter ad asterna comparanda merita uteretur ; et, cum \ erus csset Ecclesiffi iiiius, ei suam opcram ho:: majori se- dulitate impenderet, quo plus in Imperio obtinebat auctoritatis. Itaque ubi primum ejiis promotio in Afri- com nuntiata est, necdum etiam rei veritate plane comperta, hoc est,utquidem videtur, ineunte septem- bri vei circiter, eidem Boni^cii causam commendavit. 2. Hic Bonifacius Cataquse in Numidia forsitanpo- sitffi episcopus , Paulo illi successerat, cujus agendi rationem vidimus ab Augustino reprehensam {Supraf cap. 3, n. 2). Paulus porru non solum quosdam agros pecunia a se lisco debita emerat sub alieno nomihe, verum etiam fructus agrorum illorum sub Ecclesise nomine percipiens, haudquaquam pependerat tributa^ quibus ob eosdem fisco obnoxius erat. De his tributis persolvendis interpellatus videtur successor ejus Bo- nifacius. Et ille quidem cum posset immanitatcm ab hac summa Imperatorem rogare, ac deinde bona quffi praecessor ipsius comparaverat, et sab Ecclesise no- mine possiderejamcoeperat, consequenter etiam ipse sine uUa disceptatione retinere ; fraadem tamen fisco factam dissimulare non sustinuit, aut animum suum hac religione angi, ut bona dolo malo comparata re- tineret. Itaque qua ratione res peracta esset, declara- vit ; et eorumdem agrorum usum ab Imperatore po- poscit; satius esse ducens eos manifestae Principis benignitati, quam occultce prsecessoris iniquitati, re- ferri acceptos. Quin etsi contingeret, ut repulsam ea in re pateretur, servis Dei melius esse judicabat ino- pioi laborem tolerare, quam sibi necessaria cum con- scientia fraudis obtinere. Jam ab Imperatore quosdam codicillos hac de re obtinuerat, idque ut videtur, Augustini, a quo fuerat Oiympio commendatus,bene- •licio : sed tamen res non omnino ex animi sententia processerat (Ibid,^ n. 3). Quapropter eum hi codicilli minime suflicerent : iis uti, quoposset alios impeti*tre, noluit Bonifacius. Quamobrem Augustinas ejus gratia Olympio scripsit, eumque rogavit, ut eidem episcopo ad obtinendum hoc beneficium faveret ; vel sibi posses- siones illas ipse peteret, quas postea Cataqoensi Ec- clesiee dono daret. Reperitur in CoUatione Cataquensis illius Bonifacii mentio (Collat. Cartluig. 1, cap. 142). Ex ea, quaiu in tolo hoc negotio prse se tulit. con- scientiee integritate, haud perperam augarabimur, eum ipsum esse Bonifacium a mendacio vehementer abhorrentem, ad cujus inquisitiones respondet Augo- stinus (Epist. 98, n. 7) : qui variis in locis de sancto fratre suo Bonifacio loquitur (Epist. 97, n. 3); ac te* statur alicubi, apud illum sese anno circiter quadrin* gentesimo dccimo quarto fuisse {Epist, 149, n. 2). 3. Quod vero spcctat ad qusestioncs Bonifacii, hs duse erant. Prima scilicet, utrum parentes liberis sois parvulis, quando eorum sanandorum causa vel reme- dia superstitiosa vel inanium deorum sacrificia adhi- bent, detrimenti quidpiam aflerant : cum. negaret in- telligere se, quid esset, quod infantibus ad yivilicas Baptismatis aquas oblatis parentum fides prodesset; si quidem eis illorum pcriidia nihil noceret (Epist. 98, n. 1). Defendit Augustinus, parvulis spiritualem ?i- tam eripi a parentibus nullo modo posse : dein locis quibusdam abstrusiorisintelligentise ex Cypriano peti- tis respondet. Observat prseterea, infantes ab iis qoi- dem, quorum gestantur manibus, si vere fideles MOt, oiferri ad Baptismum ; sed maxime tamen ab aniversa sanctorum atque fidelium societate. Id autem cum sentire Bonifacius viderctur, parvulos ab originali macula non expiari, nisi ab utroque parentum ad sa- lutiferas aquas delatos, ei Augustinus posse quoque illos a quibuslibet offerri ex constanti Ecclesiie aso demonstrat. Altera Bonifacii qusestio erat, qua ratione parentibus, dum ad sacros fontes parvulos sistant, eos credere, itemque ad alias, quse fieri solent, inter- rogationes, respondere liceat (Ibid,, n, 7). Hsec ei quaestio, propterea quod a mendacio niultum abho^ rebat, videbatur difficilis. Augustinum in litteranua calce rogabat, ut suis dubitationibus responderet, ia id non sola consuetudinis auctoritate, sed argumentis ' ex ipsa ratione adductis. Ipsi igitur ut cumulate satis- faciat Augustinus, usus ecclesiastici rationem, qaoad erat necessum, exponit. 4. Qiise Stilichonis casum in aula consecutse saat turbse, esedem alias quoque in Africana Ecclesia tur- bas continuo pepererunt. Namque Pagani et Donatists leges vivente Stilichone latas cum eo simui exstinctas palam jactabant (Epist, 97, n. 2, etEpist. 100, n. 2); utpote quse sola hujusce ministri auctoritate, Impen- tore inscio aut etiam invito, promulgatse fuissent; atque adeo jam nihil valere eas sanctiones, qaieTel ad hsereticos reprimendos vel ad idola coniringenda pertinerent : quin etiam vulgata fuit a Donatistis falsa qusedam Honorii in eorum gratiam indulgentia (Epiit> 105, n. 6). Yani hujuscemodi rumores ab Ecclesie adversariis sparsi dissipatique, totam Africam subito pervaserunt, et ingentes ubique tumuitus edere, ac LIBER ; adTersus antistites ita concitare coeperunt, ut salate sua non essent ullo modo securi. Tum lecati sunt a Paganis aut hsereticis mense ciN tptembri Severus et Macarius : Evodius autera, 18 ac Victor episcopi verberibus ac plagis ex- lere (Codifie CanonumAfriCyCan. 106). Appendi- eodicem Theodosianum decima quarta consti- tota ad ea, quffi per Africam eo tempore gesta pectat; ibi manifesto videre est episcoporum er vim ex suis eedibiis, imo etiam e templis abs- I ac diversis insuper suppliciis aifectos fuisse : &ro minus quidem crudeliter, sed magis contu- I tractatos; quippe quibus capillorum pars et yariae in christianse iidei probrum ac dede- itie sunt injuriae : atque h(ec scelera, tametsi in urbibns perpetrata magistratuum cognilio- igere non poterant, nuliis tamen poenis coer- iUis esse, ac ne quidem perlata in notitiam ftoris. 18 permoti in Carthaginensi synodo episcopi, e legio Florentium ac Restitutum tertio idus octo- aoiam adversus idolulatras atque haereticos ront (Ihid.). Nec videtur aliud innuisse Au- 18, cum ab episcopis ad Imperatorem missis i pcsse tradit viam aliquam his malis occur- prout communi collegarum consilio diligeu- liberatum fuerat, quantum temporis permit- ingustia {Ejpist, 97, n. 3) : sibi vero con- sam illis coramunicare non licuisse (Ibid.^n. 2). Terbis Carthaginensi illi synodo, quam provin- tantum fuisse satis verisimile est, ipsum non isse declaratur. Simul ctiam afflrmat bcne mul- istites ingcnti illo Ecciesise tumultu ac trepida- it in aulam contenderent, ac propemodum fu- , coactos (Ibid.) : cum hi procui dubio, qui ntur atrocius, sese legatis synodi adjunzissent. atransire constituerant. Horum quidem incom- om in epistola, quam ad Olympium de Bonifa- ipserat Augustinus, nuila fuerat facta nientio ; Q enim illa contigisse audierat. Sed cum post- ns Olympii accepisset, cum ultro compellan- de rebus Ecclesifle comraodo necessariis, quo Bndis illis operara navare suam posset, ab eo fieret (I6i(f., n. 1) : opportunam tandem episco- ero procorante occa.sionem nactus (I6ul., n. 3), ini scilicet presbyteri, qui urgente necessitato inte civis sui ad illas partes proiicisci, quan- media hieme, compeliebatur, eo usus est tabel- it epistoiam alteram Olympio mitteret, qua illi, oecessarium esset Ecclesiae Africanse praesi- IQod eidem ab ipso sponte oblatum fuerat, ex- bl illo quantum iiducise reponeret, ea re de- at| quod nou dobitet simui commonitorium, id agendum censeret explicabat, ad eum perfe- I dare, quod episcopis, posteaquam in aulam irint, reddat (I6t(l., n. 4). Etenim putabat \ illi a presbytero, quanquam itineri priores se nt, prseverterentur. Sic tamen consilia sua , ut quibus viis Ecclesie consuli commodius SEXTUS. 378 possit, prsesulibus iisdem relinquat eiponcndum. At vero petit, obsecrat, Hagitat, ut ipse publicis quara- primum documentis declaret, leges, quae in Paganos, haei*eticosque propositse fuerant, ab Imperatore vo- lente ac sciente fuisse profectas, nec proinde illas Stilichonis morte potuisse abrogari ; operse pretium esse, ut sine ulla procrastinatione id liat, nec adventu quidem episcoporuin in aulam exspectato(I6td., n. 3): proptcrea qnod ea procella in saluiis periculura addu- cerentur iniirrai complures, quibus per vires iidei nondum licebat supra humana sese atiollerc. Ipse vero qua ratione difiicillimis hisce temporibus animo com- paratus fuerit, explicat in hunc modura : Multum sane de quorumdamy neque paucorum fide firma et stabili gratulamury qui ex occasione legum ipsarum ad christia' nam reliyionem vel catholicam pacem convei^si sunt;pro quorum salute sempitema nos in hac temporali etiam periclitari delectat. Propterea enim maxime ab homini- bus nimium dureque perversis, nunc inimicitianm gra- viores impetus sustinemus {Ibid., n. 4). Quaravis asse- rat Augustinus epistolam illam suam media hieme exaratam (Ibid., n. 2) ; Don desunt tamen qui ejus causa (procui dubio quanta iicuit diligentia perlat«e) factum censeant, ut legem hoc ipso anno octavo ka- lendas decembres datam, ac Dunato id temporis in Africa proconsulem agenti inscriptara [Codice Theod.f de Hxreticis, lege 44), sanciri curaret Olympius : qua quidem iege statutum inteiligitur, ut si qids in religio-' nem aliquid attentaret, sacramentave profanaret, ex- pressis norainatira Donatistis, in eura ex iegura jure animadvertcretur. Decimo octavo kalendas ejusdem mensis jam fuerat ab Uonorio prohibitura, ne quis ipsi iidei religionisque vinculo non conjunctus, hoc est, ex adversarii^ veritatis catholicee, ulla imperialis auiae munera capesseret (Ibid., lege 42). Hinc Ethni- cis eo tempore hujuscemodi honoribus iuterdictum fuisse testatur Zosimus (Zosimus, Eistorix lib. 5). Ad hsec Honorius Theodoru prsetorii prsefecto edictum quinto kalendas ejusdem mensis dedit, quo defensores caeterique magistratus universos a comraunione ca- tholicorum antistitum alienos a quavis concione sive in urbibus seu ruri habeuda prohiberent, universa loca, in quibus istiusmodi illiciti coetus ceiebrati es- sent, fisco addicerent ; atque adeo iilos proscriberent cogerentque ad solum vertendura, qui doctrinam ab ea, quam divinitus accepimus, condcmuatam trad(j- rent (Codice Theod.^ de Haeretids lege 45). Hoc eodem die, si credendum Sirmundianae Appendici (Append. Cod. Theod.y cap. 9); vel kalendis decembris, si Codi- cis editioni standum (Codice Theod., de Episcopis, lege 39), Honorius demandavit eidem Theodoro constitu- tionem aliam, qua disciplinam ecciesiasticam sancit ac firmat, edicendo, ut qui ab episcopis clericatu fue- rint abdicati, vel eum suapte sponte deseruerint, ejus etiara privilegiis caderent, muniis oneribusque publi- cis laicorum instar mancipati ; sed illis omnino aditus ad dignitates militaros iutercluderetur. Neque enim horainibus Odeles prffistare se ullo modo posse, qui iidcm Deo fregisseut. 379 VITA S. ALGLSTINI EPISCOPI. 3SU 6. Ex illis sane constituiionibus satis constabdt, au- Ise voiuntates ac studia in Ecclesiam catholicam nulla parte fuisse immutata. Quapropierhaud erit absurdum credere, ad primam earumdem legum famam Au- gusiinum Douato scripsisse epistolam illam, qua ei persuadere niiilur, ut Donatistis eas leges, quas anti- quatas prsedicabant, vim suam adhuc obiinere quaui- primum edicto signilicet [Epist, 100, n. 7). De ido- lolatris nihil addii, cum legcs hoc anno lalsB ea de re verbis expressis non perinde priecipereni, atque illa, quoQ proxime sequenti promulgata est. Obnixe ac ve- hementer illum obsecrat, ut ne quem propter vim Ec- clesiee illatam capitis damnet (Ibid.y nn. 1, 2). Quod utique in prseieritis criminibus necessum non erat, post legem decimo ociavo kalendas februarias anni quadringentesimi noni datam ; quippe quse, quantum ad iila, capiialem poenam removeret ; eadem tamen iliis proposita, qui tale quidpiam in posterum atieu- tassent. Donatus, uti videtur, proconsul haud ita pri- dem factus fuerat, cum litieras accepit ab Augustino. Intercedebat alteri cum aliero vetus quaedam ac sin- gularis necessitudo (Epist. WZ, n. 1} : ita ui eiiamsi Augusiinus episcopali digniiaie careret, Donatus vero gradum proconsulatu multo altiorem obtineret, huic tamen apud illum licuissei magnam liberiatem usur- pare {Epist, 100, n. 2). Eumdem sincerissimum Ec- ciesiae catholic» Olium appellat; putavitque dum is proconsulari auctoritate polleret, Africanse Ecciesiee datum diviniius, qui solaiium ei adhiberet maximis in malis, ac inimicorum illius audaciam frangeret. Id unum ab ejus in justiiiam studio meiuebat, ne scilicet admissa contra Ecclesiam summa, quam merebantur, severitate, id est, extremo supplicio vindicaret. Quod ne commiitat, ipsum Jesu Christi nomine interposito obtestatur : hinc siquidem fore, ut ea clerici ad illum ^deferre jam non audeant, ac caeieris illud ofQcii ne- gligentibus impunita illa remaneant, insuperque ad eadem perpeiranda accedat adversariis Ecclesiee nova audacia. Corrigi eos cupimus, ait, non necaii^ nec disci- plinam circa eos negligi volumuSy nec supplidis quibiLS digni sunt exeixeri. Sic igitur eorum peccata compesce^ ut sint quos posniteat peccasse (Ibid.j n. \), Nec minori studio eum admbnet, ne Donatistarum vanissimam et impiae superbiee plenissimam sectam ita curet impe- rialibus legibus comprimi, ut vel sibi vel suis videan- tur qualescumque molestias pro veritate vel justitia sustinere : ideoque si quis eorum jussu ipsius attinea- tur, illum a Catholicis, ubi petierint« manifestissimis rerum certarum documentis apud Acia convinci atque instrui patiatur. Onerosior est quippe, inquit, quam utilior diligentia, quamvis ut magnum deseratur malum, et magnum teneatur bonum^ cogi tantum homines^ non doceri (Ibid,^ n. 2). Quoniam autem perspectis pro- consulis hujusce dotibus atque ornamentis, existima- bat Augustinus idoneum viri pectus, cui se Chrisius largissime infunderet, propterea desiderio ejus vi- dendi quam vehementissimo tenebatnr : verum ejus cxplendi, quoad ille magistratum gessit, quamvis Ti- bilim Uippone-Regio, ui par est credere, non admo- dum remotam venisset, occasionem nunquam est adepius {Epist. 112, n. 1). At ubi terrenis curis so- lutum illum ac liberum vidit, aliquid cum eo com- roercii coire dandis atque accipiendis ultro citroqoe lilteris tentavii. In his ad siudium virtutis, non ha- manfle exisiimationis laudumve cupid«tate, sed virtutis ipsius ac aequitaiis amore inllammat. Intuere, ait. ut capisti, fortissima cordis acic Dominum nostrum Jesum Christum, et ab omni inani fastu omnino detumescem assurge in iV/t^m, qui non ventose allevat conversos ad se^ sed certis fidei passibus innitentcs atque ascenden- tes collocat in sempitemo fastigio calestis atque angeH' C3e dignitatis {Ibid., n. 3J. Ei de patre in Eccle- sise gremio ipsius opera genito gratulaiur. Supplicat etiam ut se conveniat, quo pari consilio laborent pro- curandee saluti quorumdam, prsedia ejus in agro Siniicnsi atque Hipponensi posita colentium ; quibos ut interim scribat, eosque ad amplectendam Ecclesic caiholicse communionem benigne atque humaniler excitet, cupere se testatur. Quandonam proconsulari dignitate Donatus abierit, non liquet : id tamen pla- num est contigissc antc sepiimum kalendas julias anoi quadringcntesimi decimi; quo dic datam ad Macro- bium proconsulem Africae legem reperimus {Codia Theod,, de InduLy lege 6). 7. Quo tempore Augustinus Olympio alteram suam epistolam miitebat (Epts^. 97), qua legatos concilii si- gniiicabat brevi Romam esse perventuros; hujus arbis obsessionem noudum audierat, cum illius nulla ibi fiat mentio : verum id non ita multo post evenit. LegimiK siquidem Romse prsesules Africanos exstitisse tum, cum eadem urbs ejusque conflnia gravissimis premi calamitatibus ac damnis nuntiabantur (Epist, 99, n. 1). Et certe si Zosimum audiendum putemus, ne*- cessefueritobsidioDem illam in anni quadringentesimi octavi exitum referre {Zosimus, Historix lib. 5). Ci^ cumsessa Roma ad extremam ciborum commeatnsqae pecuniam, quam ipsa quoque pestis excepit, redacti est. Augustinum de miserrimo illius urbis stato do* cuerunt frairum, ut indicat, episcoporum littenB (Epist. 99, n. 1). Ex his quidem ille molesta et dora comperit, sed quibus addidit vulgatus rumor multo adhuc acerbiora. Accepit dein lialic^e nobilis Ro- manae litieras, quse nihil prorsus ei hac de re nantia' bat. Id Augustinus, quem sua charitas non patiebatof fraternis serunmis non aflici, miratus est, scd necillod minus, sanctos videlicet episcopos (Africanos haud dubie, qui tum in illis partibus versabantur) per do- mesticos Italicfle non rescripsisse. Patet Urbis com- mercium tunc interclusum neuiiquam fiiisse. Uode intelligas id vel priusquam Alaricus Tiberis adiios occlusisset, hoc est, iniiio obsidionis, vel nonnisi ilb jam transacta, facium. Eam rem pertinere ad expu- gnationem Urbis illam, quae anno quadringentesimo decimo contigii, opinatur Baronius. Atvero lex oontra heereticos Heracliano ioscripta, quam non sine caosa legatorum Africanae Ecclesiee precibus concessam to- lunt, diem octavum kalendas septembris, quo ipso tempore expugnata est Roma, prae se fert (Codi» LIBER SEXTUS. 382 f d» Hseretieis^ lege 5i). Quo paclo igitur ibi im capta est, legati fuisse dicendi sunt ? Nam l^annumquadringentesimum nonum, quo item rbem Alaricus copiis cinxit, Afrorum antisti- L Italia, quod quidem legendo didicerimus, fait. Italicam illam, quam Augustinus religio- m ac merito laudabilem Dei famulam appellat 99), non abs re eamdem csse putamus, quam stomus, malevolorum exagitatus nequitia, per ad operam suam componendis Orientalis Ec- discidiis preestandam adhortabatur (Chrysost.y 70). Eam Romae tunc exstitisse disertis iile indicat, sed prsterea nihil addit. Erant ei aetate n aduita liberi, quos, prsetenta mariti men- n responso ad eam nunc misso salutat Augusti- nst. 99, n. 3). Et hinc, jam ante ademptum illi ionjugem, liquido constat ; eamdemque hanc uam de conjugis obitu in exordio alterius ad aepistolae consolatur {Epist, 92, n. 1), ubi ejus iliberissalutem verbissuis nuntiarijubet(26t(l., n hac porro totus ferme est in refellendis iis, am yideri oculis corporeis posse aftirmabant. a isti essent, consulto non indicat : nam erat 08 Africanus quidam episcopus, cnjus nomini lum existimavit {Epist. 148. nn, i, 4): ac mUqai cum antea tantum diiissent, Christo om ut corporis intuitu divinam substantiam «ret, eo demum progressi fuerant, ut onines »orrectionem sanctos eodem modo visuros issererent, imo istam etiam impiis videndi Dci litatem donarent (Epist. 92, n. 4). IIos duris am atque asperrimis verbis castigat, veritus sci- ) subinde Deus ipse corporeus et per localia ii?isibilis crederetur (I6t(i., n. 3, et Epist. 148, )gat Italicam ut eis, siquidem ipsos apud illam \ deliramentis disserere contingat, epistolam lam legat, sibique ad eam quid responderint, it {Epist, 92, n. 6). In alia posteriore ad eam- isiola, quantum dolorem ex Urbis incommodis ostendit {Epist. 99, n. 1). Itemque aniniadver- ce liberos, ex iis quse contingunt, jam tum a etatula adeo tenera intelligere, quam sit igus sseculi periculosus et noxius. Atque uti- tqait, cum magna et dura quatixmtur^ parva et % wrrigantur {Ibid,, n. 3). CAPUT VII. adversus Ethnicos et Uaereticos latas confirmat 'ius ; rursumque Nectarius Augustinum pro Ca- isUnts rogat. 2 Libertas Haereticis et Pagauis ab no indulta. 3 Ad Donatistas scribit Augustinus. mn ad Festum, 5 Summopere contendit a Ma- ^y ut ne Rusticianum subdiaconum apostatam Mzet. 6 Litteras ad varios scribit in Faventii m. IVictorianum ob intolei^abites orbis calami- mdmo fractum corroborat, jem nobis Theodosianus codex suppeditat jam oaeptimo kalendasfebruarias anniquadringen- aM>ni ab Honorio datam {Codice Theod.ria errata per se corrigeret. Quin etiam jus- , donec Hipponem vacaret accedere, notas ineflgere iis locis, quos minus intellexisset, postmodom prsesens prsesenti proponeret. nsentio beneticium ofTerebat, id sane haud 1 Yulgare erat existimandam. Nam qcantavis lilas, quse colligebatur ex Aogustini scriptio- im tamen multo luculentiorem percipiebant, ad plebem illum verba facientem, vel in fa- congressa dicentem audiebant {Possid,, in fUii.j c. 31). Delatam sibi gratiam haud dubie mti par fuit, fecit Consentins : verum doceri tam viva voce quam scripto copiebat; quod y qoi lyecum insulas illas habitabant, eodem Patrol. XXXII. errore tenerenlur non pauci [Epist, 119, n. 6). Be- duci se in viam saocti illius monitis haud satis habc- bat, nisi qui eodem adjumento indigebant, ii quoque illo 'neutiquam deslituerentur. Optabat fratribus suis. suum etiam esse Augustinum, cujus auctoritati cede- rent, parerent doctrinse, summo sese subderent inge- nio. Familiari disceptatione, quam ei sanctus Praesul pro patema sua benignitate offerebat, ejus pudori magis consultum fuisset, quam refutatione publica: is vero, cum animse suaj utiiilatcm, non saiculi fumos, quam ardentissimc expeteret, amari nihil inesse in eo remedioputabat, quod foret sibicojaducibile, qnodque tum sibi, tum aliis coelestem vitam, ac solidam ve- ramqae laud*)m allaturum csset. Neque enim existi- mabat homines fore adeo iniquos rerum sestiraatores, ut eum, quod aliquantisper in errore fuisset, vitupe- rarent potias, quam quod inde ad veritatis lucem emersisset, commendarent. Alypio episcopo, quem tum reducem e sua in Mauritaniam profectione fuisse credero licet, mentem suam aperuit, eumque rogavit. ut sibi hoc beneficii impetrarct ab Augustino (Ibid., n. 1). Hunc ipse poslea qua^situm venit: at non po- tuit ejus conspectu, nedum colloquio froi. Nam san- ctus Praesul rus, ubi codem in loco eura forte ali- quandiu morari oportebat, concesserat necessilate quadam corapalsus. Ergo longioris raoro; impatiens Consentius per litteras ab illo petiit, ut opiniones ac libros suos scripto emendare non gravaretur. Quibus addit et illa verba : Cur ergo, vir, doctrinx hujtts, quas in Christo estt culmen» arguere palam corrigendum de caetero filiurn dubitas^ cum sententix tuae anchora^ nisi morsum altius presserit, nos ccrtius stabilire non possit (Ibid.y n. 6)? Rcliqua; pariter hujasce epistola; partes humilitatem Consentii referunt, et qoo ipse loco Au- gustini auctoritatem ingeniumque habuerit, magniilcis et praeclaris passim declarat verbis. Ingenue conlite- batur, se, qua ratione substantialis ac viva sit ju- stitia, nondum cogitationc assecutum : adcoque non potuisse hactenus Deum^ id est, viventem naturam ju- stitiffi similem cogitare. Qnapropter Augustinum ob- secrabat in primis, ut sibi ad cognoscendam Dci uni- tatem ac discretioncm personarum facem praeferret [Epist. 120, n. 2). Jam autem apud aninium suum statuerat, divina mysteria lumine fidei, non rationis, esse cognoscenda. Optatis ejus sanctus Doctor satis- fecit scripta ad eum bene longa epistola, cujus ex lectione atque aliunde etiam petitis institutionibus adjutos, lucubrationem suam facilius emendaiet (Ibid,^ n. 20). Priocipio oslendit, non recte facere illum, qui divina mysteria intelligere se posse animo desponderet : ipsam enim fidem ratione niti, ratio- nemque ad percipicnda religionis arcana, quantum quisque intelligentia valet, conducere, dummodo illa prudenter atamur, neque osquam fundamentura fidei deseraraus. Quam ob causam ille auctor est, ut istam recle intelligendi facaltatcm ardentibus ac fide nixis prccibus "a Deo effiagitet. Ora, inquit, fortitcr ct fidc- liter^ ut det t^bi Dominus illuminationcm^ ac si ea quas forinsecus adhibet dtligentia praeceploris sive doctoris {Treize.) 390 VJTA S. ALGLSTINI EPISCOPl. jmsmt esse fruciuosa {Epist, 120. n. 14). Atque ut ipse etiani pro sua partc afterat Consentio adjumentum, tradit ei quid inconcussa iide tencndum sit de Trini- tate, ac simuleaqaa ratione cogitariDeus animo valeat. Eum iterum hortatur, ut ad se veniat dies aliquot sc cum traducturus, ac de singulis quae eum moverent, qusesiturus. Quin etiam humaniter arguit, quod hacte- nus id minime proestiterit. Recte quippe verecundareris, inquit, ac te pigeret id agere, si vcl semel voluisses, et me difficilem repcmses {Ibid.y n, i). Quibus cx verbis humanitatem sancti Viri, atque affabilitatem agnoscas. Spondet quoqne curaturum se, ut Consentius perlegat qaidquid de Trinitate, dcque videndo Deo, aut jam lucnbrasset, aut etiam tum lucubraret ; cum nondum, propter amplitudinem difiicultatemque argumenti, pervenire potuissesad operisiinem {lbid.,n, 13) : quo sane non alios qnam libros de Trinitate indicari, pcrspicuum est. 5. Uonorium pravis quoramdam consiiiis inductum sanctas ac salutarcs leges, quas antea contra Paganos atque haereticos tulerat, omnes quodammodo aiiti- quasse, concesso cuique eligendce religionis arbitiio, supra vidimus. Hcec autem rcligionum licentia dum obtineret, Africani prsesules decimo octavo kalendas julias anni quadringentesimi decimi Carthaginem in basilicam secundae Regionis convenerunt. E cujus concilii actis id solum invenimus, Florentio, Possidio, Prsesidio ac Benenato episcopis legationem ad Impe- ratorem a concilio demandatam esse {Codice Canonum Afric.y cdn. 107). Quam ob causam instituta sit hfiec legatio, colligere est ex constitutione Honorii ad Ue- raclianum comitem Africae octavo kalendasseptembris data, qua jus exercendi sacra propria hoereticis con- cessum plene planeque abrogatur, et constiluta pro- scriptionis autetiam capitis poena,ne publicum ullum conventum haLbeantinterdicitur(Coc2iceT/i^O(l., de Hx- reticiSf lege 5i). Eam enim legem legatorum hujus concilii indnstrise ac diligentise non immerito tribuen- dam putant. Hanc ipsam reperire est laudatam in mandato ad Marcellinum de procuranda collatione scripto pridie idus octobris ejusdcm anni; quo mau- dato HoDorius conceptis verbis, quidquid vel ipse vel superiores imperatores catholicae religionis gratia sta- tuissent, quam exactissime observari prsecipit (Col- lat. Carthag, 1, cap, 4). Unde sno Marcellious edicto. quod subinitiummartiiaoDo undecimo supraquadrin- gentesimum dedit, testatur, per provincias singulas certos qnosdam, qui Donati sectatores persequeren- tur sive convenirent, destinatos fuisse {Ibid.y cap. 5). 6. Episcopi legati, qui libertatis heterodoxis cou- cessae rescissionem obtinuerant, iidem quoque in mandatis habebant rei haud levioris momenti procu- rationem. Neque enim est, cur dubitemus, quia eo- rumdem precibus debeatur CoIIationis apud Carthagi- nem ineunda; mandatum pridie idus octobris ab Ho- norio datum {Ibid.^ cap. 4). Vidimus jam supra quantis studiis Donatistas ad conveniendum secum de collo- quio catholici antistitesannoquadringentesimo tertio et quadringentesimo quarto sollicitarint : quanto con- tra supercilio iliud recusariut Donatistae; e annodemum quadringcntesimo sextohuc red rint, ut sesc id velle et cupere simularent. j sunt Catholici, bono illo, ut videbatur, advers animo utendum csse {Collat, Carthag. 3, a et Brevic, CoUat. 3, n. 4). Carnebant, e plel natiana^ sccta; complures, ct pene omnes dici tos : 0 si in unum locum convenircnt! o si a conferrent, atque illis disputantibus vetntas ap (Ad Donatistas post Collat.y n. 58.) Prxterea furor, ait Augustinus, occupaverat Africam to prsedicari a CathoUcis veritatem contra suum p tur errorem ; violcntis aggressionibus, latrocina itinerum obsidionibus, rapinis, ignibus, caedibi vastantes, cuncta terrentcs : cum quibus apud cj quos communes non habebamus, nihil agere poi quod vero ante ferme centum annos majores nc cis egerantf jam populorum mcmoria 7ion tenel igitur necessitas compulit, ut saltem gcstis nosti tione confectis corum contunderemus invcreeui reprimeremus audaciam {Conira Julianum, lib, H€e prcesertim fuerunt causse, quibus, ut hoe< quium expeterent, Africaui praesules inductisi vero quod existimarent illud rcmedii scmpen hsereticos expedire {Opei'is imperfccti lib. 1, Tam operosi negotii, quod tanteni coniici veh intercrat Ecclesiu^ incoiptor ct perfector Au| fuit; aliis tamen cpiscopis suum quoque coi adhibentibus, illiusque curas propria secam industria (Possidius, in Vita Augustini, c. 13) sunt igitur ad Imperatorem legaii, qui peterenl quc partis episcopos juberet convcnire Carth ubi delecti utrimque ex omui numero nonnoU tarent (Collat. Carthag, 1, cap, 4) ; quo sic deprehenso manifcste mcndacio, veritas a {Ibid., 3, cap. iiO). Prolatum a legatis : ram Honorio actum iliud, quo DonatLstffi i loquium anno quadringentesimo sexto po rant (Brcvic, Collat. 2, n. 4). Honorium autei minns petitum a se conventum animo lubenti que annueret, Imperii non prohibuit horrend sto. Qua sane in re clarissimo probavit argi non vanum fuisse quod afiirmabat, utilitatem honoremque catholicce Ecclesias curam su unicam esse aut certe prirnam ; nihil aliudne^ neque bello quo^rerese, nisi ut in dilionibus si regnaret; dolere sibi quod provinciam Africai ofiiciis (puta contra Attalum) fuisset adjutos, ret Donatistarum discidio lacerari (Collat. Car cap, 4). Honorius vero potestatem conveniend loquium eo proniori voiuntate fecit, quod ide que pars poposcisset {Ibid., cap. 5). Exstat adl norii rescriptum, quo rursus abrogata, quam cis concesserat, libertate, CoIIationem a Ca expetitam pcrmittit {Ibid,, cap. 4). Eam in i quartum, a promulgatione edicti, indicit; ac stas, si quidem ad id tcmpus convenire detrei statuit iterum ac tertio vocari; qua ratione ren in duos menses ampliabat; sin vero ne tum i LIBER SEXTUS. 'm pus constitutum adessent, populos demum uoi- ad prflpstandum catholicis episcopis obsequiom restitutis in eorummet potestatem omnibus ec- {CoUat. Carthag. i, eap, 30). Scriptam lioc Ra- datum est pridie idus octobris ; sed quoto anno ntor : haud dubie tamen quadringentesimo de- qoando quidera anoo qnadringentesimo unde- labita Collatio fuit. Huc adde partem ejusdem ti Theodosiano codici insertam, et consulatn s, qui in annum quadringentesimam decimum f notatam ; tametsi, quod ad diem attinet non sed qaarto idas ejusdem mensis ibi signetur Theod,^ de Relig.y lcge 3). iperiale prseceptum de habenda collalione uni- Jkicanarumprovinciarum judicibas missum est Carthag 3, cap UO),necnon Flavio Marcel- rectum cum mandatis, ut is consessui cognitor eret [Ibid, i, cap. 4). Marcellinus ille ubique iturtribunusac notarius; quse dignitas haud mul- eedit a munere eorum, quos Regi ab commec- Dominamus. Gatholicce erat communionis (De Mm EmeritOj n. 2) ; eumqae dicit Orosius virum us pradentem et industriam, necnon omnium tun bonorum appetentissimum (Otosius, Histo- 7, eap. 42). Primae duee dotes mirum quan- loxerant in Collatione, ubi non a;quitatis ac itionis tantum, sed etiam judicii sapientia;qae I tpecimina dedit. Quam autem vehemeoter es- inaram Litterarum studiosus, testisestAugusti- oi$t, 190, n. 20) : ex quo ejusdem integerrimos et pretiosam mortem suo inferius loco enarra- imns. Huic Honorius rescripto suo imperat, ut iqoe ex magistratibus negligentiores se in prae- • adminiculis ad conventuin necessariis prsebue- n ipse sibi per litteras, quo puniantur, signi- c primo quoque tempore sententiam abs se in isa latam nuntiet [Collat. Carthag. i, cap, 4). ant etiam proconsul ac vicarius Africse mini- omes, quibus ille ad obeundum munus sibi im- n opns haberet, ei tradere. Ergo ab imperiali rto in Africam CoHationis causa venit Marcel- Foiiidius^ in Vita Augustiniy c. 13): quem Au- BS pro Ecclesiee utiUtate missum afQrmat ; et ecdesiasticas eidem potissimum injunctas esse, dle cceptis et moHtionibus ha?reticoram judicare, ez legum severitate inquirere, ac uUimo quo- ppHdo, nbi res exigeret, animadvertere posset .133, n. 1-3). Maltum quidem voluptatis ad Ca- m redut, cum primum iis de reconciliatione, emre imperator colloquii beneficio cogitabat, tam fait: at sibi temperare, quominus con- 1 ea de re dolorem atque segritadinem prse se t, Donatists neutiquam valnerant (Serm. 357, CAPUT IX. et Melania cum hujus matre Albina Sa- adveniant. 2 Hos illuc invisere Augustino Ucet. 3 Eipponem venit Pinianus. 4 Eum sibi I Bipponensis in presbyterum poscit. 5 Ortum hinc tumuttum compescit PiniatiuSj Hippom se mauswum adhibito jurejurando pollicitus. 6 Albinae atque Aly- pii de iis quae sibi sive Piniano evenerant querelx. 7 Purgat sc apud eos Augustinus. 8 Piniano post- modum abeundi quo velletj haud dubie licentia ab Hipponensibtis tributa. 9 Armentarium et PauHnam ad mundi contemptum et ad solvendum continentiae votum hortatur Avgustinus. 1. Quos fructus sive imperatoris Honorii, sive Mar- cellini tribuni de promovenda tam diu a Catholicis expetita CoIIatione studium et cura pcperit, in hu- jusce anni quadringentesimi undecimi decursu expo- netur: jam quid ejusdem initio contigerit, apericn- dum. Haod ita multo ante expugnatam Urbem, inde Melania senior familiam suam, videlicet Albinam nu- rum, juniorem Melaniam neptem, et Pinianum junio- ris hujus Melaniee conjugem eduxerat. Hi porro omnes, genere atqueopibus inter Romanos clarissimi, nobilissimse illins urbis voluptates seque reliquerunt ac domicilium : hiacque non alio migrarunt animo quam ut sese ac sua Christo manciparent, vitani vere monasticam victuri {Epist. 126, n. 11). Cum ex- pugnata non pridem Roma Rhegium urbem Alaricus incendit, morabatur adhnc una cum suis in Sicilia Pi- nianus (Valois, in Euseb.y pag. 129, et Noris^ Hist. Pe- lag., p(ig. 25). Melaniae junioris Vita prodit illam eSir cilia Carthaginem primum, atque inde Tagastam, ubi cum Piniano et Albina per hiemem agebat (Epist. 124, n. 1), trajecisse (Surius^ decemb. die 31, veljanuar. dic 2).0ptime sane cum Tagastensibus divino uutu actum est^ quod hospites, qui sibi solatium acerbissimis illis temporibus prseberent, apud se haberent adeo illu- stres. Quid.iis cum natalium splendor tum Christi gratia contulisset, jam ante audierant, auditumque charitate moti crediderant : sed quibus eadem non erat charitas, his, ne tam insolita res iidem saperare omnem videretur, vix fando narrabatur. Tagastensis prsesul Alypius vir dicendi peritus, quique sanctsp cu- jusdam eloquentise vi in animos hominum salutis amorem insinuabat, poliorem prae ceeteris Isetitise istius partem capiebat, ac una cum hospitibus suis in eloquii divini meditatione versabatur (SuriuSj dccemb. die 31, veljanuar. die2). Illi contra, ut iuMelaniae Vita legere est, variis ornamentis iisque anro ac muUiplici gemma distinctis necnon et praediis haud exiguis ejus Ecclesiam ditarunt: atque etiam Tagastae monasteria duo, alterom virorum in quo monachi octoginta, fe- minarum alterum, in quo virgines centum et triginta degerent, sufBcientibus ad id reditibus attribulis con- stnixere. Testatum quoque reliquit Augustinus, varii generis muneribus Tagastensem Ecclesiam ab iis do- natam fuisse, ob eamquc rem populum Isetitiam pra? se tulisse non vulgarem quidem, vcrum proprice cupi- ditatis sordibus prorsus aHenam (Epist. 126, n. 7) : qnippe quod ejusmodi munificentiee non ad privatos cives, scd ad ecclesiasticos viros, monachos, sancti- moniales ac pauperes tota rediret utilitas (Epist. 125, n. 2). 2. Non alia de causa tam longo itinere splendidis- 39» VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. simailla christianse religiouis lumina Tagastam petie- rant, nisi ut Augustini conspectu colloquioque frue- rentur [Epist. n. 424, n. 1). Tamen eidem sancto, quan- tumvis csset studiosus amicorum cultor, atque bosce invisendi gralia pervolare maria se posse cxoptasset, ne Tagastam quidem, ut et eos salutaret et suis civi- bus de felicitate, qua; ipsis obtigerat, gratnlaretur, conferre sese inlegrum fuit. Adversari quidem vide- batur hiems aspera tum et horrenda ; quippe cum eo esset valetudinis habitu, ut natura frigus ferre non .posset: ea tamen res eum ne Tagastam proficiscere- tur, non deterruit ; sed cum animos Hipponensium vertente anno quadringentesimo decimo absentia sua ofTensos comperisset, arbilratus est ofQcio ac muneri se defuturum suo, si profectionem aliam tam cito susciperet. Quocirca quam servitutem Ecclesise suffi debebat, eam judicavit voluptati, quam Tagastfe percepturus esset, anteponendam. Datis igitur ad Albinam, Pinianum ac Melaniam excusandi sui ergo litteris, testatur, culpam quam incurrebat, quod illos non inviseret, eam ipsam sibi poenam esse, qua gravior imponi posset ei nulia : addit tamen sperare sc, si quidcm infelicior sit, quam ut vidercjeos Ilip- pone siblcontingat^non dcfuturam occasionem, cujus beneficio utcumque liber, eos quacumque in regione ^ifricflB futuri sint, conveniat. 3, Haud ita multis, uti videtur, diebus post datam Iiancce epistolam Pinianus cum Melania junlore Hip- ponem venit. Cum vero, quse erat ejus humilitas, timeret, ne quam vim ab Hipponensi populo Augusti- nus, et a Barcinonensi Paulinus, passi fuerant, eam- dem ipse quoque pateretur, fidem sibi ab Augustino dari voluit, sese ab eo prcsbyterum invitum nunquam ordinatnm iri {Epist. 426, n. i) : quin et ipsi pollici- lus est sanctus Episcopus, ut eam dignilatem accipe- ret, auctorem se ac suasorem ni non futurum (Ibid., 11, 2). Cujus promissi, saltem quod ad posteriorem partem, testis pra^ter unum, haud dubie Alypium, qui tum forte cum Pinianp Hippone versabatur, nul- lus fuit. Pinianus multis variisque muneribus Augu- stinum donavit, quibus hic prout judicavit conducibi- lius utcns, ea partim clericis ac monachis, partim laicis quibusdam indigentibus distribuit (Ibid., n. 8). Porro hisce opibus, quas Augustino atque Aljpio Pi- nianus tradebat, factum, ut ambo illi vererentur, ne in suspicionem iniquo; dispensationis inciderent. Qua in re cum ipsis minime sufiicerct consciciitias propria; testimonium, sed curandum csset prseterea, ut, quan- tum abhorrercnt a studio privata^ utilitatis, homini- ])Us, quos ex dominico prsecepto einidire, quibusve ad pietatem exemplo suo prseire tenebantur, clarum testatumque redderent (Epist. 125, n. 2}, coiloculi sunt de hoc inter se, et qua ratione Ecclesi» filiis, imo et adversariis, planum facerent, in administran- dis bonis ecclesiasticis mentes suas nulla cupiditatis aut aTaritiae nota inquinari, coram conferendo inqui- siere (/6ul., n. 1. e^ Epist. 426, n. 9). Quae cauiio quam ipsis necessaria fuisset, patuit ex tentationc quadam, quse Dei pcrmissu non multo post tempore contigit. 4. Factum enim est, ut ecclesiastigo coetoi ci teresscnt aliquando una cum Alypio Piniannt i lania, universa plebs, necdum dimissis catechii Pinianus sibi in presbyterum ordinari magc moribus flagitaret {Epist, 426, nn. 4-3. 5). A accessit Augustinus, at concessa eorum daa brevi mora, id sibi integrum non esse, pn quod invitum illum ab se consecratum non iri sisset, declaravit: simulque addidit, si contra a se datam Pinianum haberent presbjteruroy se ipsum episcopum non habereRt. Quibus d scdem suam se recepit, quam in eo loci sabsi mox absidem vocat ; quod genus erat suggesti gradibuseditius(J6id., n. 4). Aderantquoquepj et Melania, sed nonnihil remoti ab Augusti quem augescente tumultu (nec enim eum seda tistitis responsio) accesserunt (Epist, 423| Aliqmntulumf inqnit sanctus Praesul, inopinai responsione cunctati atque turbati, velut flamm patdulum pressa, deinde cwperunt multo ardentii tari ; existimantes fieri posse, ut vel miki extorqt illud non servare promissum, vel ne tenente p fidem, ab alio episcopo ordinaretur, Dicebam egc poteram, qui ad nos %n absidem honoratiores et res ascenderant, nec a promissi fide me posse di nec ab alio episcopo in Ecclesia mihi tradita^ interrogato ac permittentej posse ordinari ; quod mitteremy a fide nihilominus deviarem, Addebam nihil eos velkf si ordineretur invitus^ nisi ut or abscederet. Illi hoc posse ficri non credebant. Mi vcro pro gradibus constituta, horrendo et persevt simo clamorum fremita in eadcm voluntate per incertos animi consiliique faciebat (Epist. 12C Tum vero populus muHa convicia in Aljpio.n cere, quasi non ob aliud cupcrct Pinianum retinere, nisi ut ojus munilicentiam ac libera in proprios usus converteret. His gravissime c tus est Augustinus ; tametsi quemquam e cler raonachis proisentibus haud comperisset essi illius injuriae (Epxst. 425 n. a). sed tantom i tum Yulgus, quod compescere non valuit (Jdtirf. quodque tam ingenti reatu per Aljpii oratiom reatur absolvi, vehemcntcr cupit (Epist. 126 In his turbis, tum ipse, tum Alypius ac Piniaiu immerito extrema omnia formidabant. Tim quippe erat, ne aliqui perditi, ait Augostinus,^ titudini etiam bonorum plerumque miscentury aa seditionis et quasi justae indignationis in^^enta^ \ quam vim sceleratam rapinarum cupiditatepronm (Epist. 425, n. 3, et Epist. 426, n. 4). 5. Adduci non potuit prrosenti periculo Aogii ut vei obiter Piniano suaderet, populi voloati rem gerere, tametsi hoc se non factunim, m tum teste prsesente, pactus csseL Absceiere cogi inquit; sed metuendumfuit,nemagis me absenleo quid faceret et /"evcrentia minor, et doloi' ari Deinde si cum fratre Alypio discederem perp» constipatum, cavendum fuit, ne quisqium in eu num mittere auderet : si autem sine itlOj quae fir UBER SEXTUS. 402 Mnatwnis^ si quid ei fortassis accideret : et vt- mm propterea deseruissey tU furenti popido trade- * hUer hos sstus meos gravemque mtBrorem et I eonsilii respirationem, ecce repente atque inopi- mdus filitts noster Pinianus mittit ad me servum tarnabain, qui mihi diceret eum se velle populo f quodsiesset ordinatus invitus ex Africaomnino ntt; credo, existimans eoSf quandoquidem peje- m possetf non jam ulterius infrurtuosa perseve- damaturos^ ad expelletidum hinc hominem, quem deberemus habere vicinum, Mihi autem, quia vi- r vehementiorem eorum dolorem post hanc jura- fuisse metuendum, apud me tacitus habui : et imul petieratf ut ad eum venirem, non distuli. Mi dixisset hoc ipsum, continuo et illud adjunxit jurationi, quod mihi dum ad eum pergo, per Dei servum, Timasium, mandaverat, de prx- $cUicet sm, hoc est, Hipponc se reman- i, ct ei clericatus sarcinam nolenti nullus impone- ie ego m tantis angustiis quasi aura spiranie Pmb {neque enim potui sic sapere, ut tanto vel tu- vd offensione magis everti vellem Ecclesiam cui , quam id quod a tali viro nobis offerebatur acci- Mil ei respondi ; sed ad fratrem Alypium gradu Uiore perrexif cique quid dixerit^ dixi, At ille, ut 1O9 devitans ne quid se auctore fieret, unde vos, \m alloquitur, putabat offendi^ Rinc me, inquit, misulat, Quo audito, ad populum tumultuantcm i : factoque silentio, quid promissum esset, cum iikme etiam jurationis aperui, IlUvero, qui solum resbyterium cogitabant atque cupiebanty non ita, Mam^ quod oblatum fuerat acceperunt ; sed inter wmtulum mussitanteSf petiverunt ut adderetur ei- rbnMSsiont atque jurationiy ut si quando illi ad sus- iam ctericatum consentire placuisset^ nonnisi in i^pponensi ecclesia consentiret : et hoc ea spe, ler illam prsesentiam creditum est eum etiam ad ttom suscipieudum posse desiderantibus con- B. Retuli ad eum ; si7ie dubitatione annuit, Re- wi iUis ; IsBtati sunt ; et mox jurationem poUicitam 10101/. Reverti ad fiUum nostrum, eumque inveni Mlem, quibusnam verbis comprehendi posset iUa waHone promissio, propter necessitates irruentes, eeient eum ut abscederet cogere, Simul etiam quid i astenditf ne quis irruisset hostiUs incursuSj qui Hseessicne vitandus. Volebat addi sancta Melania, il morbidi causationem : sed ilUus respotisione re- isa est, Ego autem dixi^ gravem ab Ulo et non mendam causam necessitaiis ingestamy quae cives emigrare compelleret : sed si hsec populo dice- V Omendum esscy ne male nos ominari videi*emur; ttm sub necessitatis nomine fieret excusatio, i fraudulentam necessitatem putari. PlacuU ut de hae re populi animum experiremur; ct eHud quam id, quod putaveramus, invenimus. aan ejus verba a diacono dicta recitarentury et plaeuissent ; ii6t nomen interpositae necessitatis Uf eontinuo reclamatum esty promissioque dispU- umiultu recrudescentCy et nihil aUud quam fraude secum agi populo existimante, Quo cum sanctus fiUus noster vidisset, jussit inde auferri nomen necessitatis ; rursumque ad Isetiiiam populusremeavit, Et cum lassitU" dinem excusaremy sine me ad plebem accedere noluit : si- mul accessimus, Dixit ei, quae a diacono audita erant, se mandassCy sejurassCj eaque se esse facturum, continuoque omnia eo tenorCy quo dictaveratj prosecutus est, Respon- sum est, Deo gratias, et petitum ut totum scriptum subscri- beretur, Dimisimus catcchumenoSy continuoque scriptum subscripsit, Deinde pcti cospimus nos episcopiy non vo- cibus popuUy sei iamen a populo per honestos fideles, ut nos quoque subscribei'emus, At ubi ccepi subscribere, sancta Melania contradixit, Miratus sum quare tam sero^ quasi promissionem itlum et jurationem nos^ non sub- scribendOy facere possemus infectam. Sed tamen obtem- peraviy ac sic remansit mea non plena subscriptio ; nec ul^ tra nobis quisquam, ul subscriberemus ^ putavit instan- dum {Epist, 123). Per eas turbas Albinffi sancti lilii, Pinianus scilicet ac Meiania, qui erant in abside, pa- lam questi snnt, non prcsbylerum ab Hipponensibus, sed hominem divitem, pecuniarum cupiditate quseri (Epist. 125, n.2). Et hanc narrationem,prsBter omissa quaedam adjuncta, quoi ad rem nihil facerent, ipsissi- mam rei veritatem esse testatur Augustinus : proinde- que Pinianum nequo se, ut ferebatur, praecipiente, neque populo cogente jurasse, sed ipsum per se ac sponte soa id obtulisse. Cujus rei Barnabam ac Tima- sium, quos ille singulos ad se miserat, testes citat (£pisM26, n. 6). Utrosque vocitat servos Dei, id est monachos. An autem Oarnabas, quem appellationc sancti cohonestat, idem hubendus sit ac presbyter ille Hippouensis (Epist. 213, n. 1), quem Augustinus familifie suse prsefecerat, et cujus existimationem pu- blice in sermone quodam defendit (Serm, 356, n. 15), non definimus. Erat eo tempore Timasius monachus, qui auctore atque impulsore Pelagio nuntium mundo remiserat (Epist. 177, n. 6) : sed hujus rursum nobis incidet mentio. 6. Cum habitaturura se Hippone Pinianus jurasset, oborta quadam necessitate alio die illinc discederc compeilitur. Quod ubi populus Hipponensis cognovit, haud mediocriter tumultuatum est, ac multa incale- scentibus animis dicta, quae etiam scripto mandanda curarunt. Verum cum iutellectum esset, id ab eo pro- pter necessilatem privatam necnon animo revertendi factum ; nemo fuit, qui hoc boni non consuleret (Epist, 126, nn. 6, 13).Nequeenimconsiliumfuerat,eumexsulis instar ibi retinere, sed sibi putabant abunde satisfa- ctum, modo civium aliorum moresedemacdomicilium ibi iigeret, nec unquam inde discederet, nisi cum vo- luntate redeundi {£pt5<. 125. n. 4). Quod autem Baro- nius refert,Pinianum Hippone elapsumesseclanculum, et Tagastam una cum suis reversum; quippe qui se ejusy^ad quod pervimet metum inductus esset, pro- missi religione non ieneri probe s baris direptam, ac mundum tantis calamitatibai infestari tradit, ut ex vanis illis falsisqne illecebnSy quibus homines in errorcm inducere, ac stultos !§• sui amorem pellicere solebat, jam nuUam ferme ro* tineret. Armentarius sese una cum conjoge Paulina voto obstrinxerat, reliquum vitffi tempus Deo coiiso- crandi, necnon, uti videtur, monasticum suscipiendi institutum. In Paulina quidem morse nihil erat, qoo- minus perpetuam Deo continentiam dicaret : yerom nequaquam videtur ita paratus fuisse ad abdicandafli conjugalem consuetudinem Armentarius, sed rott nonnihil distulisse. Quapropter Augustinus de hoe corum mentis habitu certior ab ipsonim afline Roii^ rio factus (Ibid., n. 1), utnque epistolam longe pi^ cherrimam direxit, in qua tamen perpeluo maritooi alloquitur : atque ut votum, quod nnncupavit, qood* que sine p^ravi piaculo frangi non potest, omni pro- LIBER SEXTUS. 400 lone omissa impleat, validis admodam argu- Dadet. CAPUT X. kUione biter episcopos Catholicos et Dotiatistas Carthagine : illum indicit Marcellinus, 2 Apud ginem Augustinus instante CoUatione conciona' fntolens Donatistarum in eum urbem ingressus, mdem numerus, 4 Omnem CoUationis rationem prmscribit Marcellinus. 5 Collationis loco suos pii venerunt inieresse volunt, ac subscriptiones are actis recusant Donatxstae. 6 His Catholici onem eam offerunty ut si causam obtinucrit 0, vel episcopatum retineant illi redeuntes ad m, vel eo se ipsi pariter cum illis exuant, 7 llnt alius ante Collationem sermo de Pace, 8 90$, qui cum schismaticis dispulent^ Catholici ml, quos et egregio mandato communiunt, rcellinus iribunus, cui provinciam cogendi m ac Donatistas in coUoquium mandarat Im- ttatim atque venit in Africam, nihil dubio »mbit, ut omni cura ac diligentia rem tanti promoveret : quanquam non reperitur quid- ic ab eo prsestitum ante edictum illud quod oatuor ante kalendas junias, seu verius ante qoartum kalcndarum juniarum, id est, die ecimo quarto kalendas februarias anni qua- tftimiandecimi promulgarijussit. Hocedicto, lorii jussioni adjunctum per universam Afri- t (Brevic, Collat, i, cap. 2), quoslibet episco- Catholicos quam Donatistas a locorum ma- it statuit juridico more appellandos, ut iem,snarum quisque partium peritiores viros lum colloquium electurus, intra designatos ali jussione menses quatuor accedant [CoUat. 1, cap, 5). Non aliud se, nisi quod ex allatis oque documentis verum esse constiterit, ju- X, per sanctissima quo^que jurat. Yerumta- I is catholico; communionis christianus ve- Aspicionem posset apud Donatistas {Possid., ygust.f c. 4), suam iilis sequitatem approbare i concedens, qucR et juris limites proiter- erentur, et Imperatoris, ut ipse fatebatur ., sent, post, CoUat,), injussu lierent (Brevic. . eap, 2). Quippe recipit episcopos omnes ly qui ad coUoquium vocati, se adfuturos onderint, in possessionem ecclesiarum ac nnium suorum, quibus forte Catholici Ccesa- ecretorum vi fruerentur, restitutum iri ante lUatiouem (CoUat, Carthag. i, cap. 5). Ac y quasi per interccssionem, lites omnes forenses iisdem intentatos intentandosve decernit. Necnonjuratus promittit, qualis- utorus sit Coliationis exitus, Donatistis qui at, ad propria reditum omnino liberumfurc. ood maxime mireris, sese, siquidcm illis sospectus, paratum ostendit, quemlibet ex mmunione, paris aut etiam superioris digni- loc judicio colle^am admiitore. Menses qua- tuor, intra quos habenda Collatio erat, kalendis ju- niis definit Marcellinus [Ibid,), Atque '^ita Augustinus legerat, quando edicto illius posteriori, in quo is quoqueterminus iigitur, eumdem diem, quem priori. constitutum asserit (B$*evic. CoUat, i , cap. 3). Atta- men in CoUatione pronuntiavit scriba decimo quario kalendas jnnias fixum edicto ierminum claudi (CoUat, Carthag, 1, cap. 27). Consentit etiam ciun illo Augu- stinus, missumque in provinciam edictum, id est pri- mum, sic habuissc agnoscit (Brevio, CoUat. 1, cop. 8). Marcellinus vero dictam Collationi secundo edicto kalendarum juniarum diem proiitetur (CoUat. Carthag. \ , cap, 23). Quocirca in primo edicto non intra diem kalendarum juniarum, sed iuira decimum quartum kalendarum juniarum diem legendum esset (Ibid., cap, 5} : nLsi siquis maliterratum ibi a scriba fnisse, quod alibi quoque ab eodem admissnm observat Au- gustinus (Iliid,, cap, 27). Et secundum quidem edi- ctum ita kalendas junias couventui assignat, ut alium diem deiinitum prius fuisse nequaquam signilicet. Et vero contendere in altero, necnon in tertio collo- quio Catholici, prffistitntos quatuor menses juxta edictum, primum videlicet,cujus eo loci verbis utun- iur, ad diem kalendarum juniarum concludi (CoUat, Carthag. 2, cap. 50; Ibid,, 3, cap. 404; Brevic, CoUat. 2, cap, 3). Et hoc inde probabant, quod com- pellatus venire ad Collationem Primianus, adfuturum sese ad istam diem promisisset; ipsique Donatist«e delectis, qui suas in CoUatione partes susiinerent, episcopis, non anto octavum kalendarum juniarum diem mandatum dedissent, nuUa prius, qufle ad Col- lationis diem pertinerct, vel petita dilaiione, vel judi- cio Uagitato (CoUat, Carthag. 1, cap. 28). 2. Eo anno Pascha septimo kalendas aprUis cele- brabatur; proindeque pridie idns maias Peniecoste. Hoc festum e consueta Ecclesise disciplina jejunium sequebatur (Serm, 357, n. 5), sive illud esset, quod feriis quarta et sezta, preeter Paschale tempus, serva- batur toto anno ; sive solomnius aiiquod ; quse senten- iia propius recedere a verbis Augustini videtur. Et quidem sermonea ejus duos de jejunio Quinquage- simfie in Indicem retuUt Possidius (In Indiculo. cap, 9). Per id ceric tempus sanctus Doctor concio- nem de pace, cujus initium est : Tempus est exhortari {Serm, 357), pronuntiavit. Queriiur in hac, Donati- stas quam infensissimos paci ac reconciliationi animos prse se ferre. Catholicos ad pacem, ut illos ad eam trahere possint, horiatur; rogatque, ut omnem jurgii rixffique cum hcereUcis occasionem, ne iratiores inde ac magis implacabiles evadant, summa diligentia fu- giant. Nunc curandis instatur, inquit ; in fervore sunt oculi sauciorum, caute curandi, kternique tractandi sitnt {Ibid,, n. 4). Monet ut quidquid illi vel contra Eccle- siam, vel contra Ecclesioe antistites effuiierint, patien- ier ferant : Deum tanium fusis pro illorum salute pre- cibus aUoquantur; cui ei temporis hujusce jejuniaof- ferant, cum pro schismaUcis ad communionem catho- licam revocandis, tum eUam pro episcopis, a quibus propugnanda esset Ecclesia» causa, preces vero suas 407 ubenori adversas egenos liberalilale fulciant. Impellit prfleterea auditores, ut arrepta adventantium servo- rum Dei opportunitate hospitalitatem exerceant. Ubi sane episcopos Garthaginem Collationis causa acce- dentes, vei certe adhflerentes eis monachos, signilicari nemo dubitet. Undc intelligas ea in urbe sermonem hunc habuissc Augustiniun : et hic revera illius in proxime sequeuti, quem Carthagine pronuntiatum in- dubie constat, mentionem facit [Serm, 358, n. 6). 3. Ad CoUationis locum Catholici non composito ad fastum apparatu ac pompa, sed singuli venere ab ostentatione Donatistarum longe abhorrentes (Brevic. Collat, i, cap, i\): hi quippe Carthaginem quinta feria, quinto decimo kalendas junias, tanta com ma- gnificentia, tanta comitum turba ingressi sunt, ut omnium magnffi iliias urbis civium oculos in se con- versos distinerent (CoUat, Carthag, I, capp. U, 29). Ipsique adeo jactitant Carthaginem omnem, imo uni- versam Africam, adventus sui testem esse, ita ut nulli liceat ejus rei ignorantiam obtendere. Addunt indu- ctos se eo, quod sibi denuntiatum a Marcellino fuerat, cdicto, ut propere Carthaginem advolarent ; senes, quamvis exactae ac decrepit® mtatis, non excusasse imbecillitatem ; neque ullos relictos in provinciis, nisi quos adversa valetudo retinebat invitos. Et certe sic res habebat : quippe eorum primas suos omnes abje- ctis quibuslibet rebus eo concurrere jusserat, testatus nimirum eos qui cum reliquis venire detrectarent, id prxsidii suce erepturos causse, quod haberent potissi- mum {Ad Donatistas post Collat., n. 41). Itaque cum ad Collationem publicis Gestis vocati sunt, adfuturos se prompto animo promisere ; ncc Marcellinum, tametsi catholicam religionem eum proiiteri non ignorarent, judiccm in iidei causa repudiavere {Possidius, in yHa Augustini, c. 4). Forro quod eis tantopere primas optimum in causa sua futurum commendabat, id Au- gustino teste nihil erst aliud, nisi ut darent operam, quo numerosissimi esse viderentur (Ad Donatistas post Collat,j n. 41). Quin etiam variis fraudibus ac menda- ciis suorum ampliiicare multitudinem studuerunt: quibus tamen hactenus tantum profecere, ut duccnli septuaginta novem numerarentur, paulo videlicet pau- ciores quam Catholici {Collat, Carthag, 1, cap, 213). quos ad ducentos octoginta sex erat invenire (Brcvic, Collat, 1, cap, 14, 6( Collat, Carthag. 1, cap, 214.) Prseter hos, ut acta Collationis tradunt, alii quoque catholicse communionis viginti supra duccntos (Co//a^. Carthag, 1, cap, 215), seu verius, non amplius centuni viginti {Brevic, Collat. 1, cap. 14). quem numerum Augustinus, necnon manuscriptus Collationis liber exhibent, in provinciis aut infirmitate, aut senectuto aut alia quapiam necessitate detenti remanserant. Fuere insuper viduatce suis proesulibus Ecclesiee sexa- ginta, Ac proinde, si rationem ad eum modum subdu- cere liceat, quadringentos sexaginta scx episcoporum catholicorum sedes in Africa exstitisse dicamus, ne- cesse est. Atqui absentes episcopos. vacantesque Ec- clesias sibi plures esse quam Calhulicis, in Collutione jactarunt schismatici, qui postea etiam plusquam qua- VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. dringentos antistites per totam Africam se esse dicarunt (Ad Donatistas post Collat,, n, 41). Cflel abiis nullusnominatim designatus. Etsane illud futili et inepta vanitate dicerent, satis superqoe rebat, cum ex imposturis quas exaggerando m numero adliibuerant, tum ex eo quod solis ex segrotis deesse neminem, sua in Notoria eraat tissime professi. 4. Ubi Carthaginem utriusque communionb e| advenere, Marcellinus altero edicto Collatioiiis I tempus atque ordinem constituit (Brevic. CoL cap. 3). Simulque adhibitis cautionibas, dilii providit, ne cui, quod in CoUatione dixisset, pi dum liceret iuliciari. Decrevit igitur, cujusqiie episcopos septem, qui disputarcnt inter se, ab n omnibus eligendos; quibus adderentur alii to^ quos illis cousulere, sicubi res postulare viderel berum foret; ac prseterea quatuor alii, qui Ges conscriptioni prseessent :et kalendis juniisconvi dum in thermas Gargilianas; qui locus tanquai nium maxime opportunus delectus fuerat (CoUa ihag. 1, cap. 18). Erat hic in urbe media, spi admodum, clarus et algidus, et sane tam celeb: ventu longe dignissimus : de quo Thrasamund dalorum regis curis atque impensis restituto e epigramma observatur (RiviuSy in Vita Avg pag, 359). Episcopos omnes tam Catholicos» Donatistas capcre haud difQcuIter potuisset : qi <{uidem eo simul universi intraverant. At quonia gnus iste numerus confusionem indubie pep< statuit Marcellinus, ut episcoponim neaiini, p quam vigenti octo, vel trigenta sex memoratis, { tatur aditus; prcesules rogat, subditos priem sibi populos, ne die Collationis eodem conveniAi addit velle se, utriusque communionis episcopi diem congrcssus polliceri, se ratum habituros quidaseptenis ad colloquium electis fuerit actij atque confectum hac de re actum, se praesei omnibus obsignandum sibi dari : quidquid d statim notis ab astantibus sibi exceptoribos pi simulque a quatuor de utraque partenotariis e< sticis scribi : quos etiam, ne eorum lides in du quoquam revocari possit, quaterni Gestoram c ptioui prsefecti episcopi pervigili ac sollicita ol tione custodiaut. Pro^terea, ne quando hisce i vel minima corru[.tionis mutationisve criminal pingi queat« a singuiis antistitum ea subscril dixeiint: quod idem se primitus ad interloa suas pra^stiturum promittit. Tabellas deniqae a modum descriptas et digestas una cum episco quatuordecim, quos ad disceptandum elegissen scriptionibus statim publice aftigi, quoctonmi! legere, ct univcrso Carthaginensi populo de iisd dicare liceat. yam cum eis, verba sunt Marcelli judicem dcdcrit Augusta dignatio, quibus inferio esse pro tanti nominis veneratione cognosco^ fidi citudinis meas hac considcratione prospean^ tU < vellem judicio judicari, Ita quippe oculis, Mm urbis hujusce, verum etiam universae prwineU LIBER SEXTUS. 410 disyutationis ordo pandetur, ut tam prosecutio- puiantium episcoporum, quam pronuntiationum . series subsecuta digestis in puhlico voluminibus ur : hxc enim in judice securitas fidci est, ut de timeat judicari [Collat. Carthag. 1, cap. 10). indffi etiam eraot, quoad omDino decisa essct ersia, schedce siogulcc, tam Marcellioi, quam onim octo custodum sigillis. Purro cautioocs nes ez siogulari Dei in Dooatistas bcnigoitate nt : quas proinde isti non poterant, nisi cum ingrati animi noxa, contemnere (Epist. 141, tque adeo profitetur Marcellinus, si quis iilas re subterfugiat, quam causee suo; difQdat, 16 parum booa iide agere statuerit, palam fa- .Idem epistolas ab utriusquepartisprimatibus >tas, quibus illi cooditionibus io edicto propo- (entiri sese declarenl, oiTerendas sibi deceroit. disertis verbis a Collatiooe excludit Maximia- Collat. Carthag, 1, cap. lOj, qui scilicet, ut iti et igoobilitati suib hoooris aliquid accerse- ilato supplicilibello ad illaoi admitti petieraot: ranitas a catholicis despicatui habita est [Con' omim, lib, 3, n. 5). lavo kaleodas juoias aoni quadriogentesimi ni Dooatistffi actum, quem Notoriam vocaot, no curant deouotiaodum, quo Jaouarius ac los (qui duo soli subscripseruot) et caiteri sio- iristiaoitatis episcopietcatholicoc veritatis (eo- lim hsec verba suot) sccuodo illius edicto, i quod ad subscriptioncs, assentiri se ooo possc itur ; utquesibi ad Collatiooem uoiversis liceat e, vehementer postulant [CoUat. Carthag. 1, . Ideo vei^o vidcbantur noUe subscribere, ut de gestis corruptis, si e rc sua forct, judici iari (Ad Donalistas post Collat.j n. 15). Atque itoria illa suoruni neminem a Collatione abessc t; tamen hoc ipso die, octavo kalcndas junias, eptem instituere, a quibus Ecclesio; Dei causa eorum verbis uti visum) adversus traditores toresque suos defenderetur; poiliciti, quidquid lent, id se ratum habituros (Co//af. Carthag. i, l). Omnes quidem huic actui, scd noo prse- iaroeiiioo [Ibid., cap, 154), subscripseruot ap. 149): quem lice^ io formam epistolse coo- tameo eligeotes clectis coram, scu pneseotes ibos se dedisse testaotur (Ibid.y cap. 148). ptiooes quoque suas geslis firmaodis necessa- las prioio recusaraot, ut darent taodem ali- compulsi suot [Ad Donatistas post CoHat.^ \h iis autem ad disputaodum designati sunt, ius Carthaginensis, Petiliaous Cirteosis, Eme- esareeosis, Protasius Tubioieosis, Mootaous is, Gaudeotius Thamugadensis, et Adeodatus nds. m DooatistxB in secundo Marcellini edicto [Oie ipsos moverent, offendere se dictitarent ; latholici eidem se in omnibus consentire, ac d pr(rscribebat, se religiose observaturos pro- t : qua de re Marcellino epistolam (quo nomi- ne eam ip^e a Notoria Donatistarum distinguit (Collat, Carthag. 1, cap. 17) obtulerunt. Ei subscripsere nomi- ne aliorom episcoporum Aurelius Carthagineosis, et SilvanusSommeosis decanusacprimas Numidiffi(/6id., capp. 16, 18). Exempluiu ibi propoouot Maximiaoista- rum, quos Dooatistse uoa cum universis per eos ba- ptizatis receperuot, servato episcopis etiam a se prius damoatis hooore proprio : uoicuoi hoc sibi fuisse in Collatiooe expetcoda coosilium testaotur, ut sibi de- moostrare liceret, Ecclesiaoi tt)to terrarum orbe dif- fusam ouUorum homioum sibi commixtorum pcccatis perire potuisse: causam Cceciliaoi, patefactaipsiusio- ooceotia, et iis, a quibus accusabatur, pro calumoia- toribus habitis, lioitam esse ; alios denique, quos isti criminabantur, aut esso innocentes, aut EccIesiiB omnioo delictis suis oon obesse. Id autem potissimum eidem epistolce celebritutem coociliat : quod ibi proii- teotur Catholici, sub Dooatistarum leges, si modo pro- batum ab illis fuerit Ecclcsiam in sola corum commu- nione remanere, ita se veoturos, ut omoioo de rcti- neoda episcopali digoitate noo cogiteot: cootra vcro si demoDstraveriot ipsi culpam omoem haerere Do- natistis, se nihilomious velle, sic illos secum tenere uoitatem, ut hooorem episcopatus non amittant : ubi- cumqoe episcopi duo fueriot ioveoti, alterCatholicus, alter Dooatista, vicissim eos episcopalem occupaturos sedem, alio ioterim juxta coosideotem, paulo tamen humilius, remanente, qui locus peregrino episcopo as- signari solebat : vel saltem suam cuique attribuendam fore Ecclesiam, donec aitero vita perfuncto, dignita- tem alter, prout erat usu receptum, solus obtineret. Quod si porro oimis impatieoter duos uuo ioloco cpi- scoposferaotpopuli ; tumepiscopatu utruniquo paritcr exuendum, aliumque in eorum gradum sufticieodum abiis antistitibus, quicompetitoresipsinon habuerunt. Quid enim dubitemuSj inquiunt catholici Patres, Re ■ demptori nostro sacrificium istius humilitatis offerre ? An vero ille de c(Blis in membra humana descendit, ut mem- bra ejus essemus ; et nos^ ne ipsa ejus membra crudeli divisione lanientur, decathedris descendere formidamus ? Propter nos nihil sufficientius. quam Christiani fideles et obedientes sumus : hoc ergo semper simus. Episcopi autempropter Christianospopulos ordinamur : quod ergo Christianis populis ad christianam pacem prodest, hoc de nostro episcopatu faciamus. Si servi utiles sumus, cur Domini 3ete7mis lucris pro nostris temporalibus subli- mitatibus invidemust Episcopalis dignitas fructuosior nobis erit, si gregem Christi magis deposita collegerit^ quam retenta disperserit. yam qua fronte in futuro sae- culo promissum a Christo spcrabimus honorem, si chri- stianam in hoc sxculo noster honor impedit unitatem (Ibid., cap. 16). Augustinus post recitalam intra con- cionem ipsius jussu iitterarum istarum parlem, in hunc locum ita disserit : Dicam Cfiaritati vestrx, et commemorem rem duldssimam et suavissimam, quam Domino adjuvante sumus experti. Cum ante ipsam Col- lationem internos aliqui fratres dc hac re colloqueremur, quia pro pace Christi episcopidebaitesse, aut debentnon esse ; quod vobis fatendum est, circumspicie^ites omnes 4ii VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 41% fraires et coepiscopos nostros, non facile nobis occurre- bant, qui hoc vellent suscipere, et de hac humilitate Do- mino sacrificare. Dicebamus, ut fieri solety llle potcstf ille non potest ; ille consentit hoc^ ille non tolerat ; /o- quentes magis pro suspicionibus nostris qui corda illO' rum videre minime poteramus. Quando autem ventum est ut hoc palam fieret^ in concilio uuiversorum tam fre- quenti, pene trecentomm Episcoporumy sic placuit omni- bus^ sic cxarserunt omnes, ut parati essent episcopatum j)ro Christi unitate depfinere, et non perdere^ sed Deo tutius commendare, Duo ibi vix inventi sunt, quibus dis- pliceret : unus annosus senex^ qui hoc etiam dicere libe- rius ausus est, altei* voluntatem suam tacito vultusigni- ficavit : sed posteaquamillum senemliberiushoc dicentem obruit omniumfratemacoireptiOj illomutantesententiam, vultum etiam ille mutavit {De Gestis cum Emerito, n 6). Propositum adeo chrisilanum non episcoporum tanium lirmavitsubnotaiio, sedetiam universi concilii ad Deum precatio consecravit (Serm ad Caesar.EccL plebem, n. 1). Quamvis auiem veritati refragati fuerint Dona- tisto;, nihilo tamen secius eamdem illis oiferre condi- tionem Catholici non destitere, quam et bona iide erga eos qui se ad Ecclesiam receperunt, implevere. Hoc saltem ea synodo Carthagine anno supra quadringen- tesimum decimo octavo celebrata constat, Donatistas in episcopalem dignitatem recipi solitos (Cod. Can.Afric, cann. HS, ii9). T.Aliis prffiierea locis admirandum illud promis- sum, quo prcesulum Afi*icanorum pra^cipui suo se ho- nore abdicaturos receperunt, memorat Augustinus (Serm. 359, 5). Deumque comprecatur, ut quoniam illud e charitatis fonte profectum est, gratum habeat et acceptum (Serm, 358, n. 4). Qua de re, si quid ple- nius desideres, adeas licet sermonem de Pace et Cha- ritate, qui post memoratam quidem cpistolam, quan- tumex eis, quce de conditione hac ab antistitibus obla- ta dicit, conjicimus, sed anteipsum tamen Collationis diem habitus est. ibi citatur secundum Marcellini edictum, imo et tertium, quo quidem, ut jamjam ex- posituri sunius, Catholicorum cpistolam promulgavit. In eo populum sanctus Episcopua obtestatur, ut Mar- cellini cdicto morem gcrens in Coiiatiouis locum non irruat, quin eiiam per illum locum, quoad, ea plane soluta sit non transeat ; ne qua sciiicet tumultuandi occasio iis qui nihil oninino maluissent, pra^beretur {Ibid.^ n. 6). Ibipius Antistes studium prffi se fert op- pido intlammatum revocandi schismaticos ad unita- tem : quoi vera csset illorum victoria. Nam, iuquit, non vincit nisi veritas, victoria veritatis est charitas {Ibid,, n, 1). Qua ratione defendi oporteat Co^ciliani causam, et quo studio cavendum cuique, ne ho^reat in quolibet homine, ibi ostendil(J6i(i.. n. 3). Quid vobis, ait ad po- pulum, injuuQamus ? Partes forte uberes pietatis, Nos disputemus })ro vobis : vos orate pro nobis, Orationes etiam vestras jejuniis et cleemosynis adjuvate. Addite pennas illis, quibus volant ad Deum. Sic agentcs ne- gotium, fortassc utiliorcs nobis eritis, quam nos vobis, Nemo cnim nostrum inhac disputatiow^ de seprxsumit: in Deo est tota spes (Ibid., n. <»). 8. Marcellinum rogabant saa [epistola CathoUci, nt eam quamprimum omnium oculis proponeret : que lorte, etiam ante Coilationem, schismaticorum vel in* iirma vel dura corda, exhibitse ibi piie charitatis tesli* iicatione, aut sauarentur, aut edomarentur {Collat, Carthag. 1, cap, 16). Id ut praistaret Marcellinus, sua ipse poiliciiatione, qua omnium judicio suam agendi rationem permissurum se receperat, satis superque impellcbatur {Ibid,, cap, 17). Itaque cum epistolam Catholicorum, tum DonatistarumNotoriam publiceaf- iigi novo edicto jussit. Inde cum factum esset, ut isthtec Notoria innotesceret Catholicis, hi Marcellino litteras alias ab Aurelio item ac Silvano subscriptas obtulcre, quibus timere se signiticant, ne a Donatbtis, saos omnes ad Collationem admitti sineulla, ut palam erat, causa eftlagitantibus, aliquid in ea emergeret sedilio- nis : consentiunt tamen illorum postulatis ea lege, at ex Catholicis episcopi iili octodecim juxta secundom Marcellini edictum designati, soli interessent, nescili- cet, si quid tumultus excitaretur, in alios quam Dima- tistas posset conferri. Addunt optime secum agi sese existimaturos, si vanum fuisse metum illum depreheo- derint, neque alia de causa voluisse Donatistas consi- lio intercssc univcrsos, nisi ut, post illud soienni re- conciliatione terminatum, in. eamdem ecclesiam uoa cum Catholicis sese conferrent, gratias Deo pro re- parata communionis societate reddituri (Ibid,, cap. i8). In hac epistola tam perspicue, tam valide si- mul ac breviter ipsa tota expositaest causa, utea lecta Donatistui non sine ineptia questi fuerint, rem a Ca- tholicis prius actam, quam de prseviis ad eam coudi- tionibus agi coeptum esset {Ibid,, capp. iS^^O^et Brevic. Collat. i, capp, 7,8). Tertio kalendas junias anni qua- dringentesimi undecimi omnes catholicee communio- nis episcopi designarunt antistites ad Collationem, et mandatum quo instructos illos volebant, in ecclesia Carthaginensi scripserunt proesente Marceilino, ipsi autem concioni, quse ducentis sexaginta sex episcopis consta])at, Aureiio Carlhaginensi et Silvano Numidis primate proisidentibus. Renuntiati sunt, qui in Colla- tione disputarent, Aurelius Carthaginensis, AI)7>ius Tagastensis, Augustinus Hipponensis, Vincentius Ctt- lusitanus, Fortunatus Constantinensis, Fortunatianus Siccensis, Possidius Calamensis. A consiliis fuere isti septem, Novatus Sitifensis, Floreutius Hipponensiam- Diarrhytorum, Maurenlius Thubursicensis, Priscas Quidiensis, Serenianus Miditensis, Bonifacius Cata- quensis, ct Squillacius Scillitanus. CustodiendsR Gesto- rum conscriptioni prfl^fecti sunt, Deuterius Caesareen- sis, Leo Moplensis, Asterius Vicensis, ac Reslitutas Tagorensis {Cotlat.Carthag, i, capp. 55, 57). Hoscedu- centos sexaginta sex episcopos secundum inaugoratio- iiis suflB ordinem subscripsisse verisimile est. At vero electorum octodecim, uno Aurelio excepto, qui sul)- scripsit omnium princeps, nomina postremo IocosuIh Eotantur (Ibid., capp, i36, 142). Porru ab universis pra3sulibus servala lisec fuit in subscribendo forma: IV. episcopus iV. Carthagini constitutus, praesente V, C, Marceltino Tribuno et Notario, mandato a nobis facto UBER SEXTUS. 4U [ etiubscripsi ; vel, mandavi et subscripsi (Ibid., U Qaibus vero demandata eraf disputandi pro- hi loco vocum istanim, Mandato a nobis facto \ reponebant, Hoc mandatum suscepi, Eo au- Jiolicorum mandato simul et responsione ad .ticonim Notoriam, quidquid majoris momenti imerat,continebatur : idquedeindustria.Quip- atom fuerut, Donatistarum esse consilium, de ptionibusac formulis quibusdam, qusereitan- idsionem protraherent, litigare ; quod eis si or, timendum erat ne colloquium solverent Collat, i, cap, iO).Itaque scriptionibus iliiste-* !8se Gatholicivoluerunt, quaminvictaesseutve- CQJns a partibus stabant, arma ; ut si conlinge- lationem solvi per Donatistas, nemini tamen mde notum fieret, eos haud alia de causa no- x>iiferre, nisi quod de victoria desperarent, respousis omnino destituti. CAPUT XI. Uonis habitas kalendis juniis initia, 2 Donatistae Hcos omnes, ut de subscriptionibus mandati eo- rertiores fiant, vocari volunt. 3 Oblatam con- U faeultatem non accipiunt Donatistx : delectos pro se disputaturos renuntiant, 4 In subsci*i- bus mandati disputatoribus suis dati aliquoties \$e convincuntur, 5 Necnon in Quodvultdeo epi- mcndacium admisisse. 6. Ad CoUationem se- M eondicta die non veniunt ex Donatistis nisi i episcopi disputatof^es, ex Catholicis vero ad- iciodecim deUgati, 7 Donatistis conceditur di- i ad colloquium constituto, nimirum kalendis Qni quadringentesimi undecimi, quo anno in 1 feriam incidebant, Marcellinus cum viris va- litatis, sive rerum forensium administris vi- i notariis ecclesiasticis, Catholicis duobus ac Donatistis, iu secretarium thermarum Gargi- n ingretsns, eo etiam antistitcs, qui ad ja- tabant, e Cathohcis videlicet .octodecim ele- ; nniversos Donatistas introduci jussit (Collat, . i^ cap. \). Atque ita Donatistse arrogantiam isuere, qua aliquot ante annis, indignum esse srant, martyrum ilUos cum progenie Tradito- avenire (Ad Donatistas post Collat. nn. 1, 30). io quidem Marcellinusrescriptum Imperatoris, ipsius edicta, necnon varias utriusque com-* is episcoporum ad se epistolas recitari jussit. tem in priori suo edicto Marcellinus schisma- tioni promisisset alium, quemcumque voluis- •Uegam in hoc jndicio se recepturum ; respon- lianus, non decere, quibus primus cognitor iantibus datus eset, eligi ab ipsis secundum Carthag, I, capp, 6, 7). Verum propria con- propriusque timor alter illis cognitor ac judex ipso quem Honorius dederat, longe sagacior \or (Ad Donatibtas post Collat, n, 46). Hic an- causa diceretur, prior judicavit. Perlectis sriptis, Emeritus prseteiitum jam esse dispu- mpus, et quatuor illos menses quos prtpscri- pserat Imperator, a decimo quarto kalendas junii ela- psos contendit (Collat, Carthag. i , cap. 20), Sed eos ad kalendas usque protendi docuit Marcellinus ; imo exactis quatuor mensibus potuisse adhuc et alios duos adjici (Ibid,, cap, 30). Quo tamen prohibiti non sunt Donatistffi, quin postea Catholicos, quasi ad legiti- mum diem non adfuissent, prsegravare tcntarent : eadem enim secunda quoque cognitione ingesserunt, ubi validius etiam fuerunt a Catholicis revicli (Collat, Carthag. 2. capp, 48, 50). Sic factum, ot eo conatu nihil aliud Donatistte consecuti sint, nisi ut clarum exploratumque fieret omnibus quantopere vereren- tur, ne discussa penitus causa, tum factionis suse de- bilitas, tum vires Catholicorum proderentur. Questus fuerat Marcellinus vitilitigationes adhiberi a Donati- stis, causoi quae agebatur gravitate indignas : quare illi, ut formulis forensibus procul amandatis, juberet solam in hoc judicio valere Scripturarum aucto- ritatem, petiere (Ibid,, 1, capp, 30, 31). Actio- nem Marcellinus ab electione personarum (quod eo proisente necdum Donatist® prsestiterant) auspican- dam censebat ; illi vero forensem hanc etiam formam esse contendebant, ac proindo simul com reliquis omittendam. Nihilominus tamen cum urgentibus Do- natistis sciscitatus ex Catholicis fuisset, placeretne more forensium judiciorum agere, an sola divinarum Scripturarum auctoritate ; responsumque esset, in mandato contineriomniumvoluntatem, cujus quidem terminos pra;tergredi sibi non liceret, neque tamen id forensibus tricis ullo pacto hcerere : obtinuit tan- dem Marcellinus ut recitaretur, tametsi intercederent Donatistffi, ac formam esse miuime necessariam dicti- tarent ; cum in uno, inquit Emeritus, constet Ecclesix tota persona (Ibid., cap 47). Lecto mandato bona iide confesai sunt, eo fori jurisque formulas exclodi ; atque adeo faciendum sihi esse, ut Catholicis ex di- vinm legis testimoniis respondcatur (Ibid., cap, 70) : verum hujusce promissi memoriam brevi abjecerunt. 2. Post mandati lectionem petiere, ut qui illud sub- scripsissent, iutroducerentur, ne forte pro episcopis inferiores clerici subdititias inseruissent subscriptio- nes. Suspicati sunt Catholici Donatistas, com nihil tumultus Qsquedum ausi essent excitare, veriti ne in ipsos, qui prope soli erant, omnis invidia recideret, de accersendis Catholicis eo consilio urgere, ot ])er multitudinis confusionem tumultu sensim excitato disceptationem abrumperent (Ibid., capp. 81, 83, 84). Quapropter aliquandiu refragati sunt, quoad Donati- stffi ipsi suos ex una parte, Catholicos e divcrsa col- locandos esse proposuerunt, ot, si quce turbce exorta» essent, in insontes tamen nou posset ejus rei culpa derivari. At vero postea intellectum est, Donatistas, ut proesentes Catholicos sisti peterent, non alia re in- ductos, quam quod persuadere sibi neutiquam pos- sent eorum, quos cum apparatu ac pompa urbem in- gredi non viderant, tantum esse numerum, quantus ex subscriptionibus apparebat. Consensere itaque Ca- tholici, ut coepiscopos suos, qui forte in ecclesiam aliquam convenire intei* se stutuerant, vocarentur 4i5 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 416 (Ibid.y cap, 89) ; cum autem non pauci per varia loca dispersi esse possent, recepit Alypius illos adductu- rum se in diem crastinum. Attamen introductis iis, qui pro foribus reperti sunt, quosque ex composito vo- catos nulli dubitemus ; eorum a quibus subscriptum fuerat mandatum, abesse, practer eos qui Carthagini eegrotabant, rupertus est nemo.Inhoc subscriptionum examine, schismatici Catholicis vitio dnbant, quod in quo tractu unus tantum esset ipsorum episcopus, illi^nonnunquam duos aut etiam plures habcrcnt (/6irf., capp. fio, il7) : at Catholici idem quoque apud istosinveniri demonstrabant (Ibid.j cap. i2o,t;di26). Mutuocriminabantursese.quod episcopos.in villis, in fundis et agris, vel in scdibus sine plebc constituis- sent (I6ki., capp. i8l, i82). Denique sibi invicera, quse alii ab aliis passi erant, objicere non omittebant: verum ejusmodi altercationes, qum a cardinc rei tan- tum avertebant, Marcellinus, quoad in se erat, rese- cabat. Cum Fclicianus Mustitanus, e Maximianista- rum quondam factione, nominaretur, institit Aly- pius, ut eum Donatistffi su(e communionis esse aperte profiterentur (I6id., cap, i22; Brevic. Col- lat, i, cap, i2) : id vero illi recusarunt. Episcopus ibi quidam, pro Paulino episcopo catholico prscsente, sed litteras nesciente, subscribit (Collat. Carthag, i, cap, i33). 3. Postrecitata Catholicorumomniumnomina, Mar- cellinus episcopos rogat ut sedeant : quod nimirum illis stantibus ipsi sedere molestum sit. Oblatum ho- norem recusant DonatistiB, sibi interim simul ac Mar- celiino verbis adblandientcs magnificentissimis (Ibid., capp. i 44, i4d). Tametsi autem eum sic eiTerebant lau- dibus,utdicerent,ait Augustiuus, honorifictmjuslum, revcrentem, b^nignum ; causam tameu proptcr quaui agendam tam multi.convenerant, apud eum agi nole- bant {Brevic.Collat, !; cap. i3). Adacti suntilli landem aliquando, ut pro sua parte disputaturos instituerent, seu verius eos, quibus istam proviuciam jam inde ab octavo kalendas junii deiegaverant, renuntiarent (Collat. Carthag, i, cap, i43). Lectum est igitur fa- ctumeadere mandatum, quo quidem soli coutinentur septem disputaturi : verum alios quoque septem, qui prioribus essent a consiliis, item quatuor, a quibas gesta custodirentur, electos esse, Auguatinus auctor csi {Epist, 14i,n. 2); quod ipsum in primae Colla- tionis calce expressum legas (Collut, Carthag. i, cap, 2i8). 4. Lectum mandalum secutffi sunt subscriptiones, quas illi denuo confirmarunt ; idque urgcntibus qui- dem Catholicis, sed Donatistis ipsis acrius etiam in- stantibus (/6 jd., capp. i52, i54, 105, 175). Hoc isti obnixe a Marceilino effiagitarunt, prcecipuam causse sua? fiduciam in numero se repositam habere palam professi ; quamvis ea de re haudquaquam agi Marcel- liuus moneret, atque adeo satis habiturum se, modo primi dccem testimonium de cteterorum subscriptionc ferrent ; in quo nec refragabantur Catholici : verum Donatistis morem gererc oportuit. Qui tertio inter eos loco subscripsit Felix, episcopum se urbis Roma? professus est (Ibid., cap, 157) : neque etiam hic Ca- tholici morati sunt, nisi quod suum Innocenlio jus servandum dixerunt (Ibid.^ capp, 161, 163). Quorum- dam nomina recitata sunt, qui neutiquam accesserant Carthaginem, sed eorum absentium vice, tametsi mandatum suum prxsentes prxsentibus dirigerent, alii subscripserant (Brevic. Collat. 1 cap, 14). Sic episcopi sui loco, qui captus oculisvenire nequiverat, Manilius prcsbyter Bazienus subscripsit, ne nomen quidem ejus exprimens (CoUat. Cartliag. 1, capp, 182, J83) Sic quoque Rufinus presbyter pro antistite suo Juliano absente subscripsisse repertus cst (Ibid.t capp, 103, 195). Item professi sunt alii episcopi, ma- num se rogatos quatuor e suis collegis commodasse, qui adversa, ut proedicabant, valetudine detenti in iti- nere fuerant [Ibid., capp, 208, 209). Felix Znmmensis nec repertus est ipse. nec quis ejus nomine subscri- psisset ; atque adeo communicatis inter se consiliis Donatistoi huc confugere coacti sunt, ut dicerent, illius forte ac Felicis cujusdam Lambiensis, qui tnnc legrotabat, confusa fuisse nomina Ibid,, capp. 200, 20 i) : prius autem Felicem illum Zummensem morbo distineri affirmaverant [Ibid,, cap, 1 1 4). Novatus Siti- fensis antistes catholicus, cum Donatum videret loci cujusdam ditioni sufle subditi episcopum sese forenlero, ibi nullum csse nec episcopum nec ullo omnino Dona- tislam asscruit {Ibid., capp, 203, 204). Asellicus qno- que Tusuritanus episcopus juratus asseveravit tertio kalendas maias, quo die ex Arzugibus, regione ad Africce meridiem sita, profectus est, Victorianum, qui sibi Aqucnsis Donatistarum episcopi titnlum ar- rogabat, presbyterum tantum fuisse, atqueadeoillum in itinercordinatum, tametsi adulterii postuiatus esset, cujus adhuc pcnderet cognitio(I6id., cap. 207, velWff, 5. Id porro videlur observatu ionge dignissimam, quod iuQuodvultdeo Cessitanoepiscopocontigit(J6i(l., capp. 206, 207) ; in quo scilicet manifestissimi mcn- dacii convicti sunt (Epist, 141, n. 1). Etenim cum istius episcopi subscriptio, pcrinde ac si illam Carthi- gine exarasset, inter alias haberetur, nec tamen ille suo nominc recitato responderet ; et cum qusereretar ubi esset, subita perturbatione caBcati, ipsi cum eon- fessi sunt in itinere defecisse. Et cum quaererent Cfl- tholiciy quomodo potuerit apud Carthaginem subscriberti qui fuerat in itinere defunctus ; iUi diu fluctuax>ervKi perlurbati, et nescientes quid responderent. Nam prim dixerunt, non de ipso, sed de alio fuisse suggestum. Et cum Catholici putassent de alio, id est, de ckrico eos dicere, qui pro mortuo subscribere potuit ; quaesitum ert, lUrum clcricus suo nomine, an iUius promortuosubscri- pserit. Sed post magnas angustias perturbationis, atqOe inconstantis et variae responsionis sua*, respondenad ipsum quidem subscripisse prxsentemj cum octavo tefcJi- das junias mandatum fieret ; sed quoniam seger subscrir pserat, remeantem ad propria in itinere defeeisse, Qvo audUo Catholici peticrunt superiora eorumverbarecitafi, ut ijisa varictas deprehensa claresceret, Quad cum fa" ctum fuisset, ct inde appareret quam parxim sibi i» responsis stus constarent; quxsivit Cognitor, utrwn LIBER SEXTUS. 418 (6 Dei testifkatione firmarent, eum fuisse Car- quando praesentes prxsentibus mandaverunt, ut rent, Ubi vehementius perturbati, nec se per- gare ausi, responderunt : Quid si et alius pro yposuitJ Uanc eorum falsitatem deprehensamju- reUnquensJussitcxteranominarecitari{Brevic, 1, cap. 14). Atque ila Donatislffi, qui Catholi- sobscriptiones idcirco voluerant examinari, tas in eis nonnullas deprehcndi posse credide- { Donatist. post Collat. n. 5G), suis se retibus )re. Tn hac autcm contentione cum subfrigide Petilianus, Tion est humanum moril continuo o responsum est, Humanitatis est mori^ sed in- itis sstfallere {Collat. Carthag . i , cap. 207). Per- iDatistaram subscriptionibus Aljpius sexdecim piscopos catholjcos, qui mandatum subscri- prseter quatuor alios in urbe morbo impeditos, bid.ycapp. 212, 215). Quo factum est ut in irumomniumsupputatione Donatistas numero it Catholici. Dein episcopos omnes, exceptis sex illis, qui ad Collationem selecti fuerant, int (Ibid., cap. 216). Sedquoniam hora diei jam la praetcrierat, hoc est, sexta pomeridiana rcellinus de partium conscnsu Collationcm in lum diem, nimirum in diem sabbati, tcrtium mias, distulit, ut quae dicta fucrant et tantum %pta, pcr interjectum illum diem exscribi et in >rera formam digeri possent {Ibid.^ cap. 210). itridie.quarto videlicetnonas junias anni unde- >ra quadringentesimum, quse sexta erat feria, Donatistee, defensorum Ecclesise veritatis ti- ibi arrogantes, Marcellino Notoriam obtulere, .ezposuisscnt,lougiora esse superiorisCoUatio- , qaam ut brevi describerentur, Catholicorum . copiam interim sibi fieri petierunt, ut ad pro- lam, quam susceperant, causam, essent parati 2, cap. 12). Jussit Marcellinus mandati im illis dari : quod utique in eorum animos itionem, ut ipsi confessi sunt, injecit non n {Ibid.j capp. 33, 36), cum revera, quod ei ereot, nihil succurreret. Hinc prosequendte die, id est tertio nonas junias, Collationis, Hfis ad id arctis se promissis obligassent, mu- ^nsilium, sperantes scilicet fore, ut per mo- [Qam animos recipere sibi liceret. Attamen ad ilocum hoc die juniiiertio se contuIere,ex iis soli septem disputatores; e Catholicis vero m delegatorum nuUus defuit {Ibid.j cap. 2). denuo Marcellinus, uti sederentContinuo mo- isere Catholici. Verum Donatistse non modo inorem respuerunt, sed etiara jactitarunt, ne holicis una sederent, divinis legibus sibi esse , Hoc Patres catholici dissimularunt, ut ne in idis iis quse ad rera nihil facerent, luderent Ezteraplo tamen consurrexere omnes. Quin removeri jussa, Marcellinus ipse in pedes rofe^sus sibi non licere per eam venerationem, leqoebatur antistites,sedere, dum idem facere sarcnt (Ibid., capp. 3, 4). Donatistoe suara ipsorum arrogantiam hac agendi ratione satis declara- bant. Et quidem in tertia Collationc Catholici per oc- casionem quarumdam litterarum ab illis scriptarum, quibus respondebant, deridiculara illam vanitatem perstrinxere : quippe eos Scripturas perperam inter- pretari; aut si propter verba psalmi, Non sedi in concilio tmjpiorum, secum, quos impiorum nuncupa- tiorie notatos volebant, consedere prohiberentur, neque etiara in eumdem ingredi locum debuisse pro- pter proxirae sequentes ejusdera psalmi voces, Et cum iniqua gerentibus non introibo {Psal. xxv, 4); quando vero jam secum eodem introire rainirae dubitassent, quominus etiam consederent, detrectare neutiquam debcre {Brevic. CoUat. 3, n. 18). 7. Marcellino igitur caeterisque stantibus Notoria, quam pridie obtulerant Donatistse perlecta est {CoUat. Carthag. 2, cap. 12). Sciscitanti deinde Tribuno, numquid parati essent episcopi soa qoisque verba subscribere (Ibid., c. 13); primo quidem Donatistse rao- ris hoc esse negaverunt; deinde vero tura respon- suros scse dixcrunt, cura sibi gestorum superioris coUationis, qufe nondum omnino descripta fuerant, traditum esset exemplum : cupere enim se prius quara res ultra promoverelur, ca denuo legere, nec- non accuratiori judicio expendere, quod utique in exemplari notis exarato minus poterant, utpote qui eas non nossent; cum alioquin notas alterius sciret nemo {Ibid., capp. 16, 20, 33, 38, 43). Et hoc non aliud erat, quam terapus trahere, ac prolationibus agere velle ne ad judicium veniretur {Ibid., cap. 36). Itaque respondebatur a Catholicis, eos in prima Col- latione, si quid gestorum apographo opus esset, pro- spicere debuisse, nec polliceri se prius ad colloquium redituros, quam sibi ad id paratis esse liceret : nunc vcro post iidera datara araplios procrastinare, haud- quaquam integrum esse; illos pridie ejus diei Catho- licorum mandatura petiisse, nec ullius preeterea alte- rius rci raentionera fecisse (Ibid., cap. 49). Qoin etiam superiorem Collationem potius in recensendis epi- scoporom subscriptionibus, atque in aliis hujnsmodi, quam in re ullius ad negotium moraenti, fuisse culloca- tara {Ibid.jCap. 40). Yerum istis minirae contenti, diem Collationi constitutum jam inde a quarto decimo ka- lendas junias elapsum esse, quemadmodura pridic fe- cerant, moleste objectabant {Ibid.f capp. 48, 50). Denique cum in petenda dilatione mentem obtirma- rent, ut hoc illis a judice concederetur, Augustinus obtinuit (76tc{., cap, 56). Et ipsi quidem hjaud iniqua postulabant : scd cum se pridie promisso ad agendum hoc die negotiura obligassent; jara non erat, cur istiusmodi postulatorum haberetur ulla ratio (Ibid.f cap. 66). Illisigitur, quamvis parumlibenti animo, ta- raen dilationera indulsit Marcellinus {Ibid., cap. Oi)] curaque notarii sese eodera die castigatas scbedas ex- plelurosproraisissent(I6t(2., cap. 63), promiserc sirai- liter eas se subscripturos Donatisto; [Ibid., cap. 64). Iloc pacto caput illud, cui primo refragati erant, tan- dem aliquando admisere {Ad Donat. posl Collat. n. 15). Non enim eos fugiebat, quin, si dicta propria sub- 41» VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. scriptionibus coniirmare delreciareiit, hinc liqnido appareret, ipsos, ne suis verbis revincerentur, ti- muisse. Quocirca satius esse duxerunt, verbis suis postea fucum quserere ac nebulas, quam illa jam inde a principio damnare. Ergo ubi se subscripturos acta Donatistae receperunt, fidem quoque dedere notarii, si quidem eodem aut proximo dic subscriberentur, la- borantibus diu nociuque exceptoribus ita absolvi po<%se eadem acta, ot feriaqoarta, septimo die iduum junia- rum ederentur in publicum (Collat. Carthag.% cap»^'6). Tum vero Catholici pariter ac Donatistte ad feriani quintam, sextum carumdem iduum diem, sese in con- cilium, ut de summa rei tandem dispuletur, conven- turos polliciti sunt (Ihid., capp. 66, 07). Marcellinus i|uoque petcntibus Donatistis annuit, ut primo mane ^^eptimi jam ante memorati traderentur utrisque utri- usque Collationis exempla; quod impletum, scripto testari tenerentur. (Ibid,, capp, 67, 68). Sic terminaia cst secunda Coilaiio,Tribuno promiitente edictum quo ipsorum Donatistarum precibus coucessam fuisse ampliationem declararet, ab se promulgaium iri {Ibid. , capp. 72, 73). Hoc utique Alypius peiierat, veritus ne quam hinc Donaiistse capereni occasionem populi falsis rumoribus, quemadmodum pridie factum fuerat, periurbandi. Cum autem per hancce disccptationeni Donaiisias frairum nomine semel compellasset Augu- siinus, dicium Peiilianus non sine offcnsione accepit, neque de hocalitcr, quam dcinjuria expostuIavit(I6iV2., capi), 49, 50). Scribffi diligentiam vel majorem suis promissis exhibuere (Z6ici., 3, cap. 3); nnm ociavo idus junias, hora diei teriia, id est, nostro in Calliis numerandi more, circiter nona matuiina,duanim Collaiionum acta in ecclesiam,quam Theoprepiam voca- bant, detulerunt ad Donatistas; cujus rei testimonium deditMontanusZamensis (Ibid,, cap, 5). Ea quoque dua- bus post horis in basilicam Restitutam delataCathoIi- cistradiderunt; quod et Fortunatianus Siccensis scripto testatus est (Ibid,, cap, 4). Sed in testimonii sui scheda perscripsere schismatici, duas hasce Collationes ad- versus traditores et persecutores suos sese sustinuisse. Utrique autem dicio die ad colloquium ieriinm reditu- ros se promisenint. Dubium non est quin Marcellinus, iit lidem liberaret, utriusque Collaiionis acta, simul atque descripta fuere, publice afGgi jusserit : nec alio forte referendum est illud edictum, quod in capile secundae Collaiionis memoraiur. ubi, qu. 4i). Quaiita agunturf ut nihil agatur! (Ibid.f U Item alius e Catholicis episcopas : Quid est iquit, cau$am dimittere, et personas quxrerc; wgere vellef Quare vcnistif (Ibid,, cap. 56.) uitem controversia de Catholicorum ad Hono- i;atione continuatur ad usque articuluni Colla- umagesimum septimum^ ubi rursus urgentur eticis Catholici, ut se petitores esse proil- tanuUa quoque de Catholicorum nomine in- sont (Ibid., 3, capp. 22, 30, 75, etc.) : qnid judicandum esset, post decisara canso; Dmmam declaratum iri Marcellinus pronuntia- Lf capp. 36, 94) ; interim non licere sibi, Iiunc illis negare, quos eodem cohonestasset in re- soo Imperator (Ibid., capp. 92, 94, 147). Cum •ri Tribunus voluisset, utri vere petitorcs di- atent, eas vero partes Catholici, ne quam an- matistarum cavillis darent, in se recipere de- mt; Augustinus hoc esse respondit Catholico- «silium, criminationes videlicet, quibus Ec- Donatistse vel in sno mandato impetebant, , neque ob aliod petiisse Collationem, nisi ut looatistae, a quibus petita quoque fuerat, vel sni sequitatem approbare, vel iniquitatem il- IQOScere atque emendare possent (Ibid., capp. 6) : jam Marceliini esse, utris petitorum no- mTeniret pronuntiare (Ibid., cap. 108.) Schi- i tantisper de Catholici signiiicatu litigarunt : men sunt, id nominis abjudicari adversariis m posse, dummodo universum terrarum or- bi communionis vinculo conjunctum essc de- went (Ibid., cap, 102). Magnum autem veritatis is momentum ex eo accessit, quod cum dice- itholici Ecclesiam toto orbe difTusam falsis cri- onibus ab illis esse appetitam, palam professi ehismatici, nolle se litem universis totius orbis is intentare; illas siquidem a Christianorum eontroversia prorsus alienas, exspectare potius ums ezitum, ut eos sibi communione copulent holicorum secum nomine gaudere velint, qui CoHatione vicerint (Ibid.^ cap, 99). Sic enim iebant sibi nihil esse, quod Ecclesise per mun- miversum diffusse objicerent. Ex qua confes- Uod quoque consequebatur, Qecilianum scilicet » ab eadem illa Ecclesia non fuisse resecatum, ia innocens esset ipse, vel quia iieri non posset, I culpa commacularentur, qui communionem retinerent. Et hoic argumenti vis etiam ad Afri- omncs catholicos pertinebat ; quippe qui eidem desiffi copulati, Cathoiicorum nomen in ejos unitate semper tenuerant. QuiB sanc manifesta crat horum victoria, nec sine divino beneiicio concessa. Negatum quidem est ab lia;reticis, illos in commu- nione hac universali esse : verum ipsi buc recidisse causa; difQcuItatem snmma cum voluptate cognove- runt. Itaqoe petiit continuo Alypius, ut sibi liceret, quod qucerebatur, argumenlis demonstrare [Ibid., cap. 102) : sed alio disputationem verterc conati scliisma- tici, denuo legatorum mandata sibi exhiberi poposce- runt, Ecclesia; causa, quam jam ingressi erant, omissa (Brevic. Collat. 3, n, 3). Cum vero Augustinus in Ecclcsiatoto orbe propagata vclle se gradum Ugerc profiteretur, UanCy inquiens, Ecclesiam clcyimus rc- tinendam', illi reposuit Emerilus, Sic semper cUyerc, ct mutare consucsti (CoUat. Carthay. 3, capp. 100, 101 ). Qnibus sine dubio Manicha?orum ha?resim, in ([ua hffiserat adolesccns, ipsi tacite exprobrabat : sed nc uno quidem verbo ad privatam illam injuriam re- pellcudam diclo, Vir sanctus orationcm suam prose- cutus est. 3. Pronuntiavit tandem Cognitor, eos, qui crimina aliis intendcrent, haberi petitores; si quidcm ipsam Collationem ab utrisquc partibus petitam fuisse pro- baretur (Ibid., cap. 120). Quod ut Catholici planum faccrent, actiiui eorum, qua» tertio kalendas februa- rias anni quadringentesimi scxti apud Prfffectos pro- fessi fuerant Donatistu», legendum obtulerunt {Ibid., cap. 124), At omnino non licuit ultra diem, quo da- tum pmnotatur, legendo procedere : nam cum Dona- tistse hoc in actu sese impedivissent et implicassent^ ne suis ipsorum verbis, quod apposite illis objectat Possidius, convicli tenerentur, niliil omisere, quo le- ctionem ejus prohiberent (f6id., cap. 141). Eamque ob rem illud jam detrilum et toties a Cognitore repuUum, hic etiam obtruserunt; velle se legatorum. a quibus fuerat impetrata Collatio, mandata expendere. Quod etsi tam ardenti studio eftlagitarent, ut concilium ea dc causa prope viderentur soluturi ; id tamen aequuni negare Marcellinus persevfTavit; quippe qui non alia legi, quam qure utraque pars in medium proferre vel- let, jussurum se promisisset (Ibid.^ cap. 140). Quocirca postquam nihil hac via proniovere sc intcllexerunt, acta quaedam Catholicorum obtulere antc annum sex- tum a quadringentesimo confecta, quibus ut schisma- ticis coeundi ad colloquium ediceretur nccessitas, variorum criminum eos insimulabant. Petebant igitur Donatista;, eadem acta tanquam antiquiora his quu; Catholici proferebant, prflemitti, atque illos ex ob- jectis ibidem criminibus petitores declarari (Ibid., cap. 141). Intcrea Catholici relationem Anulini ad Constantinum obtulere, ut, si rationem tem- porum sequi placeret, ab ea, ut multo antiquiore, duceretur exordium (Ibid., capp. 144, 148). Et rc- vera Marcellinus hunc servari ordinem jussit (/6irf., cap. 150). Unde factum est, ut illa qua^stio, utri sci- licet petitores essent, quameosolumanimo Donatista». injecerant, ut a praecipuo rei capite averterent, sen- sim ad illud non sinc divino consilio deduceret (Brevic. CoUat, 3, n. 1, et Ad Donatistas post CoUat, n, 43J. m VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. m Hoc illi animadverterunt, ncque ullomodo sibi vahie- nint temperare, quid iilud oegre se ferrc testa- rentur, ac palam dicerent ; Sensim in causam induci- mur {Collat. Carthag. 3, cap, ^51). Quo dicto satis aperte declarabant, id sibi unice in omnibus suis moli- tionibus propositum,ne quid fieret,efUcere ; atque adeo dipsimulare neutiqnam possc, quin sibi veritatcm obesse scirent. Etisdcm querelas paucis intcrjectis itc- rant {Ibid.j cap. 103). 0 violentia verilatiSj exclamat Augustinus, quolibet equuleo^ quibuslibet unguUs for- tior ad exprimendam confessioneml Ilujus timoris apertissimam vocem quis de illorum clauso pectore excu- teret, et non dico si cjs donis largissimis ditaremus^ sed si eos pcenis crudelissimis torqueremus? Clamant prxclari viri, qui ad agendum videbanlur decti, ac se potius ad non agendum electos esse testantur, ct invi- diose judici conqueruntur, sensim se in causx intema deduci (Ad Donatistas post Collat, n. 43). 0 magna, sed non miranda confusiol quando enim dasmon sic ex- orcistam timeret? {Ibid., n, 44). Ergo, ut penitiorem illara inquisitionem eluderent, Catbolicos pactam standi solis Scripturis fidem, dum chartis publicis utuntur, violare obtenderunt {Collat, Carthag, 3, cap, 149). Huic pctitioni responsum est ab Augustino, suis Ecclesiam esse catholicam, cosque ad illius au- ctoritatem divinis eloquiisfirmaudamsemper essepa- ratissimos; ut autem leges tcI gesta vel qusecumque de archivis ofTerant recitanda, ab ipsis cogi Donatistis, qui prius talibus agunt. Crimina enim, inquit, dicunt traditionis, et ca aut non probant archivis, et nihil di- cunt; aut probant^ et archivis nos vicissim agere com- pellunt [Ibid,, cap, 155). Cui responsioni cum Marcel- linus esset suffragatus {Ibid , cap, 156), Donatistae non crubuerunt denuo ad rejectam jam diu querelam de Icgatorum proferendis in medium mandatisconfugere, sed non alio atque antea successu (Ibid,, capp, 157, 164). Jussit itaque Marccllinus actum, quem Dona- tistse afferebant, anno quadringentesimo tertio con- fectom, legi (Ibid., cap. 174); Catholicos interim ro- gans, ut sua, tametsi antiquiora, differri paterentur {Ibid,, cap, 170). Peracta ea lectione, Marcellinus ap- parere quidem dixit petitores esse Catholicos,quando iili schismatis atque heereseos crimen Donatistis im- pingerent; verumtamen, quo de hac re statuerctur ecquius, alia acta similiter csse recitanda(f6{d., capp, 177, 180). Quo nihil minus tergiversatoribus Dona- tistis cordi erat. Quapropter hic etiam ad solitas artes redierunt, et cavillationes de praescripto die, qucm elapsum esse causabantur, de mandato, deque ratione procedendi ingesserunt, eadem cantilcna aures inde- sinenter obtundentes, ut scilicet vcl omnino rei caput omitteretur, vei saltem, qui tam longa tamque plena fastidii acta perlegeret, esset nemo (Ibid,, capp. 181, 183, 188, 215). Vicit tamen aliquando tandem Cogni- tor tam longas obstinationes, et relationem Anulini, qua Donatistarum qucrelas de CoBciliano ad Constanti- num deferebat, recitari voluil {Ibid,, capp. 216, 220). ad enmque modum de causa tractari cocptum est. Perlecta Anulini de Cseciliano epistola, Donatisto; (quo haud dubie occurrerent iis quae inde fuerant consecu- tura) Augustinum rogarunt, quo nomine defenderei Co^cilianum, ejusne filius esset, an non (Ibid,, capp, 221, 227). Quibus ille, nullum vere ac proprie pa- trem vel caput in his quce ad fidem ac j^alotem perti- nercnt, prceter unum Christum, agnoscere Catholicos, respondit; ac proinde quod se Paulns Gorinthiorum patrem diceret, nequaquam ad eum modam accipi debeie, scd tantum quia esset dispensator evangelid. ministerii {Ibid., capp. 222, 242) : CUeciliannm igitur non patris, non matris, quod illi insulse interroga- verant, locum obtinere apud CathoUcos (Ibid.j cap. 231), sed tantummodo fratris, sive boni sive mali; hoc enim Ecclesise nihil ofticere : ejus se causam de- fendere, quia innocentem eum arbitrabantur ; at si secus foret, ipsi uni culpam suam fraudi futuram : si ^ velient adversarii ab ejus accusatione discedere, nec. eum defensuros quoque Catholicos; atqi^e adeo causam tanto breviorem fore {Ibid.^ capp. 230, 232, 233). Producta est diuticule hsic dispota- tio : cumque intcrea Marcellinus Donatistis nonnnn- quam responderet verbis Augustini; Petilianns illuni insimulavit, dejerans plus squo favere Catholieis {Ibid.yCapp, 233, 234). 4. Augustinum, ubi sermoni suo de patemi nomi- nis proprietate finem imposuit, Donatistse sciscitati sunt, a quo esset in episcopum consecratus (Ibid., eap, 243). Possidius vero, ut qui magni illius viri prsecepto- ris sui perspectum haberet animum, respondit, can- sam Augustini, qualiscumque tandem illa esset, de- ' fendendam hic non suscepisse Catholicos (Ibid,^ eap, 245). Nihilosecius tamen illi institere, atque in sancti Episcopi ordinatione quffirerc calumniae quidpiam videbantur. Ubi tamen ipse manus sibi a MegaHo im- positas palam esset professus, simulque rogasset, ha- berentne aliquid, qnod contra dicerent ; alio sermo- nem detorserunt {Ibid., cap, 247). LibeHum itaque totius concilii sui nomine obtulerunt, qoo ex aucto- ritatibusdivinis probare contendebant, pastores malos maculas csse ac naevos Ecclesiip, cujus in filiis impro- . bum niillum esse oporteret, saltem deprehensum ae manifestum : occultos enim aliquos in ea lalitaref ipsa vi veritatis fateri cogebantur(/6i(l., cap. 249). Do- claravit Marcellinus, istum libellum non omniom sac partis, sed tantummodo septem disputatorum nomine debuissc conscribi (Ibid,, cap. 252, 253) : unde libe- rum erat Catholicis, illum explodere, .et qnominiB recitaretur, intcrccdere; at ne minimam quidem mo- ram aut cunctationem injicere voluerunt, ne argumcil- torum, quibus utebantur adversarii, vim formidare viderentur (Ad Donatist, post Collat. n, 49). Libellom igitur suum Donatistse curarunt legendum ab uno ax ipsorum episcopis. Legentem sine interruptione nlli Catholici cequis et benignis auribus audiemnt (CoUat- Carthag. 3, capp, 257-259 et 264). Scriptum aotem illud eo animo confecerant, ut (^tholicorum mandalo, quod recitatum in prima CoIIatione fuerat, respond»-' rent Atqui demonstravit Augustinus,nihileos,qBod eidem mandato satisfaceret, attulisse, quod ipsom LIBER SEXTUS. m usqae scripti lectione clarum erat(Brevtc. Col- 10). Quare percommoduin accidit Catholicis, ipsorum maQdatom adversariisper Notoriam itibus edidissent, eisdemque pariter petitam nent septem dienim dilationem, quo illi elu- n aliqnam ac per tot dies meditatam respon- afferrent : siquidem hinc liqaido erat animad- qoibns capitibus illi nihil responsi darent na perqnam gravia erant), ipsa non fuisse me- ritio pretermissa :sedqnod essent responsione periora (Ad Donatistas post CollcU.^ n. 49), dtato isto codice schismatici ipsi Catholicos, rponderent, interpellarunt (CoUat/Carthag. 3, ») : his accidere nihil poterat optatius ; eamque jim Ang^tinus, tametsi perpetuo interturba- rersarii, suscepit(I&td., capp. 264, 267). Etillo nrgente adTcrsarios de paiea dominicse arese d Tentilationem toleranda, negabat Emeritus n Evangelio legi (Ibid.j cap. 262) ; sed citatis ne Terbis eum sanctus Priesul revicit ; ipsique natist£e'secreto Emeritum suimonuerunt erro- nn quidem ita correxit, ut nec tamen heereti- schismaticam posuerit perversitatem. Conti- 01 snbjecit palese nomine malos occultos signi- Jrnitra Gaudentiumy lib. 2, n. 4). Quanquam sponsio in actis Petiliano tribuitur (CollaU r. 3, cap. 263). Tribuni tandem auctoritate vix nns obtinuit ut sibi continua serie ac nullo lante loqui liceret (Brevtc. Collat. 3, n. 46). em suum, quem universim CathoHcis adscri- os ipse redegit in compendium. lUic omni stu- sitionem hanc firmare aggreditur, iroprobos Eeelesia manifestos perinde atque occnltos to- nec eomm peccatis, qui cum illis versantur, infici. Exstat adhuc in actis Collationis hujus b initinm \CoUat. Carthag. 3, cap. 281) ; reli- ro, una cum serie actuum, quorum prseter ar- im titnlos nihil superest, desiderantur. Quod Mmctus Doctor dixerat, seminatos in Ecclesia .diabolo, id illi refellere studuenmt (Ibid. , capp. 3). Catholici vero cnm aliunde idem confir- ty tnm vel maxime auctoritate Cypriani episco- M in primis sibi venerationi esse schismatici ferebant. Cujns quidem verbis, quoties ea sibi bantnr, cum respondere neque auderent, ne- ierent, renuebant tamen ejus auctoritati con- {drevic. CoUat. 3, n. 20, et Ad Donatistas post n. iO). Ad hsec Catholicos calumniabantur, dnas existere Ecclesias docuissent, quarum dtera mortalis esset. Quffi criminatio eo niteba- 10 presentem Ecclesise statum, in quo mortalis Wthominibus morti obnoxiis constans, a futuro , lancti regnatnri sunt mortalitatislegibns expedi- imerat Angustinus (CoUat. Carthag. 3, capp. 283, mic. CoUat. 3, nn. 16, 19). Verum haud nia- bnic negotinm fcit calumniam dissolvere : et- nm sna ipsius verba relegi petiisset, eo redacti lonatiste, ut non quod ille dixerat, sed qnod eogita?erat, accusarent (Co2(a^ Carthag. 3, copp . Patrol. XXXII. 284, 285). Atque ad eum modnm terminata videba- tur Ecclesi» causa, in qua hoc sibi proposuere Ca- tholici, nullis eam maculari, nec Cceciliani, nec cujus- vis alterius culpis demonstrare. Ac donatistoe ipsi placitum illnd tandem agnovere, cum in angustias compulsi Maximianistarum historia (Epist. 141, n. 6; Brevic. CoUat. 3, nn. 21-23, et 27), sibi a veriUte verba illa, quce toties illis Augustinus oggerit, exprimi passi sunt, nimirum, Nec causa causx, nec pcrsona personae prxjudicat (Epist. 141 , n. 6 ; Epist. 142, n 3 ; Ad Donatistas postCoUat., n. 24, etc). Itaque pronun- tiavit Marcellinus, capnt hoc ampliori disputatione non indigere, ac se postqnam alia omnia discussa essent, de eo quoque laturum esse sententiam : jam igitur scbismatis causam atque originem exami- nandam (CoUat. Carthag. 3, cap.289). Instabat con- tra utraque pars, ut de unaquaque re, statim atque absolutum esset ejus examen, pronuutiaret (Brevic. CoUat. 3, n. 21): at ille, hoc per leges non licere respondit ; ac judicis ofQcium esse, de toto negotio simul ferre sententiam, mentemque suam, quoad omnino causa peracta sit, premere (CoUat Carthag. 3, capp. 292, 314). 6. Cum originem et causam discidii primam ex- plorari vellet Marcellinus, id quominus fieret, ob- nixius Donatistce obsistere coeperunt (Brevic. CoUat. 3, n. 21) ; adeo ut ejus rei, utpote quce episcopos contingeret, Christum nnum judicem esse causaren- tur ; necnon Catholicos vocarent in invidiam, quod eam ad humanum tribunal detulissent (CoUat. Car- thag. 3, capp. 245,297). Huc etiam solitas inserebant queielas de persecutionibus quas perpeti viderentur. Sed Catholici eadem illa, quse tam invidiose crimina- bantnr, eos priores admisisse monstrarunt. Neque illis.quidquam profuit, quod Circumcellionum scelera dictitarent nihil ad episcopos pertinere ; quandoqni- dem furiosos illos ducibus eorum clericis tot tamque horrenda mala commisisse constabat. Hsec autem de vexationibus atqne injuriis controversia longius pro- ducta est : verum cum Marcellinus prsecepissst pro- lata a Catholicis instrumenta legi, finis ei tandem impositns fuit.Sa/va ergo causa EccksiaSf confirmata et incommutabiliter fixa ac stabilita, tanquam supra fun- damentum petrse quam portse inferorum non vincant : /iacersf05a/va,Augustinusinquit,v6ntmti5 et adcausam CsecUiani, jam securi, quidquidiUe inveniretur admisisse. Et diximus, Salva causa Ecclesise, cui nihU prsejudicat peccatum CaecHianij videamus et ipsius causamy qualis sit. Siinvenerimuseuminnocentem ;jam vos ubieritis, qui et inipsa humana calumnia defecistis ? Si autem inventus faerit nocens, si inventusfueritreus ; nec sic victisumuSj quiaunitatem Ecclesiae, quseinvicta est, obtinemus. Invcn- tui sitprorsus reus ; hominem anathemo, Christi Ecclesiam non desero. Hoc fecimus, diximus : deinceps eum ad altare inter episcopos, quos fideles et innocentes credi- mti5, non recitabimus. Uoc solum fecimus. Numquid propter Csecilianum rebaptizaturi estis orbem terrarum ? Hac securitate constituta tt firmata, caspi discuti causa CsBciliani (Serm 359, n. 6). Recitata est igitur Anu- {Quatorze.) 427 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. m lini proconsulis ad Constantinum imperatoreni de Do- natistarum accusationibus adversus Cfficilianum epi- stola ; item alia ejusdem Anulini, qua Constantinum ccrliorem faciebat, missos ab se ad Romanam syno- dum Cfficilianum ac ejus adversarios: quoiepistolain- ienii(CollaL Carihag,, 3,capp. 316,318). Huic lectioni additoc^quoque sunt Constantini ad Miltiadem aliosque antistites ad concilium .Romanum destinatos litterfie, necnon et prima Romani concilii anno supra trecen- tesimum decimo tertio habiti sessio [Ibid., capp, 319, 321). Hic vero interturbarunt Donalistffi, nec prius tumultuari destiterunt, quam eis Tribunus concederet ut, quse spectarent ad Cseciliani damnationem, lege- rentur {Ibid., capp, 322, 333). Tum illi exortum hinc esse discidium conlendentes, quod persecutionis tem- pore divina volumina proccessor Cseciliani Mensurius tradidissst, accusationcm illam ut probarent^ cum ejusdem Mensurii epistolam ad Secundum Tigisi- tanum, tum hujus responsionem ad Mensurium recitarunt {Ibid,, capp. 334, 342). Familiares erant ilioB epistolae, nec ullo pacto, yercene essent an sccus, constare poterat. Sed ex iis nequaquam fiebat manifestum, codices sacros Mcnsurium tradidisse : quod ipsum tamen haud obscure de Secundo innue- bant (Brevic.Collat. 3, n. 27). Lecta est deinde, as- sentientibus Catholicis, lata in Csecilianum^a Cartha- ginensi concilio sententia (Ibid., n. 26, et CoUat. Carthag. 3, capp. 346,347). Quaminrem animadver- sumvoluere Catholici, publico nullo judicio damna- tum fuisse Mensurium; et Carthaginense concilium, quod contra Csecilianum legerant non habere consu- lem et diem ; quamvis hoc mera^ negligentisB magis, quam fraudi, lubentes ipsi tribuerent : denjque Cceci- lionum in eo damnatum absentem, idque ab episco- pis qui, cujuscriminisillum condemnabant, hoc idem sibimet in alio concilio condonarunt (CoUat. Carthag. 3, cap. 351). Ultimum autem illud ut planum facerent, Cirtense concilium anno trecentesimo quinto habitum legi postularunt ; cujus testimonium, cum consul et dies ejus legeretur, eo infirmare conati sunt schisma- tici, quod ei temporis nota, preeter actuum ecclesia- sticorum. utivolebant, consuetudinem, esset adscripta {Ibid., cap. 353). Sed Catholicinunquamnonsuimoris fuisse contenderunt, consulem et diem conciliis ad- scribere (Brevic. Collat. 3, n. 27). Attamen Donatistae hinc disputandi fiLem nou fecerunt, donec palam edixit Cognitor, decreti fidem ajjectione consulis non perire (Collat. Carthag. 3, capp. 393, 396). Ergo a cencilio Cirtensi ad Carthaginense reditum est. Insti- tere Catholicis Donalistffi, ut ejus auctoritatem agno- scerent, ac Csecilianum, quandoquidem in eo fuerat condemnatus, reum esse confiterentur. Responsum est a Catholicis, Donatistas ipsos liquido signilicasse) cum rem ad Constantinum detulerunt, hujusmodi condemnationem minime sufiicere (Brevic. CoUat 3, w. 30). 7. At vero etiam, quam infirmum esset petitum ex illo concilio Carthaginensi argumentum, multo luci- dius allata Priminiani eodem plane modo a Maximia- nistis damnati historia demonstrarunt : ita ut schisma- tici veritatis retibus impediti, et in horrendas constrasi angustias, nihil invenirent, quod in ea, in quam eos Maximiauistarum mentio conjecerat, consterDatione reponerent,nisi qubd erat Catholicis fundamenti loco, nempe nec causam causae, nec personam prsejudicare personse (Ad Donat. post CoUat. , c. 30, CoUat. Carthag. 2,cap. 372). Hinc erumpit Augustinus in illa verba: 0 responsum breve, liquidum, verum ! Non potuit emm pro nobis brevior, et certior, et liquidior ferri iefUentia (Serm. 16'», n. 13). Nihil aliud ex iis extorqaere cn- piebant Catholici. Illud, ait, si montes aureos daremus, quando emere possemus (AdDonat. postCoUat,^ n. 52)? MuUis quidem verbis superftuis, addit idem sanctus, ^esta oneraverunt ; et quianon potueruniefHcere utcam non ageretur, hoc fecerunt mtdtum loquendo, ut quod actum est, difficile legeretur. Sed debent vobis etiam i$ta eomm pauca verba sufficere, ne propternescio quse neictf quorum hominum criminuy oderitis unitatem cathoUcM Ecclesix ; quia sicut ipsi dixerunt, relegentnt^ subserir pserunt, nec causa causas prasjudioat, nee persona per- sonaB(Epist. 141, n. 7). Latius excurrit Augustiniis, ut eos usus indicet, quos Ecclesia potest ex illa veri- tate elicere, quam Douatist^e iilius lingua confesa sunt, qui defensorum causse sn® erat nobilissimos (Brevic. CoUat. 3, n. 2-3). Non etiim sdvit quid dtxit, inquit Augustinus ; sedCaiphae simUis^ cum essetPim' tifex, prophetavit (Serm. 164, n. 13). Post ipsam Colr lationemverbasua in alienos seusus convertere moliti sunt : sed frustra. Hinc exclamat Augustinus : Omtfi defensio ! Tam densumlet arctum est, ubi eis odhasseryA pedes, ut eos evellere conantes, fhistra et manus et capA figant, et in eodem luto haesitantes arctius tfivoJvaate (Ad Donat. post CoUat., n. 25). Et hinc erat, cor id pertinacissimi Donatistarum sibi hoc uno Teriio nullum responsi locum relinqui non dissimuIarB&t (Epist. 173, n. 7), 8 Ut CoUationis historiam prosequamur ; rogifil ■ Tribunus, num ad Constantinum ante conciliam Gar- thaginense, an tantum post illnd celebratum perfiige- rint DonaiiisitR (CoUat. Carthag. 3, cap. 377) : cui quid illi responderint, nou habetur. Catholici Yero, id siva ante sive post memoratum concilium factum faeriti expendendum esse Constantini judicium, ac lectionem actuum prosequendam contenderunt (Ibid.^ caff. 379,382) : atque ita post varias schismaticorom dfl Cirtensi concilio vitilitigationes, Romanse sjnodi, qas Csecilianum crimine liberaverat, continuata est sUp» absoluta lectio (Ibid., cap. 403). His peractis Dooa- tistse, cum de synodo Romana, quemadmodum eosHa^ cellinus interrogaverat (/6ul., cap. 405), esset respon- dendum, ad Cirtense concilium redeuntes, hoctdcirca supposititium esse aCQrmarunt, quodpersecutionistBBi- pore nequaquam liberum fuerit concilia uUa celebraif (Brevic. CoUat. 3, n. 32 ; CoUat. Carthag. 3, capp. 407^ 408). In eam rem inquiri voluit Marcellinus (Cottott Carthag. 3, cap. 413). Catholici ergo christianes plebfll fervente quoque persecutione solitas congregari con* monstraruntprsesertim ex gestis martyrum, qoiconfitfl* LIBER SEXTUS. 430 ' in passionibus suis se collectam et dominicum . Qnapropter petiere, nt e suis aliquos, a quibns iiyascemodi confessiones eihibentia aflferrcn- littendi potestas sibi fieret (Collat. Carthag, 3, 19). Qoa negata, atque inde expostulantibus Ca- t, Donatist® ipsi qnsedammartyrum gesta inme- protoJere recitanda (Ibid,, cap, 432). Pro se quo- lUioIici alia martyrum acta deprompsere, unde >s quosdam domum habendis fidelium coetibus illi contendebant nulla ratione potuisse fieri) euusommodasse, imo etiam nonnuUos in carcere «ptismom collecta plebis ibidem facta accepisse bat (Ibid., eapp. 433, 449, 45i, 453). Quibus 18, non semel pronnntiayit Tribunus duodecim Mmm concilium, quale Cirtense fuerat, tunc ^piamYis persecutionis tempore, potuisse con- i {Brevie. CoUat. 3, n. 33 ; Collat. Carthag. 3, 4). Donatistse autem acta sua, nimirum, utvero est, sanctorum Satumini, Dalivi et aliorimi roduxerunt, ut his ostenderent Cirtense conci- sii^>ore persecutionis habitum fuisse, cum ipsa idus februarias anui trecentesimi quarti nota- . Catholici contra, notis temporom necdum iBf asserebant non foisse nisi undccim post lOS celebratum . Et certe elapsi erant a marly- iSBione menses Iredecim ; quandoquidem anno aumo quinto habitum fuit tertio nonas martii. Icium tum concilii hujus, cum actorum illorum ly consideratis consulibus ac diebos computare f unum omnino mensem intercessisse renun- Ba re nonnihii turbati sunt Catholici ; quippe fcnmmodo post finitam CoIIalionem deprehende- wpae acta martyrum Diocletiani et M&ximiani ita, gesta autem Cirtensis concilii post eorum- •nsnlatum consignata esse ; hinc porro lapsum teinm, quod in his, perinde atque in illis actis, it consulatum, sed simpliciter consulatum le- CoUat. Carthag. 3, capp. 433, 435, et Brevic. 3, n. 32). Longior illa fuit disceptatio de Cir- BonciJii actis, neque Donatistse finem faciebant i Catholicos, ut ea supposititia atqoe adulterina terentur : tametsi fraudem hic factam nuUo nprobarent argumento (Epist. 141, n. i 1). Cum . Marcellinus evicisset, ut de Romana synodo iarent, Miltiadem, qno prceside habita foerat, it traditionis reom : quam accusationem Tanis lam ac futilibus testimoniis adomabant (CoUat. h 3, cap. 471). li Tisa est, qusestio de Romano deque Cirtensi »abnnde discussa, Constantini ad Eumalium de ia,qaa partibus auditisCaecilianuminnocentem mmitiarat, litterse perlcctae sunt (Ibid., capp. tO)« His quod objici posset, nihil invenerunt Im^ nisi quod cavillati sunt, eas nomina con- Bon prsferre : sed Cognitor ea re nequaquam ri rescriptnm doclarayit (Ibid,, capp. 523, 525, ^ eontinuo post, eammdem litterarom ezem- a qno consules notabantur,repertam est (I5td., )• Tnm illi adaliamresponsionem confiigerunt, et qnidem haud paulo solidiorem, si modo veritati esset inniza. Dizemnt itaque, post datum illud rescri- ptum» ab eodem principe condemnatom fuisse C«ci- lianum, ejusqne rei Optatum testem esse (Ibid., cap. 532). Jam ante rogaverant, ut recitaretur locus Optati, et hoc Marcellinus curatumm sese promiserat : qua- propter, cum illud sccundo petiissent, annuere quoque Catholici, palam tamen contestati pnus, errorem ejusdem auctoris, si foHe eum labi contigisset, sibi ofiicere haudquaquam posse; quandoquidem illins scripta non hcd>enda essent ab errandi conditione li- bera, quod unius crat Scripturae canonic» (Ibid.y capp. 480, 482, 533). Verum illud unum deprehensum est, videlicet Optatum scribere, per aliquantum temporis Brixioe pacis ergo detentum Cceciliannm fuissc (Ibid., cap. 536). Tum contendemnt Donatistae, Optatum ver- bis mollioribns extenuare voluisse Cseciliani damna- tionem. Sed responsum est, debere itaque illos aliud testimonium, quo id probarent, evidentius reperire; in quo eorum diligentia frustra fuit. Jussit vero Mar- ccllinus paginam codicis, ut inde Optati sensus nosce- retur, totam recitari : cujus lectione patuit, proditum litteris ab Optato fuisse, concilium Romanum omnem criminis suspicionem a Cseciliano sententia sua remo- visse. Ez illo enim ab Officio recitatum est : CxcUia- nus omnium supra memoraforihn sententiis innocens est pronuntiatus. Quod cum recitaretur, Donatistae dize- runt hoc se non petiisse rccitari, simulque stomacha- bantor adversus eos, qui risum tenere non potuerant, cum audissent quam apertam contra se paginam protulissent. Sed quia risus non poterat notariorum tabulis ezcipi, verbis Donatistfle suis apud Acta risos se esse testati sunt, cum dicerent, Audiant qui rise- runt : quod ab ezceptoribus scriptum, et a Donatistis sobscriptum est (Brevic. CoUat. 3, n. 38, et *Ad Donat. postCoUat.yn. 54). 10. Hic jam apertissime nos adjuvare cceperuntf in- quit Augustinus, tanquam a nobis essent instructiy vel tanquam riobiscum ad innocentiam Cxciliani defenden- dam declarandamque delecti (Acl Bonatistas post Col- lat ,n. 54). Quin imo bac inparteipsorummet Catho- licomm sedulitatem vicerant : etenim pro Caeciliano monumenta Catholici quidem bina, illi autem qua- terna in medium protulere (Epist. 14, n. 12), nimi- rum Optati testimonium cum tribus aliis lectionibus, quarum duas Catholici. cum illis instrocti non essent, maximi emptas voluissent (Ad Donatistas post CoUat,, n. 54). Erat hoc ab iis docendum, Csecilianum a Constantino, qui eum, ut Catholici demonstraverant, priore judicio absolverat, in posteriori cognitione fuisse damnatum : quod ut efficerent, supplicem libel- lum eidem principi ab se oblatum produxerunt {Bre- vic. CoUat. 3, nn. 39, 40); quo sane et illos ab eo condemnatos, et declaratam Ceeciliani innocentiam, exploratum erat. Dein imperatoris memorati kd Ye- rinum lilteras intulere, quibus eos graviter detesta- tus, nequitiam eorum Domini judicio, qui jam in illos coeperat Tindicare, dimittebat. In eos afferri nihil poterat Incnlentius; neque id eos forsitan lateba 431 VITA S. AUGUSTINI EP1S<:()PI. verum a Tribuno impeiraturos se sperabant eamdem libertatem^ quam a Constantino per hasce litteras per- missam ipsis esse patebat : sed ille aliud sibi ab Ho- norio prceceptum esse respondit (Collat. Carthag. 3, capp. 155, 552). Atque adeo nibil aliud consecuti sunt prolatis tot instrumentis, nisi ut ipsos damnatos fujsse palam iieret; simulqne convincerentur quam inique Catbolicis odium el invidiam propter id conci- tassent; quod apud Imperatorem causam egissent Ec- clesise; cum et ipsi Csecilianum a majotibus suis apud Constantinnm faterentur accusatum, iisque agentibus ab illo damnatum, etsi mendaciter, jactitarent (Episl. 141, n. 8). Jam videbantur afferre nibil posse, quod Ecclesiam cumulatins adjuvaret : attulerunt tamcn,et non secus ac Balaam invito animo Dei populo bene precatus est; sicisti contra voluntatem partibus Ec- clesise catbolicse, Deo compellente, mirum in modum faverunt. Quippe in rem Ecclesiae erat, Felicem quo- que Aptungensem, a quo fuerat ordinatus Cfficilianus, innoccntem demonstrare : cujus quidem rei docu- menta Catbolicis ad manum erant, ut ea, ubi causa; ratio id postularet, depromerent : neque tamen iliis forsitan usi essent, quando satis aliunde manifesta erat Ceeciliani innocentia. Sed ipsos Donalist® prae- verterunt, et Constantini, quod facturos illos speras- set nemo, litteras in medio posuere, quibus, discussa causa, Felicem a traditionis crimine liberatum fuisse agnoscebat; idemque decernebat, ut Ingentius, qui adversus Felicem, falsum se fecisse fassus erat, ad Comitatum, ubi Cseciliani accusatores molesti nimium ac pertinaces confutandi erant, mitteretur. Donatistse litteras illas, ipsis vebementer adversas, eo profere- bant, quod eas sententia in ipsos a Constantino lata posteriores baberi vellent : quo videlicet causam eo- dem illo judicio persnaderent linitam nuUo modo fuisse; atque adeo examinari oportere, quid hujnsce Ingentii missionem esset consecutum (Ad Donatistas post Collat.j n, 55). Sed respondcbatnr a Catholicis, nihil amplius esse dubii, quinabsolutusfuisseta Con- stantino Csecilianns ; jamque hoc illis incumbere, ut institutum alterum jndicium argumentis legitimis do- cerent (Brevic, Collat, 3, n. 42). Quin postea, collatis inter se temporum notis, intellectum est Ingentii cau- sam absolutione Cfieciliani priorem exstitisse. Hinc interim illud compendii accedebat Catholicis, quod, quibns testimoniis utebantur adversarii, ea mirifice Felicis innocentiam adstruebant. Hanc tamen ipsi quoque prseterea coniirmaverunt, oblata ifiliani pro- consnlis, qni de cansa illius cognoverat, reiatione ad Constantinum ; imo ct ipsis ejusdem cognitionis actis ; ad quse monumenta quod opponerent, nihil ponderis alicujus inventum a Donatistis. ii. Catholici tandem, ubi videre jam satis ea dis- cussa esse, quse sibi defendenda fuerant, petierunt ut litem Cognitor sententia sua finiret (Collat. Carthag, 3, capp. 57 i, 576). Donatistee contra eadem sine fine in- gerebant, et quee ipsi pro se attulerant, ea queritaban- tur ex voluntate adversariorum adulterata {Ibid.j cap. 583). Quare comperto jam novi instrumenti, quod legeretur, nihil superesse, Marcellinas partesi locum sententice scribendse secedendo dttn Oborta demum nocte (Ad Donatistas post Colka (nam illa aetate sspe contingebat, ut judices i necessitate usque ad multam noctem sedere c tur, nec nisi noctu lites dirimerent), episcopi introduci jusiis, Marcellinus sententiam ii qua totum summatim negotium complexus, < tos a Caiholicis Donatistas omnium argumi manifestatione pronnntiavit. Quod posteaqna gatum est, mirum quanta exstitit omnium quod Deus tandem, a quibns staret veritas, ) autem mendacium atque error, prodidisset Carthag. 3, capp. 584, 585). CAPUT XIII. 1 Quantum eminuerit in Collatione Augustinus. tistarum quot tricx ac tergiversationes, 3 Qu denter sese gesserit MarcelUnus, 4 DonatistM peratoi*efn provocant, 5 CoUationis aeta Ma scripto in schismaticos edicto promulgat, 6 , pendium illa redigit Augustinus. 7 Post Col frequentes ad Ecclesiam se recipiunt Donatisi his nominatim Gabinus ac virgo Felicia. i. Is exitus fuit celeberrimi iliius conventu Africana Ecclesia jam totos octo annos ex] quemque in prsecipuis episcopatus Augustinil jure numeramus. Certe quidem extra contro est, ipsum ex Catholicorum parte ejus quasi ] exstitisse; necalia, ut nos quidem arbitramor, melius intelligitur, quantum ingenio valneril ille ac vindex Ecclesiae. Etenim licet ubique ip claras Alypii dotes extollat, licet etiam quibni tandi provincia demandata est, ii dubio omnium Africanorum antistitum ejus setatis cli juxta ac peritissimi fuerint; nihilosecius tai omnibus Augustini dictis, ea dilucet ingenii facilitas ac suavitas, tantum denique gratise « nervorum, ut aliorum prse illo luminaevanese] tinguanturque. Juridiciales formulas, et cui servandi sicubi quidpiam peccent Donatistie, et Possidio relinquit : at quoties ardua quc magni momenti quffistio agitatur, aut iiraia Ecclesiffi iides, tum vero illi disceptandi mi vicem omnes deferunt. Hinc est cnr eum in duabus CoIIationibus vix quidquam locutum rej in iis vero quse nobis e terlia relicta sunt» m fere illum non audiamus. Si qui porro animai runt, eadem ab illo in suis libris multo clarios hementius tractata, quam in Collatione; iiden coniitentur, non licuisse illi per frequentes Doi rum interpellationes eadem isthic ingenii li agere (Bald. in Historia Collat., pag. 125, C, i forte immerito aut istiusmodi perturbationi, m tentionis fervori tribueris, quod observatum c dam, tanqnam ab incuria profectum, inter saen regni Judee, quse legitima erant, et regni Isra praeter legem celebrabantur, non satis distinzii tholicos; sed generaUm afQrmasse, repudiatam LIBER SEXTUS. m iQnquam ftiisse Judaicoram sacrorum commu- >« c omiii sane actorum contextu advertere est, tos, qoo4 cavillationes adhihuerint Donatista;. m qui causidici munus in foro obierat, atque ttosa partes agit praecipuas, multo magis arte qaam ecclesiastica doctrina pollere se prodit. u vero, qui secundas ipse sustinet, etsi yide- iia preeditus dicendi facultate, tanta yerborum ) mentem exprimit, ut eam plenimque segre ad- . assequamur {Bald. in Historia Collatpag. i 23.) im eorum vitilitigationes ac strophee eo specta- iines, ut rei decisionem traherent. Quo factum, splas temporis et verborumin leyiculisrebus et sito alienis insamptum sit, quam in ipso caasfle Imo verius dixeris, ilios hoc unum secutos fuis- gendo muita, prorsus ageretur nihil. Hinc Do- alloqaitur sanctus Augustinus in hsec yerba : il^i partis vestraSf quos omnes elegerunt, utpro I loquererUur, conctti suntj quantum potuerunt, m ipsa causa non ageretur, propter quam tan- \erus episcoporum utriusque partis de universa et de tam longinquis lociSf Carthaginem vetie- eum omnis anima suspensa exspectaret in tanta m quid ageretur, illi vehementer instabant ut mttur. Qaare hoc, nisi quia causam suam ma- ten^, et facillime se posse vinci, si ageretur, du- Ofi poterant?Ipse ergo animus corum, quo time- eausa ageretur, jam victos eos esse monstrabat. extorquerefit quod volebant, ut jam coltatio ipsa Uf nee disputationibus nostris veritas appareret : !S a Carthagine^ quid vobis erant responsuri? monstraturi? Credo, prolaturi erant Gesta, et di- Mr : Nos instabamus ut causa non ageretur, illi U ut ageretur. Vos exspectatis videre quid egeri- cee legite ubi eos vicimuSt ut nihil ageremus^ VM responderetiSf si cor haberetis : Nihil ergo \iiquid istisJ vel potius, qui nihil egistis, utquid f (Epist. 141, n. 3.) Scribit idem alio loco : mniur ex universa Africa tot episcopi^ingrediun- tktiginem cum tanta speciosi agminis pompa, ut pm eivitatis oculos in se intentionemque conver- d lequanturpro omnibus^ eliguntur ab omnibus. Umn re tanta dignus in urbe media procuratur. wnveniunt ; judex prsesto est, tabulx patent, I emnium corda exitum tantx Collationis exspe- \me a lectisstmis et disertissimis .vtm, quantis ^fidehuitaliquid, tantis agitur utagaturnihil {^d tef post Collat.,, c. 25, n. 43). Verum quam su- I ipsi haberent causam suam, nullo alio cer- 9bari posset argumento, quam quod tantopere ttodaretur explicareturque, formidabant. Ergo laia schbmaticis debilitatis inopioique suse con- ; ne omnino controversia tractaretur, in yotis aed qoando illud non valuerunt assequi, sal- ta longis suis ac superfluis sermonibns adeo nront, ut vix ea quisquam legere sustineret. i, ioqnit Augnstinus, utrum magis inopia veri- I wutustria calliditatis egcrint, nescio. Hinc ta- men solum causam tam pessimam utcumque adjuvare potuerunt, quam potius deserere debuerunt. Denique si m itloSf qui egerunt, intendant cwteri accusationem, eosque potius asserant a nobis fuisse corruptos, ut tot prosecutionibus, vel a se prolatis lectionibus sic adjuvor rent causam nostram, sic perimerent suam; nescio quemadmodum se possint defendere^ et ab ista suspidone purgar€j nisi forte dicant, Si corrupti essemus^ causam tam malam, et per nos et per illos convictam, cito etiam finiremus : nuuc vero vel inde credite, nos ex animo adfuisse^ et aliquid prodesse voluisse, quod multum lo- quendo egimus^ ne quod actum est facile tegeretur, et nos esse victos cito cognosceretur. Si hoc ab eis non fie- retf nec ipsis, nec nobis jurantibus forsitan crederettir^ illa qusB pro nobis contra se, et tam multa dixerunt, et tam multa legerunt^ gratis eos nobis omnia praestitisse. Nec tamen ipsis, sed Deo potiiis hinc agimus gratias. Vt enim ilia omnia vel loquendo, vel tegefido^ pro causa nostra promerent atque propalarentj veritas eos torsit, non charitas invitavit (I&td., n. 57). Enervare vires veri- tatis conati sunt, et inaniumnebulis prosemtionum ejus serenitatem nebulare, quantum potuerunt, enisi sunt. Ad- fuit Dominus, vicit serenitas ejus nebulas eorum (Serm. 164, n. 12). Ita nihil ferme in medium afferebant, quod non potius cnm Catholicis, quam secum faceret. 3. Qui prseerat huic jodicio Marceilinus, ad causam tanti momenti industriam plane singularem cum civi- lis atque ecclesiastici juris peritia conjnnctam attulit : non qaidem ut ab utra parte staret veritas dignosce- ret; quippe etiamsi corruptus a Donatistis fuisset ; eos tamen propriis ipsorum probationibus convictos non potuisset non damnare : sed ut ejusmodi litigatorum tricas et faliacias explicaret, atque amotis tergiversa- tionibus, ad tractandum id quod agebatur, eosdem ad- doceret. Is lenitudine quoque ac patientia usus est incredibili ; adeo ut in suspicionem animi adversus Donatistas propensioris vocari potuisset, si minor ejus exstitisset integritatis ac probitatis existimatio. Verum de industria ad eum modum se gerebat. Nam cum eos videret premi veritate^ nec eis videri vellet od- versus ; nimium patienter pertulit homines per inania vagantes, et tam multa superftua dicetites, et ad eadem toties convicta redeuntes [Ad Donatistas post CoUcU.j n. 57). 4. Quanquam autem ad ferendum judiciam ei Do- natistse ipsi preeiverant, sive proiatis adversus semet instrumentis, sive illa, quam dissimulare non potue- runt, causse diffidentia et desperatione : tamen ad Im- peratorem ipsi appeliarunty iis vehementer mirantibus qui gesta vidissent, propriaque eorum verba ibi scri- pta et subscripta, quibus causam ipsi saam pereme- rant, inspexissent (PossidiuSf in Vita Augustini^ n. 15 ; AugustinuSf Ad Donatistas post CoUat., n. 16). Atqui- dom illi provocabant a judice, nihilosecius se e cer- tamine victores abiisse jactitabant {Serm. 359, n. 6). Eademne sit illoram provocatio, atque scriptio illa, quam ipsos fama ferebat statim a Coilatione edidisse, et quam refellit Augustinus iibro ad Donatistas post Coilationem scripio (Ad Donatistas post Collat.,n. 32), 435 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 436 non saiis consiat. Sed in hac eos ipsos Scripturfie lo- cos, qai jam in GoUatione discussi fuerant, rarsns proferre non verebantur : istum videlicet ex Apostolo petitum, Nolite jugum ducere cum infidelibus (11 Cor. VI, 14), aliosque hujasmodi; sed prfficipue ostenta- bant illum Aggsei, Quicumque accesserit illOf inquina- bitur {Aggaei ii, 14). Ibidem conabantur explicare, quod in Collalione dixerant, Causam caosffi, el per- sonam non prsejudicare personse {Ad Donatistas pvst Collat,, n. 25). Causabantur sententiam noctu pro- nuntiatam esse {Ibid., nn. 16, 20, 58) ; se ipsos in Collationis ioco quasi in carcere inclusos; ereptam sibi facultatem libere, quse vellent, in medium profe- rendi; et quod cum judex fidem catholicam protitere- tur, ctiam propensiore animo fuisset in Catholicos {De Gestis cum Emerito, n. 2). Emeritus defensor eorum in Coliatione prsecipuns (PossidiuSf in Vita Au- gustini^ c. 14), aliquot post annis, fueritne auctori- tate victus, an potentia oppressus, cuilibet ex ipsis actis patere dicebat {De Gestis cum Emerito., n. 3). Tum vero ipse, cum alii judicem a Catholicis auro corruptum fuisse in vulgus sparscrunt (Ibid., n 2 ; Ad Donatistas post CoUat.j nn. 1, 39, 57, etc) Quan- quam vero Imperatorem appellaverint, nihilominus tamen tertice Collationis acta perinde, atque superio- rum duarum, subscripserant : sed nusquam fere non addito, salva appellatione se subscribere. Marcellini subscriptio, tametsi primum se subscripturum spo- pondissct, tamen omnino in trium dierum actis desi- deratur. At fieri sane potuit, ut partibus in id consen- tientibus hoc onere liberatus fuerit. 5. Quin acta Collationis, ubi primum fuere descripta concinnius, pubiice proposita fuerint, nulli censemus ambigendum. Et huc indubie referendum est subjun- ctum extremse Collationi Cognitoris edictum. Sed non ita perspicuum est, an hoc haberi debeat pro scntcn- tia secundum Catholicos pronnntiata, qua ille, teste Augustino, omnia quce de prolixa trium dierum actione potuit recordari, complexus est (Brevic . Collat. 3, n. 43). Hoc autem inedicto sequentia declarat tan- quamevidentissimeprobata(La66e, tom. 2, po^;. 1505) : Alieni sceleris noxa alium fieri reum omnino non posse; atque adeo non potuisse Ecclesiam collatis in Ca^cilianum criminibus infici; neque tamen ilhim admissi cujuspiam convictum uUo modo fuisse; quan- doquidem ei Concilium, a qno fuit inauditus et absens condemnatus, officere haud magisvaluit, quam absenti quoque Primiano Maximianistarum synodus : fuisse autem crimine liberatum in multis posterioribus judi- ciis ; Donatum vcro auctorem discidii pronuntiatum : Felicem Aptungensem de calumniosa criminatione similiter in solemni judicio purgatum esse. Perstrin- git ibi Donatistarum pertinaciam, quibus perire in er- rore suo, quam libere in viam salutis redire, satius videbatur : utqne periculum faciat, num forte, quod ab eis obtinere vis veritatis non valuit, sit expressura severitas; aut saltem prohibeat, ne quam sibi, eam- dcm qooque aliis perniciem afferant, gravissima mul- cta proposita edicit, ut omnes omnium ordinum viri provideant pro sua Tirili, ne convenius illorom ant in urbibus, aut uspiam omnino sinant coire ; itemqoe dent operam, ut ecclesise suo ipsius jussa Donatistb ante Collationem reddite, quam primam tradantar Catholicis. Persancte aflirmat, eos qai jam istorum in factionem transfugient, poenam legibus super ea re promulgatis, sed necdum tamen plene observatis, constitutam vitare ulterius non posse. Item aniversos, qui Circumceliiones in suis preediis habuerinty eomm conatus seditiosos coercere jubet : qui ni paraerint, loca ilia a fisco mox occupanda ; quippe hoc non fidei cathoiicee tantum, sed etiam public® tranqoillitatis iuteresse. Attamen concessam edicto suo supenore Donatistis commeatus securitatem confirmans, ne qaa reditus illis intercludatur, vetat, donec suis quisqae sedibus redditi declarent, utnim ad Ccclesiam redirei atque eas condiliones, quas illis jam ante CoUationefli obtulerant, ac etiam tunc offerebant Catholici, acct* pere demum sententia esset. Testatnr quoqaejan peracta Collatione Augustinus, episcopali dignitaie illos non abdicari, qui se ad catholicam commnnionem referrent; tametsi, qui prsefracto animo perseverabant in errore, hinc superbiendi ansam caperent {Ad Bh natistas post Collat., n. 58j. Marcellinus appellatioDis Donatistarum sno in edicto disertis verbis non memi- nit : hoc nimirum nihil aliud, quam snperiores leges, ipso Imperatoris de habenda Collatione mandato re- novatas, observari jubet. Marcellino jam vita fimcto I-iOnorius gesta Collationis lege tertio kalendas septem- bris annisupra quadringentesimum decimiqnarti data confirmavit, et rata atque lcgitima haberi voloit (0>- dice Theod. , de Haereticis, lege 55). 6. Eadem Gesta vigilantissimi quiqoe episcopommi ac potissimum Carthaginensis, Hipponensis, Tagi- stcnsis, et Constantinensis, per quadragesimale jcjo^ nitim, quo tempore hanc audire lectionem populo magis vacabat, a capite ad calcem corabant recitari : ipseque adeo Augustinus, cum anno quadringeBte- simo decimo octavo esset Cffisarese, Deaterio hiyasefl civitatis antistiti, ad imitandom eumdem morem» ar ctorem se atque hortatorem prffibuit (De Ge$tii cm Emerito, n. 4). Signat haud dubie gesta illa suoia Chronico Idacius, ubi ad annum quadringentesimtoi duodecimum ait : Augustinus habeturinsignis : UUer cik jus studia magnifica, Donatistas ab eo Dei ad^vtam superatos probata fides demonstrat Actono». Nec €t sane fuerunt incognita Grsecis : quando quinta sjdo- dus ex centesimo octogesimo septimo terti» Golbitio- nis articulo vcrba qusedam Augustini profert, qaibos licere anathema in demortuum dicere, demonstret Acta priorum duarum Collationum, com parte tertiiB ad nostram eetatem usque pervenerunt, sed mendis fcedata compluribus Cum ea porro longissima sifit, et impeditissimis rerum ambagibus implicata aiqiie ad legendum molesta; Marcellus quidam, quem noo- nihil auctoritatis in hoc jndicio Marcellinos habere to- luerat, in compendium ipsa redigere, a SeYeriaBO ct Juliano, Catbolicus videlicet a Catholicis rogatus est Exstat adhuc epistola, qua certiores eos Marceilus fa- LIBER SEXTUS. 438 i,qaodoptaverant, prsstitisse, necnon arithme- otas articnlis nbiqne addidisse, qiio quidquid libitum inyeniatar commodias {Labbe, tom. 2, 137). Utrum autem opella heec Marcelli eadem la sit, atque ariiculorum Gollationis titali, quos pistolee subjectos et cuique Collationi preefixos / non deftnimas ; his certe actorum compea- luoddam exhibetur. Yerum cum idem perob- A sit atque imperfectum, nequaqaam prohibuit, LVgastinus aliud, quod etiam nunc pro numero iiim Collationis tripartitum exstat, concinnaret, im hanc suum ea re utilitatem allaturum esse lavit, quia in eo liceret, quidquid in Coilatione 1 esset, cognoscere ; necnon eadem opcra qao- »eret, acta ipsa consalere, numerorum scilicet dOy qui adoperis hujusce marginem (unde nunc i absunt) adscripti, CoUationis articulos deno- . Testatur sanctus Doctor lucabrationem illam, SreyicuIumColIationis appellat (Retractationum cap. 39), opus multi sudoris faisse ; neque ta- ibi liberam id non suscipere, propterea quod, roltxa adeo Gesta perlegere, esset nemo {Epist, . 3). Bonifacium comitem ad idem illad Bre- nTemittit {Epist. i85, n. 6). Atqui non ei de. iram, nisi post libros de Baptismo parvuloram tos, nimirum anno duodecimo supra quadrin- imum : uti Deo dante postea sumus demon- 1. emm anno huic quadringentesimo undecimo lendus videtar Sermo in Apostolum ad Galatas, fortean Carthagine Aagustinus, cum jamjam s affigenda erant Collationis acta, pronuniiavit 164, n. 13). In eo causam hanc inter alias esse indicat, cur Donatistaram prsesules ani- in secessioneobfirmarent, nimirum quod eorum nt offensionem, quibus falsitatem diutissime lerant. Simul etiam explicat, qiiam illis men- om Terba ad plebes, quas sednxerant, veritatis n. hanc in pectore habuissent, suggerere de- ;. Dkanty inquit, suis : Simul erravimuSy simul we reeedamus. Duces vobis fuimus ad foveam, et uHa ewn duceremus adfoveam; et nunc sequi- ducimus ad Ecclesiam, Melius quidem erat, si erraremus : sed vel quod secundum est facia- 4 errorem aliquando emendemus (f&id., n. 14). sabjungit : Possent ista dicere : indignanti- ovreiU, iratis dicerent, aliquando et iUi ponerent Monemy amarent vel sero unitatem, Ac demum tliolicos conversa oratione sic eos alloquitur ; ■wn, fratreSj patientes circa Ulos simus ; in fer- mit et tumore Ofitdi quos curamus. Non dico ut cu- euemus ; sed ut non insultationibus ad majofes tmdines provocemus : ratumem lenitcr reddamus, ( ffietoria superbe exsultemus (Ibid.^ n. 15). Atta- perato successn non plane carnit prudens illa, Aagustinus tenuit, agendi ratio : siquidem Col- em oonsecuti sunt multoram, etiam Circumcel- a, ad Ecclesifle fidem reditas. De his sermonem s Augustinus Exercenda est, ait, charitaSj amandi et ipsi. MtUti correcti fleveruntj multi correcli : nos novimuSf ad nos venerunt de ntmero ipsorum fu- riosorum. Flent quotidie praeteriia sua, nec satiantur la- crymis, attendentes eorum furorem, qui non digesta ebrietate vanitatis adhuc sxviunt (Serm. 350, n. 8). De iisdem habet alibi sequentia : Ex hoc genere quis igno- rat quam multi antea per diversas mortes ibantj et peri- bant ; et nunc in illonm comparationey quam pauci suis ignibus ardeantl Scd si putas moveri nos oportere^ quia isto modo tot millia moriuntur ; quantum existimas nos habere consolationis, quod a tanta dementia partis Do- natif ubinonsolumnefariasdivisionis error,ve}'umetiam furor iste lex facta est, longe atque imcomparabiliterplura millia liberantur "f Neque'enim istiy quipereunt, illorum saltem numero aequanturj qui ex ipso genere nunc jam tenentur ordine disciplinXf colendisque agris, amisso Circumcellionum et opere et nomine^ inserviunt, servant castitatem, tenent unitaiem : quanto minus cosequaniur isti perditi numero utriusque sexus, non solum puero- rum et puellarum, juvenum et virginum, verum ctiam conjugatorum et senum ; quorum, innumerabiles ex Do- natistarum nefaria dissensione in pacem Christi veram et catholicam transeunt ? Isti quippe^ qui se incendunt, nec tot homines sunt, quot loca sunt populis plena, qu3e ab exitiali peste errotis iUius et furoris per hanc instantiam perficiendw unitatis eruuntur (Contra Gau- dentium, lib. i,n. 33). 8. Nominatur inter eos, qui se a Donati factione retraxere, in primis Gabinus quidam, ut vir pree ca3- teris honore illustris {Ibid., nn. 12, 13, 43). Anno quadringentesimo decimo octavo Donatistarum Csesa- reensium vix quisquam erat, qui se in gremium Ec- clesiee catholicse non retulisset ; quamvis tamen eoram plurimis necdum plane cognita esset atque perspecla veritas {De Gestis cum Emerito, n. 2). Neque sane fieripoterat, qainintottantorumque popalorum agmi- nibus essent adbnc nonnalliipsa novitate turbati; scd et ipsi paulatim ab hac infirmitate sanabantur. Et si ficti aliqui perseverarent, non utiqae propter ipsos non faerant colligendi veraces [Contra Gaudentium, lib. i,n. 27). Exstat prseterea inter Augustini Sermo- nes brevis quaedam ad popalum oratio, cujtis initiam est : Deo gratias, fratres, congratulamini fratri vestro (Serm. 360). Ex ejas autem inscriptione ac stilo haudinjariaqoisconjecerit, illamfuisse ab Augustino compositam ; sed nomine Donatistae illius, qui publi- cas Deo gratias, quod se ab errore liberasset, agit. Idem hic sermo prsenotatur ad vigilias Maximiani seu Maximini habitus, idesl,nifallimur, inter nocturnum Officium Africani cujusdammartyriseo vocabulonun- cupati, sed cujus cognitio ad nostram|memoriam usque non pervenit. Sic psalmam septuagesimnm secandum exposuit in pervigilio sancti Cypriani, an autem Car- thagine, non explicat: illud solum extra dubium est, haudquaquam multo postelapsum prsesentem annum id factum ; qaandoquidem Honoratum epistola sua medio circiter anno quadringentesimo duodecimo data ad eamdem expositionem remittit (fiptst. 140, >i. 13).Qao stadio sibi populus aures praeberet, ibi 439 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. MO significat, seque negat ejus ardori parem esse jam posse : ac demum ab eo sibi vim adhiberi biande que- ritar {Enarr. inPsal. lxxii, n. 34). In eorum nume- rum, quos Deus voluit a servis suis compulsos in au- lam nuptialem ingredi, virgo queedam nomine Felicia refertur, quam Christus virginitatis sibi nuncupatse fructu perstantem in schismate destitui non est pas- sus. Eam in posterum Augustinus in sua dioecesi, ut verisimile qoidem est, commorantem, pro filia sibi egregie chara, et honorabili corporis Christi membro; necnon Spiritus sancti prsesentia vivo habuit. Ad nos usque pervenit cpistola, qua illam oborto quodam scandalo perturbatam solatur, hortaturque ut uno Deo, non hominibus, nitatur, ac simul ne minus inde Ecclesiam, in cigus sinam se receperat, amare gat. Rogat eam, ut, quo animo litteras ilias accepeqi^^ certiorem ipsum faciat rescriptis suis, sese» ut ad^ ipsam scriberet, salutis iUius studio et solUciUidiQft; adductum asseverans {Epist. 208). Post Coilationem reversus Hipponem Augustinus curavit, ut acta Coiia- tionis populo recitarentur, Et hoc ipsum fortassis in- dicat, cum in sermone nonagesimo nono per aBstlTos calores non longe post finitam Collationem pronun- tiato, qusedam referens quse in eadem fieri contigei^atj^ addit: Quod etiam in Gestis ipsis Ugere potesti^ {Serm. 99, n. 8). in Donatistas plurimom ea in coih cione invehitur. LIBER SEPTIMUS. Annos complectitur octo a quadriDgentesimo undecimo, ex quo anno rem habere coepit Augudtinus cum ioimicif ' gratise Dei. CAPUT PRIMUM. 1 Pelagius haeresim suam proferre incipit. 2 Discipulus ejus Caslestius a Carthaginensi concilio condemnatur. 3 Pelagianos oppugnat Augustinus, ac libi-os ad Mar- cellinum duos de Baptismo parvulorum scribit. 4 Epi- stolam ad eumdem seu librum superioribus tertium contra Pelagianos adjungit. 5 Liber eidem Marcellino nuncupatus de Spiritu et Littera. 6 Carthagine contra Pelagianorum errorem sermonem habet ad populum. 7 Pelagio rescribit. 8 In epistola ad Anastasium gror tise necessitatem ad legem implendam probat, 9 jEfo- norato respondens disserit de gratia novi Testamenti. 1 . Beilo Donatistarum post centnm et quinque cir- citer annos, per quos ab iis vehementer adraodum agitata est Africana Ecclesia, jam tandem feiiciter confecto, aliud continno cum Peiagianis suscipiendum fuit, quod universae Ecclesise longe illo futurnm erat periculosius magnitudine^ ac diuturnitate molestius. Verum ut de tot prfleliis, quee cum Donatistis pro Ec- clesise pace commissa sunt, palmam tuiit Augustinus, per quem videlieet totum illud instauratae unitatis bo- num et coeptum et perfectum est {Possidius^ in Vita Augustini, c. 13) ,- sic in quovis cum inimicis gratise Dei certamine, jam inde a tempore quo iu eos dimi- cari coepit, catholica acies ejusdem sancti viri ductu et pugnat et vincit {Prosper^ Contra Cotlatorem^ n. 2). Copiis illis iniziiicis gratise Dei, quae totius lidei chri- stianee fundamentaevertere moliuntur, Pelagianis no- men esse a Peiagio earum auctore ac duce, nemo ne- scii [Epist. 176, nn. 3, 4). Hic in insula Britannia, unde illi Britoni cognomen, [humili loco natus est. Monasticfie vit® institutum secutus, existimatione san- ctitatis aliquandiu floruit haod vulgari. Erroris suis semina ab veteribus philosophis, necnon ab Origene coUegit (Epis^. 178, n. 2, Epist. 157, n. 21; Epist. 175, n. 6). Ea Romffi, ubi diutissime vixit, spargebat cum in scriptis, tum in sermonibus et contentionibus privatis ; tametsi in his timide, et vitato quantum II- cebat strepitu versaretur (D^ Peccato originalif n. 24).'. Prins absentiset Romae constituti Pelagii nomencui. magna ejus laude cognovit Angustinus ; posiea ym coepit ad eum fama perferre, quod adversus Dei gra» tiam disputaret {De Gestis Pelayii, n. 46). IUa sandi Doctoris verba, Da quod jubeSj et jube quod vi$^ Peli-. gius Romse cum a qnodam episcopo fuisse eo pr»-. sente commemorata, ferre non potuit, et contradioen aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commeme* raverat iitigavit (De Dono perseverantix, n. 53). P«i$tea: vero quam in Africam venit, Hipponensi liUore, cam . Augustinus illinc abesset, exceptus est, anno, ut yide<'.'i tur, quadringentesimo decimo : sedqnodejus hffireaiB • saperet, ibi omnino nihil ab illo auditum est ; qoiaella citius quam putabatur, inde profectus est. Postner- dum ejusfaciem Carthagine semelet iterum yiditAih^^ gustinus, anno scilicet quadringentesimo undecimor'? quando propter collationem, quam Cathoiid cumDtf- - natistis habituri erant, maximis occupationibus disti* '. nebatur. Pelagius vero tunc abscedens Cartluigiiia ad ^ transmarina loca properavit {De Gestis Pelagii^ n. 4^.; 2. Interea per ora eorum qui Pelagii discipuli §&».■• bantur, dogmata recentis hseresis fervebant in Afrieat: {Ibid.) Erant ibi quidam, qui ubicumque poteraii^~; hsec sni erroris nova semina spargerent. Nam etmutf - eorum nomine Coelestius, isque discipulonun Polagiir. facile princeps, qui in civitatis Carthaginensis Eed^ . sia jam ad presbjterii honorem subrepere coeperat t catholicis viris christianse fidei amore animatis, pro- pter has ipsas contra Chi'isti gratiam disputatioaeii ad judicium episcopale perductus est (JBJput, 157, . 97.22). Concilium ea de re apud Carthaguiem em^ coliegis suis babuit Aurelius ipso fortasais ineimli:! anno quadringentesimo duodecimo, certe anais ibtvm .'? quinque antc aliam Carthaginensem synodum in Pt*:; lagii et Coelestii ejusdem causa anno quadring6Qta>^.p simo decimo sexto ceiebratam {Epist. 175, n. l}.Coii*' ' cilio libeili, quibus accusationes Coelestio intentatn,', UBER SJgPTIMUS. 442 BVentor, oMati sant dao, stetitque in eam ex % parte Paulinus diaconus. Fragmentum ex ge- yusce concilii profert Augustinus, unde com- rmtCoelestium in hoc episcopali judicio damnare w eos qui dicunt, Quod peccatum Ad3B ipsum lm$eritf et non genus humanumi et, Quod infan- nascuntur^ in eo statu sint, in quo Adam fuit 'wvaricationem (De Peccato originalif nn. 2, 3). tamen Coelestius ora christiana non sustinens I JuHanum, lib. 3, n. 9), in libello suo brevissi- ofiteri coactus est, propter baptizandos parvu- iod et ipsis redemptio sit necessaria (De Pecca- meritiSj lib. 1, n. 62; Epist. 157« n. 22, et de » originaliy n. 21), licet noluerit confiteri, ex in eos transiisse peccatum (De PecccUorum me- ib. 2, n. 58, et De Peccato originaliy n. 21). Sed um noluerit de originali peccato aliquid expres- cere, tamen ipso redemptionis nomine, ait sanctus , non parum sibi praescripsit. Unde enim redi' ^sent, nisi a diaboli potestate, in qua esse non l nisi originalis obligatione peccati ? aut quo pretio oitttr, nisi Christi sanguiney de quo apertissime m esty quod in remissionem effusus sit peccato- Kipist. 157, n. 22)? Fuit in Diospolitana synodo n, prseter memorata duo capita, accusatum e Goblestium apud Carthaginense concilium, loceret, Adam mortakm factum fuisse^ qui sive jt, sive non peccaret^ moriturus esset ; et, Quo- M sic mittat ad regnum, quemadmodum et Evan- ; ei, Quoniam ante adventum Christi fuerint ho- tine peccato ; et, Quoniam neque per mortem vel ieationem Adx omne genus hominum moriatur^ per resurrectionem Christi omne genus hominum U (De Peceato originali, n. 12). Hsec Augusti- lobus in locis, quorum quidem altero nonaalla capitibus esse testatur, qusB non meminit con- leslis ecclesiasticis concilii hujas Cartbaginen- d ipse qaidem non interfuerat, sed cam yenis- rthaginem, eadem gesta recensuerat (De Gestis Ki n. 23). Atqui Ccelestium in eo convincere ffieile fuit, corrigere vero nequaquam. Quapro-. im auditus, convictusque, atque etiam opiniones onlessos esset, damnata sunt, quorum insimu- torat, dogmata (Epist. 157, n. 22); ipse autem ATit dignam sua perversitate sententiam (De Pelagii, n. 46), excommunicationis videlicet imilctatus (Retractationum lib. 2, cap, 33). Quo adicio abscessit infamis, et profugit ex Africa »f tn Apologia). tfti qui Pelagiano errori sese imbuendos tradi- k| pauciores haud dubie reperirentur in Africa, [kslestii condemnatione deterriti, jam non aude- mtra Ecclesise fundatissimam fidem nisi occulte «re (Epist, 157, n. 22) : attamen decrevit san- ntistes novam hseresim, ipsius quidem judicio rtm «eque atque impiam, ihstanter oppugnare ; ris hoc prius non ageret nisi sermonibus et col- MAibus, ubi commodum atque utile videretar ^UUionum W>. 2, cop. 33). Sed oborta mox quse- dam necessitas eum ad illam scripto quoque refel- lendam induxit. Marceliinus quippe, idem ille qui coilationis Carthaginensis cognitor fuerat, cum ejus- dem haeresis sectatoribus, qaos ipse quotidie disputa- tores molestissimos patiebatur, refutandis impar esset, qasestiones illorum ab urbe Carthagine ad Augastinum per litteras retulit, rogans sohitionem earum sibi scribere ne gravaretur (De Gestis Pelagii, n. 25). Ex- piicari petebat in primis qusestionem de Baptismo par- vulorum : quia contendebant ilii, Adam etiamsi non pec- cassetf fuisse moriturum, nec ex ejus peccato quidqmm ad ejus posteros propagando transiisse (De Peccatorum meritis^ lib. 3, n. 1). Nam etsi faterentur jam, uti Mar- cellinus litteris suis intimabat, etiam in parvalis per Baptismum remissionem iieri peccatorum; Non to- menjariginaliterj inquiebant, sed in vita jam propria, posteaquam nati sunt^ peccatum habere cosperunt (Ibid , lib. 1, n. 62). Nuntiabat prseterea Marcellinus, aposto- licum illud testimonium, Per unum hominem peccatum intravit in mundum, etper peccatum mors (Rom. y, 12), in aliam quamdam novam opinionem per ipsos detor- queri. Nec silentio mittebat qusestionem, qua suadere conarentur, quod in hac vita sint, fuerint, futurique sint fiUi hominum non habentes ullum omnino peccatum {De Peccatorum meritiSj lib 3, n. 1). Id temporis san- ctus Doctor molestiis curisqae, ob negotia quse ipsi peccatores, et ii forsitan Donatistse, facessebant, ma- ximopere prsepediebatur ; quod ipse, quse sua erat animi demissio, peccatorum saorum meritis imputat (Ibid.j Ub. 1, n. 1) : non potait tamen committere, quin viri, quocum erat magna et sancta necessitudine con- juoctas, tam laudabili desiderio morem gereret. Ea insuper, quam erga Ecclesiam Cliristi habere eum oportebat, charitatis sollicitudo minime patiebatur, ut dum istarum sententiarum contentiosissimis assertio- nibus Jam usquequaqae ferventibus muitorum animos infirmorum perturbatos cemeret, sibi interim siien- tium imperaret (De Gestis Pelagiij n. 25) : maxime vero cum novi illi hseretici doctrinsesaseviraspublice ac privatim, non viva voce tantum, sed etiam libris spargerent, hisque eo magis noxiis, qup majori calli- ditate atque artificio erant scripti (PossidiuSy in Vita Augustinij n. 21). Porro inter iiia, quse refutandis Pe- lagianis, solvendisque Marcellini qusestionibus com- mentatus est, ordinem ducunt libri duo De Peccato- rum meritis et rexnissione. Sic enim eos in Retractatio- nibus nuncupat (Retractationum lib. 2, cap. 33) : alibi tamen, De Baptismo parvulorum; quo eosdem titulo Hieronymus appellat (Contra Pelag., dialogo 3, eap. 6). Primo libro demonstrat, murtem hominis venire ex merito peccati Adse, eo etiam peccato totam illius te- neri stirpem obstrictam ; atque idcirco bs^tizari par- vulos, ut peccati sui originalis remissionem accipiant. Secundo autem docet, hominem in hac vita sine pec- cato esse posse per Dei gratiam et iiberum suum ar- bitrium, non tamen esse quemquam in hac vita sine uUo prorsus peccato ; quia nemo sit qni tantum velit, quantum res exigit, dum vel latet quod justum est, vei facere non delectat ; denique uno excepto Media- 443 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. W tore Christo nullam esse, vel fuisse, vel futurum esse hominem ab omni peccato immuneni. In hocsecundo libro iibellum a Coelestio concilio Cartha^inensi obla- tum, quo redemptionem panrulis opus esse fatebatur, obscure signat [De Peccatorum meritis, lib. % n. 58). Verum aperte protitetur in Retractationibns, se tan- tum post istud conciliugi, cujus sententia idem ille excommunicatus fuerat, scripsisse hos libros (Retract. lib. 2, cap. 33), id est anno quadringentesimo duode- cimo. In his tamen tacenda adbuc arbitratus est ad- versariorum nomina ; quod eos hac agendi ratione fa- cilius posse corrigi speraret. Hoc in opere meminit Augustinus cujusdam ex eo genere fatuorum, qui re- liquis ludos prsebent, moriones vulgo dicti. Talium quidam, ait, fuit ita christianus, ut cum esset omnium injuriarum suarum mira fatuitate patientissimus^ inju- riam tamen Christi nominis, vel in se ipso religioniSj qua imbutus erat^ sic ferre non posset, ut blasphemantes videlicet cordatos, a quibus hsec, ut provocaretur, audie- bai, insectari lapidibus non desisteret, nec in ea causa vel dominis parceret. Tales ergo prsedestinari et creari arbitror, ut qui possunt, intelliyant Dei gratvam, et Spi- ritum qui ubi viUt spirat, ob hoc omne ingenii genus in filiis misericordiae non prmteriref itemque omne ingenU genus in gehennse fiUis prseterire, ut qui gloriatur, in Damino glorietur {De Peccatorum meritiSj lib, 1, n. 32). Paucis deinde inteijectis addit, fatuum illnm in Chri- sti gratia multis acutissimis preeferendum. 4. Jam autem absolutis hisce libris atque ad Mar- cellinum transmissis, Carthaginem profectum esse beatum Antistitem, verisimile est. Namque eumdem illum Marceliinum ita alloquitur : Libros de Baptismo parvulorum, cum jam codicem ipsumPrxstantix tuas mi- sissem, cur abs te rursus acceperim, oblitus sum : nisi forte cum inspicerem, mendosos eos reperi, et emendare volui; quod mirabiliter impeditus, adhw usque non feci {Epist. 139, n. 3). Paucis post diebus, cum in ejus manus venissent Pelagii expositiones in Pauli Episto- las, argumentationem ibi quamdam adversus originale peccatum reperit, a se minime confntatam : nam in mentem sibi onmino non venerat, quemquam posse talia cogitare vel dicere (De Peccatorum meritiSf lib. 3, n. i). Quapropter cum superioribus libris ad umbili- cum perductis nihil addi posse judicaret, epistolam hac dc re propriam MarcelUno scripsit, quam et operi suo tertii libri instar annexuit {Retract. lib. 2, cap. 33). Id temporis Carthagine agebat Marcellinus {De Pecca- torum meritis, lib. 3, n. 10). Atqui Pelagius Ecclesiae fidem non ex sua persona impugnabat, sed tanqnam aliena objecta referens : eadem tamen, ubi semel hffireseos snae signum sustulit, pertinacissima animo- sitate defendit (ile tur : Quisquis ex occasione hi^jus legis^ quam reget terras Christo servienteSy ad emendandam vestram i» pietatem promulgaveruntj res proprias vestras appetit, displicet nobis. Quisquis denique ipsas respau- perum, vel basilicas eongregationum, quas sub tiomoie EcclesisB tenebatiSy quae omnino non debentur mst ei EcclesiXy quas vera Christi Ecclesia est, non per jit$H tiam, sed per avaritiam tenet^ displicet nobis. Sed net facile ista manstratis; et si monstrettSj nonnuUoi to(m* muSf quos corrigere vel punire non possumus ; neque propter paleam reUnquimus aream Domini {Eput. 93, n. 50). In eamdem rem addit et ista : Hwc, ti poti- perum compauperes sumus, et nostra sunt et iUorum {cum Catholici fiunt). Si autem privatim^ qum nobis n^* ficiant, possidemus ; non sunt Hla nostra^ sedpa»ipenmf quorum procuralionem quodam modo gervmus^non pfth prietatem nobis usurpcUione iamnabili vindicamm {^pitt. 185, n. 35). Alias se ipse apud populum cone siub creditom purgans, Nostis^ ftatres mei, inquit, ^iM viUaB istsB non sunt Augustini : et si non nostis, et pa- tatis me gaudere in possesmne villarum ; Deu$ nocit^ ipse sdt quid ego de iUis viUis sentiam, vel quid ihisuf- feram ; novit gemitus meos, si mihi aliquid de eobmbtt impertire dignatus est {In Joannis EvangeUum traet. 6, n. 25). Prseterea, ex eo quod orthodoxi circa achi- smaticorum revocationem prae se ferebant, siodio, illos sanctus Doctor charitate duci solitos, non eopi- ditate, docet. Etenim nbi primum qoispiam er isio- rum episcopis rediissetad Ecclesiam, ei statim omnia sua, pecuniffi, vestes, fructus, vasa, rora, ledifieia restituebantur (Contra Gaudentium^ ii6. 1, nn. 50, 51). 3. Catholica ergo veritate Collationis beneficioil- lostrata, necnon Imperatoris edicto confirmata, plarat quam antea Donatistarum episcopi in Ecclesifie ainnm se una cnm clericis suis ac plebe generose adeo refe^ rebant, ut infracto animo vexari se, imo et membris LIBER SEPTIMUS. 450 i ipsa mulctari paterentur ab iis, qai mentem ore pertinaciter obfirmassent [Possidimf in Vita tt c. 13). Neque enim omnibus, ut resipisce- i Deo concessum. Quinimo tanta fuit quorum- terricacia, ut se negarent uaquam a schismate sindos, etiam demonstrata sibi calholica veritate, latistarum per?ersitate (^pis/. 139« n.i). Eorum pi partim fugam arripuerunt {Contra Gauden- Hb. \y n. 17), partim abditi delituerunt/ ut tos, Caesareensis, quem Gatholici, cum ad ipsos aendi gratia esset egressus anno qnadringente- lecimo octavo, dimisere {Ibid.^ n. 41). Multis r illum, sed non tanti nominis, impune rece- locum reliquerant ; quamvis preedicarent Dona- illorum, qui in hos incidissent, salvum evasisse em. Qnerebantur ea vexatione, qua immanior lam exstitisset, sese exagitari ; nec jam, quo se rent, uilas sibi superesse latebras {Ibid., n. 47). tamen secios et conciliabula cogebant, et epi- i in eorum, qui se ipsi combusseraQt, locum sbant. Coierunt quidem ante annum, ut videtur, ingentesimum vigesimum episcopi cum Petiliano iis triginta : qua in synodo constituere, episco- is presbyteros, qui catholicam communionem essent amplexi, culpae illius veniam impetrare atque in suis honoribus recipi, modo nec rei 3 operati essent, nec publice verba fecissent ad om {Ibid,, n. 48). Quo sane decreto sectee suae mentum ipsimet subruebant. Verum quantalibet xia revocandis ad concordiam schismaticis Ga- i insudarent, fuere tamen non pauci, qui non an in convivium salutis ffiternse et sanctse unita- desise ingredi recusabant, sed etiam diris modis tholicos sseviebant {Epist. 173, n. 10), atque in s in episcopos (Epist. 185, n. 30) et clericos a Qaiutentiumy lib. 1, n. 7). iGdes sacrse, quas ad Garthaginem tenebant, cum traditse fuissent licis, non multo post conflagrarunt ; neque ha- or ambiguum, quin eas prse invidentia iidem dissent Gum etiam Circumcellionum agmen in nm, quemprius ipsi episcopum Assuritanum in- rtnt, sed qui postea ex discidii fluctibus enata- tipetnm fecissent, linguam ei ac manum alteram tamnt, quibus truncatus adhuc anno sopra qua- entesimnm decimo octavo vivebat {De Gestis cum Uo, n. 9). Phrenetid, ait Angustinus in sermone aritate et concordia paulo post collationem pro- ato, molesti sunt^ qui mentem perdiderunt, et insani furiosiarmativagantur hac atque illaCy quaerentes Kcidant, quos excaecent. Nova enim nobis nuntiata cuidam presbytero nostro Unguam exsecuenmt. hrenetici sunt : exercenda est charitas ; amandi et krm. 359, n. 8). Eadem illa tempestate nihil celebrius fuit ea te, quaminRestitutumatquelnnocentium Hippo- nsis Ecclesise presbyteros catholicos exercuemnt r. 133, n. l).Mentionem jamfecimus vexationum, Restitutus Victorianae in Hippo-Regiensi tractu yter ab illis idciroo pertulerat, quia veritatem divinitos sibi demonstratam secuturus, ab eorum factione defecisset (Supra, lib. 5, cap. 10, n. 3). Veri- simile aotem fuerit, eumdem illum esse, qui per hoc tempus vitam suam honore martyrii coronavit. Hunc enim cum CircumcellionesacDonatistoepresbyteriper insidias intercepissent, non solum illius verba, quibos eos ad resipiscendum hortabator, non admisere, verum etiam gladios in ejus adigentes jugulum, vitam ei cruenta nece eripuerunt {Epist* 134, nn. 2, 4). Erat quoque ardoris ejusdem reus.Innocentius presbyter : quamobrem et illum ejosdem coronfle participem fieri volueront. Quippe vel iidem Gircumcelliones, vel alii, eumdomopervimextractum, oculorum effosso altero, digitoque uno lapidis, ut Augustinus habet, ictibns preeciso, foede truncarunt {Ibid., n. 2). Inter hosce grassatores ac sicarios primas obtinebat Donatus qoi- dam olim Ecclesi» colonus, qoi cum iterato Bapti- smate inquinari se, atque etiam in diaconum a Dona- tistis adoptari passns esset, in audacissimis perditis- simisqoe jure merito habebator {Epist. 139, n. 2). 5 Crudelissimum illud facinus procul dubio in Ecclesiae utilitatemcedere poterat. Etenim prseterquam quod passio servorom Dei confirmandis in patientia debilioribus exemplo erat perqnam idoneo, et uni- versee Ecclesise laudi atqoehonori vertebat; non aliud quidqnam reperire licuisset, quo validius obmutescere cogerentur ii, qoi ne criminum alienorom contagione polluerentur, ideo nolle se ad Ecclesiam catholicam reverti preedicabant ; aut idcirco gloriabantor verita- tem abs se defendi, quia persecutionem sustinebant {Epist. 133, 134, 139). Itaque vehementer optabat Augustinus, sceleris higusce acta legitima sibi venire in manus, ut illa tnm Hipponensi Ecclesiee, tum aliis ejusdem dioeceseos frequenti populo recitarentor. Ni- hilominus tamen neqne ipse, neqoe alius quisqoam clericorom suorum eos postulavit homicidii ; sed qui civiles magistratus, atque adeo disciplin» publicse curam gerebant, ii rem detulerunt ad Marcellinum ; ad qnem et Circomcelliones clericosqne Donatistarum csedis ntriosqoe reos, ut de iliis queereret, cum custo- dia miserunt. Ejus enim potissimum diligentise cau- sarumecclesiasticarominjunctafoeratcognitio ; idque, utverisimile est, legetertio kalendas februarii posita; ea quippe Exsecotoris contra Donatistas mentionem facit ; quo etiam titulo Dolcitius tribunus similiter ac notarius postea donatus fuit {Codice Theod.j de Haere* ticis^ lege 52). Quanquam atrox erat, de quo queere- batur, scelus ; Marcellinus tamen non extendente eqooleo, non sulcantibus nngulis, non urentibus flam- mis,9ed solis virgarum verberibns confessionem illius a reis atque consciis expressit: quimodus coercitionis, inqoit Aogustinus, et a magistris artiumliberalium, et db ipsis parentibus, et ssepe etiam in judiciis solet ab episcopis adhiberi {Epist. 133, n. 2). Quapropter eum Vir sanctos laodat, qnod in hoc crimen molta com lenitate, atque adeo patris potius sollicitodine, quamjodicis severitate usus, qusesivisset {Ibid., et Epist. 134, n. 2). Jam restare id unum videbator, ut in reos profacti atrocitate, nimirumcapitalisnpplicio, 451 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 45% animadverteretur. Ac poterat quidem Ecclesia sine uUa intercessione rem perniittere omnem judicibas ; quando istos non clerici, sed civili disciplinfie prsefecti ad judicium adduxissent : imo non deerant ex ipso clericoram ordinc, quibus primo illo calore, quem tanta tamqne gravia facinora injicere solent, inQam- matis, eos levioribus poenis non sine qaodam disciplinse detrimento et neglectu afiici posse videbatur. At contra Augustinus probe judicavit damnum ad Ecclesiam reditanim non minimam, si Donatistse capitis puni- rentur; eam vero commoda perceptaram longe maxima, si hac arrepta occasione, quanta sua esset adversus infensissimos hostes clementia et charitas, palam faceret. Alios quoque in hanc sententiam suam brevi redituros sperabat, ubi nimirum sedati fuissent primi ilU motus, quos recentium factorum horrorin eorum animis excitarat. Et sane molestum foturum erat, si judicii hnjusce acta, qnx ut coram populo legerentur^ Ecclesise exigebat utilitas, non possent ad fiuem usque recitari ; ne videlicet cruento fine animos auditorum offenderent. Adde servorum Dei passiones sanguine inimicorum vindicari non posse, quin ipsa- rnm quodam modo obscuretur splendor. Itaque veri- tus sanctus Prsesul, ne hac in causa summo jure age- retur, Marcellinum obnixe oravit per litteras, severi- tatem suam non modo temperaret, sed ut alii quoque idem prsestarent, efficeret: siquidem suspicabatur fore, ut judiciumhoc forte adApringinmproconsulem deferretur, christianum illum quidem et Ecclesiae filium, atque ab hnjusmodi cruentis suppliciis suapte natura alienum ; sed tamen qoi videbatur de capite sontibus amputando statuisse. Ergo et epistolam, ut ei redderetnr, ad Marcellinum direxit. Quibus duabus in epistolis (JEpist. 133, 439) quidquid inest sibi facul- tatis dicendi et eloquentiee, id omne eo confert, ut rei non capite damnentur, sed aliaqaapiam leviori poena. quse simul et male faciendi licentiam ipsis adimat, et tamen resipiscendi tempus atque in utUi quopiam la- bore sese exercendi potestatem relinquat. Id enimilli maxime cordi erat, tum propter conscientiam, tum propter catholicam communionem commendandam. 6. Sub idem forte tempus, Marcellinus ad Augusti- num litteras dedit, quibus missurum se ad eum Gesta reorum confessionem complectentia poUicebatur ; simulque rogabat, num ea in Theoprepia, quae CoUa- tionis tempore ecclesia erat Donatistarum Carthagine {Collat, Carthag, 3, cap. 5), affigenda viderentur; at- que ctiam ut fidem de promisso qnodam scripto libe- raret, admonebat(£pt5^ i39, nn. 1,3, 4). Ad ea cupere se rescripsit Augustinus, ut promissa sibi Gesta mit- tantur, quse scilicet quamprimumnonmodoinecclesia Hipponensi, verum etiam, si fieri possit, in ceeteris omnibus ejusdem diceceseos curet legenda : illis vero Carthagine affigendis locum omnium frequentissimum, sive in Theoprepia, sive alibi, deligendum esse. Ob- testatar etiam, reornm capiti parcat ; sin aatem id concedi non possit, binas litteras, quas bac de re sin- gulas ad illum et ad Proconsulem dedit, sententice inserat; antsaltem sontes in custodia tantisper ha- beantur, dum illis yeniam de clementia Imperatonuo impetrarecurabit: qaippe qui sciret, Gentilibus Anati- nensium martyrum interfectoribos ante aliquot annos Impcratorem rogatum, ne morte punirentnr, facfle concessise. Queritur et de injuriis ac Tiolentiis, qtd- | bus in dioecesi sua schismatici, Macrobio episcopo duce, insanire ac debacchari pergebant. Nam qaas iocorum domini, legum timore ducti, clanserant Do- natistarum basilicas, has Macrobius quoqnover^ic cursitans cum perditorum hominum acmuliemm sa- tellitio, pervim aperiri sibi jubebat. Hcereticomm an- daciam nounihil Spondeusfrenaverat, prffidiornm,qns Celer dignitate vir clarissimus in Hipponensi tracta possidebat, procurator. Sed cum is Carthaginem se contulisset,reseratisstatim ecclesiisMacrobius suorum conventicuia in ipsis Celeris aut Spondei possessioni- bus habuerat. Porro non sola Hippone-Regiensis, sed alia^. quoque per Ntimidiam Ecclesise graviorem a Donatistis tolerabant exagitationem. Hse nt aliquid prsesidii adversus imminens periculum sibi pararent, Delphinum episcopum Carthaginem misere. Ibidenl erat quidam Augustini presbyter, ad quem is commo- nitoriom per Peregrinum diaconum, qui Bomfacinm antistitemeocomitatus fuerat, curavit perferri; alind prffiterea commonitorium eidem presbytero una cnm hacce ad Marcellinum epistola misit. Utrum autem illo idem|sitatqaeUrbanus {Epist. 139), a qnoperlatas Marcellini litteras acceperat,incertum est. Habet alio Joco idem Augustinus, Hippone-Regio profectam com Urbano, quem suscipiendi episcopatus causa vocabat, Peregrinum diaconum {Epist. 149, n. 34). ItaqneMa^ celiinum obsecrat, utcommonitoria abs se Carthaginem directa legat, atque una cum Delphino et Bonifacio dispiciat, qua potissimum ratione eidem provindiey quam ejus curse ac fidei commendat, consuli possit Rogat etiam sanctus Antistes, ut Rufinnm Cirtensem Principalem preesidio suo destitni ne patiatar {Epist, 139, nn. 2, 4). 7. Marcellinus descriptione quadam, ut jam dixi- mus, ad semittenda urgebat Augustinum. HicTerose excusateo nomine, quod, quamvis vel maxime cupiat, id tamen sibicum per hominum frequentiam, qui pef- petuo ad se de suis ipsorum negotiis adibant, tom per opera varia, quse sc in prffisentiarum non sinebant omitti,pr6estareminimeliceat. Sed forte satius fuerit illud ejusdem verbis explicare. Si autem, inquity ra- tionem (mnium dierum et lucubrationum aliis necesstto- tibus impensarum tibi possem reddere^ graviter confrt*- status mirareriSy quanta me distendantj quas differri omnino non possunt, 7iec agere illa permittantf in qm me petendo et admonendo urges volentem, et ineffabiUttf^ quia non possum^ dolentem, Cum enim ab eorum ftoini- num necessitatibus aliquantulum vaco, qui me sic anga- riant, ut eos nullo modo liceat evitare, nec contemnere opoi^teat ; 7ion desunt quae dictanda praeponOy sie in ar^ ticulis temporum constituta, ut dilationem non fenmt, Et post interjecta nonnuUa prosequitur in hunc mo- dum : Et quid faciam prorsus nesdo. Audisti unde mecum Dominum deprcceris : sedetiam quod tam uutan- UBER SEPTIMUS. 454 Ukm crehre me admones^ nolo ce&ses, non nihil (fipisL 139, nn. 3 y 4). Diversas commentatioaes srat, a se per idem tempus elaboratas : de qai- anibus jam a nobis actum, prseterquam de me- 18 ibidem litteris ad Marcellinum et ad Volu- ti. CAPUT III. mstinus et Marcellinus Volusianum ab idolorum II ad christianam fidem traducere student. 2 Ati- ini ad Volusianum percelebris epistola, 3 Conci- i Zertense, 4 Presbyteri et clerici quidam Donatis- e dves quoque Cirtenses ad catholicam Ecclesiam unt, 5 Quo in loco poncU AugustinuSj ponique ab rii velit suas hicubrationes. olusianum Augustinus summa illa, quam ad- eum perpetuo adbibet, observantia, virum isimo loco natum fateri cogit. Certe quidem Ba- . ij>sum Melaniffi jnnioris avunculum fuisse opi- (BaroniuSy ad annum 412), boc est, Albinse • germanum fratrem ; siquidem MelanisB junioris unicus erat senioris Melanise fllins. Quod si patruom vocet Metapbrastes, imputandus bic traductori : idem enim exbibet Pbotii versio, ru in textu 6cuk, quffi vox patrLs matrisque fra- >er£eque significat, babeatur {Photius, Biblioth, 53}. Ejus ingenium ct eloquentiam Auguslinus Marcellinus egregie commendant : verum ex Dsstionibus quas fidei cbristianse opponit, in- re est, vel eam ipsum necdum professum esse, item nuUo pacto in ea confirmatum ; atque adeo, 18 aoimfle consuleretur, tradendam fuisse illi \s Ecdesise doctriuam. Matrem Volusiani san- rocat Augustinus, et in Cbristo dignissime bo- dam ^Epist, 137, n. 20). Hsec salutem filii enter exoptabat {Epist, 132), piisque a Deo as petebat (Epist, 137, n. 20). Quin etiam ex- atMarcellinum,ut subinde Volusianum invisens, [iiantum in se esset^ coUoquiis suis in bono pro- statueret atque iirmaret {Epist. 136, n. 1). Sed ijae constat, an ejusdem rogatu Augustinus ad *andam filii salutem animnm adjecerit : boc labium est, eum non roinus quam illam ejusdem licitum fuisse. Ad istum igitur epistolium dede- yist, 132), quo eum ad legendas Scriptnras divi- rsBsertim vero Paulinas epistolas, exbortabatjir ; 1 ille difficultatis istbic ofifenderet, scripto se ad responsurum pollicitus. Huic autem is rescri- 'banbsima, quse etiamnum exstat, epistola {Ep, a qua sibi gratum esse illius promissum signi- ntque inde statim aliquid utilitatis capiat, t ei colloquium quoddam se prffisente initum, nescio quis certas de Incarnatione Verbi quse- \ objecerat, ea contendens multa Dco indigna sri. Ergo Augustinum, ut eos nodos explicet, eamque in rem verbis utitur, quae boc loco ere opera^ pretium fuerit. Intei*est famse tuae^ , ut quaesita novei^imus. Utcumque absque detri- mltus divini in aliis sacerdotibus toleratur inscitia ; \ ad antistitem Augustinum venitur^ legi deest^ quidquid contigerit ignorari (Ibid,, n. 2). Hic solam de Incarnatione queestionem, ne brevitatis epistolaris oblitus videatur, proponit : sed Marcellino aliisque plurimis fatebatur, non pauca superesse, quae sibi vel- let enucleata. Higusmodierat immutatioatque abolitio sacramentorum veteris Testamenti : necnon et doctri- nse Evangelii, quoad preec6pta qusedam majora, cum vita civili ac publico regnorum bono, ut ipsi quidem videbatur^^^repugnantia. Heec omnia Marcellinus Au- gustino signiiicavit, simulque ut non iis modo, quae proposuerat Volosianus, sed caeteris qooque qusestio- nibus satLsfaceret, obsecravit : futurum enim, ut ejus responsum in multorom manus perveniat, quos iidem illi difGcultatum laquei implicatos impeditosquc tene- rent. Rogat inprimis ut illnd accurate revincat, quod Cbristom affu^mabant Etbnici niliil unqoam^quod aiio- rum hominum vires superaret, elfecisse, atque etiam majora, quam illom, miracula patrasse ApoIIonium Tbianeeum, Apuleium, et alios e magorum numero bene multos {Epist, 136, nn. 2, 3). 2. Ratos est Augustinus commentationes alias, quibus desudabat, oranes intermittendas ut Volusiano sine procrastinatione ulla responderet» atque in eo multorum quoque aliorimi institutioni prospiceret. Quarc laudibos quibos ab illo omatus foerat, per summam modestiam elevatis, necnon altitudine sa- crorum voluminom ipsi ob oculos pos^ta, quaestionem, qnse discutienda erat, aggreditur, deqoe Incarnationis mysterio qoam iuculentissime disputat : tum de Ec- clesia sermonem instituens, eam rationc sane pulcber- rima, et quse.sit quasi magni sui operis de Civitate Dei compendium, adstruit asseritque. Hic etiam Volusia- num indocere nititur, ut sibi dubitationes suas omnes significet^ nibil veritus ne usitatom modum epistola- rum transeat; illum denique Possidii verbis, quem binc Hippone-Regio id temporis exstitisse merito col- legeris, salotat {Epist. 137). SofQcere Augustinus existimavit, si Volusiano, de qoibus interrogatus ab eo fuerat, responsum daret : quod autem ad reliqoa, quibus et illum etalios multos angi, exlitteris Marcel- lini cogpioverat, ipsi Marcellino soam soper ea re sententiam rescribere maluit; ut, si id ita condoccre jodicaret epistolam ipsius ostenderet iis, qui sibi mo- lestiam talia perpetoo objectantes facescebant; aut sibi prios significaret, qoidnam illi, quod suCQcere posset, addendum videretur {Epist, 138, n. 1). Visuri sumos ad annum quadringentesimum vigesimum pri- mum, Volusiano Urbis prsefecto rescriptum, quo Coe- lestius ac Pelagius in exsilium amandabantur, fuisse a Constantio destinatum {Photius, Biblioth. codice 53). Cui suom qooque Volusianus addens edictum, Coe- lestium divinse fidei et quietis publicee turbatorem vocat {Baron., adann, 420, n. 3). Sed enim binc illum Christo nomen dedisse baud quaquam sequitur, si modo idem ille sit, quemadmodum apud Pbotinm legere est, qui saoctfle Melanise avonculus ; quando- qoidem is, ot animam Baptismo expiaret, ab sororis filia multom oratus, instante demum obito, abjarato Gentiliam errore traductas est ad Cbristum et bapti- 455 VITA S. AUGUSTINl EPISCOPI. 45fi zatus [PhotiuSy Biblioth, codice 53). Hffic ita legas in bcat« iilius femiDse Vita, ubi diem dicitur obiisse, quo tempore in Constantinopolitana cathedra sedebat Proclus (SuriuSy dec. 31, aut jan.); quod Baroninm induxit, ut illum anno quadringentesimo trigesimo quarto putaret collocandum. 3. Cum jam libmm post Collationem Augustinus ad Donatistas scripsisset, babitum est anno quadringen- tesimo duodecimo Zertense concilium : ex quo nihil snperest, prceter epistolam ad eosdem decimo octa^o kalendas julias scriptam (Epist. 141). Cnm enimeorum episcopi jactarent judicem a catholicis ; ut contra ad- Tersarios pronuntiaret, pecunia fuisse corruptum : putida iila ac deridicula calumnia apud imperiUe mul- titudinis animos fidem inveniebat, et quominus veri- tati plnres manus darent, impedimento erat. Nnlla quidem re confutari Talidius, quam ipsorummet Ge- storum lectione poterat, in quibus videiicet tam multa causse suse contraria Donatistas ipsos protulisse, litte- ris consignatum fuerat; ut letiamsi religionem suam ab illis corrumpi passus fuisset Marcellinus, tamen adversus eos non ferre sententiam, nunquam esset ausns. At vero cum non omnibus integrum esset, eadem Gesta legere, multique adeo, quibus id licuissct, ipsa eorum prolixitate a legendo deterrerentur ; expe- dire catholicis episcopis visum, cum ut salntem popu- lorum promoverent, tum etiam ut pervicacibus nullam excusationis speciem relinquerent, quidquid paulo majoris momenti factum in Collatione fuerat, contra- ctius eorum oculis subjicere. Hoc autem prsestitere ejns epistolee beneficio, quam ut ad illos dirigerent, divina charitate permoti sunt. Eam Augustinus com- muni totius concilii consensu ac nomine scripsit (Re- tract, Hb, ?., cap. 42) : ac prsefert illa in capite Silva- num Summensem Numidise decanum, Valentinum Vagensem, Aurelium Macomadiensem, Aug^stinum et, prseter eos quos reticet, alios quosdam. Fuit is conventus, ut vero proximum est, provincialis, quando eum Numidise concilium vocat Augustinus. 4. Aberat Hippone, hujusce forsitan Zertensis con- cilii causa, cnm dedit aliam ad Satuminum et Fu- fratem presbyteros et conversos cum iisdem ad uni- tatem clericos epistolam (Epist. 142) ; in qua videlicet de convictis in Garthaginensi Collatione Donatistamm episcopis qusedam, ut alibi observavimus (In Praefat. tomi 2), sub iisdem verbis dicuntur, quee in istius con- ciiii epistola legimus. Horum haud dubie reconcilia- tio per Augustini absentiam contigit : quapropter eis de suo ad Ecclesiam reditu Isetus gratulatur, ac suam ipsius absentiam excnsatam habeant, rogat; deinde varia, quibus universalitatem Ecclesise asserat, divi- nse auctoritatis testimonia profert; ad extremum eis auctor est, ut snas quisque partes atque ofQcium gna- viter atque alacriter impleat. Proximo post tempori adscribi potest, quae sancti Antistitis profectionem quamdam secuta est, Cirtee totins ad catholicam uni- tatem conversio. Quippe in urbe hac, Nnmidise do- mina, omnes ad Ecclesiam rediere, exceptis paucis- simis, quos in discidio vel amor vel timor hominis (forte Petiliani) retinuit, quibusque congregari cubi eo, nisi clanculum, non iicebat : quod quidem post iter illuc ab Augustino susceptum, sed eo tamen iiide iam regresso, contigit. Unde ille ansam arripnit, ot huncce felicissimum eventum non suis laboribiis ar- rogaret, sed uni Deo referret acceptum : Cirtenses veroplerique omnes Deum hac in re illios operausum existimantes, dederunt ad illum litteras, qnibiis et eorom, quce apud se evenerant, certiorem illum fi- cerent, et simu], ut se inviseret, orarent. Rescripsit ad ea sanctus Prsesul, cupere se vehemeiiter iiind itineris, ac Deum, ut sibi hnjusce desiderii finem an- nuat, comprecari ; idque eo propensiori voluntate se suscepturum, quod non proprium suum opus, sed Dei conspecturas pergeret (Epist, 144, n. 1-3). 5. Animadvertimus supra Bonifacium episcopom, ae presbyterum Hipponensem, eum forte cni Urbano nomen, tum fuisse Carthagine, cum epistolam cijyiis initium est, Gesta quse promisit PraBStantia tua (Epitt. 139), scripsit Augustinus : atqui illomm uterque iode litteras singulas sancto Prsesuli a Marceliino retnlii Qnibus epistolis duabus ipse unica respondit, qiue iih cipit, Epistolam tuam (Epist. 143). In ea qnem in io- cum sibi a Bonifacio allatam imprudens coi^jecerit, nescire se profitetur; tametsi probe meminerit, id ex se isthic quseri petique, undenam magis PhaFBonis suppetere aqua potoerit, quam in sanguinem conTer- terint, jam conversa in sanguinem tota aqua iEgyptL In ea vero, quam Urbanns ei reddiderat, difficoltatis cujusdam ex ipsius libris de Libero Arbitrio enodatio- nem Marcellinns sciscitabatur; eique simul indicabat, familiari cuidam suo (forte ipsi Volusiano), qiue de virginitate sanctse Mariae epistola ad Volusianum tra- diderat, non omnino satisfecisse. Ad locom porro li- bri sui tertii de Libero Arbitrio respondens testator in primis, nolle se sic legi, aut ab amicis defendi,tan- quam ipse, sicut scriptores sacri, illi videlicet liomines Dei qui Spirito sancto acti locuti sunt, nnlli credator errori obnoxius : quinimo jam ibi significat, operom suorum omnium sese eo animo recognitionem meditari, ut scripto ad id in vulgns emisso, quse sibi mixius in iis probentur, quamque parum sibi ipse parcat, palam demonstret. Deinde tamen afQrmat, nihil in eo, qoi tangitur, loco dictum a se, quod quisquam reete re- prehendat. Et certe non alios, quam Pelagiani dogioa- tis sectatores, verba de quibus agebatur, carpere ao- sos, liquido cognoscitnr. CAPUT IV. 1 Librum de Fide et Opetibus edit Augustinus. 2 Ad Paulinam de videndo Deo scribit, necnon ad FortU' natianum, cujus ope in gratiam cwn episcapo qwh dam, qui ejus adversus erroneam opinionem dicta wm sine offensione acccperat, redire cupit. 3 Varias sihi mvtuo epistolas mittunt Paulinus et Augustinus. i Eic ad scribendum suum opus de Civitate Dei appeUit animum. 1. Opus suum de Spiritn et Littera non ita pridem ediderat Augustinus, cum ad scribendum de Fide et Operibns animum appulit (De Fide et Oper., n. 21). LIBER SEPTIMUS. 458 tinim quibasdam responderet scripiis, quae sibi Ui, laici qiiidem, sed divinorum eloquiorum d fratres miserant (Retractat. lib. 2, cap. 38). ^rro istarum scriptionum auctores fidem in im distinguebant a bonis operibus, ut ad eeter- itam non sine illa, sine bis tamen perycnire nos existimarent. Docebant propterea, omnes ad lendum Baptismi sacramentum et ad Domini- lensam admittendos esse ; nec curandum omni- \ corrigenda vita, necne, cogitarent ; imo vero, d statuisse eos constaret in criminibus ac ilagi- is perseverare ; de quibus emendandis ii non- Dst acceptum Baptisma essent admonendi {De tt Oper.f nn. i, 10); novum enim esse, imo 'sum atque pra^posterum, prius docere quem- lam vivere debeat christianus, ac deinde bapii- bid.^ nn. 33, 1). Atque illi in opinionem adeo iosam preecipites acti sunt amore hominum mdam, quibus eo denegatus forte fuerat Bapti- quod repudiata priorc conjnge aliam in matri- m duxerant {Ibid,, n. 2). Qu» res Augustinum ilit, ut non solum doceret, qua ratione vitam .ere debeant, qui gratia Christi sunt regenerati ; i etiam quales esse conveniat, qui cupiunt ad am regenerationis admitti. Quee toto volumine averat, ea capite ultimo velut in fascem revocat iqae (Retract, lib. 2, cap. 38). dem eodem circiter tempore ponit opusculum qaod Paulinse de videndo Deo scripserat {Ibid., A). Hoc in opere quale sit futurum post gene- resurrectionem beatorom corpus, utrumve na- spiritualem, cujusmodi Deus est, cernere ocu- ssit, discutere, sancti Doctoris non est consiiium et Epist. U7, n. 49). Spondet autem, se in entatione quapiam ex professo, si Deus juverit, le re dispotaturum (Epist. 147, n. 54). Et eam m libro de Civitate Dei vigesimo secundo tractat. [aoqoe de hoc argumento in quadam epistola, Commonitorium ad episcopum Siccensem For- anam vocat (Retractat. lib, 2, cap. 41 ; et Epist, necnon in alia ad Italicam aliquanto ante scripta !. 92). In hac dixerat, islius corporis oculos nec ) Deum, nec esse visuros; ad id asserendum eo itus, quod timendum esset, ne Deus ipse corpo- *t in loci spatio intervalloque visibilis crederetur . 148, n. ijCt Epist. 92, n. 3). Ea ratione an- im quemdam ex amicis Siccensi dioecesi in Pro- Jari conterminum refellebat paulo vehementius, lelicet ardore reprehensionis abreptus, ut verba d observantiam episcopali dignitati debitam non exigeret; qua quidem lege eo se minus putave- )stricium, quod sois in liiteris neminem ex no- appeliaret. Nihilosecius iamen id episcopus ille jorem partem, suique adeo contumeliam rapuit. rit Augusiinus cum illo venire in colloquium; ns fore, ut ejus animnm sibi reconciliaret petita lciter vefiia. Quod cum conatus esset, scribente IR, inquit, viro venerabiliy nobisque omnibus honore erendo, nimirum, ut nos interpretamur, Aurelio Patrol. XXXII. Carthaginensi, venire ille noluit, dolum forsitan in se suspicatus, sive id Augustino esse animi iliudere ipsi, atque de errore insultare : quod immane quan- tum ab ejus ingenio abhorrebat. Attamen nntistitem illum adenndum sibi domom non putavit, ne. si mi- nus excusaiionem ille admitteret, id ofiPensionem et scandalum pareret {Epist. 148, n. 4). Verum cum ei contigisset Fortunatianum episcopum videre, quanto et quam vero dolore ob amici abalienationem punge- retur, illi aperuit; simulque rogavit, eum inviseret, certiorem de sinceritaie animi sui redditurus; non enim se illum aspernari, sed in ilio Deum ipsum ve- nerari ac timere, uique sibi ofifensam hanc ille con- donet, obiestari (Ibid.j n. 1). Eidem Foriunaiiano postea memoratam episiolam scripsii, in qua iicraiis iisdem precibus, ui se dc impeirata ab illo episcopo venia exhilaret, quam humillime aique amantissime potest obsecrai. Aiqui quaniolibet mitigandi viri isiius desiderio tencreiur, eo tamen haudquaquam est prohibitus, quominns veritatem jam abs se propugna- iam constantissime tueretur. Etenim testaiur se,quod in ejus graiiam scripsissei, minime poeniiere : ac Deum, quomodo nos quae sensu percipiuntur cemi- mus, videri omnino non posse, ne a gloriosis quidem corporibus, conhrmat aucioriiaie Athanasii, Ambro- sii, Gregorii, ac vel maxime Hieronymi. Sin autem corpora iam prope ad naluram spirituum accessura, ut res incorporeas ocnlis usurpare valeant, episcopus ille existimet ; se ad audiendum, quibus rationum mo- mentis opinionem suam stabiliat, paratissimnm esse {Ibid.^ n. 4) : interea, dum hsec qusesiio exacte paca- ieque discussa fuerit, cor ipsum, quo dubium non est quin Deum simus visuri, parandum mundandumque. Innuere autem videtur, eos, quorum testimonio utitur, jam vita migrasse : quod si ita foret, illam episiolam post annuni vigesimum a quadringentesimo, quo san- cius Hieronymns obiit, rejicere oporteret. Sed verba illa non tam rigide patamus inierpretanda : siquidem Fortunaiianus Siccensis anno quadringeniesimo un- decimo Collationi Carthaginensi interfuit ; uMe colli- gas ei successisse in episcopaiu Urbanum, quem Ec- clesiae Siccensi anno quadringeniesimo decimo sexto necnon et quadringentesimo decimo nono prfle- fuisse visuri snmns; neque etiam parom verisimile est, eumdem jam inde ab anno qnadringentesimo decimo tertio factnm ejns sedis episcopum. Quo- circa tardius isto anno memorata episiola poni non poiest. 3. Urbanum presbyierum, cujus meniionem in episiola ad Marcellinum extremo circiter anno qua- dringentesimodnodecimo data fecit Augusiinus (Epist. 143, n. 2), illum ipsum esse non dobiiamos, de quo idem in sermone ad plebem dicit : Sanctus frater et coepiscopus meus Urbanus noster, qui hic presbyter fuity et modo est Siccensis episcopus (Sermon. Fragm., n. 1, primi fragm.). Sed nec alium eiiam significat, dum Peregrinnm diaconum Hipponensem Urbano ad subeundum episcopale munus anno forte quadringen- tesimo decimo tertio proficiscenti comitem foisse tra- {Qtiinze.) 459 dit {Epist. 149, n. 34). Is Roma, quo iter susceperat, jam in Africatn anno post quadringentesimum decimo sexto remeaverat (Sei-m. Frajm.y n. 1 primi fragm.) : Peregrinos vero, qui cum eo Siccam fuerat pro- fectus, Hipponem nonduni repetierat, cum Augusti- nus epistolam, cujus est initium, Quod de perventione tam prospera {Epist. 149), ad Paulinum dedit : quee proinde nec ante annum quadringentesimum decimum tertium, neque post quadringentesimum decimum quintum scripla fuit. Ea autem ad plures Paulini epi- stolas responsionem continet. Nempe Aogustinus epistolam Gartbagine ad illum per hicmem anni qua- dringentesimi octavi vel quadringentesimi noni desti- narat {Epist. 95) : liujus Paulinus, qua» sibi forte elapsa -erat, sibi mitti apograpbum, aut de integro resurrectionis, de qua in eadem illa epistoia ageba- lur, materiam edisseri, cupiit. Simul Augustino pro- ponit in Vetus ac Novum Instrumentum quaestiones novem; quas cum ipse summa expendit diligentia, tum Augustinum obtestatur, ut suam de ilbs sen- tentiam sibi rescribat, ac de nona in primis, quae circa Siraeonis ad Mariam dicta versabatur (Paul., apudAu- gust.j Epist. 121, n. 14). Acceptis biscc litteris, qosB a Paulino circiter annum quadringentesimum dcci- raumscriptaifuerunt, Augustinus confestim illi respon- dit, ac ejus qucestiones partim expedivit, partim pro- pcrantc tabellario omisit. Exemplum vero epistolse, quod Paulinuspetierat,adjungendum buic responsioni curavit. Hanc porro, quam desideramus, responsio- nem verisimile est datam haud multis ante diebus fuisse, cum aliam addidit Paulinus, quoB similiter pe- riit, qua itidem de psalmo sexto decimo^ deque >er- bis Simeonis ad Mariam Augustinum consulebat. Hsec Hipponem cum est perlata, tum Cataquse apud Boni- facium ejusdem urbis episcopum diversabatur Augu- stinus. Quapropter illam Hippone sibi transmissam accipiens, Cataquse responsum dedit; sed ibi gra?cum psalterium, unde psalmi decimi sexti expositionem peteret, non rcperit. Islud quoque responsum cxcidit; sed neque Paulino redditum fuit; sicuti nec illa epi- stola, qua prios Augustinus ad ejus quaestiones novem respondcrat. Quare denuo ad illumscriberenccessum Paulinus babuit, cum anno supra quadringentesimum duodecimo vol tertio decimo Quinti presbyteri el alio- rum aliquot adventum illi nuntiavit,de quorum itinere nibil aliud babcmus compertum. Is autemibi deslina- tum abs sc quoddam misericordiae, ut appellat, consi- lium signiiicabat Augustino {Epist, 149, n. i); cojus contubernales, divino raancipatos obsequio, univcr- sim quidem, Pcregrinum vero diaconum nominatim, uti conjicimus, salutabat {Ibid.y n. 34). Postremse illi epistola^ Paulini Augustinus prima data occasione Ru- iini diaconi, qui ex Hipponensi portu solvebat, memo- ratam episiolam circiter annum quadringentesimum quartum decimum rcscripsit. Ibi qusestionibus a Pau- lino propositis satisfacit; eam tamen quse ad Simeonis verba pcrtinebat, nonnisi leviter attingens, eo scili- cet, quia illud argumenti in altera epistola ad eumdem scripta, cujus exemplum sicut et altcrius quse incipit, VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 460 Cum vos fratrcs nostri (Epist. 95), illi transmiltebat, jam ante tractaverat (£pi5t. 149, n. 33). De praBdeslinar tione ibidem, quanquam non ex professo, tamen clare admodum et vaiide disputat (Epist. 95). 4 Opus de Civitate Deicontra Gentiles, qai religio- nem Christianam maledictis et calumniis ob ezpugaa- tam Urbem proscindebant, non paucorum annorum spatio elucubratum, hoc primum anno susceptamesL Id enim scripsit Augustinus ad Marcellinum tribonajn, qui anno ipso quadringentesimo decirao tertio, idibos septembris csesus vivere desiit : nec tamen diu ante illius csedem manum huic admovit operi; quando- quidem iibros ejus duos, cum illa contigit, viz perfe- cerat. Hinc haud dubie factum, ut qui Marcellinum al- loqui coeperat in exordio primi ac secundi libri, nun- quam in reliquis sermonem ad eum couvertaL Cuffl idem ipse Marcellinus iibros in hoc argumentum con- fici deprecatus fuisset {Epist. 136, n. 3); responderat ei anno quadringentesimo duodecimo Augustiaus, ejusmodi quoestioncs a se tum pertractari, non quem* admodum de his agendum est librorum negotio, sed quemadmodum potest epistolari sat esse coiloquio {Epist, 138, n. 1) : quod quidem faciie nos adducit,ttt eum tunc temporis nondum inchoasse opus istud arbi- tremur. Sed cum simul Marceilinura rogat, ut sibi si quid ad convincendos intidelesadhuc necessariam jadi- cet, signiticare ne gravetur ut vel epistoliSfSLii^vel Uhris, si adjuverit DeuSj ad omnia respondere curemus {Ibid,^ n. 20] ; nemo isthic non videat,qoa ratione sensim ad libros de Civitate Dei conscribendos sanctus Doctor in* ductus sit. Ergo zelo domus Dei, ut loquitar, exar« descens adversus Gentilium blaspheraias, propugna- tionem iilius suscipere apud animum suum constituit {Retract, lib. 2, cap. 43, n. 1). Sed abs singulari hoc- ce argumentoad tractandum generatim deutraqaeci- vitate, mundi videlicet ac Dei, sic calamum transtu- lit, ut simul aggressus sit, et quidquid in gentihtii cultus defensionem splendidius afTerri poterat, ever- tere, et cbristianam religionem invictis rationum mo- mentis astruere. Quae porro grandi ilio opere per duos supra viginti libros pertractantur, eorum summa capita in Retractationibus attingil. Tot libros nonnisi pluribus annis interruptisque vicibus ei licuit ad am- biiicum adducere, coacto videlicet ab iilis sspius sti- ium removere, ut ad ea quae magis urgere videbaotar, illum converteret {Ibid,). Priores duos vel tres, uta nobis jam dictum, hoc anno, proximos vero istis daos anno quadringentesimo decimo quinto composuit,cum eos paulo ante quadragesimale jejuniura essetexor- sus {Epist. 1G9, n. 1). Primum vuigati sunt abeotres illi primi : nec ita moito post in quam plurimonun manus pervcnerunt. Non defuere inter idololatras, qui de refellendis iilis cogitarent; imo, ut responsum suum in lucem emitterent, dicebantur nibil aiiud ex- spectare, nisi opportonitatem aiiquara, cujusbeneficio id illis sine metu legum imperialiom liceret. Quos ad' moneOf inqoit Aogustinus, nonoptent quod eis noneX' pedit. Facile est enim cuiquam videri responcUssef qui tacere noluerit. Aut quid est loquacius vanitate? qux nm UBER SEPTIMUS. liest quod veritaSj quia^ si voluerit, etiam plus po- mare quam veritas. Sed considerent omnia dili- : et 8i forte sine sludio partium judicantes talia ripexcrint, qux potius exagitari^ quam comelli l garrulitate impudcntissima et quasi satirica vel I Uvitate, cohibeant suas nugas ; et potius a pru- u emendari, quam laudari ab imprudentibus eli- Nam si non ad libertatcm vera dicendi, sed ad tim maledicendi tempus exspectant ; absit ut eis t, quod ait TuUius de quodam qui peccandi li- felix appellabaiur : 0 mise^^m, cui peccare lice- ^nde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem U^ multo erit felicior, si hoc illi omnino non li- etcm possit deposita inanitate jactantiw etiam isto *€ ianquam studio consulendi, quidquid voluerity iicere ; et quantum possunt, ab eis quos consulit disputatione, honeste, graviter, libere, quod opor- Mre {De Civit. Dei, lib, 5, cap, 26, n. 2). Quo re Orosio, ut historiam suam conscriberet, au- aii, nimirum auuo supra quadriDgentesimum y sexto vel decimo septimo, ipse maximi iilius librum undecimnm commentabatur, editis jam primis, quorum orientes radii, ut ejusdem Oro- ba hic reprceseutemus, mox ut de specula ec- iic^ claritatis elati sunt, toto orbe fulserunt [Oro- listoriae prxfatione), Quarti decimi, scribens Adversarium Lcgis et Prophelarum anno circi- adringentesimo et vigesimo, memiuit. Tradit Augustinus ad calcem dccimi octavi libri, jam a Theodori consulatu, quiin annum trecentesi- lonagesimumnonnm incidit, ferme triginta nu- ;; quo se sub annum Christi quadritjgentesi- rigesimum sextum scribere indicat. CAPLT V. ntis Heracliani debellatqr partam existimationem Ut cwde Marcellini , 2 Hunc cumdem illum esse, rujus nece in epistola ad Cascilianum narratur. utellinus cum suo fratre in custodia habetur Ma- jussu, 4 Uic, ut Ecclesiae imponat, mittendos ad watorem qui eis veniam postulent, persuadet, mnaturcum fraire Marccllinus, et giadia feritur. arinus Imperatoris gratia excidit : Marceilinus iiaiis et innocentiae fama mariyriique laurea insi- . 7 Cianculum Carthagine discedit Augustinus, eellini necem graviter doiens, onenda est hoc anno Hcracliani rebellio Africse 8, qui Romam oppugnatum venit, classe am- aavinm tribus millibus instructa. Verum is a > comite fusus fugatusque in Italia, postmodnm igine, quo se ex fuga receperat, jam ante ter- lonas augusli, ut quideni suadere videntur con- B, extremo supplicio alTeclus est. Trajecit ) Marinus in Africam, ubi ejus maxima procul cara in co versata est, utHonorii rescriptum in ianum et omncs perduellionis ejus conscios nonas julii promulgatum (Codice Theod,, de lege 21) ad efifectum adduceretur {Orosius, Hi- hb. 7, cap. 42). At nomen suum seternse infa- otaliocilleafrecit, quod Marcellinum tribunum, 462 cujus tot ac tanta erant in Ecclesiam merita, de me- dio sustulit. Fatendum quidem est, Hieronymum tra- dere, ilium fuisse ab heerelicis interfectnm (Hieron,, contra Peiag., dialogo 3) : sed cum ejus neci societa- tem Heraclianicse tjrannidis, quamvis extra noxam esset, obtentam adjicit; non ambigue signiBcat, mor- tem illi non intulisse Donatistas, nisi illorum opera, qui leges judiciaquc adminislrabant. Et certe Orosius illum a Marino comite seu privata invidentia stimu- lato, seu pecuniis Donatistarum, ut creditu quidem proclive est, corrupto punitum capitali sententia as- serit {Orosius, Historise lib. 7, cap. 42). 2. Multa, quce ad ejus mortem pertinent, reperire est in Augustini ad Csecilianum epistola (Epist, 151) ; ubi tamen nominatim exprimi neminem invenias ; sed de fratribus duobus, quorum innocentiam pro compertissima semper habet, Carthagine gladio per- cussis, conscripta est. Horum alterum laudibus plane singularibus celebrat sanctus Doctor, virum stiio de- pingens omni virtutum genere decorafum, ac cele- brem multum corde vitaque christiana. Illum in causa Ecclesiae venisse in Africam, et in eo Ecclesiae ipsi maxime factam persecutionem asseverat. Gratuita cnidelitate, nulla necessitate (quamvis et alise causee, quas suspicari licebat, nec opus erat committere lit- teris, forsitan fuissent) Marinum atrociter contristasse Ecclesiam, scribit : impiis autem isto supplicio pla- cere conatum esse illum, vel placuisse leetatum. Cse- dis adeo nefarise anctor illam in necessitatem et Im- peratoris preeceptum transferre moliebatur ; tametsi imperialis Comitatus tanl spectatam exploratamque haberet utriusque fratrum innocentiam, ut nec indul- gentia illis danda visa sit, ne qua suspicio eorum famfiB ex eo heereret. Et revera Marcellini necem im- probatam ab Aula fuisse, visuri sumus. Erant ea tem- pora calumniee mirum in modnm obnoxia, ut etiam unico teste adhibito impune in quemlibet, utpote quem criminis ex sese invidiosi credibiliter insimu- lare facile esset, extremo animadverteretur supplicio. Quod sane aptius in nullum aliud, quam in perduel- lionis crimen, maxime post tantam, quanta Hera- cliani fuit, defectionem, cadere queat. Quse etiam magna tunc erat illius, a quo damnatus est^ potestas, ea intra spatinm temporis non ita iongum haud me- diocriter imminuta fuit. Et reapse statim a nece Mar- cellini Marinns ex Africa revocatus, loco suo ac fa- vore excidit. Quibus omnibus, ut Marcellinum ipsum ea epistola designari nobis persuadeamus, adduci- mur. Certe nihil, quod huic nostrse opinioni refrage- tur, videmus; idque merito possumus afiirmare^ cui melius res iis litteris relalffi conveniant, reperiri posse neminem. Dubium profecto nullum est, quintempo- ribus Innocentii papee, qui vitam ad annum usque quadringentesimum decimum septimum produxit, scriptae fuerint. Sunt autem Caeciliano inscript6e, viro provect» jam tum aetatis et magna probitatis existima- tione, verum adhuc catechumeno. Erat is reipubli- C6e administrationi implicatus, multisque impeditus communibus curis ac negotiis (Ibid.), Quapropter 463 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 464 uos quidem niliil videmus, quominus eumdem illum esse persuasum habeamus, qui prsetorio sub anni quadringentesimi noni initium praefectus fuit; atque etiam eum ipsum, ad quem de coercendis in Hippo- nensi tractu Donatistis circiter annum quadringente- simum quintum epistolam dedit Augustinus {Epist. 86) : illum enim Vir sanctus veterem amicum vocat {EpisL 151, n. 1). 3. Post Heracliani cladem contigit ut Caecilianus in Africa cum Marino comite una esset, longa sibi familiaritate, ut ferebant, conjuncto. Cum autem ali- quando ad eum venisset Coecilianus, Marcellinum ac fratrem ejus Comes accersivit : quibus dimissis re- mansit, ut ferebatur, Ceecilianus, et secretum cum illo colloquiura habuit; simulque missi, qui fratribus raanum injicerent, ct utrumque in tetrum carcerem ac tenebricosum detruderent. Nihilosecius tamen isthic Isetitia Marcellinus perfundebatur, necnon ma- jori potiebatur felicitate, quam ipsemet Marinus, ut- pote qui nec dignitate nec potentia assequi poterat, quominus furoris proprii stimulis miserum in modum lancinaretur. Quodam die frater ejus, cum jam pari- ter in custodia tenerentur, ait illi : Si ergo haec pro meritis patior peccatorum mcorum ; tiiy cujus vitam no- vimus tam attente ferventerque christianamy quibus ma- lis meritis ad ista perductus es? At ille : Parvumjiey inquit, mihi existimas conferri divinitus beneficium^ si tamen hoc testimonium tuum de vita mea verum e$t, ut hoc quod patior, etiamsi usque ad effusionem sanguinis patiar, ibi peccata mea puniantury nec mihi ad futu- rumjudicium reserventur? Mic forte aliquiSy subdit Au- gustinus, credat eum fuisse sibi conscium aliquorum occultorum impudicitiae peccatorum, Dicam ergo quid me Dominus Deus, ad magnam meam consolationem, ex ejus ore audire, et plane scire voluerit. Cum de hoc ipso, ut sunt humana, sollicitus solus cum solo agcrem^ jam in eadem custodia constitutOf ne quid esset, unde mqjore et insigniore pamitentia Deum sibi placare de- beret; ille, ut erat verecundix singulariSf cum ipsam, licet falsam, meam suspicionem erubesceret, sed admo- nitionem gratissime acciperety modeste graviterque sub- ridens, et utraque manu meam dexteram apprehendens : Testor^ inquitf sacramenta qux per hanc afferentur manum^ me nullum esse expertum concubitumy praster uxorem^ nec anie, nec postea {Ibid., n. 9). 4. Atque hsec agebant Carthagine; qua in urbe procul dubio beatus Augustinus jam ante versabatur : neque enim verisimile est, per tempus illi futurum fuisse liberum illuc ex proposito sese conferre. Is porro nihil reliquit intentatum, ut Marinus ne Mar- cellini nece cor Ecclesise dolore percelleret, neve suam ipsius animam tanto scelere perimeret. Quin Cfficilianus ipse, quem nonnullae rationes suspicione procuratae hujus detentionis onerabant, Ecclesiae pre- cibus suas conjunxit, cumque Marinum sa;pe monuis- set, ssepe suppliciter orasset, spem laetioris succes- sus ostendebat non exiguam. Episcopis subinde affir- mabat, omnem se operam atque industriam in id ne. gotii conferre; a quibus etiara illud omnino ad amo- liendam abs se invidiam necessarium esse, conTince- batur. Multa praeclaraque promittebai Maiinus ; sed eo tantum, ut fucum faceret antistitibus, neu captivos e vinculis eximerent. Hoc quippe iieri ab iis possc credebatur, sive intcrccssione atque ialerYentu £c- clesiae apud Imperatorem, sive etiam adhibita non- nuUa violentia, quod videntur ea sancti Prsesulis verba signiQcare, Ecclesiastica manus posset eot eripere {Ibid., n. 5). Atque eam ob rem, ut epi- scoporum unus ad Imperatorem, fratrum actaras causam, mitteretur, non consensit modo, sed etiaiB petiit, promittens interea, donec factus esset certior, quid missus episcopus impetrasset, ejus se cogoitio- nem ampliaturum. Destinatus revera fuit ad Comita- tum cum diacono quidam episcopus ; isque fratribos non veniam quidem obtinuit, ne videlicet eommexi- stimatio vel tenui suspicione laederetur, verum Ma< rino comiti imperata, ut quamprimum eos dimitteret, neque ulla poena vel injuria afticeret. Sed responsiUD Imperatoris prsevertit Comes. 5. Tertio die ante natalem martyris Cjpriani, hoc est, pridie idus septembris, invisit Cflecilianus Augo- stinum, eique spem, quam unquam antea, meiiortm dedit : Romam enim profecturum sese propedieui, sperareque adeo sibi, priusquam discederet, iliud be- neiicii Comitem esse concessurum. Beato Antbtiti persancte aftirmavit, se Marino cum ad illum yenis- set, aperte declarasse, familiaritatem illam, qua seat tam frequentibus colloquiis dignabatur, si quidein hosce fratres damnaturus esset, sibi non honori, sed damno futuram longe maximo : etenim cum obscarc essent nemini, quse sibi cum illis intercedebant, 4li»- nationis causse, omnes facilo credituros, se nee in- consulto nec dissentiente captum utriusque de medio tollendi consilium. Denique manu ad altare porrecta dejeravit, vere se Marino dixisse ea omnia, qaibus ilie adeo permotus sibi visus sit, ut minime dubitaret, quin amborum venia pro viatico, id est, maneram illorum loco, quibus donari solebant amici disceden- tes, sibi ab eo concederetur. Quibus auditb, fatetor Augustinus sibi tam certo persuasum faisse, Gecilia- j num liberandis iis sedulam operam ac sinceram prs- stare^ ut eam opinionem etiam viso tam contrario oxitu non exuerit. Enimvero, cum postridie ejas diei accepisset, utrumque carcere eductum, ad Comiteoi sententiae pronuntiandse causa perductum esse; per- culsus quidem fuit non mediocriter : Teramtameo iis, quse audierat ex Caeciliano, coniirmatus, deqne eorum liberatione tantum non certus, Comitem exi- stimavit Cypriani martyris pervigilium eo delegisse, ut iidem suam Cseciliano liberaret, atque ita fidelibos hoc inopinato eventu exhilaratis ad locum saneti Martyris ascenderet, parcendi benignitate, qnam oc- cidendi potestate sublimior» Sed Marino longe alia mens erat ; necdum enim iicuerat Augustino, qnie in ea quaestione gercrentur, sciscitari, cum ecce iUi af- fertur de fratrum supplicio tristis nuntius. Siqaidem cum nihil aeque vereretur Comes, quam ne Ecclesis interventu suce crudelitati criperentur, utramqoe,. LIBER SEPTIMUS. 466 I minime ezspectabatur, damuayit, atque e I tnincari jussit. Quin etiam quo magis nego- atoraretur, locnm eidem assignavit prius non un suppliciis, sed urbis ornamento destinatum. damnatorum sanguine nunquam antea fuerat IttSy nisi quod paucis ante diebus reos a]iquot tm ibi poenam luere voluerat; idque de indu- cium ab illo persuasissimum fuit, ut ne vide- ercusso ibidem Marcellino, rei indignitatem mque loci augeret insolentia. Non enim ei esse obscurum, quam luctuosa Ecclesise futura i damnatio; qua sanctse illi matri cruciatum non veritus, eo graviori scelere se obligavit, psum inter ejus filios retulerat accepti ab ea li beneficium. Frater, cujus ille consilium in eelere secutus est, quondam in capitis discri- institutus confugere ad Ecclesi® opem coactus imoWero Marinus ipse, cum aliquando patroni 0et offensam (is enim insperata felicitate ad potentiam devenerat), Ecclesiee patrocinium i loco imploraverat, quod illi nequaquam fue- sgatum. lebatur quidem prcecepto Imperatoris, quod litteras signilicatum preedicabat, obsequendi atem obtendere : sed quod legatus episcopus tratore mandatum plane contrarium obtinuit, planissimum fecit Gomitis mendacium. Et >ntinuo revocatus ex Africa, et munere omni Ltate spoliatus, conscientise propri®, ut eam itise suce vel poense testem baberet, permissus (iliis, Eistoriae lib. 7, cap. 42). Quod ad Mar- Oy is quidem vita cessit, non virtutum sua- »do, susceptorumve pro Ecclesia laborum mer- ic fructum, sed etiam meritam effuso sanguine B lauream recepturus ; quo eum nomine donat in Romano Martyrologio : ubi cur octavo idus eelebretur ejus memoria, causam vel auctori- uliam afferunt. Enimvero iilum idibusseptem- idie videlicet ejus diei qui Cypriani passione 8 erat, percussum vidimus. Quod ut constabit, nullum erit, quin ejus percussio e?enerit i anno ; cum et defectionem Heracliani sit se- t antecesserit legem post obitum ejus tertio s septembris anni quadringentesimi decimi latam ab Honorio, qua is gesta Gollationis, cui niis prsefuerat, babere vult perpetuam firmi- [Codice Theod.y de HsereticiSy lege 55). Istbic lor, ut existimationem illius, quanquam per- lis specie trucidati, sartam tectam velle se t, ipsum spectabilis memorioe virum appellat : nns vero eumdem non religiosffi tantum (Epist, 7; Epist, 169, n. i3), sed etiam sanctae me- titulo nobilitat (De Natura et Gratia, n. 25) ; mici sibi charissimi (Epist, 190, n. 20) et in charitate gratissimi [Epist. 166. n. 6) inter- rplorans : Quae illi, ait, probitas in moribus, in i ftdeSy in doctrina studium, in religione sinceri- eonjugio pudicitiay in judicio continentia ; erga $ piUientia, erga amicos affabHitas^ erga sanctos^ -humilitaij erga omnes charitas; in beneficiis prsBstandis facilitas, in petetidis pudor, in recte factis amor, in pec- catis dolor ! Quantum decus honestatis, qui splmdor gra^ tisBf qusB cura pietatis ! Qux in subveniendo miscricordia^ in ignoscendo benevolentia, in orando fiducia ! Quod sa- lubriter scicbat, qua modestia loquebatur! quodinutiliter nesciebaty qua diligentia scrutabatur ! Quantusineo con" temptus rerum praesentium ! quanta spes, et desidirium bonorum aetemorum! Ne relictis omnibus saecularibus actionibus susciperet Cingulum militiae christianse, vin- culum prsepediebat uxoriumy quojam innodatus coeperat concupiscere meliora, quando jam non licebat Ula, quamvis inferioray disrumpere. Quid ergo huic in moi'te Mcidit rnali, ac non potius plurimum boni, cum hsec ha- bens dona ad Christumy sine quo inaniter habentur^ ex hacvitamigraviff {Epist. 151, nn. 8, 10). 7. Post illam Marini comitis tam impiam tamque crudelem perfidiam, non potuit abs se impetrare Au- gustinus, ut Garthagino diutius moraretur. Quocirca postridie ejns ipsius diei se dedit itineri : sicque, cum illum alloqui Gsecilianus voluisset, is de maturato il- lius discessu certior factus est. Idcirco autem sese clanculum ex urbe subripuit, ut ne distineretur gemi- tibus, lacrjmis, clamoribusqne plurimorum e claris- simis civibus, qui, ut Gomitis furorem atque gladium declinarent, in ecclesiee asylum confugerant. Hic enim quanqnam illdrum vifa minime periclitabatur, tamen haud dubie illum erant obsecraturi, ut pro se Gomiti supplicaret ; quod sane decori nequaquam sinebat ratio. Namsiadversus Gomitem Yir sanctus eo verborum ter- rore usus fuisset, quod necesse ad procurandam animse salutem videbatur, id ille nunquam boni consuluisset. Quare tantam indignitatem non ferens, abscessit. Dolebam graviter^ inquit magnus Praesul, vicem vene- rabilis coepiscopi mei tantse rectoris Ecclesise, ad cu- jus pertinere dicebatur ofpcium, post hominis tam nefa- riam fallaciam adhuc se prsebere humilem, quo cseteris parcerelur : iis videlicet, qui se receperant in eccle- siam; nisi forte nonnulli etiam in custodia haberen- tur. Fateor, addit, cum tantum malum ntdlo pectoris robore potuissem tolerare, discessi (Ibid,, n, 3). Quan- quam alias etiam, prseter Marcellini necem, discessus sni causas affert ; (quarum) una est, inquit, quoniam laborem, quem in illa urbeperpeti necesse est, et quem si exponere velim, aliud tantum loquendum est, jam sustinere non possum, quod infirmitati mese proprise, quse nota est omnibus qui familiarius me noverunt, reos, ne criminibus patrocinari videretur, 'ere ncn auderet ; eos de se optime meritos ezi- "et, a quibus de poena sontibus condonanda is esset (Epist. 152, n. 3). Verum, cum vellet [oiebat, sibi pro concessa gratia mercedem ab tino rependi, eum per litteras urbanitatis ple- las rogavit, sibi ille consilii sui ralionem ape- anve religionis christiance ofiiciis consentaneum pro reis episcopos intercedere simul, ut pro- sibi ab eo scripta mitterentur, petiit; quo scili- aandoquidem ejus prsesentia frui interim non ;, saltem ipsius doctrina aleretur (Ibid.y n. 1). I Augustinus primos tres libros de Giyitate Dei t ad eum deferendos. Quod vero ad propositam b eo quaestionem, verbo illi respondit, vitam t ac salutem reis eo animo petere episcopos, ut cta emendare ac per poenitentiam eluere liceat : m vitam, ait, sic finiant per suppliciumf ut ea nonpossint finire supplicium (Epist. 153, n. 3). jnen de re paulo fusius eorum gratia disputat, rte non eadem, qua pollebat Macedonins, saga- praediti, epistolam hanc suam lecturi essent. it etiam, qua ratione pro reis interpellare fas tecnon de legibus in restituenda re aliena ser- . multa prsecipit. Quin illud itidem notat, Ma- jpm innata quadam humanitate impulsum, pro » qui delictum aliquod admiserat supplicasse ; quidem precibus mitigatom Aurelium poenas clerico debitas teraperasse apparet : de qoa 3 ita loquitur Augustinus, ut eidem se fuisse item significet (Ibid., nn. 16, 10). 4. AugQstinus» qui episcoporum intercessiones in eadem epistola approbaverat, qjc Macedonii fidem, qua ei se postulationes ejusmodi non negaturom quo- dammodo receperat, habebat obstrictam, haud ne- gligenter jure suo utens, reos ad se confugientes pa- trocinio suo destitui nou est passus (Epist. 152, n. 3; Epist. 154, n. 1) : verum eam ezhibuit hac in re sa- pientiam et verecundiam, ut non modo ejus respuere postulata non potuerit Macedonius, sed etiam, quin modestiam ipsius laudibus cumularet, nequaquam sibi temperaverit. Atque in Vitam sancti Viri transcripsit Possidius iila verba : Miro modo afficior sapientia tua, et in illis qux edidisti, et in his quse interveniens pro sceleivitis mittere non gravaris. Nam et illa tantum ha- bent acuminis, scientiaBy sanctitatis, ut nihil supra sit; et haee tantum verecundiae, ut nisi faciam quod mandas^ culpam penes me remanercy non in negotio esse^ dijudi- cem, domine merito venerabilis, et vere suspiciende pa- ter. Non enim instas (quod plenque homines istius loei faciunt) ut quodcumque sollicitus volueris, extorqucas ; sed quod tibi a judice tot curis obstricto petibile visum fueritj admones subserviente verecundia^ qux maxima difficilium inter bonos efficacia est (Ibid,^ et Pos- sid.y in Indic.f n. 25). Simul Macedonius, quse ex illius operibus legerat, magniiica praedicatione eztol- lit (Epist, 154, n. 2) : eaque non alia fuisse a primis libris de Givitate Dei, non obscnre indicant, cum ipsius (Ibid,), tum Augustini verba (Epist, 155, n. 2). Macedonium in procinctu fuisse apparet ad redeun- dum in Italiam, unde scripturum Augustino, si qua id Heri possit, promittit : ut tantse doctrinas opus, in- quit ille, debitis^ etsi non satisfacientibuSf remuneretur obsequiis (Epist. 154, n. 3). Illum ante profectionem munere, quod se dignum esset, donatum voluit Au- gustinns : etenim ipsi prsestantissima epistola respon- dii (Epist. 155), qua prsecipua quceque viri christiani, ac prcesertim potestatem gerentis ofQcia eidem pone- bat ob ocolos; illud in primis eum admonens, ut omnes suas virtntes divinae bonitati acceptas referret, atque istum iinem in omnibns magistratus sui ofii- ciis sibi propositum haberet, subditos ad Deum «ter- namque vitam adducere, Hanc Possidios, De veris Virtutibtu ; alteram vero ad Macedonium epistolam, De Intercessionibus episcoporum appellat (Possid., m Jndic, cap. 1). 5. Hoc forte anno quadringentesimo decimo qnarto librum seu epistolam ad.Hilarium de qusestionibus e Sicilia missis scripsit Augustinus (Epist. 157). Hanc siquidem anno quadringentesimo decimo quinto Hie- ronjmas et Orosius memorant, acnuper scriptamesse testantur. Neminem ex toto christiano orbe latebat, quam longe inter Ecclesise doctores eruditione ac scientia prsestaret Hipponensis episcopus; quem vel ipse Volosianus nondum iidelis,nihil quod ad sacram, doctrinam pertineret, ignorare audierat. Cum ad Au~ gustinum venitur, inquiebat ille, legi deest, quidquid contigerit ignorari (Epist. 135, n. 2) : atque adeo Au* gustini famoe interesse asserebat, ut sua sibi queesita per eum ezplicarentur. Gum ergo animadverteret Qi- 475 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 476 larias, tradi a quibusdam apud Syracusas nova hsec dogmata, Posse esse hominem sine peccatOy et man- data Dei faeile ctistodire^ si velit; infantem non bapti- zatum morte praeventum non posse perire merito^ quo- 7iiam sine peccato nascilur, Divitem manentem in di- vitiis suis, regnum Dei non posse ingredi, nisi omnia sua vendiderit; nec prodesse eidem posse^ si forte ox ipsis divitiis mandata fecerit, etc, de his Aii- gustinum consnluit; ]iersuasus ipsius gratia, id est, coDcessa ei divinitus ad docendum facultate, gt/a?, ait, omnihus nota est, Hinc enim summa eum pollere auctoritate, significare videtnr istis verbis : De his omnibus roflfO, quantis valeo precibuSy Sanctitatem tuam, ut jubeas nos apertius instrui^ quo noverimus quatenus sentire debeamus (Epist. 156). Quamobrem Augusti- nus, posteaquam affatim eiplicuit, quid de illis Pe- 1 agianisqusestionibus cecseret : A ccepistiy ait, quodmihi videtur : melius eocponant ista meliores ; non isti quorum jam novi sententiam reprobandam, sed alii qui veraciter possunt. Nam et ego paratior sum discerCj qiuxm do- cere; et tu magnum conferes benefidum, si ea quae illic a sanctis ftatribus adversus istorum vaniloquia disse- runtur, non me facias ignorare (Epist. 157, n. 41). CAPUT VIII. 1 Psalmi plures ium anno Christi quadringentesimo decimo quinto, tum ante expositi, 2 Orosius presby- ter ab extrema Hispania venit ad Augustinum, 3 Hic illius consultationi facturus satis librum contra Pri- scillianistas et Origenistas conscribit, 4 Orosium cum suis aliquot scriptionibus mittit ad Hieronymum, a quo edoceri de animae prxsertim origine cupit. 5 Ti- masium et Jacobum revocat ab errore Pelagiij contra quem opusculum edit de Natura et Gratia, 6 Ad quaesita quaedam Evodii, eaque prsecipua, respondet per aliquot epistolas. 7 Libram de Perfectione justi- tise homines componit, 1. In epistola ad Evodium hoc vertente anno qua- dringentesimo decimo quinto data variee commenta- tiones notantur, quas Augustinus, ut ipse tradit, ante Pascha, ac jam imminente Quadragesima incoeptas, tunc temporis ad umbilicum adduxerat (Epist, 169, n. 1) In bis autem libros duos, quartum scilicet et quintum deCivitateDei, memorat : quibus addit per- amplas a se dictatas Psalmorum sexagesimi primi, septuagesimi primi et septuagesimi septimi expositio- nes. Psalmos alios seu calamo seu sermone jam bene multos explicuerat : nam vidimus trigesimum sextum Carthagine ab eo inter concionandum jam inde ab anno quadringentesimo tertio explanatum fuisse (Supra, lib, 5, cap, 8, n, 6) ; ac in memorata epistolado- cet vehementer exspectari flagitarique ab ipso reli- quos Psalmos, quorum necdum expositionem neque scriptura neque habito ad plebem sermone ediderat (Epist, 169, n. 1). Innuit etiam id sibi tunc, nimirum sub anni a quadriugentesimo quinti decimi exitum, in animo fuisse, omnino huic operi, simulque alteri de Civitate Dei, absolvendo incumbere, eamque ob rem librosde Trinitate adhuc differre; cum prseterea et majoris essent difficultatis, et minoris, saltem ple- risque hominum, utilitatis. Et reapse maximo hnic operi extremam imposuit manum, ac Psalmos omnes partim dictando, partim concionando edisseroit; at- que etiam et hoc et illo modo nonnuHos. 2. Post memoratas in tres illos Psalmos commen- tationes, subjungit Augustinus Hbros a se per Oro- sium Hieronymo missos, tum alium qooque eidem Orosio, Contra Priscillianistas et Origenistas^ inscri- • ptum (I6id., n. 13). Orosius autem Hispanus presbyter, qui et Paulus in iis, quse ex ejus operibus adhuc so- persunt, vocitatur, in extremaHispania,scilicetOceani littore,natuserat (Ibid.^et Epist, 166, n. 2). Ts cum non communione tantum catholicus, verum etiam pietate ac fidei christiaDfie studio succensus esset, patriam suam tunc a Barbaris diripi vastarique minus gemuit, quam fidem per Hispanias variis erroribus oppognari. Audita igitur Augustini fama, eo doctore de capitibns, quibus angebatur, quidquid vellet^ discere se posse, necnon suo erga sacras litteras amori ab illo plene cumulateque satisfactum iri existimavit. Hoc uno con- silio eum, ut in Africam ex ultimis Hispaniis trajice- ret, adductum foisse testis est omni exceptione major Augustinus (Epist. 169, n. 13). Videtur nihilominns ad propositum exsequendum citius quam destinaverat, Barbarorum crudelilate coactus. Eoimvero de se ipse asserit, se in tumultu quodam, infortunii formidine perculsom aufugisse (Oros.^Hist. Hb. 5, cap. 2) ; Barba- rorum vix evitasse insidias; atque etiam postquam jam mare conscendisset, saxisactelispetitnm,demom repentin8& nebulce beneticio, cum jamjam capiendos videretur, evasisse : quee pericula tanta fuisse addit, ut ea sine lacrymisnemo nisi durusaudire queat (i&ul., lib, 3, cap, 20). Dicit prflelerea, cum e patria vi quadam occulta ejectus, ac sine voluntate, sine necessitate, sine consensu esset egressus, in Africam trajeci?se, neque se navigationem suam eo tendere prins com- perisse, quam ad ejus provincise littus appelleret; tnm demum considerato, qua ratione deportatus eodem fuisset, cursus sui finem et consilium deprehendisse; ac revocato collectoque animo cognovisse, eo se di* vinitusadAugustinum dirigi,utHispanicis malis reme- diumin ipso reperiret (Apud August,, Orosii ConsuU.f n. 1). Sicque a verisimiii non abhorret, eum,qua sese praecipiti festinatione ad navem rapiebat, in quoddam navigium, quod alio vela faceret, ingressum esse, at- tamen Deo corsnm illins moderante, ad oram appli- cuisse Africanam. 3. Cnm Augustini colloquium vehementer optaret Orosius, exspectaretque opportunitatem, ut capita,de quibus erudiri se cupiebat, eidem in libellum relata traderet; contigit ut eodem, qno ipse, desiderio pro- cnrandee omnium salutis permoti Paulus atqoe Eutro- pius episcopi commonitorium de qnibusdam bceresi- bus sancto Doctori offerrent. Porro quoniam isti non omnes, sed cerias quasdam heereses prodiderant, ea propter sibi necessariumdnxit Orosius, omnes omnino dogmatum heereticorum arbores cum ipsis radicibus ac ramis colligere, Hanc in rem ille beato Prflesnli consultationem seu commonitoriom epistolari fonna. 477 LIBER SEPTIMUS. 478 obtulit, ubi quse Priscilliani, quaeve Origenis yenena Hispaniam eo tempore infe?tarent, exposuerat [Ibid,). Discendi cnpiditas illa, qua flagrabat Orosius, non po- terat non esse acceptissima Augustino : is ergo illius optatis ut satbfaceret, librum, cui titolus est, Contra Priscmianistcis et Origenistas, scripsit, atque ipsi nun- cupavit Orosio. In eo quanta poluittum brevitate, tum perspicuitate usiis, nihil fere adversus Priscillianista- rum errores dixit; eo quod suis contra Manichaeos disputationibus, quas Orosius vel jam legerit, vel le- gere commode possit, stabilita principia essent, quibus etipsi Priscillianistae profligantur {Contra PriscilL et Origen., n. 1). In fine, dumde coelestium spirituum dis- tinctione loquitur, pulchre admodum de hujusmodi qusestionibus obscuris, eisque non necessariis, disse- rit : ac ingenue fatetur Orosio, ad illud respondere se neutiquam posse. Quo, inquit, me contemnaSy quem magnum putas esse doctrrem, quxnam ista sint, et quid inter se differant^ nescio {Ibid., n. 14). Alibi quo- qoe fructum hunc aflirmat cx sua peregrinatione ca- ptarom fuisse Orosium, quod illis, qaae de se fama vulgabit, posthac non tantum fidei sit habiturus {Epist, 166, 91. 2). Huic tractatui Augustinus locum assi- gnat inter eos, qaos anno quadringentesimo decimo quinto composait : cumque editum eum oporteat non multo post Orosii adventum in Africam, cur hic in eam provinciam prius eodem anno quadringentesimo decimo quinto venisse dicendus sit, non videmas. 4. Etsi quem ex navigatione saa fructum sibi pro- miserat Orosius, eum abunde viso auditoque Augu- stino perciperet : Augustinus tamen, qui eum vellet pleno fenore locupletari, non contentus illi tradidisse quse noVerat, ipsi funtem uberrimum, unde quidquid abs se doceri posse non putabat, facili negotio hauri- ret, indicavit; atque ut Hieronymum conveniret, est adhortatus. Id Augustini sive consilium» sive pree- ceptum, quam libenter accepit Orosius, eique morem gerere leetus decrevit. Illnm sanctus Antistes, ut in reditu prius ad se diverteret, quam in patriam remea- ret, rogavit; quod se praestiturum recepit Orosius. Augustino pergratum fuit, quod eam occasionem Hio- ronymo dubitationes suas proponendi nancisceretur : etenim pro summo suo in veritatem studio, multum desiderabat cum eo colloqui per litteras ; quippe cu- jus ingenium atque eruditionem plurimi faciebat. At- qui opus ad istud erat homine ad agendum fido, ad parendnm prompto, ad ferendos itineris labores exer- citato. Talem autem jamdiu quserebat sanctus Prsesul ; nec ipsi facile occurrebat. Quocirca eas omnes aliasque dotes in Orosio adhuc juvene nactus, illum ad se di- vino consilio hujusce rei gratia missum existimavit. Arripuit igitur occasionem, ac Hieronymo deferenda curavit scripta duo longiuscula, quce libros ipsemetvo- citat {Epist, 169, n. 13 ; Epist. 190, n. 20), eoqoe titulo in Retractationibus suis recenset, quamvis hac nostra etate inter illius epistolas numerentar {Epist, 166, 167). Hieronymum in primo consulit de origine animse hominb; in altero autem de sententia illa Jacobi, Qui- ewnque totam legem servaverit, offendat autem in uno. factus est omnium reus {Jaeobi ii, 10). Hosce libros Hieronymos non sine honoris testificatione memorat : sed illis respondere co recusavit, quod neque sibi otium ad id necessarium suppeteret, neque utilitati- bus Ecclesise conduceret, Augustinum ac Hieronj- mum, vel in minimis, opinione divisos videri. Et hoc forte Augustino, prseterquam quod illum sibi de his aliquando rcsponsurum sperabat, potissimum in causa fuit, cur eosdem illos libros, quoad vixit Hieronjmus, publici juris facere nolucrit {Apud August,, Epist. 172, n. 1 ; Retract. lib. 2, cap. 45). Exinde enim uteorumapo- graphum cuipiam daret, non modo induci non poterat, sed neque amicis credebat domum deferendos : id gratiffi tantum concedens, ut eosdem lectum ad se ve- nirent. Certe in hac parte, antequam Hieronymi litte. ras {Apud August.^t Epist. 172) accepisset,sese gerebat liberius : nam interalios complures libros, quos Evo- dio describendos offert, hos quoque annumerat (Epis^ 169, n. 13). Videtur idem ab Hieronymo tradactio- nem Septuaginta interpretura, ab eo factam, atque asteriscis verubnsque distinctam, per Orosium petiisse {Epist. 172, n. 2) : necnon epistolas aliquot tum ad vir- ginem Eustochiam, tum ad hajus matrem Paulam ja- niorem scripsisse, quibus illas, nt procedere ac pro- gredi in virtute pergerent, adhortaretur. 5. Ad scribendum librum de Natura et Gratia jam forle Augustinus aggressus erat, cum ex Africa disces- sit Orosius. Hic enim non ita multo post, quamin Pa- Iffistinam pervenisset, ipsomet Pelagio prsesente, sanctum Antistitemhujusce hasreticilibro, sibiabillius discipulis tradito^ eorumdem rogatu plenissime re- spondere affirmavit {Orosius, in Apologia.) Per id quoque temporis de scripto quodam Augustini loquitur Hieronymus, quod nondum sibi in manus venerat, quodque Pelagium recta impugnare ferebatur {Contra Pelag., dial. 3, cap. 6). Augustinus similiter eidem li- bro locum eos inter, quorum epistola anno quadrin- gentesimo decimo quinto vertente data meminit, po- stremum assignat. Pelagii librum Augustino miserant Timasius et Jacobus {De Natura et Grat.y n. 1) adole- scentes honestissime nati, et institutis liberalibus eru- diti {Epist. 179, n. 2), qui ipsiusmet Pelagii hortatu, omni spe sseculari abjecta, sese ad Dei servitium con- tulerant (Epist. 177, n.6; Epist. 179,n. 2). SedvixiJIise Pelagii opera sflecularibus vinculis expediverant, cum se laqueis multo funestioribus, nimirum inductae per illum h8ereseos,impIicarunt;a quibus tamen eosDeus eripuit subsidio ac monitis Augustini. Hic enim inter- missis confestim quse in manibus erant, Iibrun\ non mediocri intentione perlegit (De Nat. et Grat.^ n. 1) ; reperitquePelagium naturaiahominis contra Dei gra- tiam quanta poterat argumentatione defendere {Betract. K6.2, cap. 42). Is autem libererat dialogi forma,quem- admodum ex locis ab Augustino citatis intelligitur, concinnatus. In eo sibi ipse qusestionem illam oppo- nebat : Numquid gratiam non excluderet, cum sine peccato vivere hominem posse contenderet ? Cni rei verbisdisertisgratiseopem divinamque misericordiam necessariam essc profitebatur. Augustinam quidem 459 dit (Epist. 149, n. 34). Is Ronia, quo iter susceperat, jam in Africam anno post quadringentesimum decimo sexto remcaverat {Sei*m. Frajm., n. \ primi fragm,) : Peregrinus vero, qui cum eo Siccam fuerat pro- fectus, Hipponem nonduoi repetierat, cum Augusti- nus epistolam, cujus est initium, Quod de perventione tam prospera {Epist. 149), ad Paulinum dedit : quce proinde nec ante annum quadringentesimum decimum tcrtium, neque post quadringentesimum decimum quintum scripta fuit. Ea autem ad plures Pauliniepi- stolas responsionem continet. Nempe Augustinus epistolam Garthagine ad illum per hiemem anni qua- dringentesimi octavi vel quadringentesimi noni desti- narat {Epist. 95) : hujus PauUnus, quce sibi forte elapsa -erat, sibi mitti apographum, aut de integro resurrectionis, de qua in eadem illa epistola ageba- tur, materiam edisseri, cupiit. Simul Augustino pro- ponit in Vetus ac Novum Instrumentum qusestiones novem; quas cum ipse summa expendit diligentia, tum Augustinum obtestatur, ut suam de illis sen- tentiam sibi rescribat, ac de nona in primis, quse circa Simeonis ad Mariam dicta yersabatur(PauL, apudAu- gust.y Epist, 121, n. 14). Acceptis hiscc litteris, quae a Paulino circitcr annum quadringentesimum deci- mumscriptffifuerunt, Augustinus confestim illi respon- dit, ac ejus quaestiones partim expedivit, partim pro- pcrante tabellario omisit. Exemplum vero epistolse, quod Paulinuspetierat,adjungendum huic responsioni curavit. Hanc porro, quam desideramus, responsio- nem verisimile est datam haud muitis ante diebus fuisse, cum aliam addidit Paulinus, qux similiter pe- riit, qua itidem de psaimo sexto decimo, deque \er- bis Simeonis ad Mariam Augustinum consulebat. Hsec Hipponem cum est perlata, tum Cataquse apud Boni- facium ejusdem urbis episcopum diversabatur Augu- stinus. Quapropter illam Hippone sibi transmissam accipiens, Gataquse responsum dedit; sed ibi gra?cum psalterium, unde psalmi decimi sexti expositionem peteret, non reperit. Islud quoque responsum excidit; sed neque Paulino redditum fuit ; sicuti nec ilia epi- stola, qua prius Augustinus ad ejus qusestiones novem respondcrat. Quare denuo ad illum scribere nccessum Paulinus habuit, cum anno supra quadringentesimum duodecinio vcl tertio decimo Quinti presbyteri et alio- rum aliquot adventum illi nuutiavit,de quorum itinere nihil aliud habcmus compertum. Is autemibi destina- tum abs sc quoddam miscricordia^, ut appellat, consi- lium signiflcabat Augustino {Epist. 149, n. i); cujus contubernales, divino mancipatos obsequio, univer- sim quidem, Pcregrinum vero diaconum nominatim, uti conjicimus, salutabat {Ibid.j n. 34). Postrcmae illi epistolse Paulini Augustinus primadata occasione Ru- iini diaconi, qui ex Hipponensi portu solvebat, memo- ratam epislolam circiter annum quadringentesimum quartum decimum rescripsit. Ibi qusestionibus a Pau- lino propositis satisfacit; eam tamenquse ad Simeonis verba pcrtinebat, nonnisi leviter attingens, eo scili- cet, quia illud argumenti in altera epistola ad eumdem scripta, cujus exemplum sicut et alterias quse incipit, VITA S. AUGUSTINl EPISGOPl. 4eo Cum vos fratres nostri {Epist. 95), illi transmLltebat, jam anle tractaverat {Epist. 149, n. 33). De prsedestina- tione ibidem, quanquam non ex professo, tamen clare admodum et valide disputat (Epist. 95). 4 Opus de Civitate Deicontra GentileSy qui religio- nem Christianam maledictis et calumniis ob ezpugna- tam Urbem proscindebant, non paucorum annoruoi spatio elucubratum, hoc primum anno susceptomest Id enim scripsit Augustinus ad Marcellinum tribunQm, qui anno ipso quadringentesimo decimo tertio, idibos septembris caesus vivere desiit : nec tamen diu aote illius ceedem manum buic admovit operi; quando- quidem libros ejus duos, cum illa contigit, viz perfe- cerat. Hinc haud dubie factum, utqui Marcellinum al- loqui coeperat in exordio primi ac secundi libri, nun- quam in reliquis sermonem ad eum couvertaL Cuffl idem ipse Marcellinus libros in hoc argumentum con- fici deprecatus fuisset {Epist. 136, n. 3); respondent ei anno quadringentesimo duodecimo Augustinas, ejusmodi qusestiones a se tum pertractari, non quem- admodum de his agendum est librorum negotio, sed quemadmodum potest epistolari sat esse colloquio {Epist. 138, n. 1) : quod quidem facile nos adducit,ut eum tunc temporis nondum inchoasse opus istud arbi- tremur. Sed cum simul Marcellinum rogat, ut sibi ai quid ad con vincendos intideles adhuc necessarium judi- cet, significare ne gravetur ut vel epis/o(is, ait,ve2 UOriSf si adjuverit DeuSy ad omnia respondere curemus [Ibid., n. 20); nemo isthic non videat,qua ratione sensim ad libros de Givitate Dei conscribendos sanctus Doctor in- ductus sit. Ergo zelo domus Dei, ut loquitar, exar- descens adversus Gentilium blasphemias, propugna- tionem illius suscipere apud animum suum constituit {Retract. lib. 2, cap. 43, n. 1). Sed abs singulari hoc- ce argumento ad tractandum generatim de utraqae ci- vitate, mundi videlicet ac Dei, sic calamum transtu- lit, ut simul aggressus sit, et quidquid in gentilitii cultus defensionem splendidius aflferri poterat, ever- tere, et christianam religionem invictis rationum mo- mentis astruere. Quse porro grandi illo opere per duos supra viginti libros pertractantur, eorum summa capita in Retractationibus attingit. Tot libros nonnisi pluribus annis interruptisque vicibus ei licuit ad am- bilicum adducere, coacto videlicet ab illis ssepius sti- lum removere, ut ad ea quse magis urgere videbantur, illum converteret {Ibid.). Priores duos vel tres, uta nobis jam dictum, hoc anno, proximos vero istis daos anno quadringentesimo decimo quinto composuit,cum eos paulo ante quadragesimale jejunium esset exor- sus {Epist. 1G9, n. 1). Primum vulgati sunt abeo tres illi primi : nec ita multo post in quam plurimorum manus pervenerunt. Non defuere inter idololatras, qui de refellendis illis cogitarent; imo, ut responsum suum in lucem emitterent, dicebantur nihil aliud ex- spectare, nisi opportunitatem aliquam, cujusbeneficio id illis sine metu legum imperialium liceret. Quos ad- moneo, inquit Augustinus, non optent quod eis non es- pedit. Fadle est enim cuiquam videri respondissef qui iacere noluerit. Aut quid est loquacius vanitate? gtf» non LIBER SEPTIMUS. oiest quod veritciSj quiay si volumt^ etiam plus po- mare quam veritas. Sed considerent omnia dili' : et si forte sine studio partium judicantes talia trspexcrint, quas potius exagitari, quam comelli t garrulitate impudentissima et quasi satirica vel s levitate, cohibeant suas nugas ; et potius a pru- U8 emendari, quam laudari ab imprudejitibus eli- Nam si non ad libcrtatem vera dicendi, sed ad am maledicendi tempus exspectant ; absit ut eis t, quod ait Tuliius de quodam qui peccandi li- felix appellabaiur : 0 misei^m^ cui peccare iice- Jnde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem [rf, muUo erit felicior^ si hoc illi omnino non it- cum possit deposita inanitate jactantiae etiam isto ^e ianquam studio consulendi^ quidquid voluerit^ dicere ; et quantum possunt, ab eis quos consulit disputationej honeste, graviter, libere, quod opor- efire {De Civit, Dei, lib. 5, cap, 26, «. 2). Qao re Orosio, ut bistoriam suam conscriberet, au- oit, nimirum auno supra quadringentesimum 0 sexto vel decimo septimo, ipse mazimi illius librum undecimum commentabatur, editis jara i primis, quorum orientes radiij ut ejusdem Oro- ba hic reprseseutemus, mox ut de specula ec- tic^ clantatis elati sunt, toto orbe fulserunt [Oro- Historix prdefatione), Quarti decimi, scribens i Adversarium Legis et Prophelarum anno circi- ladringentesimo et vigesimo, meminit. Tradit Augustinus ad calcem decimi octavi libri, jam a Theodori consulatu, qui in annum Ireceutesi- Donagesimumnonum incidit, ferme triginta nu- i; quo se sub annum Christi quadriugentesi- vigesimum sextum scribere indicat. CAPUT V. mus Heracliani debellatqr partam existimationem Itit cxde Marcellini . 2 Hunc eumdem Hlum essCy eujus nece in epistola ad Cwcilianum narratur, arcellinus cum suo fratre in custodia habetur Ma- jussu, 4 Uic, ut Ecclesix imponat, mittendos ad eratorem qui eis vcniam posiulent, persuadet. imnaturcum fratre Marccllinus, et gladio feritur. larinus Imperatoris gratia excidit : Marcellinus Hiatis ei innocentiae fama martyriique laurea insi- t. 7 Clantulum Carthagine discedit Augustinus, 'cellini necem graviter dolens. ^onenda est hoc anno Heracliani rebellio /vfricce Is, qui Homam oppugnatum venit, classe am- navium tribus millibus instructa. Yerum is a 0 comite fusus fugatusque in Italia, postmodum igine, quo se ex fuga receperat, jam ante ter- lonas augusli, ut quideni suadere videntur con- BB, extremo supplicio affectus est. Trajecit 3 Mariuus in Africam, ubi ejus maxima procul cara in eo versata est, utHonorii rescriptum in lianum et omncs perduellionis ejus conscios nonas julii promulgatum (Codice Theod., de lege 2i) ad efFectum adduceretur [OrosiuSj Hi- hb. 7, cap. 42). At nomen suum seternfie infa- otahocillealfecit, quod Marceliinum tribunum, 462 cujus tot ac tanta erant in Ecclesiam merita, de me- dio sustulit. Fatendum quidem est, Hieronymum tra- dere, illum fuisse ab hsBreticis interfectum (Hieron.^ contra Pelag., dialogo 3) : sed cum ejus neci societa- tem Heraclianicffi tyrannidis, quamvis extra noxam esset, obtentam adjicit; non ambigue signiticat, mor- tem illi non intulisse Donatistas, nisi illorum opera, qui leges judiciaquc adminislrabant. Et certe Orosius illum a Marino comite seu privata invidentia stimu- lato, seu pecuniis Donatistarum, ut creditu quidem proclive est, corrupto punitum capitali sententia as- serit (OrosiuSf Historix lib. 7, cap. 42). 2. Multa, quse ad ejus mortem pertinent, reperire est in Augustini ad Caecilianum epistoia (Epist. 151) ; ubi tamen nominatim exprimi ncminem invenias ; sed de fratribus duobus, quorum innocentiam pro compertissima semper habet, Carthagine gladio per- cussis, conscripta est. Horum alterum laudibns plane singularibus celebrat sanctus Doctor, virum stilo de- pingens omni virtutum genere decoralum, ac cele- brem multum corde vitaque christiana. Illum in causa Ecclesice venisse in Africam, et in eo Ecclesiffi ipsi maxime factam persecutionem asseverat. Gratuita crudelitate, nulla necessitate (quamvis et alise causee, quas suspicari licebat, nec opus erat committere lit- teris, forsitan fuissent) Marinum atrociter contristasse Ecclesiam, scribit : irapiis autem isto supplicio pla- cere conatum esse illum, vel placuisse lcetatum. Cffi- dis adeo nefariee auctor illam in necessitatem et Im- peratoris prseceptum transferre moliebatur ; tametsi imperialis Comitatus tanl spectatam exploratamque haberet utriusque fratrum innocentiam, ut nec indul- gentia illis danda visa sit, ne qua suspicio eorum famae ex eo hsereret. Et revera Marcellini necem im- probatam ab Aula fuisse, visuri sumus. Erant ea tem- pora calumnise mirnm in modum obnoxia, ul etiam unico teste adhibito impune in quemlibet, utpote quem criminis ex sese invidiosi credibiliter insimu- lare facile esset, extremo animadverteretur supplicio. Quod sane aptius in nuUum aliud, quam in perduel- lionis crimen, maxime post tantam. quanta Hera- cliani fuit, defectionem, cadere queat. Quse etiam magna tunc erat illius, a quo damnatus est, potestas, ea intra spatium temporis non ita longum haud me- diocriter imminuta fuit. Et reapse statim a nece Mar- cellini Marinus ex Africa revocatus, loco suo ac fa- vore excidit. Quibus omnibus, ut Marcellinum ipsum ea epistola designari nobis persuadeamus, adduci- raur. Certe nihil, quod huic nostrce opinioni refrage- tur, videmus; idque merito possumus affirmare, cui melius res iis litteris relatfle conveniant, reperiri posse neminem. Dubium profecto nullum est, quin tempo- ribus Innocentii papce, qui vitam ad annum usque quadringentesimum decimum septimum produxit, script® fuerint. Sunt autem Cseciliano inscriptse, viro provectffi jam tum cetatis et magna probitatis existima- tione, verum adhuc catechumeno. Erat is reipubli- cce administrationi implicatus, multisque impeditns communibus curis ac negotiis {Jbid.). Quapropter 459 dit (Epist. i49, n. 34). Is Roma, quo iter susceperat, jam in Africamanno post quadringentesimum decimo sexto remeaverat [Sei^m. Fraijm,, n. 1 primi fragm.) : Peregrinus vero, qui cum eo Siccam fuerat pro- fectus, Hipponem nonduoi repetierat, cum Augusti- nus epistolam, cujus est initium, Quod de perventione tam prospera {Epist. 149), ad Paulinum dedit : quse proinde nec ante annum quadringentesimum decimum tcrtium, neque post quadringentesimum decimum quintum scripta fuit. Ea autem ad plures Paulini epi- stolas responsionem continet. Nempe Augustinus epistolam Garthagine ad illum per hiemem anni qua- dringentesimi octavi vel quadringentesimi noni desti- narat (Epist. 95) : hujus Paulinus, quse sibi forte elapsa -erat, sibi mitti apographum, aut de integro resurreclionis, de qua in eadem iila epistola ageba- lur, materiam edisseri, cupiit, Simui Augustino pro- ponit in Vetns ac Novum Instrumentum qua^stiones novem; quas cum ipse summa expendit diligentia, tum Augustinum obtestatur, ut suam de illis sen- tentiam sibi rescribat, ac de nona in primis, qua^ circa Simeonis ad Mariam dicta versabatur (Pat/r, apndAU' gust., Epist, 121, n. 14). Acceptis hiscc litteris, qusB a Paulino circiter annum quadringentesimum deci- mumscriptfpfuerunt, Augustinus confestim illi respon- dit, ac ejus qucestiones partim expedivit, partim pro- perante tabellario omisit. Exemplum vero epistolse, quod Paulinuspetierat,adjungendum huic responsioni curavit. Hanc porro, quam desideramus, responsio- nem verisimile est datam haud muitis aute diebus fuisse, cum aliam addidit Paulinus, quse similiter pe- riit, qua itidem de psaimo sexto decimo^ deque \er- bis Simeonis ad Mariam Augustinum consulebat. Hffic Hipponem cum est periata, tum Gataquse apud Boni- facium ejusdem urbis episcopum diversabatur Augu- stinus. Quapropter illam Hippone sibi transmissam accipiens, Gataquse responsum dedit ; sed ibi grsecum psalterium, unde psalnii decimi sexti expositionem peteret, non reperit. Islud quoque responsum excidit; sed neque Paulino redditum fuit; sicuti nec illa epi- stola, qua prius Augustinus ad ejus qusestiones novem respondcrat. Quare denuo ad iilum scribere nccessum Paulinus habuit, cum anno supra quadringentesimum duodecimo vel tertio decimo Quinti presbyteri et alio- rum aiiquot adventum illi nuntiavit,de quorum itinere uihil aliud habcmus compertum. Is autemibi destina- tum abs sc quoddam misericordiae, ut appellat, consi- lium signiilcabat Augustino (Epist. 149, n. 1); cujus contubernales, divino mancipatos obsequio, univer- sim quidem, Peregrinum vero diaconum nominatim, uti conjicimus, salutabat (Ibid.f n. 34). Postremse illi epistolse Paulini Augiistinus prima data occasionc Ru- lini diaconi, qui ex Hipponensi portu soivebat, memo- ratam epistolam circiter annum quadringentesimum quartum decimum rescripsit. Ibi qusestionibus a Pau- lino propositis satisfacit; eam tamen qucB ad Simeonis verba pcrtinebat, uonnisi leviter attingens, eo sciJi- cet, quia iilud argumenti in altera epistola ad eumdem scripta, cujusexemplum sicut et alterius quce incipit, VITA S. AUGUSTINI EPISGOPI. 460 Cum vos fratrcs nostri {Epist. 95), illi traiwmitlcbat, jam ante tractaverat (Epist. 149, n. 33). De praedestina- tione ibidem, quanquam non ex professo, tamen clare admodum et vaiide disputat (Epist. 95). 4 Opus de Givitate Dcicontra GentileSy qui religio- nem Ghristianam maledictis et calumniis ob expugna- tam Urbem proscindebant, non paucorum annorooi spatio elucubratum, hoc primum anno susceptamest Ideuim scripsitAugustinusad Marcellinum tribunoin, qui anno ipso quadringentesimo decimo tertio, idibos septembris csesus vivere desiit : nec tamen diu ante iliius csedem manum huic admovit operi; qaando- quidem libros ejus duos, cum illa contigit, vix perfe- cerat. Hinc haud dubie factum, ut qui Marcellinum al- ioqui coeperat in exordio primi ac secundi libri, nun« quam in reliquis sermouem ad eum couvertaL Cum idem ipse Marceliinus libros in hoc argumentum con- fici deprecatus fuisset (Epist. 136, n. 3); responderat ei anno quadringentesimo duodecimo Augustinus, cjusmodi quoestiones a se tum pertractari, non quem- admodum de his agendum est iibrorum negotio, sed quemadmodum potest epistolari sat esse coUoquio (Epist. 138, n. i) : quod quidem facile nos adducit,ut eum tunc temporis nondum iuchoasse opus istud arbi- tremur. Sed cum simul Marcellinum rogat, ut sibi ai quid ad convincendos intideles adhuc necessarium jadi- cet, significare ne gravetur ut vel epts^o/ts,ait,ve/ liOris, si adjuverit DeuSy ad omnia respondere curemus (Ibid., n. 20); nemo istliic non videat,qua ratione sensim ad libros de Givitate Dei conscribendos sanctusDoctorin- ductus sit. Ergo zelo domus Dei, ut loquitur, exar- descens adversus Gentiiium blasphemias, propugna- tionem iliius suscipere apud animum suum constituit (Retract. lib. 2, cap. 43, n. 1). Sed abs singulari hoc- ce argumento ad tractandum generatim de utraqaeci- vitate, mundi videlicet ac Dei, sic calamum transtu- lit, ut simul aggressus sit, et quidquid in geotilitii cultus defensionem spiendidius afferri poterat, ever- tere, et christianam religionem invictis rationum mo- mentis astruere. Quae porro grandi illo opere per duos supra viginti libros pertractantur, eorum summa capita in Rctractationibus attingit. Tot libros nonnisi pluribus annis interruptisque vicibus ei licuit ad om- bilicum adducere, coacto videlicet ab illis ssepius sti- lum removere, ut ad ea quse magis urgere videbaDtor, ilium converteret (Ibid.). Priores duos vel tres, uta nobis jam dictum, hoc anno, proximos vero istis daos anno quadringentesimo decimo quinto composuil,cum eos paulo ante quadragesimale jejunium essetexor- sus (Epist. 169, n. 1). Primum vulgati sunt abeotres iili primi : nec ita multo post in quam plurimorum manus pervenerunt. Non defuere inter idololatras, qui de refellendis iilis cogitarent; imo, ut responsum suum in lucem emitterent, dicebantur nibil aliud ex- spectare, nisi opportunitatem aliquam, cujus beneficio id illis sine metu legum imperiaiinm liceret. Qms ad' moneOf inquit Augustinus, non optent quod eis non es- pedit. Facile est enim cuiquam videri respondiss€f qui iacere noluerit. Aut quid est loquacius vanUate? qus non LIBER SEPTIMUS. BSt quod veritaSj quia^ $i voluei^ity etiam plus po- %are quam veritas. Sed considerent omnia dili' et si furte sine studio partium judicantes talia tpexcrintj qux potius exagitari^ quam convelli garrulitate impudentissima et quasi satirica vel kvitat€j cohibeant suas nugas ; et potius a pru- : emendari, quam laudari ab imprudentibus eli- am si non ad libertatcm vcra dicendi, sed ad n maledicendi tempus exspectant ; absit ut eis quod ait TuUius de quodam qui peccandi li- ?lix appellabalur : 0 miserum, cui peccare lice- de quisquis est, qui maledicendi licentia felicem , multo erit felicior^ si hoc illi omnino non li- m possit deposita inanitate jactantix etiam isto tanquam studio consulendi, quidquid voluerit, leere ; et quantum possunt, ab eis quos consulit iiputationey honestey graviter, /tfcere, quod opor- re {De Civit, Dei, lib, 5, cap, 26, 7i. 2). Quo ) Orosio, ut bistoriam suam conscriberet, au- i, nimirum auao supra quadringentesimum sezto vel decimo septimo, ipse maximi illius tbrnm nndecimum commentabatur, editis jam >rimis, quorum orienies radiif ut ejusdem Oro- a hic reprcesentemus, mox ut de specula ec- e# claritatis elaii sunt, toto orbe fulserunt [Oro- Istoriae prsefatione), Quarti decimi, scribens Ldversarium Legis et Propbetarum anno circi- dringentesimo et vigcsimo, meminit. Tradit kugustinus ad calcem decimi octavi libri, jam Theodori consulatu, quiin annum Irecentesi- magesimumnonum incidit, ferme triginta nu- quo se sub annum Christi quadriugentesi- gesimum sextum scribere indicat. CAPUT V. us Heracliani debellator partam existimationem i csede Marcellini . 2 Hunc cumdem illum esse, ju$ nece in epistola ad CaecHianum narratur. 'eellinus cum suo fratre in custodia habetur Ma- icini. 4 I/tc, ut Ecclesix imponat, mittendos ad atorem qui eis veniam posiulent, persmdet, tnaturcum fratre MarcclUnus, et gladio feritur, rinus Imperatoris gratia excidit : Marceilinus '4Uis et innocentias fama martyriique laurea insi- 7 Clantulum Carthagine discedit Augustinus, iUni necem gravitej' dolens, nenda est boc anno Heracliani rebellio Africse , qui Bomam oppugnatum venit, classe am- ivium tribus millibus instructa. Yerum is a comite fusus fugatusque in Italia, postmodum ;ine, quo se ex fuga receperat, jam ante ter- »nas augusli, ut quidem suadere videntur con- , extremo supplicio affectus est. Trajecit llarinus in Africam, ubi ejus maxima procul nra in co versata est, utHonorii rcscriptum in mnm et omnes perduellionis ejus conscios lonas julii promulgatum (Codice Theod,, de ge 21) ad effectum adduceretur (OrosiuSy Hi- i6. 7, cap, 42). At nomen suum seternse infa- lahocillealfecit, quod Marcellinum tribunum, 462 cujus tot ac tanta erant in Ecclesiam merita, de me- dio sustulit. Fatendum quidem est, Hieronymum tra- dere, ilium fuisse ab hcereticis interfectum (Hieron,, contra Pelag,, dialogo 3) : sed cum ejus neci societa- tem Heraclianicfie tyrannidis, quamvis extra noxam esset, obtentam adjicit; non ambigue significat, mor- tem illi non intulisse Donatistas, nisi illorum opera, qui leges judiciaquc adminislrabant. Et certe Orosius illum a Marino comite seu privata invidentia stimu- lato, seu pecuniis Donatistarum, ut creditu quidem proclive est, corrupto punitum capitali sententia as- serit (OrosiuSf HistoriaB lib, 7, cap. 42). 2. Multa, quse ad ejus mortem pertinent, reperire est in Augustini ad Csecilianum epistola (Epist. 151) ; ubi tamen nominatim exprimi neminem invenias ; sed dc fratribus duobus, quorum innocentiam pro compertissima semper habet, Cartbagine gladio per- cussis, conscripta est. Horum alterum laudibus plane singularibus celebrat sanctus Doctor, virum stilo de- pingens omni virtutum genere decoralum, ac cele- brem multum corde vitaque christiana. Illum in causa Ecclesise venisse in Africam, et in eo Ecclesioe ipsi maxime factam persecutionem asseverat. Gratuita cnidelitate, nulla necessitate (quamvis et aliffi causee, quas suspicari licebat, nec opus erat committere lit- teris, forsitan fuissent) Marinum atrociter contristasse Ecclesiam, scribit : iropiis autem isto supplicio pla- cere conatum esse illum, vel placuisse Isetatum. Cs- dis adeo nefariffi anctor illam in necessitatem et Im- peratoris prseceptum transferre moliebatur ; tametsi imperialis Comitatus tanl spectatam exploratamque haberet utriusque fratrum innocentiam, ut nec indul- gentia illis danda visa sit, ne qua suspicio eorom famae ex eo hsereret. Et revera Marcellini necem im- probatam ab Aula fuisse, visuri sumus. Erant ea tem- pora calomnise mirum in modum obnoxia, ut etiam unico teste adhibito impune in quemlibet, utpote quem criminis ex sese invidiosi credibiliter insimu- lare facile esset, extremo animadverteretur supplicio. Quod sane aptius in uullum aliud, quam in perduel- lionis crimen, maxime post tantam, quanta Hera- cliani fuit, defectionem, cadere queat. Quse etiam magna tunc erat illius, a quo damnatus est, potestas, ea intra spatium temporis non ita longum baud me- diocriter imminuta fuit. Et reapse statim a nece Mar- cellini Marinus ex Africa revocatus, loco suo ac fa- Yore excidit. Quibus omnibus, ut Marcellinum ipsum ea epistola designari nobis persuadeamus, adduci- mur. Certe nihil, quod huic nostrae opinioni refrage- tur, videmus; idque merito possumus affirmare, cui melius res iis litteris relata^ conveniant, reperiri posse neminem. Dubium profecto nullum est, quin tempo- ribus Innocentii papse, qui vitam ad annum usque quadringentesimum decimum septimum produxit, scriptffi fuerint. Sunt autem Cceciliano inscriptas, viro provect» jam tum setatis et magna probitatis existima- tione, verum adhuc catechumeno. Erat is reipubli- cse administrationi implicatus, multisque impeditns communibus curis ac negotiis (Ibid.), Quapropter 463 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI . m nos quidem uihil videmus, quominus eumdem illum esse persuasum habeamus, qui praeLorio sub anni quadringentesimi noni initium prsefectus fuil; atque etiam eum ipsum, ad quem de coercendis in Hippo- nensi tractu Donatistis circiter annum quadringente- simum quintum epistolam dedit Augustinus (Epist. 86) : illum enim Vir sanctus veterem amicum vocat (Epist. ioi^n. i). 3. Post HeracUani cladem contigit ut Coecilianus in Africa cum Marino comite una esset, longa sibi famiiiaritate, ut ferebant, conjuncto. Cum autem ali- quando ad eum vcnisset Csecilianus, Marceiiinum ac fratrem ejus Comes accersivit : quibus dimissis re- mansit, ut ferebatur, Caecilianus, et secretum cum illo coUoquium habuit; simulque missi, qui fratribus roanum injicerent, et utrumque in tetrum carcerem ac tenebricosum detruderent. Nihilosecius tamen isthic Isetitia Marcelliuus perfundebatur, necnon ma- jori potiebatur felicitate, quam ipsemet Marinus, ut- pote qui nec dignitate nec potentia assequi poterat, quominus furoris proprii stimulis miserum in modum lancinaretur. Quodam die frater ejus, cum jam pari- ter in custodia tencrentur, ait illi : Si ergo haec pro mcritis patior pcccatorum mcorum ; tu, cujus vitam no- vimus tam attente ferventerque christiajiamy quibus ma- lis meritis ad ista perductus es? At ille : ParvumnCt inquit, mihi existimas conferri divinitus heneficium, si tamen hoc testimonium tuum de vita mea verum e$t, ut hoc quod patior, etiamsi usque ad effusionem sanguinis patiar, ibi peccata mea puniantur, nec mihi ad futu- rumjudicium reserventur? Mic forte aliquis, subdit Au- gnstinus, credat eum fuisse sibi conscium aliquorum occultorum impudicitiae peccatorum. Dicam ergo quid me Dominus Deus, ad magnam meam consolationem, ex ejus ore audirej et plane scire voluerit. Cum de hoc ipso, ut sunt humanUf sollicitus solus cum solo agcrem, jam in eadem custodia constituto, ne quid essety unde majore et insigniore pamitentia Deum sibi placare de- beret; ille, ut erat verecundix singularis, cum ipsam, licet falsam, meam suspicionem erubesceret, sed admo- nitionem gratissime acciperet, modeste graviterque sub- ridens, et utraque manu mcam dexteram apprehendens : Testor, inquit, sacramenta quae per hanc afferentur manum, me nidlum esse expertum concubitum, prseter uxorem, nec ante, nec postea {Ibid., n. 9). 4. Atque haec agebant Carthagine; qua in urbe procul dubio beatus Augustinus jam ante versabatur : neque enim verisimile est, per tempus illi futurum fuisse liberum illuc er proposito sese conferre. Is porro nihil rcliquit intentatum, ut Marinus ne Mar- cellini nece cor Ecclesise dolore percelleret, neve suam ipsius animam tanto scelere perimeret. Quin CseciJianus ipse, quem nonnullae rationes suspicione procuratae hujus detentionis onerabant, Ecclesioe pre- cibus suas conjunxit, cumque Marinum saepemonuis- set, ssepe suppliciter orasset, spem laetioris succes- sus ostendebat non exiguam. Episcopis subinde aftir- mabat, omnem se operam atque industriam in id ne. gotii conferrc; a quibus etiam illud omnino ad amo- liendam abs se invidiam necessarium esse, coayince- batur. Multa praeclaraque promittebat Marinus ; sed eo tantum, ut fucum faceret antistitibus, neu captivos e vinculis eximerent. Hoc quippe iieri ab iis posse credebatur, sive intcrccssione atque interventu Ec- clesise apud Imperatorem, sive etiam adhibita con- uulla violentia, quod videntur ea sancti Prsesuiis verba signiQcare, Ecclesiastica manus posset eot eripere (Ibid., n. 5). Atque eam ob rem, ut epi- scoporum unus ad Imperatorem, fratrum actoms causam, mitteretur, non consensit modo, sed etiam petiit, promittens interea, donec factus esset certior, quid missus episcopus impetrasset, ejus se cognitio- nem ampliaturum. Destinatus revera fuit ad Coniita- tum cum diacono quidam episcopus ; isque fratrilms non veniam quidem obtinuit, ne videlicet eorom «xi- stimatio vel tenui suspicione Isederetor, verum Ma^ rino comiti imperata, ut quamprimum eos dimitteret, neque ulla pGenn vel injuria afticeret. Sed respoasan Imperatoris praevertit Comes. 5. Tertio die ante natalem martjris Cjpriani, hoc est, pridie idus septembris, invisit Cflecilianas Augo- stinum, eique spem, quam uuquam antea, meUortm dedit : Romam enim profecturum sese propediem, sperareque adeo sibi, priusquam discederet, illad be- neiicii Comitem esse concessurum. Beato Antistiti persancte aftirmavit, se Marino cum ad illom yeois- set, aperte declarasse, familiaritatem illam, qua sese tam frequentibus colloquiis dignabatur, si quidem hosce fratres damnaturus esset, sibi non honori, sed damno futuram longe maximo : etenim cum obscorc essent nemini, quse sibi cum illis intercedebani, 4li»- nationis causse, omnes facilo credituros, se nee in- consulto ncc dissentiente captum utriusque de medio tollendi consilium. Denique manu ad altare porrecta dejeravit, vere se Marino dixisse ea omnia, quibos ille adeo permotus sibi visus sit, ut minime dubitaret, quin amborum venia pro viatico, id est, muneram illorum loco, quibus donari solebant amici discedeii' tes, sibi ab eo concederetur. Quibus auditis, fatetor Aogustinus sibi tam certo persuasum fuisse, Cecilia- num liberandis iis sedulam operam ac sinceram pne- stare^ ut eam opinionem etiam viso tam contrtrio oxitu non exuerit. Enimvero, cum postridie ejas diei accepisset, utrumque carcere eductum, ad Comitem sententiae pronuntiandse causa perductum esse; per- culsus quidem fuit non mediocritcr : Teramiamen iis, quse audierat ex Ceeciliano, conHrmatus, deqoe eorum liberatione tantum non certus, Comitem exi- stimavit Cypriani martyris pervigilium eo delegisse, ut tidem suam Cceciliano liberaret, atque ita fidelibos hoc ioopinato eventu exhilaratis ad locum saneti Martyris ascenderet, parcendi benignitate, quam oc- cidendi potestate sublimior. Sed Marino longe ali& mens erat ; necdum enim iicuerat Augustino, qaee in ea quaestione gercrentur, sciscitari, cum ecce iUi af- fertur de fratrum supplicio tristis nuntius. Siquidem cnm nihil aeque vererelur Comes, quam ne Eeclesias interventu suce crudclitati criperentur, utramqne, 1 1 LIBER SEPTIMUS. 466 d miniine exspectabatur, damuaYit, atque e 0 tnincari jassit. Quin etiam quo magis nego- aaftararetur, locom eidem assignavit prius non am suppliciis, sed urbis omamento destinatum. 1 damnatorum sanguine nunquam antea fuerat liosy nisi quod paucis ante diebus reos a]iquot em ibi poenam luere voluerat; idque do indu- icium ab illo persuasissimum fuit, ut ne vide- )ercusso ibidem MarceUino, rei indignitatem Bmque loci augeret insolentia. Non enim ei t esse obscurum, quam luctuosa Ecclesise futura !a damnatio; qua sanctse illi matri cruciatum non veritus, eo graviori scelere se obligavit, ipanm inter ejus filios retulerat accepti ab ea ni beneficium. Frater, cujus ille consiliam in leelere secntus est, quondam in capitis discri- onstitutos confugere ad Ecclesise opem coactus : imo^vero Marinus ipse, cum aliquando patroni aset ofifensam (is enim insperata felicitate ad potentiam devenerat), Ecclesiee patrociniom ii loco imploraverat, qnod illi nequaquam fuc- legatum. itebatur quidem prcecepto Imperatoris, quod r litteras significatum preedicabat, obsequendi katem obtendere : sed quod legatus episcopus sratore mandatum plane contrarium obtinuit, > pianissimum fecit Gomitis mendacium. Et ontinuo revocatus ex Africa, et munere omni itate spoliatus, conscienti® proprice, ut eam Dtifle suce vel poense testem baberet, permissus 9fui5, Historise lib. 7, cap. 42). Quod ad Mar- Dy is quidem vita cessit, non virtutum sua- odOy susceptorumve pro Ecclesia laborum mer- ■c fructum, sed etiam meritam effuso sanguine ia lauream recepturus ; quo eum nomine donat 1 in Romano Martyrologio : ubi cur octavo idus eelebretur ejus memoria, causam vel auctori- lallam afferunt. Enimvero illum idibusseptem- ridie videlicet ejus diei qui Cypriani passione 18 erat, percussum vidimus. Quod ut constabit, I nullum erit, quin ejus percussio e^enerit ti anno ; cum et defectionem Heracliani sit se- t antecesserit legem post obitum ejus tertio is septembris anni quadringentesimi decimi datam ab Honorio, qua is gesta Collationis, cui iniis preefuerat, habere vult perpetuam firmi- {Codke Theod.f de Haereticis, lege 55). Isthic ior, ut existimationem illius, quanquam per- nia specie trucidati, sartam tectam velle se ity ipsum spectabiiis memorise virnm appellat : inns vero eumdem non reiigiosffi tantum {Epist, 7; Epist. i69, n. i3), sed etiam sanctas me- tituio nobiiitat (De Natura et Gratiaj n. 25); imici sibi charissimi (Epist. i90, n. 20) et in charitate gratissimi (Epist. 466. n. 6) inter- eplorans : Qux illi, ait, probitas in moribus^ in 1 ftdeSf in doctrina studiunij in religione sinceri- eonjugio pudicitia, in judicio continentia ; erga f ptttientia, erga amicos affabHiias^ erga sanctos* 'humilitas, erga omnes charitas; in beneficiis pr3Bstandis facilitas^ in petetidis pudor, in recte factis amor, in pec- catis dolor ! Quantum dccus honestatis, qui splendor gra^ tise, quse cura pietatisl Qux in subveniendo misericordia, in ignoscendo benevolentia, in orando fiducia ! Quod sa- lubriter scicbat, qua modestia loquebatur! quodinutiliter nesciebat, qua diligentia scrutabatnr ! Quantusineo con^ temptus rerum prxsentium ! quanta spes, et desidtrium bonorum aetemorum! Ne reliclis omnibus ssecularibus actionibus susciperet Cingulum militise christianse, vin- culum prsepediebat uxoriumy quojam innodatus casperat concupiseere melioraj quando jam non licebat illa, quamvis inferioray disrumpere. Quid ergo huic in mwte accidit ma/i, ac non potius plurimum 6oni, cum hsec ha- bens dona ad Christum, sine quo inaniter habentur, ex hac vita migravit? (Epist. 151, nn. 8, 10). 7. Post illam Marini comitis tam impiam tamque crudelem perfidiam, non potuit abs se impetrare Au- gustinus, ut Carthagine diutius moraretur. Qaocirca postridie ejus ipsius diei se dedit itineri : sicque, cum illum alloqui Csecilianus vohiisset, is de maturato il- lius discessu certior factus est. Idcirco autem sese clanculum ex nrbe subripuit, ut ne distineretur gemi- tibus, lacrymis, clamoribusqne plurimorum e claris- simis civibus, qui, ut Comitis furorem atque gladium declinarent, in ecclesise asylum confogerant. Hic enim quanqnam ill6rnm vifa minime periclitabatur, tamen haud dnbie illum erant obsecraturi, ut pro se Comiti supplicaret ; quod sane decorinequaquam sinebatratio. Namsiadversus Comitem Yir sanctus eo verborum ter- rore usus foisset, quod necesse ad procurandamanimse salutem videbatur, id ille nunquam boni consuluisset. Quare tantam indignitatem non ferens, abscessit. Dolebam graviter, inqoit magnus Praesul, vicem vene- rabilis eoepiscopi mei tantse rectoris Ecclesise, ad cu- jus pertinere dicebatur offlcium, post hominis tam nefa- riam faUaciam adhuc se prsebere humilem, quo cseteris parcerefur : iis videlicet, qui se receperant in eccle- siam ; nisi forte nonnulli ctiam in custodia haberen- tur. Fateor, addit, cum tantum malum nullo pectoris robore potuissem tolerare, discessi (Ibid., n. 3). Quan- quam alias etiam, prseter Marcellini necem, discessus sui causas affert ; (quarum) una est, inquit, quoniam laborem, quem in illa urbe perpeti necesse est, etquem si exponere velim, aliud tan^um loquendum est, jam sustinere non possum, quod infrmitati mese proprise, quae nota est omnibus qui familiarius me noverunt, ac-- cessit etiam senectus, quse generis humani est communis infirmitas. Altera causa est, quod statui, si Dominus velit, quantum mihi ex illis occupationibus, quas Eccle- siss, cui proprio munere servio, necessitas flagitat,datur temporis, id totum impendere labori studiorum ad ec- clesiasticas scientias pcrtinentium ; ubi me arbitror, si Dei misericordise placet, etiam posteris aliquid profutu- rum(lbid.,n. 13). Tum Cseciiianum olim catechnme- num, qui a sancto Doctore verum discere qncerebat, graviter admonet, ne se per Baptismnm adjnngere fi- delibus diutius procrastinet ea vana ratione, quasi fideles non possint rempnblicam recte administrare 467 (Epist. 151, n. 14). Eumdem etiam erga Marinumqua ratione se gerat, docere prius non omisit. Hunc si dili' gis, ait, detestare ; si non vis ut in setemum puniatur, exhorre, Sic existimationi tuse, sic est vitas illius consu- lendum (Ibid,, n, \\). Haec autem epistola dici non absurde potest exeunte hoc anno scripta. CAPUT VI. 1 Demetrias Urbe a Gothis capta m Africam una cum matre et avia transmittit. 2 Probam Demetriadis aviam per litteras instituit, eique de orando Deo prx- cepta tradit Augustinus. 3 Hujus suasu Demetrias virginalem sanctimoniam amplectitur. 4 Augustinus de velatione Demetriadis cum tota Ecclesia gaudet. 5 Librum de Bono vidaitatis Julianae ejus matri scri- bit. 6 Demetriadis virginis instituendae obtentu Pela- gius epistolam edit hxresis suae veneno suffusam. \, Etsi grave admodom erat vulnus, quod Augu- stini animo inilixerat indignissima Marcellini ca?.des; dolor tamen ejus multum remisit viso insigni divinee gratiee opere, cujus et ipse in eadem illa peregrina- tione Garthaginensi, in qua sanguis amici pene sub ejus oculis fusus fuerat, minister exstitit : si tamen ponere hoc anno placeat memorabile illud gratise mi- raculum, quo Demetrias, virgo in orbe Romano nobi- litate ac divitiis prima, in quam unam Proborum, Olibriorum, atque Aniciorum sanguis contluxerat, nuntium rebus omnibus, cum jamjam nuptura puta- batur, remisit, ut Christum Jesum sibi sponsum ha- beret ; atque ut sic eam gentem, in qua familiares erant consulatas ac maximae quseque Imperii dignita- tes, virginitatis etiam honore ac lande augeret.Patrem illa Anicium Hermogenianum Olibrium, parentibus Sezto Petronio Probo et Proba Anicia Faltonia pro- gnatum, matrem vero Julianum habuit. Agebat Deme- trias Romce una cum avia Proba, et Juliana matre,cum Urbs a Gothis anno quadringentesimo decimo capta est : simulque illse Romse egressae sunt, quando ea ferme udhuc incendio fumabat {Hieron.j Epist, 8). Tum porro Proba, verita ne qui post vastatam Italiam pro- fectus fuerat, iterum in Urbem rediret Alaricus, suam suornmque omnium, in quibus Juliana cum Deme- triade filia erat, vitam ac salutem cjmbae commisit. Felici quidem successu pervenit in Africam : sed isthic in Heraclianum comitem, qui rem Imperatoris agere simulans, totam illam provinciam misere divexabat, incidit. Quare cum sanctee matronse conservanda esset earum, quas haud eziguo numero secum habebat, fe- minarum pudicitia, illam data opum suarum parte a tyranno quasi redimere coacta est : quod tamen mi- nime obslituit, quominus ditissima adhuc remaneret. 2. Gum autem in universa Africa nullns esset Au- gustino illustrior, in ejus cognitionem se suis litteris insinuare Proba et Juliana non omiserunt (Epist. 188, n. 1). Et forte eo commercio nata est epistola,ex qua discimus Probam, ut de valetudine ejus certior fieret, litteras ad eum dedisse, in quibus hsec dicebat, quod m in corpore corruptibili anima constitutay ierrena quadam contagione constringitur ; et tali onere quodam modo de- pressa curvatur, ut in imo multa, quam in summo unum^ VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 46» facilius concupiscat et cogitet (Epist, 131). Responditei Augustinus merito ipsam, quam impotens sit natnra, quamque tota in terrena propendeat, agnoscere; sed Ghristum, ut illam erigeret, ad nos descendisse : quod vero ea prsesentes caiaaiitates bonorum futuronimspe tolerabiles ducat, recte facere. Simulque eisdem illis calamitatibus atque infortuniis non minimam afferii utilitatem docet. Ipsifutursevitffiprsemiaprflesentisque solatia a Deo precatur; seque ad extremum commen- dat dilectioni orationique omnium vestrum^ inquit, n quorum cordibus per fidem habitat Christus. Cum id setatis esset Proba, ut sibi pro se minus timendomvi- deretur; tunc porro ad eam maxime pertinebat^oran- do concertare pro suis De Bono viduit,, n, 29). Quare merito sanctum Antistitem petiit, ut de orando Deo sibi aliquid scribcret, quo nempe et quid a Deo, et qua ratione poscendum sit, edoceretur (Epist. 130, wi. 1, 9). Promisit Augustinus, se tam dignee yidoa chn- stiana petitioni facturum satis : et cum primum ei per otium licuit, iidem suam studuit liberare, atque bdc de re prolixiorem epistolam, cujus in libro de Vidoi- tate ipse meminit, ad illam destinavit [De Bono viduit,^ n, 29). Qua quidem epistola Probam non minus gra- viter, quam modeste, ad amplezandam juxta preoe- ptum evangelicum majoreni perfectionem cohortilns est ; nec frustra : nam cum ipsa per se tantam ad be- uignitatis ofQcia propensionem haberet; novo tamen charitatis ardore correpta fiiit ex adhortatione Aogu- stini : idque tunc contigit, quod scribit Hieronymiis : Habitas, id est a majoribus acceptas, vendere didtwr possessiones, et facei*e sibi amicos de iniquo mammona^ qui se recipiant in aeterna tabemacula : ut erubesest omnis ecclesiastici ministerii gradus, et cassa nomms monachorumy emere praedia, tanta nobilitate vendeiik (Hteron., Epist, 8). Augustinus in hac ad Probam epi- stola Julianfle nurus ejusmcntionem facit (Episl. 130, n. 30), sed interim Demetriadis plane oblitos : qnod quidem argumento est, scriptas hasce litteras prios fuisse, quam se nobilis illa virgo Ghristo devovisset. Et revera ejusdem ad Probam epistolse jam meminit iu librode Viduitate, quem non multopost Demetriadis consccrationem editum esse verba illa, modo emjpit (Dc Bono viduit., n. 24), aperte declarant. 3. Consecrationem Demetriadis jam ab anno qoa- dringentesimo undecimo factam velle Baronius videtor (Baron.t ad annum 413, n. 13) : et sane ita necesse erit, si, cum primum eam vidit Augustinus, hoc ipsi propositum Deus injecit : sed rem eo modo contigisse haudquaquam narrat sanctus Antistes. Enimvero si Hieronymus Demetriadi anno tantum, ut ipse Baro- niustradit,quadringentesimo decimo tertio, yel potins decimo quarto scripsit; cur is dicendus sit, ot de re statim ab initio per totum terraram orbem pervagata scriberet, duos vel tres annos exspectasse, nihil nobis occurrit. Augustinus, ut jam a nobis dictum, Probaffl ac Julianam primum ex ipsarum litteris cognoverat (Epist. 188,n. 1) : illaspostea prsesens praesentes viditt jam inde ab anno quadringentesimo undecimo, et quo- ^es postmodum Garthaginem venit, salutarium prse- LIBER SEPTIMUS. 470 ly qoas a Deo didicerat, semina in earum I spargere non destitit : illse vero eadem non im hominis cujaspiam, Yerum, id quod erant, im ipsiusmetDei verbaezcepere. Exhortationes opitulante Dei gratia, fructus in ea domo pepe- mge mazimos. Etenim haud ita multo post, Carthagine ille discesserat» Demetrias praBceptis I illo datis recte ac feliciter usa sanctimoniam ilem professa est; terrenoque marito, cui jam- ■mt tradenda, castos sponsi coelestis amplexus «oit. Testatur Augustinus, ea in re se atque m junctis cperis laborasse ; sed nulla parte laus it merces minuitur, quod eam cum amico tam di tamqoe iotimo haboeritcoromunem. Erat jam rias in procinctu ut nuberet, cum virginitatis Duncupavit. De hoc porro nobilissimse illius 8 facto singularia mnlta, eaque pulcherrima pro- ronymas(Hapr(m., Epist, 8) : quse qnidem acce- sanctis quibusdam ac nobilibus feminis, quibus iis ob hostiles depopulationes ezcedere coactis, AfHcam, ut Jerosolyma peterent, iter facienti- li Demetriadem videre contigerat. Demetriadis eapiti flammeum (sic vocat sanctus Presbytcr tatis insigne) post invocatum Dei nomen publice lit pontifez (is fuit Aurelius episcopns Cartha- 18), et castam illam virginem Christo Domino ravit(/6id.). Bquaquam Proba ac Juliana commisere, qnin riadis propositnm per litteras Augustino sigoiti- {Epist. 150), eique muneris aliquid in solemni- os velata illa fuerat, testimonium mitterent, in- iod Dei beneGcium, exhortationom ejus frnctum 'ofitentes (£p2sf. 143, n. 1). Antevertit earum a celeritatem famse ; sanctoqne Augustino tam lontius ante securam attulit voluptatem, quam itate illius dubitare contigisset : qood profecto 01 erat, si rem tantum vulgatis rumoribus acce- Quanta autem Isetitia sanctum Antistitemingens ratiae miraculnm perfuderit, scire cupienti, satis epistolam, quam ea de re ad Probam atqoe Ju- I circiter initium anni quadriogentesimi decimi scripsit, perlegere (£ptsM50).Qaocumque Pro- men pervenerat, hoc est in regiones universas, itatis, quam professa Demetrias fuerat, fama I est (Ibid.). CtmctSB per AfH^^f'^ Ecclesise, Hie- li verba sunt, quodam exsultavere tripudio : non ad urbes, oppida, viculosque, sed ad ipsa quoque 4ij eelebris fama penetravit. Omnes inter Africam %que insuUe hoc rumore completae sunt, et inof- pede longius gaudia cucurrere, Idem proxime Quasi ex radice fecunda^ inqnit, multx simul f$ pullularunty exemplumque patronse et dominae Tota erant Angustini [Ibid.]) secuta est clientum atque famularum {Hieron,, Epist. 8). Quare non "ito Augustinus JuIianaB domum non parvam i ecclesiam esse dicit (Epist. 188, n. 3), ejus- miliam alibi domesticam ecclesiam appellat {De 4duit., n. 29). aucis post diebus, qnam Demetrias sanctioris vitae institutura esset professa, ad matrem ejus Julia- nam librym seu epistolam de Bono viduitatis scripsit Angustinus. Id eum Juliana coram rogaverat, cum- que is sanclffi feminap refragari ac renuere non valuisset, haec eum per litteras saepe ssepius promissi admonuerat. Igitur aliquot horas ipsum, quibns dis- tringebatur^ occupationihus sufTurari oportuit, illius ut volnntati satisfacerct. Illud autcm hoc in opere sibi proposnit, niinirum et docere soa ofticia viduas chri- stianas, et eas ad bonum, quod abs se faciendum esse noverint, animose atqne alacriter suscipiendum ad- hortari. Qnanquam enim ad Julianam solam, non ta- men soli Juliansp, aut quse in ejus erat contubernio, socroi ProbflR Faltoniee scribebat; sed et viduis omni- bns, quce hanc ejus lucubrationem erant lecturse (Ibid.j n. I). Ibi inter csetera id potissimum suadet Julianse, adversariorum gratiffi Christi perniciosa fu- gere colloquia {Ibid., n. 21). 6. Tum vero cum illustriores Ecclesiai viri Deme- triadem, ab avia et a matre ejus rogati, prseceptis informare ac in sanclo proposito confirmarc stude- rent; Pelagius quoque sibi deesse noluit, quin hacce colligendflB famse simulque tradendi sui erroris occa- sione uteretur. Epistolam ergo et ipsc nobilis illius virginis instituendee causa eam scripsit, quae in Augu- stiniananim appendice, incipiens, Si summo ingenio^ conspicitur (Append., Epist. t7). Inler ea praecepta, quibus Demetriadem instrnit Pelagius, id eam monet, ut sibi in Urbe, quee vox Romam proprie significat, solitudinem instituat (I6td., cap. 23). Et certe, quomi- nus eo Proba jam tum reversa fuerit, nihil prohibet. Videroussaltem ab Hieronymo Demetriadem, utiidem Innocentii sequatur, admoneri; nulla interim neque Aurelii, neque Augustini, mentione facta {Hieron.y Epist, 8).Apparet insuper, epistolse Pelagianse famam ad Augustinum nequaquam ante annum quadringen- tesimum deciraum sextum aut decimum septiraum pervenisse : quod quidem, si semper in Africa reman- sisset Demetrias, vix lleri potuisset. Illud saltem extra dubium, hanc epistolam ipsum nonnisi post synodum Paleestinam, quse tantum snb anni quadringentesimi decimi quinti iinem celebrata est, conspexisse : cnm is, an ante synodum illam, an vero postea scripta fuerit, ambigat [Be Gratia Christi, n. 23). Augustinus epistolam hanc forte jam viderat, cum ipse atque Aly- pius Demetriadis matrem adraonuere, ne aures prce- beret iis horainibus, qui iidem serraonibus snis cor- rumpebant (Epist. 188, n. 2). Juliana plurimum illis ob hancce adraonitionero debere se rescripsit ; eos- demque certiores fecit, ejusmodi homines sibi perinde ac suis invisos esse; denique familiam soam oranem semper usque adeo fuisse retinentem catholicse iidei, ut in ea nullus unquam hseresi ulli, ne levissimae qui- dem, adhceserit. Comraodura accidit, ut Alypius Hip- pone esset, quo tempore responsio illa Jolianse Au- gnstino reddita est. Quapropter ei rescripta conjun- ctim suo noraine misernnt (lbid,n. i). Ac primum quidem affirmant, cumoperara suamad promovendam lilice ipsius Demetriadi velationem adhibuerint, in- 471 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 472 iquum visum iri nemiui, si id sibi juris sumere non dubitent, ut ipsas de sua salute, ac de gratise, adversa- riis commonefaciant. Tum eam rogant de libro quo- dam Demetriadi inscripto, necnon erroribus longe periculosissimis referto, sibi nuntiet, an illum ipsa evolverit; cujusve habeatur auctoris, aut qua fronte illum Demetrias exceperit ea docentem, unde credat virginalem suam sanctitatem, omnesque spirituales divitias, nonnisi ex se ipsa sibi esse ; atque ita prius quam sit plenissime beata, discat Deo esse, quod ab- sit, ingrata. Et ipsi quidem hanc epistolam Pelagio adjudicare se non dissimulant, sed pleniorem illius rei quaerebant coniirmationem {Epist. 188,n. 4). Sua ipsos minime fefellit opinio : etenim inlibro de Gratia Christi anuo quadringentesimo decimo octavo in lucem edito, Augustinus haud semel eamdem illam commentatio- nem taqquam Pelagii citare nihil dubitat. Atque hinc intelligas licet, Augustini et Alypii ad Julianam rescri- pta eo quidem opere antiquiora esse, verum paucis admodum diebus, quandoquidem in his Peiagii ad Innocentium litteras, anno quadringentesimo decimo septimo circiter mensem septembrem Zosimo reddi- tas, memorant {Ibid.t n. 14}. CAPUT VII. 1 Honorii lex severior in Donatistas pertinaces. 2 Do- natus Mutugenncnsis et alius pariter cum eo presbyter de parte Donati in cusiodiam dantur, 3 Augustinus Macedonio scribit de intercessionibus episcoporum pro reis. 4 In iis intercessionibus quam pruderUer ac verecunde sese gereret Augustinus^ teste Macedonio^ cui iUe de christiani magistratus officiis verisque vir- tutibus doctrinam tradit. 5 Contra Pelagianos ad Hi- larii quxstiones a SicUia missas respondet. 1. Sibi facile persuadebant Donatistse, sese Ecclesifie per Marcellini csedem non minus detrimenti, quam crnciatus attulisse : verum haud multo post Deus eos docuit, illam mortuo Marceilino non ereptam sibi esse potestatem, qui Ecclesiam ante natum Marcellinum tutatus fnerat. Etenim decimo kalendas julias hujus ipsins anni quadringentesimi decimi quarti legem Ho- norius contra eos tulit, quse quidem legis tertio ka- lendas februarias anni quadringentesimi duodecimi promnlgatae singulis pene capitibus insistebat, sed ad eorum severitatenl multum addebat [Codice Theod,^ de Hwretids, lege 44). Enimvero cum lez anni quadrin- gentesimi duodecimi vel nobilissimo cuique quinqua- ginta tantum auri pondo mulctce nomine irrogaret, heec eosdem ducentis argenti libris mulctat; addito, irrogatam summam esse toties ab unoquoque ex- igendam, quoties ad communionem schismaticorum redierit ; qui si plus quinquies relapsus fuerit, tum ejus nomen ad Imperatorem, ut iili poenam aliquam adhr.c severiorem queerat, deferendum esse : quin et superiori adjicit, dominos, qui procuratores suos, a quibus coetus in eorum prsediis coire Donatistse non sint prohibiti, impunitos reliquerint, fructibus omni- bns, qui uno anno in iisdem praediis colliguntur, mul- ctandos ; clericos antequam eis aqua et igni inter- dicatur, nniversis suis facultatibus spoliandos; et generatim quoslibet Donatistas, infames, ex omnimn congressu et societate proscriptos, intestabiles, deni- que privatos omni contrahendi jure, declarandos. Praeterea tertio knlendas septembris ejusdem amii quadringentesiml dcclmi quarti anctoritate sua, nti jam dictum est, CoUationis acta comprobavit (Ibid,^ lege 55). 2. Etsi Augustinus apud judices magno stndio age- ret, ut Imperialium legum in Donatistas severitatem christiana mansuetudine mitigarent ; attamen facien- dum sibi putabat, ut illarum auctoritate sensim trada- cerentur ad Ecclesiam catholicam, ii prsecipue, qao- rum in sua Ilipponensi dioecesi residentium saluti prospicere tenebatur (Epist. 133, et Epist. 134). Inea procul dubio erant duo illi presbyteri partis Donati, qui sancto Episcopo vel satagente, vel saltem cnpiente comprehensi sunt, atque Hipponem perdncti, ut jndi- cibus forte, quibus legum imperata exsequi incumbe- bat, sisterentur, utque in custodia, ne violentas sibi manus inferrent, servarentur. Alter eorum, cui Do- nato nomen, oblatum equum non modo recusavit, sed etiam sese ad terram coUidens graviter sauciavit : posteajam adductus Hipponem, preecipitem se in pu- teumdedit,unde Ulum invitum ac reluctantem eduxere Catholici. Tanta hujus erat pervicacia, ut clamitaret perpetuo, velle se in errore perseverare, velle in eo perire : cogendum ad bonum, quodcumque demam illud sit, neminem, quando Deus nos nostri juris atqoe arbitrii esse voluisset : Christum discipulos suos, cam eos deiicere ab illo libuisset, non retinuisse; Aposto- lisque suis optionem ac plenam facultatem sen rece- dendi seu remanendi permisisse ; ad extremum, non debere sibi vitio verti, quod vim sibi afferre statnisset ; Apostolum enim bonis et laude dignis adscripsisse actionibus, si quis corpns flammis absumendum tra- deret. Cum ei, quse constituta in Collatione fuerant, objectabantur, partium suarum causam jactabat.etiam contra Augustinum, defendere se posse, modo revo- caretur id quod Donatistse concesserant, personam non praejudicare personae. Angebat magnopere Auga- stinum miseri istius presbyteri lugenda conditio, eum- que maxime soUicitum habebat salutis ipsius cara. Hac ergo stin^ulatus epistolam ad eum misit {Epist. 173), amoris simul et vehementise plenam, qna vanas iUas rationes argutationesque evertebat, quibus sibi illefucum in sua pertinacia atque csecitate faciebat.De- clarat ibi, quid inducat Ecclesiam, ut vim aliquam ad- hibeat. Quod autem confessi Donatistse fuerant, per- sonam non prsejudicare personse, demonstrat, si non possit ei, privato scilicet presbytero, ofQcere, quod illi tam solemniter concesserant ; multo minus Eccle- sias universse fraudi futurum, quod commisit commit- tereve potuit Ceecilianus. Eum denique provocat, ot argumento, quod ex historia Maximianistarum Gatho- lici petierant,commodius si qua possit ipse respondeat 3. Augustinus superiore anno, ut vidimns, opos suum de Civitate Dei adorsus est, cujus et libnuB qnartum ac quintum proxime sequenU absolvit. Qaod cnm ita sit, nequaquam abs re videbitnr, buic anno LIBEH SEPTIMUS. 474 icedonium Africas tanc vicarium, epistolas, in post missos ad eumdem primos tres hu- *i8 iibros dedit, assignare [Possid.f in Vita . 20). Atque ipsius qaidem Macedonii episto- ;astinum habemus binas, scite profecto ac cnpXas{ApudAugust.f Epist, 152, 154) :to- ique Augustini ad ipsum responsiones per- 3gias {Epist. 153, 155). Hunc Augustinos, ter prseclaras ejus dotes atque in gerendis dbus prudentiam et integritatem, tum ob imum magni iaciebat, quod animum ipsius, laritate eeternitatis et veritatis, atque ipsius affecta divinas illi coelestique reipublicae, lator est Christas, agnosceret inhiantem, >pinquantem, ejusqoe potiundae amplecte- intem {Epist, 155, n, i). Quapropter cum ntas vir amicitiam inire cum sancto Prse- ,on per iitteras cum eo coUoqui, scriptave i videre percuperet (I6id., n. II), gratum imque habuit; promisit aliquot e suis opu- missurum {Epist. 152, n. 3), ac eidem per a episcopum, forte Cataquensem, litteras ipso veniam reo cuidam petebat, misit 1). Macedonius certe haudquaquam erat us, ut repulsam ab se ullan ferret An- m unice colendum vereque suspiciendum ^pist. 152, 154, tit). Prseterquam quod erat propensione in clementiam, ut cum sua os, ne criminibus patrocinari videretur, lon auderet; eos de se optime meritos exi- a quibns de pcena sontibas condonanda set {Epist. 152, n. 3). Verum, cum vellet >at, sibi pro concessa gratia mercedem ab rependi, eum per litteras urbanitatis ple- rogavit, sibi ille consilii sui rationem ape- religionis christianee officiis consentaneum reis episcopos intercedere simul, ut pro- ab eo scripta mitterentur, petiit; quo scili- oqaidem ejus prsesentia frui interim non item ipsius doctrina aleretur (J6id., n. 1). ^stinus primos tres libros de Civitate Dei eum deferendos. Quod vero ad propositam quaestionem, verbo illi respondit, vitam salutem reis eo animo petere episcopos, ut smendare ac per poenitentiam eluere liceat : itam, ait, sic finiant per suppliciumj ut ea possint finire supplicium (Epist. 153, n. 3). de re paulo fusius eorum gratia disputat, on eadem, qua pollebat Macedonius, saga- diti, epistolam hanc suam lecturi essent. iam, qua ratione pro reis interpellare fas m de legibus in restituenda re aliena ser- ilta prsecipit. Quin illud itidem notat, Ma- innata quadam humanitate impulsnm, pro i delictum aliquod admiserat supplicasse; lem precibus mitigatnm Aurelium poenas rico debitas temperasse apparet : de qaa loquitur Angustinus, ut eidem se fuisse . signiticet {Ibid., nn. 16, 10). 4. Augustinus, qui episcoporum intercessiones in eadem epistola approbaverat, afi Macedonii fidem, qua ei se postulationes ejusmodi non negaturam quo- dammodo receperat, habebat obstrictam, haad ne- gligenter jure suo utens, reos ad se confugientes pa- trocinio suo destitui non est passus {Epist. 152, n. 3; Epist. 154, n. 1) : verum eam exhibuit hac in re sa- pientiam et verecundiam, ut non modo ejus respuere postulata non potuerit Macedonius, sed etiam, quin modestiam ipsius laudibus cumularet, nequaquam sibi temperaverit. Atque in Vitam sancti Viri transcripsit Possidius illa verba : Miro modo afficior sapientia tua, et in iUis quw edidistif et in his quw interveniens pro scelei^atis mittere non gravaris. Nam et iUa tantum ha- bent acumtnts, scientiaBj sanctitatis, ut nihil supra sit; et hxc iantum verecundisBy ut nisi faciam quod mandas^ culpam penes me remanerCf non in negotio esse^ dijudi" cem, domine merito venerabilis, et vere suspidende pa- ter. Non enim instas {quod plerique homines istius lod faciunt) ut quodcumque sollicitus volueris, extorqucas ; sed quod tibi a judice tot curis obstricto petibile visitm fuerity admones subserviente verecundiay quae maxima difficilium inter bonos efficacia est (I6irf., et Pos- sid.^ in Indic.f n. 25). Simul Macedonius, quee ex illius operibas legerat, magnifica prsedicatione extol- lit (Epist. 154, n. 2) : eaque non alia fuisse a primis libris de Civitate Dei, non obscure indicant, cum ipsius {Ibid.)f tum Augustini verba (Epist. 155, n. 2). Macedonium in procinctu fuisse apparet ad redeun- dum in Italiam, unde scripturam Augustino, si qua id lieri possit, promittit : ut tantw doctrinas opus, in- quit ille, debitis, etsi non satisfacientibuSj remuneretur obsequiis {Epist. 154, n. 3). lUum ante profectionem munere, quod se dignum esset, donatum voluit Au- gustinus : etenim ipsi prsestantissima epistola respon- dit (£pist. 155), qua prcecipua quseque viri christiani, ac prsesertim potestatem gerentis officia eidem pone- bat ob ocnlos; illud in primis eum admonens, ut omnes suas virtutes divince bonitati acceptas referret, atque istum finem in omnibus magistratus sui ofti- ciis sibi propositam haberet, subditos ad Deum seter- namque vitam adducere, Hanc Possidias, De veris Virtutibus; alteram vero ad Macedoniam epistolam, De Intercessionibus episcoporum appellat (Possid,, in Indic, cap. 1). 5. Hoc forte anno qaadringentesimo decimo qaarto librum seu epistolam ad.Hilarium de qoaestionibus e Sicilia missis scripsit Augnstinus {Epist. 157). Hanc siquidem anno quadringentesimo decimo quinto Hie- ronymus et Orosias memorant, ac nuper scriptam esse testantur. Neminem ex toto christiano orbe latebat, quam longe inter Ecclesiee doctores eruditione ac scientia praestaret Hipponensis episcopus; quem vel ipse Volnsianas nondum fidelis,niliil quod ad sacram, doctrinam pertineret, ignorare audierat. Cum ad Ati- gustinum venitur, inquiebat ille, kgi deest, quidquid contigerit ignorari (Epist. 135, n. 2) : atque adeo Au- gustini famffi interesse asserebat, ut sua sibi queesita per eum explicarentur. Cum ergo animadverteret Qi- 475 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 47ft larins, tradi a quibasdam apud Syracusas nova haec dogmata, Posse esse hominem sine peccatOf et man- data Dei facUe cnstodire, si velit; infantem non bapti- zatum morte praeventum non j)osse perire merito, quo- niam sine peccato nascitur. Divitem manentem in di- vitiis suis, regnum Dei non posse ingredi, nisi omnia sua vendiderit; nec prodesse eidem posse^ si forte ex ipsis divitiis mandata fecerity etc, de his Au- gustinum consuluit; persuasus ipsius gratia, id est, concessa ei divinitus ad docendum facultate, qusBy ait, omnibus nota est. Hinc enim summa eum pollere auctoritate, significare videtur istis verbis : De his omnibus rogOj quantis valeo precibus, Sanctitatem tuam, ut jubeas nos apertius instrui, quo noverimus quatenus sentire debeamus (Epist. 456). Quamobrem Augusti- nus, posteaquam affatim explicuit, qaid de illis Pe- lagianisqnsestionibus censeret : i4 ccepts^i, SLii^quodmihi videtur : melius exponant ista meliores ; non isti quorum jam novi sententiam reprobandam, sed alii qui veraciter possunt. Nam et ego paratior sum discere^ quam do- cere\ et tu magnum conferes benefidum, si ea qwe illic a sanctis fratribus adversus istorum vaniloquia disse- runtur, non me facias ignorare{Epist, 157, n. 4t). CAPUT VIII. 1 Psalmi plures tum anno Christi quadringentesimo decimo quinto^ tum ante expositi, 2 Orosius presby- ter ab extrema Hispania venit ad Augustinum. 3 Hic illius consultationi facturus satis librum contra Pri- scillianistas et Origenistas conscribit. 4 Orosium cum suis aliquot scriptionibus mittit ad Hieronymum, a quo edoceri de animae praesertim origine cupit. 5 Ti- masium et Jacobum revocat ab errore Pelagiij contra quem opusculum edit de Natura et Gratia. 6 Ad qusesita quaedam Evodii, eaque prsecipua^ respondet per aliquot epistolas. 7 Libram de Perfectione justi- tix homines componit. 1. In epistola ad Evodium hoc vertente anno qua- dringentesimo decimo quinto data variee commenta- tiones notantur, quas Augustinus, ut ipse tradit, ante Pascha, ac jam imminente Quadragesima incoeptas, tnnc temporis ad umbilicum adduxerat [Epist. 169, n. 1) In his autem libros duos, quartum scilicet et quintum de Civitate Dei, memorat : quibus addit per- amplas a se dictatas Psalmorum sexagesimi primi, septuagesimi primi et septuagesimi septimi expositio- nes. Psalmos alios seu calamo seu sermone jam bene multos explicuerat : nam vidimus trigesimum sextum Carthagine ab eo inter concionandum jam inde ab anno qnadringentesimo tertio explanatum fuisse (Supraf lib. 5, cap. 8, n, 6) ; ac in memorata epistolado- cet vehementer exspectari flagitarique ab ipso reii- quos Psalmos, quorum necdum expositionem neque scriptnra neque habito ad plebem sermone ediderat (Epist. 169, n. 1). Innuit etiam id sibi tnnc, nimirnm sub anni a quadringentesimo quinti decimi exitum, in animo fuisse, omnino huic operi, simulque alteri de Civitate Dei, absolvendo incumbere, eamque ob rem librosde Trinitate adhuc differre; cnm prseterea et magoris essent difficnltatis, et minoris, saltem ple- risque hominum, utilitatis. Et reapse maxiaco hoic operi extremam imposuit manum, ac Psalmos omnes partim dictando, partim concionando edisseroit; at- qne etiam et hoc et illo modo nonnullos. 2. Post memoratas in tres illos Psalmos commen- tationes, subjungit Augnstinus libros a se per Oro- sium Hieronymo missos, tum alium qnoqne eidem Orosio, Contra Priscillianistas et Origenistas, inscrir ■ ptum (Ibid., n. 1 3). Orosius autem Hispanus presbyter, qui et Paulus in iis, qnae ex ejus operibus adhuc sn- persunt, vocilatnr. in extremaHispania,sciiicetOceani littore,natuserat (Ibid.^et Epist. 166, n. 2). Ts cumnon communione tantnm catholicus, vernm etiam pietate ac fidei christianee studio succensus esset, patriam suam tunc a Barbaris diripi vastarique minus gemuit, quam fidem per Hispanias variis erroribus oppugnari. Auditaigitur Augnstinifama, eo doctore de capitibns, quibus angebatur, qnidqnid vellet, discere se posse, necnon sno erga sacras litteras amori ab illo plene cumnlateque satisfactnm iri existimavit. Hoc uno cod- silio eum, ut in Africam ex ultimis Hispaniis trajice- ret, adductum fuisse testis est omni exceptione major Augustinus (Epist. 169, n. 13). Videtur nihilominns ad propositum exsequendum citins quam destinaverat, Barbarornm crudelitate coactus. Enimvero de se ipse asserit, se in tumultu quodam, infortunii formidine perculsnm aufugisse (Oros.,^ Hist. lib. 5, cap. 2) ; Barba- rorum vix evitasse insidias; atque etiam postqnam jam mare conscendisset, saxisactelispetitum,demam repentin8& nebnlee benellcio, cum jamjam capiendos videretur, evasisse : quce pericnla tanta fuisse addit, ut ea sine lacrymisnemo nisi durusaudire queat (i6td., lib. Z, cap. 20). Dicit prseterea, cum e patria vi quadam occulta ejectus, ac sine voluntate, sine necessitate, sine consensu esset egressus, in Africam trajecisse, neque se navigationem snam eo tendere prius com- perisse, quam ad ejus provincise littus appelleret; tum demnm considerato, qua ratione deportatus eodem fuisset, cursus sui finem et consilium deprehendisse; ac revocato collectoque animo cognovisse, eo se di- vinitusad Augustinum dirigi, utHispanicis malis reme- diumin ipso reperiret (Apud August.^ Orosii ConsuU.f n. 1). Sicque a verisimili non abhorret, eum,qua sese prsecipiti festinatione ad navem rapiebat, in quoddam navigium, quod alio vela faceret, ingressum esse, at- tamen Deo cnrsnm illins moderante, ad oram appli- cuisse Africanam. 3. Cum Augnstini colloquium vehementer optaret Orosius, exspectaretque opportunitatem, ut capita,de quibus erndiri se cupiebat, eidem in libellum relala traderet; contigit ut eodem, quo ipse, desiderio pro- cnrandee omninm salutis permoti Paulns atque Eutro- pius episcopi commonitorium de qnibusdam hseresi- bus sancto Doctori offerrent. Porro quoniam isti non omnes, sed certas quasdam hsereses prodiderant, ea^ propter sibi necessariumduxit Orosius, omnes omnino dogmatum heereticorum arbores cum ipsis radicibu^ ac ramis colligere, Hanc in rem ille beato PrffisulL consultationem seu commonitorinm epistolari formai* *77 LIBER SEPTIMUS. 478 obtulit» ubi quae Priscilliani, quseve Origenis Yenena Hispaniam eo tempore infeftarent, exposuerat (Ibid,). Discendi cupiditas illa, qua flagrabat Orosius, non po- terat non esse acceptissima Augustino : is ergo illius optatis ut satisfaceret, librum, cui titulus est, Contra PriscUUanistas et OrigenistaSf scripsit, atque ipsi nun- cupavit Orosio. In eo quanta potuittum brevitate, tum perspicuitate usus, nihil fere adversus Priscillianista- rum errores dixit ; eo quod suis contra Manicheeos disputationibus, quas Orosius vel Jam legerit, vel le- gere commode possit, stabilita principia essent, quibus etipsi Priscillianist® profligantur (Contra Priscill. et Origen.^ n. \), In fine,dumde coelestium spirituum dis- tinctione loquitur, pulchre admodum de bujusmodi qu«estionibus obscuris, eisque non necessariis, disse- rit : ac ingenue fatetur Orosio, ad illud respondere se neutiquam posse. Quo, inquit, me contemnaSj quem magnum putas esse doctcrem, qusenam ista sint, et quid inter se differant^ nescio {Ibid., n, 14). Alibi quo- que fructum hunc aflirmat ex sua peregrinatione ca- pturum fuisse Orosium, quod illis, quoe de se fama vulgabit, posthac non tantum Gdei sit habiturus {Epist, 166, n. 2). Huic tractatui Augustinus locum assi- gnat inter eos, quos anno quadringentesimo dccimo quinto composuit : cumque editum eum oporteat non mnlto post Oroaii adventum in Africam, cnr hic in eam provinciam prius eodem anno quadringentesimo decimo quinto venisse dicendns sit, non videmus. 4. Etsi quem ex navigatione sua fructum sibi pro- miserat Orosius, eum abunde viso audituque Augu- stino perciperet : Augustinus tamen, qui eum vellet pleno fenore locupletari, non contentus illi tradidisse qnffi noVerat, ipsi funtem uberrimum, unde quidquid abs se doceri posse non putabat, facili negotio hauri- ret, indicavit; atque ut Hieronymum conveniret, est adhortatns. Id Augustini sive consilium, sive pras- ceptum, quam libenter accepit Orosius, eique morem gerere Isetus decrevit. III nm sanctus Antistes, ut in reditu prius ad se diverteret, quam in patriam remea- ret, rogavit; quod se praestiturum recepit Orosius. Aagnstino pergratum fuit, quod eam occasionem Hie- ronymo dubitationes suas proponendi nancisceretur : etenim pro summo suo in veritatem studio, multum desiderabat cum eo colloqui per litteras ; quippe cu- jus ingenium atque eruditionem piurimi faciebat. At- qui opus ad istud erat homin«) ad agendum fido, ad parendum prompto, ad ferendos itineris labores cxer* citato. Talem autem jamdiu quserebat sanctus Prsesul ; nec ipsi facile occurrebat. Quocirca eas omnes aliasque dotes in Orosio adhuc juvene nactus, illum ad se di- vino consilio hujusce rei gratia missum existimavit. Arripnit igitur occasionem, ac Hieronymo deferenda curavit scripta duo longiuscula, qu«e libros ipsemetvo- citat {Epist, 169, n. i3;£pis<. 190, n. 20), eoquetitulo in Retractationibus suis recenset, quamvis bac nostra cetate inter iilius epistolas numerentur {Epist, 166, 167). Hieronjmum in primo consulit de origine animse hominis; in altero autem de sententia illa Jacobi, Qui- cumque totam legem servaverit^ offendat autem in vnOf factus est omnium reus (Jacobi ii, 10). Hosce libros Hieronymus non sine honoris testificatione memorat : sed illis respondere eo recusavit, quod neque sibi otium ad id necessarium suppeteret, neque utilitati- bus Ecclesiae conduceret, Augustinum ac Hierony- mum, vel in minimis, opinione divisos videri. Et boc forte Augustino, praeterquam quod illum sibi de his aliquando responsurum sperabat, potissimum in causa fuit, cur eosdem illos libros, quoad vixit Hieronymus, publicijuris facere noluerit {Apud August,, Epist. 172, n. 1 ; Betra4:t. lib, 2, cap. 45). Exinde enim ut eorum apo- graphum cuipiam daret, non modo induci non poterat, sed neque amicis credebat domum deferendos : id gratia^ tantum concedens, ut eosdem lectum ad se ve- nirent. Certe in hac parte, antequam Hieronymi litte- ras (Apud August., Epist. 172) accepisset,sese gerebat liberius : nam interalios complures libros, quos Evo- dio describendos offert, hos quoque annumerat(£pis<. 169, n. 13). Videtur idem ab Hieronymo traductio- nem Septuaginta interpreturo, ab eo factam, atque asteriscis verubusque distinctam, per Orosium petiisse {Epist, 172, n. 2) : necnon epistolas aliquot tum ad vir- ginem Eustochiam, tum ad hujus matrem Paulam ju- niorem scripsisse, quibus illas, ut procedere ac pro- gredi in virtute pergerent, adhortaretur. 5. Ad scribendum librum de Natura et Gratia jam forie Augustinus aggressus erat, cum rx Africa disces* sit Orosius. Hic enim non ita multo post, quamin Pa- lo^stinam pervenisset, ipsomet Pelagio preesente, sanctum Antistitemhujusce hairetici libro, sibiabillius discipulis tradito^ eorumdem rogatu plenissime re- spondere affirmavit (Orosius, in Apologia.) Per id quoque temporis descripto quodam Augustini loquitur Hieronymus, quod nondum sibi in manus venerat, quodque Pelagium recta impugnare ferebatur (Contra Pelag., dial. 3, cap, 6). Augustinus similiter eidem li- bro locum eos inter, quorum epistola anno quadrin- gentesimo decimo quinto vertente data meminit, po- strcmum assignat. Pelagii librum Augustino miserant Timasius et Jacobus (Be Natura et Grat.y n. 1) adole- scentes honestissime nati, et institutis liberalibns eru- diti (Epist, 179, n. 2), qui ipsiusmet Pelagii hortatu, omni spe sseculari abjecta, sese ad Dei servitium con- tulerant (Epis^. 177, n.6; Epist. 179,n. 2). Sedvixiilise Pelagii opera ssecularibus vinculis expediverant, cum se laqueis multo funestioribus, nimirum inductffi per illum hfiereseos,implicarunt;a quibus tamen eos Deus eripuit subsidio ac monitis Augustini. Hic enim inter- missis confestim quae in manibus erant, librun\ non mediocri intentione perlegit {De Nat. et Grat., n. 1) ; reperitquePelagium naturam, hominis contra Dei gra- tiamquanta poterat argumentatione defendere (Retract. /t6.2, cap.42). Is autemlibereratdialogiforma,quem- admodum ex locis ab Augustino citatis intelligitur, concinnatus. In eo sibi ipse queestionem illam oppo- nebat : Numquid gratiam non exciuderet, cum sine peccato vivere hominem posse contenderet? Cni rei verbisdisertisgratiseopem divinamque misericordiam neccssariam esse profitebatnr. Augustinum quidem 471^ VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 480 eos, qui seclnsagraliadejnstificatione hominis loqiie- rentur, cum horrore detestantem, laetitia repente per- fudit confessio gratiee tam aperta. Verum pergenti ipsi legere caetera, perspicuum tandem fuit, sub hac voce aeqnivocationem latere {De Nat. et Grqt.^nn. 11, 12) : cum illic Pelagius veram Christi gratiam non modo non agnosceret, sed etiam contraria ei multa loquere- tur {Epist. 109, n. 3), eaque omnino molirelur persua- dere, quse iilam de fidelium cordibus creditam deieant (Epi5^ 186, n. 1). Istiergo libro, quia id fieri oportere videbat, edita in vulgus disputatione respondit Au- gustinus, qui hoc suum opus co inscripsit De Natura et Gratia ; quod ibi gratiam defendat, non quidem contra naturam, sed per quam liberatur et regitur natura {Retract. lib. IfCap. 42). Ibidictum iliud Pelagii hominem posse esse sine peccato, et mandata Dei facile custodire, si velit, ab Augustino condcmnari, affirmat Orosius (/n Apologia). Nulla autem libri a Pelagio scripti verbanon discutit et confutat, aperiensnimirum et qnantopere aliorum verborum error fugiendus sit ac detestandus, et simul quantum in illis ipsis verbis, quse minime mala videantur, tamen propter aiTecta- tum verse gratise ejusque auxilii silentium, inhffireat snspicionis {Apud August,, Epist, 1 68). Cum eam Augu- stini lucubrationem accepissent Timasius et Jacobus, scriptis litteris gratias egerunt, et singularem ex ejus lectione sevoluptatem cepissetestiiicatisunt; aftirma- runtque, tametsi jam ante abdicassent errorem, tamen ei se debere plurimum, quod arma sibi, quibusillum in aliis oppugnarent, suppeditasset. In hac epistola, quam Augustini beneficio etiam nunc habemus inte- gram, Timasius et Jacobus, quod hoc tam prseclarum gratise Dei munus, sic enim eumdem librum vocitant, non prius acceperint, dolere se testantur ; contigisse siqnidem, nt nonnulli, quorum caecitas hac tam per- spicuee veritatis illustratioue indigeret, id temporis absentes essent ; quos tamen idem gratise donum, li- cet serins, sperarent accepturos. Quibus verbis eos Pelagium potissimum significasse, suspicatus est Au- gustinus {De Gestis Pelagii, n. 49). 6. Jam quidem absoluta erat illa de Natura et Gra- tia disputatio, verum hic annus necdum evolutus,cum Augustinus responsionem ad qusesita Evodii de Trini- tate et columba scripsit {Epist, 169). Sanctus ille Uza- lensis antistes, quocum is arcta quadam necessitudine jam inde a Baptismo conjunctus erat, varias ei quae- stiones de rebus maxime ardnis, quemadmodum,quse restant, utriusque epistolse planum faciunt, proponere consueverat. Huic sanctus Doctor ejus momenti rebus studiisque tunc occupari se innuerat, a quibus nollet avocaii. Nihilominus tamen ei circa prfficipuas inqui- sitiones satisfecit, partim anno prssenti, partim su- periore ; missis interim aliis, ex quarum explanatione minns existere posset emolumenti: quippe cujus certa esset sententia, non pati se a laboribus magis neces- sariis, qnique pluribus conducerent, a^duci, ut difli- cultates, quse solos eruditos spectarent enuclearet.Ubi autem qutestionem de visis prodigiosis quibusdam ab Evodio prolatis pertractat, cupere se profitetur, ratio- nem aliquam ad manum habere, qua piomm ac san- ctornm visa, ab imaginationibus plane eorum similli- mis, quas perssepe vel error vel impietas in frandero inducit, dignoscere valeret: additque citins fore, utse de fallacibus visionibus narrantem tempus deficiat. quam ejusmodiillusionum exempla (Epist. 159, n. 5). Et hinc intelligas fuisse id temporis et veras et falsas visiones, atque Augustinum cautioncm, ne temere omnes vel respueret, vel admitteret, summam adhi- buisse {Supra, lib. 5, cap, 8, n. 3). 7. Nobis non licuit ante hoc tempus librum de Per- fectione justitiae bominis collocare, quem in Indiculo (Cap. 4) non temere post opus de Natura et Gratia ponit Possidius : quandoquidera Augustinns in me- morata ad Evodium epistola (Epist. 169) illius non meminit. Verum tamen proximum postillam epistolam locum eidem tribuere, rationi satis congruum vel hoc uno videatur, quod Paulo et Eutropio episcopis scri- ptus sit, illis videlicet, qui Augustino libellum adver- sus aliquas hsereses paulo ante obtulerant, quam Oro- sius in Africam appulsus deiisdem ad ipsum scribe- ret. Tum forte in episcoporum illorum manns venit chartula, e Sicilia per fratres seu quosdam Catholicos allata, quseque in fronte sic prsenotabatur : Definitiones ut dicitur Ccelestii. Hanc illi statim dederunt clarissimo fidei assertori ac vindici, atque ut ei responderet, pe- tierunt. Is inscriptionem quidem Coelestii non esse judicavit, sed breves istas definitiones vel potius ra- tiocinationes non abhorrere ab illius ingenio detexit, inspecto alio ejus opere, cujus auctorem eum esse con- stabat. Adjuncta definitionbus erant Scriptur» testi- monia, eoque totnm id spectabat, ut humanse vires astruerentur, suadereturque posse hominem hic sine peccato esse {De Perfect. justitise, n. 1 ). Chartolam eo pacto refellit Augustinus, ut nondum illos reprehen- dere audeat, qui dicerent, fuisse vel esse in hac vita aliquos homines justos sine peccato {Ibid., n. 44) : quo- rum nihilominus opinionem,auctoritate Carthaginen- sis concilii anno quadringentesimo decimo octavo da- mnatam,posteasanctus Doctor utperniciosum errorem carpit, et cavere jubet {Contra Duas Epist. Pelag., lib, 4, n. 28). Interim vero in isto libro hoc docet at- que huc incumbit ut nostra omnis in ipsa, qua per fidem ambulamus, peregrinatione justitia intelligator hsec esse, ut ad illam perfectionem plenitodinemque justitiae, ubi in specie jam plena et perfecta pharitas erit, nunc ipsius cursus rectitudine etperfectioneten- damus {De Perfect. justitiw, n. 18). CAPUT IX. 1 Pelagii haeresis in Palaestiria impugnatur ab titero- nymoj eademque in Jerosolymitano conventu discuH' tur. 2 Pelagius ab Herote et Lazaro accusaius perdu^ citur ad episcopale judicium habitum Diotpolif ubi haeresis Pelagii\ipso absoluto Pelagio condemnatur. 3 Pelagianorum in Hieronpmum et virginem EusUh chiam post illius synodi judidum violenter facta. 4 Post eamdem Diospolitanam synodum varias seri- ptiones vulgat Pelagius. 1. Orosius in Palffistinam veniens, ab Hieronymo 481 LIBEH SEPTIMUS. 482 pro suo merito, et pro ea, qaam ab Augustino habe- bat, commendatione exceptas est (Apud August.^ Epist, 472, n. 1). Illnc Pelagius ante duos vei tres forte annos advenerat, ac primo necessitudinem ali- qaam cam Hieronymo, cum ei notus adhuc non esset, coDJanxerat. Id sane his verbis, ne veterem lasdere vi- deamur necessiiudinem {In Jerem. lib. 4, praefat.) ; si- gnificat sanctus Presbyter : qui posteaquam pernicio- sissimam, at vocat, hffiresim clam ab illo disseminari ac sensim pullulare intellexit, operam dare constituit, at ea de Ecclesiis auferretar {Apud, August.yEpist. 172, n. l.)Scriptio ipsius in illam haeresim prima fuit, quse est ad Ctesiphontem epistola, in qua disputationem hac de re promittebat uberiorem. Tria deinde contra Pelagianos volamiiia forma dialogorum composuit, quibus manam jam inde ab extremo juiio prffisentis anni admoverat. Eodem, quo Hieronymus, Pelagiani erroris horrore percalsi Jerosolymitani quoque pre- sbjteri, contra hostemantiquse iidei veniunt. Cumillis^ ac illorum forte inducta, conventum Jerosolymis hoc ipso anno quadringentesimo decimo quinto, die quarto vel tertio kalendas augusti, habet Joannes episcopus. £o vocatus Orosius Coelestium jam a concilio Cartha- ginensi damnatum fuisse declarat : Pelagii autem li- brum ab ipsius discipulis proditum refelli ab Augu- stino : cujus sancti Doctoris in Pelagianas aliquot quce- stiones epistolam, missam nuper ad Siciliam, ineodem conventu legit. Introductus postea Pelagius, interro- gatur ab omnibus, an ea qaae ab Augustino essent re- futata, docuisset. Quibus ilie cum respondisset : Et quis est mihi Augustinus ? hac responsione in episco- pum, cujus ore Dominas universse Africae unitatis sa- nitatem exstincto Donatistarum schismate indulserat, injuriosa offensi sunt quotquot aderant, et Pelagium non 8 conventu solum, sed etiam ex Ecclesia expel- lendum conciamaront. Tum vero Joannes, quo libe- rius injuriam Augustino illatam Pelagio ignosceret, eamdem in se recipere professus est. Augustinus ego swn^ inquit. Cui ab Orosio, sive etiam ab aliis, statim repositum : Si Augustini personam sumis, Augustini se- queresententiam. Pergit OrosiusurgerePelagium. Joan- nes autem post multam disceptationem, in qua Pela- gio ipsi studio et opera adesse videtur, obstrepentibus plurimis ac dicentibus, non posse eumdem advocatum et judicem esse, pronuntiat fratres mittendos cum epi- stolis ad Innocentium papam, universis quod ille de- cemeret secuturis : ac sic utrique parti interim silen- tium imperatur (Orostas, inApologia). In eo conventu mentem Pelagii Joanncs sive errore sive fallacia in- terpretis adeo non est assecutus, ut aliquot post die- bus ipsum Orosium blasphemioe arguerit : quam ille eriminationem vulgata mox apologia ab se propulsare compulsus est. 2. Mensibus ab Jerosolymitano conventu, quem presbyteralem vocare licet, quinque nondum etactis, vocatur Pelagius ad aliud in Palsestina episcopale ju- dicium (De Gest. Pclagii^ n. 53). Ejus accusatores fuere Galli duo, Heros Arelatensium et Lazarus Aquen- sium episcopi, qui perversitate disputationum ejus of- fensi, libellum Eulogio Q^sareensi episcopo obtule- runt, erroribus, quos ex Pelagii Coelestiique libris ex- scripserant, refertum, cum capitulis eidem Coelestio objectis damnatisque in Carthaginensi concilio, cum- que iis, quae ad Augustinum e Sicilia transmissa fue- rant. Concilium hanc ob causam apud Diospolim, quffi urbs in Scripturis Lydda appellatur {Act, ix, 32, 35, 38), habitum est hoc eodem anno quadringentesimo decimo quinto, circiter diem decimum tertium kalen- das januarias, cui episcopi numero quatuordecim, quos inter primoloco sedit Eulogius, adfuerunt. Heros autem et Lazarus propter gravem unius eorum ffigri- tudinem, prffisentes esse minime potuerunt (De Gest. Pelagii, n. 1). Recitato eorum libello, Pelagius capi- tula sibi ab iis objecta partim agnovit ; sed simul eb, quo volebant adversarii, sensu negabat ab se dicta, verum alio plane, quique a vera iide nihil abhorre- ret : partim iniiciatus est, illa tamquam meras ineptias explodens ; imo etiam anathema dicens iis, a quibus propugnarentur {Photius, Biblioth, cod, 54). Quod vero ad Coslestii doctrinam, quam a concilio Cartha- ginensi et ab Augustino damnatam asseverabant, eam ad se contendit neutiquam pertinere (De Gest. Pela- giif nn. 57, 58) ; niliilominus tamen in eos, qui ipsam tenerent tenuerantve, anathema pronuntia?it (Ibid., n. 47). Objecta^ ut loquitur Innocentius papa, partim ille vitando suppressit ; partim multa in se verba retor- quendo totaobscuritateconfudit; aliqua magis falsis ar- gumentiSy quam vera ratione^ ut ad tempus poterat vi- deri, purgavity negando alia, alia falsa interpretatione vertendo (Apud Augustinumf Epist. 183, n. 3). Verum praster iUa quae^ quo modo potuit, ausus est quaHcum- que ratione defendere, objecta quaedam sunt, qtue nisi remota omni tergiversatione anathematizasset, ipse ana- thematizatus exisset (Epist. 186, n. 32). Id quidem fu- sius legere est apud Augustinum, utpote qui et Anti- stitum et Pelagii verba ex aulographorum, quffi ad se missa fuerant, fide referat, adjectis etiam, ubi res postulare vidcbatur, observationibus ac refutationibus suis (Ibid. et De Gest. Pelagii, nn. 23, 24, 65; DePecc. origin.t n. 12). Cum autem in concilio nemo esset, qui intentatas Pelagio accusationes defenderet, ac tergiver- sationes ejus atque mendacia detegeret, neque Grffici prffisules ejusdem libros, latine videlicet editos, exami- nare per se valerent; id unum, quod sequerentur, su- pererat, nempeopiniones Pelagii ex ipsius verbis ac te- stimonio judicare : atque ita decepti, eum, ut homines erant, nullo ex altera parte urgente adversaria, pu- tantes catholicum, tanquam catholicum pronuntiarunt (Cont.Julianum,lib. !, n. 19). Sic de judicio Diospoli- tano Pelagius quidem quantum ad hominum conspe- ctum altinel, velut absolutus, suo tamen palam da- mnato dogmate, egressus est (Ibid., lib. 2, n. 34). 3. Post hoc judicium, uti narrat Augustinus, ibi a nescio quo cunco perditorum, qui valde in perversum perhibentur Pelagio suffragari, incredibili audacia per- petrata dicuntur tanta mala, ut Dei servi et anciUsB ad curam sancti Hieronymi presbyteri pertinentes scekratiS' sima eaede afficerentur, diaconus occideretur, sedifieia 483 VITA S. AUGUSTINl EPISCOPI. 4S4 monasteriorum incenderentWj vix ipsum Hieronymam ab hoc impetu atque incursu impiorum in Dei misencor- dia turris munitior tueretur : quorum scelerum fama usquequaque volitante animi graviter vulnerati sunt {De Gest, Pelagiij n. C6). De bis quando certior faciusruit iDnocentius papa, scripsit hanc in rem binas episto- las, unam ad Joannem Jerosolymitanum episcopum, alteram ad Hieronymum presbyterum. 4. Post eamdem Diospolitanam synodum editioni Gestorum mora dolose allata (Ibid,, n, 55), coufestim epistola carnalis ventositatis et elationis, quse Pelagii ad amicum suum quemdam presbyterum scribentis esse dicebatur (Ibid,, n, 54), celeritate prsecedens in manus hominum prfievolavit; iu qua sic res acta ex- ponebatur, ut tacita divina gratia, sola ibi legeretur infelix et se ipsam decipieus, velut victrix, humana superbia. Prseterea Gestorum Paleeslinorum tanquam breviarium Pelagius in chartula fecit, quse facile ac cito usquequaque discurrens, ei vice apologise esset {Ibid, n. 57) : quam ob id forte Augustinus, cui eamdem ille sine litteris ipsi nominatimscriptis misit (Ibid,, n. \)y chartulam defensionis ejus vocat (16i(2., n. 57), et conscriptam ah eo defensionem suam, qua se dicebat objectis respondisse Gallorum (Epist. i69, n. 7). Atqui in eadeni chartula, breviationis obtentu, Gesta locis quibusdam adulterabat, aut obscurabat (Be Gest, Pelagii, nn. 57, 58). Opusculum denique, in quo de Gestis Palsestinoe synodi gloriabatur (De Pecc. origin.y n. 15), sub idemtempus scripsit pro libero ar- bitrio (Ibid,, n, 14), qualuor in libros digestum ; cu- )us operis sui in littcris Romam missis, scriptisque circiter ineuntem annum quadringentesimum decimum septimum ad Innocentium papam,commemorationem fecisse reperitur (De Grat. Christi, n. 32). In his qua- tuor libris queecumque pro gratia videbatur dicere, qua juvamur, ut declinemns a malo, bonumque facia- mus, eo modo, eaque verborum ambiguitate dicebat, ut a suodogmate non recederet omnino (Ibid., n. 45). GAPUT X. 1 Litterse Hieronymi simulque aliae Herotis et Lazavi per Orosium afferuntur in Africam. 2 Concilium Car- thaginense, hujusque exemplo Milevitanum, Innocen- tio papsB scribunt contra Pelagium, 3 Idem praestant quinque conjunctim episcopi Africani. 4 Africana de- creta contra Pelagianos errores nota facit Augustinus HUario Narbonensi» 5 De iisdem erroribus in Pelagio deprehensis ad Joannem Jerosolymitanum sa^ibit. 6 Epistola ad Oceanum ab eo missa. 7 Doctrinam Ecclesise in ScHpturis penitius rimandi provincia da- tur Augustino a duobus conciliis, {, Cum Orosius, quem Augustinus ad Hierony- mum, ut ab eo quidnam de anima credendum sit, addisceret, anno superiore miserat, hoc anno quadrin- gcntesimo decimo sexto reverteretur in Occideut^m; Hieronymus opportunitate usus, litteras abeunti tra- didit, quibus apud Angustinum, quod ejus duobus li- bris, nimirum de anima, deque sententia Jacobi non responderit, temporis dif&cultatem excusavit (quod quidem in absolutionis Pelagii iempus cadere satis superque intelligebatur), testatus sibi decretam esse ipsum amare, suscipere, colere, mirari, ac ipsius di- cta, quasi sua defendere : necnon jam se in dialogo contra Pelagianos edito, ipsius, ut dignum eraty re- cordatum fuisse (Apud Augustinum, Epist. 172, n. 1). Hoc autem in hsec verba sanctus Presbyter prffistiie- rat : Scripsit dudum vir sanctus et eloquens episcopus Augustinus ad MarceUinum, qui postea sub invidia ty- rannidis Heraclianse ab hsereticis innocens csesus est, duos libros de Infantibus baptizandis contra hseresim vestram, etc. Unde supcrsedendum huic labori censeo, ne dicatur mihi illud Horatiiy In sylvam ne ligna feras (Satyrar. lib. 1, sat, 10, vers, 34). Autenim eademdi- ceremus ex superfluo ; aut si nova voluerimus dicere, a clarissimo ingenio occupata sunt meliora (Cont. Pela- yian., dial. 3). Pra?terea Orosius litteras in Africam attulit ab Herote ac Lazaro, quibus Pelagius et Coe- lestius nefarii anathemandique erroris auclores ar- guebantur {Epist. 175, n. 1) : atque horum anus, id est Coelestius, etiam ad presbyterium in Asia perve- nisse ; alter autem, scilicet Pelagius, agere Jerosolj- mis dicebatur, ibique nonnullos decipere, quamvis longe plures qui ejus scnsus diligentius indagare po- tueruDt, ac praecipue Hieronymus, adversus euui pro gratia Christi conlligerent (Epist. 176, n. 4). 2. Has litteras Proconsularis Provinciffi episcopis, qui consuetum statumquc quotannis concilinm tunc temporis Carthagine celcbrabant, Orosius reddidit. Lectis in synodo litteris animadvertunt prsesules. gra- vissimum ab detestandi erroris magistris esse fidei catholicae periculum. Quapropter judicii episcopalis, quo ante annos quinque Coelestius apud Carthaginem damnatus fuerat, acta recitari jubent. Et quamvis eo judicio tantum illud vulnus tunc excisum ab Ecclesia videretur; nihilominus tamen communi deiiberatione censent, hujusmodi erroris auctores, nisi hunc aper- tissime anathemarint, ipsos anathemari oportere : ut si ipsorum non potuerit, saltera eorum qui ab eisde- cepti sunt vel decipi possunt, cognitaque in eos lata est sententia, sanitas procuretur. Hoc autem a se gestum curant Innocentio papse intimandum, ut suis ipsorum statutis etiam apostolica; Sedis adhibeatur au- ctoritas. Nam complures, qui eorum, ut aiunt, perhi- bentur esse vel fuissc discipuli, hsec mala, quibus fundamenta christianfie fidei conantur evertere, qua- cumque possunt, affirmare non ccssant (Epist. 175, nn, 1, 2). Qui co tcmpore Sedem apostolicam non sine singulari Dei providentia obtinebat Innocentius, is tanta diligentia studebat rebus Ecclesiae, ut si qus pro illa tunc suggerenda erant, apud eum tacerent Africani prsesules, hoc potius ex incuria veniret, qnam ex timori ullo, ne vel ea negligeret ipsc, vel moleste gravateque acciperet (Epist. 176, n. 1). Quocirca provinci(c Numidise synodus in urbe Milevo congre- gata, eum perlitteras exemplo Carthaginensis concilii rogat, dignetur magnis periculisinfirmorum membro- rum Christi pastoralem curam adhibere ; atque eos, ne haeresis novae ac nimium perniciosse, quse orationis a msgoribus, simulque Baptismi a parvulis necessita- UB£R SEPTIMUS. fert, laqaeis impliceatar, iastanter et celeriter ire. iiisiiana fides in discrimen tam aperlum, tam- ipinquumaddacta visaestsanctis illis episcopis, isipsis, qui de daobusproyincise Carthagiaensis aidiffi conciliis litteras contra inimicos gratise {EpistAll) miserant ad Innocentium papam» ie coDJaoctim suo nomiue, Aarelius videlicet, s, Augustinus, Evodius, ac Possidius, familiares idem litteras, ubi de ipsa cansa aliquanto stu- ageretur, «cripserint {Epist, 186, n. 2). Ex iteris iatelligimus ; epistolam ab Augustino ad im, qua ad defensionis ipsius seu purgationis politana sjnodo cbartulam respondebat, fuisse m : banc eaim ad Innocentium dirigunt, pe- ut eam mittat ipse Pelagio, quem ipsius indu- ictoritate lubentius eam lecturum putant {Epist. 45). Ad omnia Innocentius episcopis Africanis sit eo modo, quo fas erat atque oportebat apo- Sedis antistitem (Epist. 186, n. 2). ost missas a duobus supra laadatis conciliis as ad Innocentium, ac prius forte quam eidem »ent quinque episcopi, contigit ut Palladius 1 mare trajccturus, ab Augustino commen- ) litteras ad Hiiarium episcopum, forte Nar- em, peteret {Epist, 178, n* 1): bac occa- ^ndens usus est Aagustiaus, ut huic aatistiti ea ceret, quse recens in Africa decreta fuerant ad- tifleresim Pelagianam. Hujus noYse tunc heeresis ua capita paucis ipsi verbis aperit : ut cura pa- caveat homines, qui pestifera illa impietate con- nt orationibus nostris (Ibid., n. 3), dum as- hominem posse suis viribusad tantam justitiam ire, ut neque hoc illi sit dicere necessarium, f nobis debita nostra ; et illud, Ne nos inferas in mem {Matth. vi, 12, 13), sic accipiuat, tan- >randus sit Deus, ne quispiam irruens corpora- os humanus casus aftligat, non quo nos ad su- as peccatorum tentationes adjuvet ; quouiam icere ita sit in nostra potestate, possibilitate I ot hoc inaniter impetrandum orationibus arbi- {Sermonum Fragm. , n. 3 primi fragm,) . tteras ad Joannem Jerosolymorum episcopum, 10 superiore conventum cum presbyteris aliquot A Pelagii habuit, dederat Angustinus, nec ab «ripta ulla sumpserat : id tamensanctus Pro^sul 1 malam partem accipiens, iterato ad illum scri- unquiaauditione acceperat. Pelagium multum I Joanne, hunc monet eam illi exhibendam esse » dilectionem, ut ipse falli aPelagio nonezisti- Haeresim ergo Pelagii retegit contentam libro n ad extollendas naturas vires composito, quem ismittit, uua cum opusculo de Natura et Gratia ntra istum librum elaborato : petitqne vicissim, mittat Gesta ecclesiastica Palffistinee synodi, Pelagius perhibetur esse pnrgatus {Epist, 179). 3cetiam anno, ncque multo postOrosii reditum, inns responsionem ad geminas ternasve epi- Oceani dedit ; quem celebrem amicum illum 486 Hieronymi iaisse(ApudAtigustinumj Epist. 165, n, 3), quippe qui ejus aon modo evolveadis scriptis operam daret, sed doctrinam ex ore quoque loquentis exci- peret {Epist. 180, n. 2>, haudquaquam ambigimus. In suis ille epistolis de origine animae primum agens, proponebat ex Hieronymi sententia, quomodo Deus adulterinis etiam conceptibusjuste animas largiatur. Verum non hancce qaffistionem, sed illam potius mo- lestam esse respoadet Augustiaus, qua quseritur : Si novee ex nihilo animse singulse singulis nascentibus fiunt, quomodo juste in damnationem dantur, quse sine Baptismo de corporibus exeunt? Neque probat sanctus Doctor, solvendse alise de officioso utilique mendacio qusestioni, adhiberi ab Oceano exemplum Domini, de die et hora finiendi ssecuii nec Filium scire dicentis. Nam existimat tropicam locutionem, qualisistafuit^nullo modo recte dici posse mendacium. Petit denique, ut novum quemdam Hieronymi libram de resurrectione carais mittere sibi non ditferat. 7. Baroninset eum secuti scriptores nonnulli, con- ciliis apud Carthaginem ac Milevnm anno prsesenti celebratis tribuuut id, quod Augustious anno quadrin- gentesimo vigesimo sexto tradidit {Epist, 213, n. 5), Scriplnrarum scilicet meditandarum seu exponenda- rum curam sibi a fretribus et patribus sais coepi- scopis in daobus coaciliisNumidise etCarthagiaissmte paucos annos impositam fuisse (JBoronius, ad annwn 416). Verumtamea jam iade ab cxeuate aano qua- dringentesimo decimo tertio id sibi propositum testa- batur, quidquid temporis a necessariis Ecclesise suse officiis liberum habiturus esset, hoc totum ecclesia- sticae doclrinse studiis, ut ad posteros quoque utile aliquid transmitteret {Epist, 151, n. 13), impendere. Post sasceptam a syaodis hancce provinciam, sanctus Antistes, ut ei satisfaceret, dies quiaque vacuos, puta per hebdomadas singulas, a populo sno impetravit [Epist, 213, n. 5). Hac de re confecto instrumento, acclamavit populus, et aliquaatisper fidem servavit. At non multo post eorum, quicum Episcopo tractare de suis rebus cuperent, improbitas pactum infregit, eumque ab otio suo violenter abduxit. Non permitte- batur nec ante meriidem, neque post, interquiescere : sed ut alienis negotiis operam daret, ea ob quse va- care volebat, deserere atqne abjicere cogebatur. Inter hujus otii fructus non postremo loco numerandse vi- dentur expositiones in Joannem : quas quidenr etsi forte aliquanto ante hoc tempus aggressus est Augu- stinus, non absolvit tamen^ nisi postcorporis Stepliani martyris, quse anno quadringentesimo decimo qninto prope elapso contigit, revelaiioniem jam ubique fere gentium cognitam et pervulgaiam. Huc enim speciai illud in Traciatu centesimo vigesimo : Quod certe^ aii, modo in revelatione corporis beatHsimi Stephani fere (mnibus gentibus declaratur (In Joannis Evangelium tract. 120, n. 4), CAPUT XI. 1 Augustini imptdsu historiam suam scribit Orosius. 2 InnocentiuspapaadAfiricanos rescribenSy Pelagium et CoUestium^ damnata utriusque doctrina^ anathe- 487 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. 4^ mate mukiat. 3 De Gestis Palxstinx synodi librum in vulgus edit Augustinus. 4 Bonifacii comitis pras- clarae dotes atque ad se uni Deo, rebus omnibus abdi- catiSy mancipandum propensus animus. 5 Liber ad ipsum de Cotrectione Donatistarum scriptus ab Au- gustino.B Liber ejusdem ad Dardanum de Prsesentia Dei. 7 Epistolam ad Paulinum Augustinus suo et Aly- pii nomine scribit contra Pelagianos. 1 . Anno post quadnDgeQtesimam vel sexto decimo juxta Marcellini chrouicon, vel septimo decimo se- cundum nonnuUos alios, Orosius Historiam suam elu- cubravit. Fieri enim potuit, ut eam anno illo priore inciperet, nec tamen anteposteriorem kunc absolveret. Eum certe constat illam non scripsisse, nisi postquam se contalisset Betlilehem, ibique Hieronymi conspe- etu potitas esset {Ch'osius, Uistoiix libro 7, cap. 43). Inuuere videtur, hanc a se in Africa fuisse scriptani (Ibid., Ubro 5, cap. 2): quod qaidem creditu haud admodam difficile sit ; quippe cum Augustinum, qui ei operis hujus suscipiendi auctor fuit, in principio et in finecompellet. Enimvero cum Pagani neque futura meditantes, neque recolentes preeterita, ex Urbis ex- pugnatione, necnonaliis Romanilmperiicalamitatibus ansam arriperent blasphemandi, contendentes eas conferre in religionem christianam, exstincti idolorum cultus elfectum esse hunc jactitantes : prseceptum sibi ab Augustino dicit, ut e scriptoribus omnibus fune- stissimos quosque ab hominum memoria eventus ex- cerperet, bella, pestes, annonae caritates, terrarum concussiones, inundationes fluviorum, ignium subter- raneorum eruptiones, vim grandinisextraordinariam, criminum etiam maxime insignia, et demum quotquot legere est in monumentis historiarum, tragica argu- menta : deinexhis omnibns historicam seriemet unum qaasi corpus eo contexeret, ut hinc intelligeretur, pluresne a christianis temporibus hujusmodi clades evenissent (Ibid., lib, 1, praefat.). Non poterat Au- gastinus id per se exsequi, districtus nimirum aliis occupationibus, et potissimum libris de Civitate Dci, quorum tunc undecimum in manibus habebat, lucu. brandis operam navans (Ibid.). Hanc itaque provin- ciam dedit Orosio, quem etiam per Julianum Cartha- ginensem, servum Dei, quia tum fortassis Carthagine morabatur Orosius, ad eam suscipiendam impulit. Paruit ille ultro ac lubens, ipso vel desiderio morcm gerendi ei, quem ut patrem observabat, de successus pericalo securus: quippe opus suum omnino permit- tebat sancto Doctori, ut si miuus dignum quod in lu- cem ederetarilludjudicaret, tenebris damnaret(I6id., lib. 7, cap. 43). Generalem igitur omnium gentium historiam aggressus, eam ab ipsa rerum creatione ad annumCbristiquadringentesinum decimum septimum pertexuit : cupidifktes et punitiones hominum pecca- torum, conflictationes sseculi, et judicia Dei, quam brevissime 'Ct quam simplicissime potuit, explicans. Affirmat porro, ex investigatione sedula, prseteritos dies, non solum aeque ut hos graves, verum etiam tanto atrocius miseros, quanto longius a remedio vereB eligionis alienos, se comperisse (Ibid*, libA^Prxfat.). 2. Sub anni hujus initium Innocentius papa epi- stolis concilii Carthaginensis, concilii Milevitani, et quinque episcoporum, anno superiore ad se missis, singalis singulas epistolas rescripsit; ipsomm in Pe- lagianos et doctrinam comprobans, et judiciam sententiamquc confirmans. Pelagium Ccelestiumque (Apostolici in eos decreti pars hcec prsecipoa est) id estj inventores vocum novarum, ecclesiastica com- munione privari, apostolici vigoris auctoritate censemus donec resipiscant. IJsec igitur, fratres charissimi, in m- pradictos mancat fixa sententia ; absint atriis Dommif careani custodia pastorali, ne duarnm ovitun dira eW' tagiaserpant forsitanper vuJgus incautum {Apud August. Epist. 182, n. 6). Hoc ipso anno Augustinus Cartha- gine concionem habuit, die dominico, nono kalendas octobris, in qua palam profitctur nunquam ferme ad populam verba facere se, quin gratice divinse neces- sitatem, propter ingratos quosdam homines, aqoibiu ea parum agnoscebatur, at contra viribus natarae ni- mium tribuebatur, declararet (Serm. 131, n. 6). Hor- tatur fideles, istis compatiantur ; nec tamen, si quem ejusmodi deprehenderint, falsa quadam misericordia capti, occultum illum esse patiantur. Jabet illos rcdargui, ac si quidem in errore pertinaciter aoi- mum obfirment, ad se adduci. Jam entm, inqait, de hac causa duo concilia missa sunt ad Sedem apo- stolicam : inde etiam rescripta venerunt. Causa fnita est; utinam aliquando finiatur error. {Ibid. n., 10.) 3. Ad eum finiendum pertinere in primis pata?it, ut Palsestinae synodi, ubi sePelagius purgatum fuisse jactitabat, judicium haberetur : animum siqaidem indaxerat, in eo Pelagium heeresim suam ut a catholicis episcopis* absolveretur, ejurassey atqae apud ipsos lidem omnino professum esse christianam. Acccptis igitur hoc tandem tempore synodi Gestb, rem ita se habere, non sinc maxima animi voloptate comperit : atque ut hseretici fraadem retegeret, li- brum contra Gesta illa breviata, quse Pelagius in suse defensionis chartula vulgaverat, scribere qaam- primum aggressus est {De Gestis Pelagii, n. 2): ne quis forte esset, qui eo velut absoluto, ipsa quoque ejus dogmata putaret judices approbasse. Itaque hoe in libro, De Gestis Pelagii inscripto, Augustinus sia- gula errorum capita Pciagio apud sjnodum objecta, cum ejusdem ad illa responsis, diligentissime excutit. Tametsi vero ille dogmata ipsa damnans, quae inimica gratise Christi adversus eum de Herotis et Lazari U- bello legebantur, catholicus a synodo pronontiatos sit ; ipsi tamen suspicionem ha^reseos adhoc haerere ostendit : ac demum sic eum synodi sententia esse absolutum, ut ipsa haeresis, propter quam ad episco- palcjudicium pertractus est, incunctanter danmata fuerit (Retractationum lib. 2 cap. 47). 4. Tradit Augustinus, se quo tempore de Gestis Pelagii scripsit, eodem ipso composuisse librum de Correctione Donatistarum (Ibid,, cap, 48). Bonifa- cius, cui liber inscribitur ; inter maximos imperii Romani viros numerabatur : et scriptum reliquit Pro- copiosy illum atque Aetium tum ob fortitadinem LIBER S£PT1MLS. 4do miliUris peritiam, tum ob aoimi bagnitudi- Blerasque virtutes. haud immeritu Romano- tiaios posse appellari [Procopius, UistorUe Van- 195). Quanto apud omnes erat in honorc : humanam magnitudinem, tanta eum vene- propter insignem pietatem colebant sanctis- lippe ejnsdem setatis episcopi. Verum is tantum id extremum usque non retinuit : cum enim a sntem et cogitationem avertisset, in tot tam- twes calamitates immersos fuit, ut ad fulcien- mporaneam tluxamque fortunam suam, coactus lesiffi atqne imperio inimane vulnus iniligere, ftQdo nec ipse, nec omnes Romanse vires, per entnm annos, pares fuerunt. Eum in mediis m et armorum curis veliementi ardore divina- ram cognitionem qucercre mirabatur Augusti- pist. 185, n. 1) : neque poterat ejus commen- quidqiiam ad illud addere, quod monitis ad liionem probe instituendam ei, prout expe- datis subjecit, epistolam suam magis ei spe- esse, ubi qnaiis sit videat, quam ubi discat i eam esse oporteat (Epist, 189, n. 8). In pri- snm ad pudicitise conjugalis curam adborta- Ibid.y n. 7) : verum Bunifacius ultra i)la consi- »gredi peroptabat; et quamvis conjugatos, fi- Item unam, quam comiti Sebastiano uxurem t, sustulisset {Victor Vitensis, De Persecutione !., lib, 1, n. 6); nibilominus tamen a vanitate abhorrebat, nihilque habebat optatius, quam iato mundanis rebus divortiq monachum vivere Deo mancipari (Epist. 220, n. 3). Re quidem lortna conjuge, cum non multo post Tubinis lidia Augustinum atque Alypium solos offen- suum utrique consilium patefecit : sibi propo- abdicatis omnibus publicis et bellicis rebus, in quiete leliquam viiam agere, ut jara nonnisi dsmones in solitudinis silentio cum sanctis Christi militibus decertaret {Ibid.y n. 12). Ab eo y ilium sancti viri dehortati sunt; ejus operam honoris gradu utilem admodum Ecclesiae fuiu- mmonentes : arma sua ianium eo converteret, pacega, repressis Barbarorum incursionibus, i pararet : nihil pra^ter necessai'ia sibi suis- ter homines expeteret {Ibid., nn. 3, 12) : ter- opes neque oblatas respueret, neque ambiret s, imo nec ablatas quidem, ne in istam ncces- em perduceretur, ubi, ait Augustinus, cum tr bona, perpetrantur mala {Ibid,, n. 5). Denique, r arma corporalia spiriiualibus armis tutius for- i muniretur, quam severissime continentiam »t. Ad eum igitur modum, et in hominum com- manere, et coelibem vitam nihilominus colere it Bonifacius (Ibid., n, 4). Quod quo tem- actnm sit, ignuratur. Augustinus atque Aly- i consilii non alia mente Bonifacio dabant, qoia ejus saluti ita convenire arbitrabantur : non fallatur, prieter Deum, reperias neminem : utem judiclo humanis cogitationibus inscruta- uos e sanctissimis viris in re tanta passus est Pathol. XXXII. csecutire; atque adeo innucenter Bonifacio ruinam ac perniciem accersentes, Vandalis in Africam irrum- pendi causam prcebere. 5. Verum ut redeamus ad librum, cujus occasionc, qois esset Bonifacius, exponendum fuit, hoc in libro disputatur omniuo de Donatistis, qui furte haud in- frequenter molestos se Bonifacio exhibebant. Itaque cum uobilis ille vir cognoscere Donatistarum sectam cuperet, scripsit ad Augustinum, quid illos inter atque Arianos discriminis esset, inquirens (Epist. 185, n. 1). £i Augustinus totam hujusce schismatis rationem aperuit, fundamenta subrnit, paralogismos, quibus illud firmare nitebantur, rejecit : ac potissi- mum legum in illos ab Honorio propositarum (eqoi- tatem, utilitatem, necessitatemque prosecutus est {Retractationum lib. 2, cap, 48). Sub epistolse linem his illum verbis alloquilur : Hos tibi ipsi, inquit, tanqucan fideli /l/io, mater Ecctesiaf ubi potueris^ et quomodo poUief*is, sive ipse loquendo et respondendo^ sive ad doctores Ecclesiae perducendo^ in adjutorio Do- mini corrigendos sanandosque commendat {Epist, 185, n. 5i). Ab eodem petit acta CoIIdtioms in compen- dium abs se redacta perlegat; hnc apud Optatum episcopum forte invenicnda (Ibid,, n. 6). Quem qoidem episcopum haud absurde quis putaverit Vesceritanum esse, in provincia Sitifensi (Coltat. Carthag. l,cap. 120) : quandoquidem Augustinus ait, hunc ipsum li- brum, siquidem apud Optatum non sit, nuJIo nego- tio de Ecclesia Sitifensi sumi posse. Ex quibus satis intelligas, Bonifacium tunc in eo tractu versatum fuisse. Id operis etsi inter libros suos referat Au- gustinns, habemus nunc intcr ipsius epistolas. 6. Liber de Prsesentia Dei, qui pro epistola quoquu numeratur, per anni hujus sestatem compositus est (Epist. 187, n. l),atqueobeamremproximepostIibros de Gestis Pelagii et de Correctione Donatistarum ab Augustino reccnsitus (Retract. lib. 2, cap. 49). Egre- ginm istud opus referendum est acceptum Dardauo, virohujus sseculi dignitate perquam illustri (£p{5^ 187, n. 1) : qui religioso quodam amore impulsus, duas il- las qusestiones, grandi intentione et aviditaie discendi, expiicari sibi postulavit : alteram, quomodo Christus nunc in coelo sit, qui latroni in cruce dixerit, eum secum illo die fulurum in paradiso ; num forte quia Christus ubique existit, an quia paradisus in coelo si- tus est; alteram, utrum infantes, etiam in utero exi- stentes, non Deum noverint, siquidem Joannes in utero exsultavit ad praisentiam matris Domini (Ibid,, n, 3). Ad prioreni quoistionem Augustinus accurate studioseque respondens, disputat quo pacto rebus in omnibus, ac prsecipue in templo suo, hoc est in ho- mine iideli, dicendum sit inesse naturam divinam ; qua de causa tractatum illum inscribit, De Prsesentia Dei {Retract. lib. 2, cap. 49). Ad posteriorem ubi ventum est, animum in Peiagianam hseresim, non tamen ex- presse nominatam, potissimum intendens, disputa- tionem de parvuloruui regeneratione copiusam, eam- que valde necessariam instituit. Ibi usum rationis et voluntatis infantibus iribuero quaui absurdum sit os- {Seize.) 491 tendit. In illis lamen baptizatis, quamvis id nesciant, Spiritum sanctum habitare, idque quomodo recte in- telligatur, statim explicat {Epist. 187, n. 25.) 7. Ad Paulinum episcopum Nolanum post Innocen- tii papee obitura scribens suo et Alypii simul nomine (EpUt. 186), apertius istam hseresim, longeque vehe- mentius oppugnat : cujus auctorem Pelagium eum esse uuntiat, cfui, ut forte distingueretur a Pelagio Tarenti, Brito coguominabatur, et qaem ut servum Dei, per- inde atque ipsi, dilexit Paulinus. Miltit eidem Pau- lino Africanorum duorum consiliorum et quinque epi- scoporum epistolas hac de causa scriptas ad Innocen- tium papam, Innocentiique ad illas responsa : ad- junclis haud dubie Gestis Paloestini judicii, de quo, ut ait, damnatus Pelagius exisset, nisi objecta sibi contra gratiam Dei diciay qux obscurare non potuit, ipse da- mnasset (Ibid., n. 31). Eumdem nihilominus, in libris post illud judicium ab ipso editis, haudquaquam de adjutorio divinae gratitc recte sentire, hinc perspi- cuum esse affirmat, quod uliquando ita paribus mo- mentis potestatem voluntatis fiequa lance perpendit, ut aliquantum etiam ad non peccandum valere deii- niat : aliquando autem quotidiano gratise Dei muniri nos confitetur auxilio, quamvis habeamas ad non peccandum forte ac firmum libeinim arbitrium ; ut vi- deatur auxilium gratiee tanquam ex abundanti putare concedi, scilicet ut quod homines facere per liberum jubentur arbitrium, facilius possint implere per gra- tiam. Prseterea auditione acceperat Augustinus, esse in civitate Nolana quosdam pro errore, quo dicebant infantes non baptizatos habere vitam aeternam, tanta obstinatione nitentes, ut ab Pelagio ipso, quam ab hac sententia, potius discederent. Alios memoratalio circa parvulorum Baptismum errore teneri, quo nimirum infantes, qui non baptizati pereunt, reos propriornm constituunt peccatorum, liberi arbitrii usu ab ipsis commissoruni : ut qui bona malave cogitare non pos- sunt^ putentur per liberum arbitrium vel poenam meren posse vel gratiam. Nec perfugium istud, quan- tnmvis ineptum, silentio prasterit : Quod enim pofiie' runty inquit, magna et acuta ingenia cogitare, aut ino- pise est tacendo vitare, aut arrogantix cojitcmnendo prxterire (Ibid.y n, 13). Qusedam in hac epistola post annos fere duodecim improbare coeperunt ii, qni Pelagianse hsereseos reliquias fovere potius, quam doctrinam catholioam de prsedestinatione ac de perse- verantiee dono profiteri, animum induxerant (Dc Dono pei*sev.^ n. 55). Augustinus ante finem ejusdem episto- Iffi profert duodecim errores, quos in Palsestina sy- nodo vel invitus damnavit Pelagius , ac totidem sub- jicit oppositas illius sententias, quas Ecclesia catho- lica semper tenuit. Libellum ex hac parte epistolse factum reperire est in Codice Canonum Ecclesise Ro- manse (Cod. Can. Bom.f can. 18) : nec a veritate longe abhorret, sicuti visum est erudito viro (Quesnel.j in Leon.f tomo 2, diss. 13, cap. 21), huncce libellum, quo distinctius proponuntur ea, quoi Coelestio seu Pelagio ejusque discipuiis erant profitenda, missum fuisse ad Zosimum papam ab episcopis Carthaginensis conciJii VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. ^*'»^ hoc anno celebrati ; qnibus nimirum videbatur, id mi- nime sufficere, quod se generaliter apostolicae Sedis consentire doctrinoe profiterentur (Contra Duas Epist. Pelag.y lib. 2, n. 5). CAPUT XII. 1 Romam venit Caslestius : hunc Zosimus mitissime tra^ ctat, proque illo scribit ad episcopos Africar^s. 2 Pe- lagii ad Innocentium epistola redditur ZosimOf qui hujus quoque ambiguis verbis deluditury atque ejm gratia in Afncam scribit. 3 Zosimo Carthaginense conr cilium ducentorum quatuordccim episcoporum rcspW' det, ac Innocentii sententiam in memoratos hxreticoi dictam tuetur. 4 Zosimus ad Africanos rescribit, m- hil se post acceptas ipsorum Htteras immutasse, Pfe- narium concilium Africx canones octo vel novem edit contra Pelagianos. 5 Ab eodem concilio sancita gia- dam de rebus spectantibus ad Donatistas. 6 Pelagim cum a Zosimo papa, tum ab Uonorio imperatore dor mnati. 7 Eomm damnationem subscriptionibus suia /D*- mant omnes episcopi, praster octodecim, qui provo- cant ad plenariam synodum. 8 Pelagiani non sitie multo Augustini labore ab Ecctesia victi sunt. 9 Is li- bros ad Pinianum duos contra Petagium scribit. 1. Pelagium et Coelestium non diu latuit laia in ipsos tum ab Africana Ecclesia, tum ab apostolica Sede sententia :neque sibi illi defuere, quin sinecun- ctatione purgare se conarentur. Coelestius qaidem Romam se conferens, Zosimum Innocenlii successo- rem adit, de facto contra se in Africa judicio queri- tur, contenditque se falso venisse apostolicae Sedi in suspicionem erroris, et Iibeilum fidei suse offert ea arte concinnatum, ut rejici a Zosimo nequaquam pos- sit; maxime cum se instrui vellc profiteatur, dicat- que ibi disertis verbis : Si forte, ut hominibuSf quis- piam ignorantix error obrepsit, vestra sententia c(»riga' tur (De Pecc. origin.^ n. 26). Non hoc tamen conten- tas Zosimus, explorat hominis animum variis inter- rogationibos, ac se purgare molientem ad consentien- dum Innocentii litteris (Cont. Duas Epist. Pelag. l. 2, n. 5), crebra iuterlocutione constringit ; ita ut omnia, de quibus postulatus est, damnare se respondeat se- cundum ejusdem beatse memorise papse sententiam [Ibid., n. 6), et omnia qua; Sedes apostolica damnaret, se damnaturumesse promittat (De Pecc. ^rigin., n. 8). Hujusmodi Coelestii rcsponsis inductus est Zosimus, ut eum, uon quidem a vincuUs excommunicationis statim absolvcret, sed duntaxat quam mitissime tra- ctaret. Nam interposito duoruni mensium tempore, donec rescriberetur ex Africa, resipiscendi ei locum sub quadam medicinali sententia! lenitate concessit. Quinimo de rebus cum ipso gestis epistolam erga eum benevolentise plcnam dedit ad Aurelium csterosqae Africanos episcopos, quorum de ejus causa judicium ut nimis properatum culpare videtur : accusatores porro illius durius habet, mulctatque excommunicatione. Annum Christi quadringentesimum decimum septi- mum refert epistola : diem vero minime adjectum ha- bet (Append. tomi 10, part. % Zosimi epist. ad episc. Afric.y de causa Coilestii). 2. Pelagius autem in Pala^stina tunc temporisagensi se quoque molitus est per litteras ad Innocentinm, LIBER SEPTIMUS. defunctum esse nesciebat, scriptas purgare xUia Christij n, 32.) Litterae successori illius 0, redditse sunt, una cum libello fldei, quem mittebat, desinente in hsec verba : Haec estfides^ eatissimCj quam in Ecclesia catholica didicimus, ue semper tetiuimus et tenemus. In qua si minus mtparum cautealiquid fortepositumest^ emendari 18 a te, qui Petri et fidem et sedem tenes (Append, \>,part. 2, LibelL fidei Pelagii, etc, n. 13), etc. tus etiam ab isto Zosimus, sicut pro Coelestio t, pro Pelagio quoque epistolam alteram ad Afri- prsesules hoc eodem anno, die nndecimo kalen- tobris, misit, in qua in Herotem et Lazarum )iibus multo quam in superiori epistola verbis tar : idque poUicetur sibi, fore ut ipsi quoque liprsesulcs inde cum ipso pariter persuasi, Pela- ii Coelestium pro catholicis habeant, quod ambo mnanda damnarent, et sequenda sequerentur, [>ost mortem et interitum revixissentinventique , puta ad fidem redeundo, sed omnino mortui isent nec periissent, de quibus videlicet falsa a sunt {Part, 1, Uypomnesticon contra Pelag,, cc, 9-iO). Qod autem Zosimo Pelagius imposuerit, nihil lo mirum. Hic enim tam callide verba sua com- *at, tantaqne industria sequivocationiscaliginem *at veritati, ut cum ejus scripta in Africam a > fiiissent transmissa, vix ipsemet Augustinus, a catholica judicaret, deque Pelagii reditu ad i fidem laetaretur, sibi temperaverit (De Peccato tli^ n. 20). Sed virus, quod in prolixioribus ejus animadverterat, etfecit ut ista quoque ipsi su- essent : quee cum inspexisset attentius, eorum le ambignitatem ac vitium deprehendit. Quod lestinm, rescripserunt Africani pra^sules non re, ait Angustinus, quod se generaliter Inno- episcopi litteris consentire fatebatur ; sed aperte ebere anathematizare quae in suo libello prava at (Contra Duas Epistolas Pelag., c. 3). Ex eo- pbtola ad Zosimum in concilio ducentorum »rdecim episcoporum scripta hoc decretum pro- "osper : Constituimus in Pelagium atque Ccele- Ter venerabilem episcopum Innocentium de beatis- wstoli Petri Sede prolatam manere sententiam, ipertissima confessione fatcafitar, gratia Dei pcr Christum Dominum nostrum, non solum ad ^dam, vcrum etiamadfaciendam justitiam, nos IttS sinyulos adjuvari ; ita ut sine illa nihil verae que pietatis habere, cogitarCy dicere, agere valea- rofper, Contra Collaiorem, n. 15). nno subsequente Zosimus Africanis episcopis idit per litteras duodecimo kalendas aprilis datas \d. tomi 10, part, 2, Zosimi epist, ad Afr, de causa Coclest.)^ quibus eos certiores fe- ihil se post acceptas ipsorum litteras im- se, sed in eodem statu cuncta, quemadmodum is ab ipsis fuerat, reliquisse. Neque per eum quominus in Coelestii causam, ex illorum vo- 3 consilioque, diligentius inquireretur* Verum 494 cum ejus pr£eseutia posceretur, ut certis ac dilucidis responsionibus vel astutia hominis, vel correctio dilu- cesceret, et nulli ambigua remaneret; se subtraxit ille et negavit examini (Contra Duas Epistolas Pelag.j lib. 2, n, 5). Neque etiam Pelagius, tametsi visus est ad tempus aliquid dicere, quod fidei calholicoe conve- niret, Romanam Sedem usque in finem fallere prce- valuit (De Peccato originali, n. 24). ^Post rescripta quippe Africani concilii, non ea tantumpestifera ejus dogmata, quee in Africam pervenerant, sed alia quo- que ipsius in urbe Roma, ubi diutissime vixerat, at- que in his fuerat prius sermonibus contentionibusque versatus, cura fidelium fratrum prolata patuerunt ; quse tandem papa Zosimos ab universis Catholicis exsecranda censoit. Posteriores illae Zosimi litterae pervencrunt in Africam tertio kalendas maias. Tunc temporis prxsules Carthaginem conveniebant ad con- cilium, quod hac in urbe ipsis kalendis maiis habitum notatur, atque ab Augnstino dicitur plenarium totius Africae (Epist. 215, n. 2). Inde profecti sunt octo illi sive novem contra Pelagianam hseresim canones, qui Milevitanai synodo fuerant falso adscripti [Vide PraS' fat, in tomum 10). 5. Materiam huic tam frcquenti coucilio non soli prsebuere Pelagiani : siquidem canones quoque in eo plures conditi reperiuntur de rebus, quoi ad Dona- tistas pertinebant. Generalis sjnodus idibus juniis anni quadringentesimi septimi coacta Carthagine, ec- clesias ac populos, qui Donatistarum secessionem ante legem Honorii anno quadringentesimo quiuto latam reliquissent, statuerat fore episcopi illius, a quo fuissent conversi; alios vero secuturos antistitem urbis ejus, cui, dum schismaticis partibus adhsere- bant, subditi erani (Codice Canonum AfHc,, cann, 98, 99). Ex ea constitutione lites inter episcopos de fini- bus dioeceseon suarum ortse, concilium prsesentis anni, utinea nonnihil immutaret, impulere {Ibid,, cann. 117, 118). Praeterea quantumcumque studium exstiuguendi Donatistarum discidii prse se tulissent Afri antistites, erant tamen inter hos nonnulli, qui de convertendis iis, quos plebi suce admixtos esse cognoscebant, parum admodum gerebant sollicitudi- nis. In istos animadvertit concilium, et quosdam hac in re oflicii sui negligentes excommunicationis poena plecti jubel (Ibid., can. 113). Restabant, quem- admodum conjicere est, negotia non pauca, quae moram longiusculam, ut constituerentur, desidera- bant : igitur ne diutius tot pra^sules Cartliagine re- tinerentur, electi sunt ex unaquaque provincia terni, qui cum Aurelio, quidquid essct reliqui, componerent. E Numidia cum Alypio et Restituta delectus fuit Au- gustinus. Hic itaque quoadin Mauritaniam proficisce- retur, ubi decimo quarto et duodecimo kalendas octobris agebat, remansit Carthagine : qua in urbe illum occupatissimum varia detinuerunt negotia (De Gestis cum Emeriio, n. 1). 6. Nondum Carthagine discesserat Augustinus, cum allatis ad Africam nuntiis comperit, Pelagianos tum Imperatoris iege, tum apostolicffi Sedis auctoritate iUo VITA S. ALCiLSTlM EPISCUW. m damnalos esse. Lex ab Hoiiorio haiic iu rera pridie kalendas maias anni quadringcnlcsimi dccimi octavi data esl, quaimpiai commentalionis et dogmatis exsc- crandiauctores Pelagium ac Coelestium ex Urbe, si forte in ea versarcntur, expelli : acsi qui de caetero quibus- cumquelocis reperti fuerint hujusce sacrilcgii sectato- rcs,ipsos rite convictos,in exsiliumejicijubet [Appcnd, tomi {(S.part. 2. Saci\ rescvipt. contra P(4ag. ct Cmlcst,), Imperatoresin istaconstitueudalege judicium ab Aure- lio atque ab Augustino factum se secutos fuisse diserte prolitentur litteris ad utrumque seorsum datis, anno quadringcntesimo decimo nono, diequinto iduum ju- niarum [Apud Augustinum, Epist, 201, n.i): de judicio sane loquuntur Africani concilii contra Pelagianos superiore anno celebrati, cui videlicet, non secus at- que prccsentis anni concilio, dux Aurelius, uti canit Prosper, ingeniumgue Augustinus erat {Carminede In- yratis, parte 1, cap. 3). Horum antistitum existimatio et auctoritas, vim babuit procul dubio non minorem ad inducendum Zosimum, ut in eosdem hsereticos sententiam damnationis tum demum proferret. Hac iile hteresis novce auctores, vci certe acerrimos nolis- simosque suasores, Pelagium et Coelestium, nisi cor- rccti etiam cgerint pa^nitentiam, toto christiano orbe damnavit {Apiid Augustinum, Epist. 190, n. ':'.2, et De Peccato oriyinali, n, 25). Litteras liac de causa misit quasdam specialiter ad Africanos, alias autem uni- versaliter ad omnes episcopos ; atque istis litteris suis, quas conscripsit per orbem catholicum perfe- rcndas papa Zosimus, exsecranda Pelagii et Coelestii dogmata attexnit (De Peccato originali, n. 24). Roma- nos clericos episcopi sui senlentiam toto animo am- plexos csse, vel ipsi testes sunt Pelagiani ; quando eos arguunt, non erubuisse pra?varicationis crimen admittere (Contra Duas Epistotas Pelag., lib. 2, n. 5). Cerle Sixtum Kcclesiui Romanae presbyterum, eum- dem illum, quem faverc inimicis christianse gratioe {Epist., i94, n 1), atque illorum magni momenti pa- tronum esse ante fama jactarat, priorem, id est, vel aute omnes, vcl ante promulgatam damnationis scu- tcntiam, anathcma eis in populo frequeutissimo pro- nuntiasse, eadem fama non tacuit {Epist. 19i, n. 1). Angustinus qui, sicuti diximus, Carthagine a concilio kalendarum maii remanserat, prins nuntio illo exhila- ratus est sibi longe jucundissimo, quam inde rece- deret. Neque id Vir sanctus ex communifama tantum, sed etiam ex propriis Sixti ad Aurelium litteris per Leonem acolytum allatis didicit. Ibi de Pelagiano perniciosissimo dogmate, vel contra de gratia Dei quid .sentirct, exponcbat Sixtus, et id quidem paucis : unde episcopi pr^sentes ejus epistolam describere festinabant, tanta erat eorum Isetitia ; et illam cuu- ctis ostendere gestiebant. 7. Pelagiana? hceresisdamnationcm subscriptionibus suis iirmarunt episcopi omnes catholici ; qua de re conquesti Pelagiani diclitabant : Simplicibus cpiscopis^ sine conyregatione synodi, in locis suis sedentibus ex- torta subscriptio est {Contra Duas Epist. Pelag.f lib. 4, n. 34). Qui subscriptiones suas recusarunt, uume- rantur octodccim (/6td., lib. 1, n. 3); quorum ante- signanus haud dubie fuit Julianus episcopus Ecla- nensis, hanc cb causam a Zosimo damnatus {Contra Julianum, lib, 1, n. 13). Hic una cum suis sese ab Ecclesia catholica segregavit {Serm. 181, n. 3), iestatos sibi suisque decretum esse, non commuQicare cuin ManichiBis {Contra Duas Epistolas Pelagianorum, lib. 1, nn. 4, 42). Audientiampostulant (Ibid,^ n. 42), datoqu« adZosimum libello provocant Pelagiani episcopi ad ple- nai*iam synodum {Appetid, tomi 10, part, 2, LibeU, fidei S, J. C), Quin et ipsum Imperatorem petunt, causse suse judices dari jubeat (Contra Duas Epistolas Pelagianorum^ lib. 1, n. 42). Verum absit a ckristianis potestatibus terrenx reipublicx, inquil Augustinus, ui de antiqua catholica fide dubitent ; et ob hoc oppugM- toribus ejus, locum et tempus examinis prxbeant. Istorm nempe superbia hanc etiam gloriam captare intelUgitur, ut proptcr illos CHrientis et Occidentis synodus congTe- gctur, Orbem quippe catholicum, quoniam Domino eis resistcnte pa^vertere nequeunt^ saltem commovere etnm- tur ; cum potius vigilantia et diligentia pastorali, post factum de illis competens sufficicnsque judicium, ubi- cumque isti lupi apparuerint, conterendi sint, sive ut sanentur atque mutenlur, sive ut ab aUurwn salute atque integritate vitentur {Ibid., lib. 4, n. 3^). Hoc pctcndi concilii generalis obtentu £c- clesiis Orientis, ut eas in suas partes aliicerent, quomodo molesti intervenerint, docet epistola ab octodecim cpiscopis Pelagianis, e quorum nomero Julianus. Thessalonicam ad Rufum urbis antistitem missa (Ibid,, lib. 1, n. 3), quaillius sive aliorum Orien- talium prsesulum societatem adversus impiam Mani- chajorum hffiresim efflagitant (/6iU, /i6.2, n. l). In eo quippe sita erat omnis illorum vis ac industria, ut orthodoxis ha?resim exsecrandam impingerent, qao sic proprios obtegerent errores, ac natura;, legis, libe- rique arbitrii commendatione, gratiam condemnarent (/6td., lib, 4, n. 26). Istam epistolam, quamAugufti- nus tribus posterioribus ad Bonifacium libris refellit, ipse mcmorat agnoscitque Julianus {Operis imperfecti lib, 2, cap, 178). 8. Yictorioi de Pelagianis reportatee gloriam Augu- stino prfficipue debitam, cujus iuter alios omnes, qui ad eos de Ecclf^sia pellendos operam contulenint, in- dustria major, majus opus fuerit, Prosper haudiiigu- ria praedicat {Carmine de Ingratis, parte 1, eap. 3). Ceeterum non maximis tantummodo laboribus, sed gravissimis quoque molestiis ea sancto Doctori victoria stetit : quod Hieronymus perspicue docetin litteris adil- lum circiter hoc tempus datis. Ibi quas vel Romce passa fuerit veritas difllcultates indicat, cum dicit ; Contra flantes ventos ardore fidei perstitisti. Malum etiam quod aPelagii Coelestiique fautoribus imminebat insupera- bili gratise vindici, atque ab ipso forliter contemptum significat, cum subdit : Maluisti, quantum in te fuit, solus liberari de Sodomis, quam cum pereuntibus com- morari. Scit quid dicam prudentia tua. His demum ad- jicit verba illa magnifica et prajclara : Macte virtute, in orbe celcbratis. Catholici te conditorem antiquw rur- LIBER SEPTIMUS. 498 Mveneranhtr atqiie sttspiciunt, et quod signum \i ghrisB esty omnes haeretici detestantur : et me enequuntur odio; ut quos gladiis nequeunt^ voto iiant [Apud Augustinum, Epist. 195). Eidem ost scriptis litteris de jagulata per ipsum Coele- hsresi gratulatur (Ibid,, Epist. 202, n. 1). osteaqiiam Pelagiana hseresis cum suis aucto- ft Zosimo papa, necnon ab imperatore Honorio ita est, scripsit Angustinus in ejusdem hseresis es libros duos, ad Pinianum, Albinam ejns so- conjugemque Melaniam [Retract, lib.2, cap. 50; :cato originaliy n. 18). Hi videlicet suaserant 0, quocum forte in Palsestina per id temporis antur, ut quaecumque adversus eum diceren- ripto damnaret : quibus ille responderat ea cal- ), quse cuivis, dum non plane perspectus es- A animus, facile persuaderet, ipsum nihil tenere mum, nisi catholicum (Vide Praefat, in tomurn p. 20). Enimvero quisquis gratiam Dei, qua is Tenit in hunc mimdum peccatores salvos fa- legaret omni momento omnique actui necessa- hoic ille anathema dicebat (De Gratia Christi, Agnoscebat unum idemque Raptisma esse, ac Terbis in infantibus quibns etiam inmajoribus mdum (Ibid,, n. 35) : cumque adhuc interroga- alterius, infantes in peccatorum remissionem mum pcrcipere fatebatur : doctrinam de parvu- Baptismo suam de ]ibelIo, quem Romam rai- ipsis recitans (De Veccato originali, n. i). Se , cajus innocentia etiam fuisset in Palsestino \ probata, dicebat eadem cum Coelestio senten- i debuisse teneri (Ibid.y n. 9). Non parva ipsos d Pelagius professus erat, leetitia affecit : atta- e ejus verbis Augustinnm consulendum adhuc ixerunt {Ibid., n. 5). Quamobrem scriptis com- lomine litteris, quid ipsi de hoc sermone vide- sciscitati sunt. Litterarum perlator sanctum tem Carthagine reperit, ab eoque ibi occupa- is licet densioribus impedito, responsum tulit : eve quidem {Ik Gratia Christi, n. 1). Nam cum 1 illos ea, quse ad sediiicationem toI confirma- liidei conscribuntur, inexpleto semperdesiderio compertum haberet (De Peccato originali, non dobitavit integra duo volumina, unum de Christi, alterum de Peccato originali, ad ipsos 'e : quibus in libris qusenam sit Peiagii vera drca hoc utrumque caput, ex iis ipsis operibus )cet, quorum ille se purgandi causa in epistola ocentium locos producebat. CAPUT XIIL utinus Caesaream ob Ecclesix negotia proficisci- 2 In eam urbem disputatim cum eo venit Emeri- quo prxsente ac obmutescente concionatur Au- mus. 3 Altera die Emerito intra ecclesiam consti- et perseverantc in silentio suo, id commode ad X suae utilitatem vertit sanctus Episcopus. 4 Hic am consuetudinem civium Caesareensium habito ad m sermone abolet. 5 A d Optatum rescribit suprr ttione de animae origine. 6 Idem respondet Mcr- •i. 7 CfBlestino qmque ac Sirto. 8 Adversus Aptum de cavcndo Judaismo scHbit ad Asellicum. i. Sanctus Prsesul magna illa negotia, quibus Car- thagine fuerat occupatus, nou, quo se reficeret a la- bore deseruit, sed ut susceptis uovis laboribus stu- dium in Ecclesiam suum probaret. Enimvero ex ca civitate decedens, iter Caesaream Mauritaniee aggressuTs est :qaa in urbe decimo quarto et duodecimo kalendas octobres hujus ipsius anni versabatur (De Gestis cum Emerito, n. 1). Porro eadem urbs Algerium, ut exi- stimant, hodie dicitur, ccntum viginti circiter leucis dissita ab Hippone-Regio : unde cum per hanc iter ad illam esset, hac transisse eum non dubitamus : ve- rumtamen haudquaquam eum ibi diu commoratum fuisse, ex epistola ad Mercatorem conjicere est (Epist. 103, n. t). Hoc autem itineris utipse cum aliisaliquot episcopis susciperet, Zosimi papffi litteris inductus est (Epist. 190, n. 1), nimirum ad conficienda gravia quffidam Ecclesise negotia, quse cujusmodi fuerint, nisi qnod ad Donatistas ea nihil pertinuisse certnm est (PossidiuSt in Vita Augustini, n. 16), ignoramus. Eum certe omnem illam peragrasse regionem viden- tur ista significare : Per quas totas terras cum intentio- nem nostram huc atque illuc, quw ingerebantur sensibuSy diversa raptarent (Epist. 193, n. 1). Cseterum Csesarefle quid gestum fuerit, ignotum est. Convenerunt eodem inter c«eteros Deoterius. ejus ipsius sedis antistes, et, quod insolens in Africia, mctropolitanus dictus, Aly- pius Tagastensis, Possidius Calamensis, Rusticus Car- tenitanus, Palladius Tigabitanas; aliorum nomina non recensentur (De Gestis cum Emerito, n. 1 ). Adfuerunt etiam ejusdem provinciffi episcopi (Retract. /. 1, c. 51). 2. Donatistis Csesarefle urbis preeerat Emeritus, no- bis jam memoratus non semel, idemque clarus potis- simum ob ea, quae pro factionis suee causa egerat in Carthaginensi collatione. Illa finita Csesaream repetie- rat, ubi pertinax in schismate, etiam multa, quibus re- latam ab Ecclesia victoriam elevaret, conlinxerat ja- ctitaratqne (De Gestis cum Emerito, n. 3). Ad eum quamdam scriptionem, quse temporis injuria periit, direxerat Augustinus; iliam sane perquam utileui, quippe in quam sanctus Doctor, quidquid ad exstin- guendum discidium valebat, brevi atque expedita ra- tione coegerat. Elucubravit illud operis circiter annum quadringentesimum decimum sextnm: quandoquidem ipsum inter ea, quae ad Hieronjmum anno quadrin- gentesimo decimo quinto misit, et librumde Gestis Pe- lagii ponit (Retract. l. 2, c. 46). Verum hoc pacis opus cum iilium pacis Emeritum non invenisset, ad aucto- rem suum illa reversa est. Nihilominus tamen prce- snlem snnm imitati non sunt Csesareenses Donatistse ; utpote qui ad catholicam communionem ferme omnes sese retolerint, licet non eadem omnes sinceritate. Erant siquidem adhnc complures, qui de veritate am- bigerent; imo et nonnulli ex utroque sexu animo sem- per ac voluntate schismati adhsercscebant (De Gestis cum Emerito, nn. 1,2): ut autem et hi caecitate libera- rentur, et confirmarentur illi, Deus id, quod narraturi sumus, permisit. Ab urbei com isthuc adventavit Au- gustinus, Eroeritus aberat, quem tunc temporis, ne 499 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. m caperetur, delitiiisse; obscurum non est. Verum, ut comperit ibi proBsentem esse Hipponensem episcopum, eo sponte sua decimo quarto kalendas octobris illius videndi causa accessit. Nuntiatum est ex improviso Augustino eum adesse; ad eum videndum sanctus Antistes continuo convolavit. Ipsum in platea stantem offendens, post primas honoris urbanitatisque signifi- cationes locum illum utrique neque commodum neque decentera esse commonuit : quocirca eum rogavit in ecclesiam secum una venire ne gravarelur. Annuit ille haud invitus. IJnde Augustinum spes incessit com- munionem catholicam eurabonolibentiqueanimojam- jam amplexurum. Imo et hoc ab ipso jara prsestitum fuisse, rumor vulgavit [Contra Gaudentiumy lih, 1, n. 15). Eopacto futurum crat, ut Deutorius Emerito, qui suis civibus charus erat, cedere episcopatu, siculi Ca- tholici facturos se Donatistis ante Collationem spo- ponderant, cogi posset : qua tamen retardata non fuisset reconciliatio , quandoquidem ad id paratissi- mus erat Deuterius ; affirmat(iue Augustinus, olim sibi notura esse aniraum hujusce prsesulis, qui non esset comraissurus unquam, ut Ecclesise utilitati privatura honorem anteponeret {Serm, ad Caesareensis Eccles, plebem,n. i), Verum ei hoc suae virlutis speciraen dare per Emeritura non licuit. Hic una cura Augustino se contulit in ecclesiam, quo raaxiraa multitudo utrius- que comraunionis confluxit {Contra Gaudent., lib, 1, n. 15, et Possid,, in Vita Augustiniy c. 14). Vix eo- dera ingressus est, ac prirao serraone corapellatus, ut arabiguis hisce vocibus respondet : Non possum noUe quod vultiSf sed possum velle quod volo (Serm. ad C(v- sareensis Ecclesise plebem, n. i). Cseterura nec in sui, nec in factionis defensionem quidquam addere valuit ; sed in recusanda comraunione perseveravit. Venerat isthuc non alia haud dubie de causa, quara ut schis- matis sui patronura ageret : verura antequara meditata posset effari, haec ab Augustino per antecessionem adeo funditus eversa intellexit, ut, quid contradiceret, non ihveniret {Contra Gaudcnt,^ lib. 1, n. 15). Ubi vi- dere hoc tradi diutius, eumque intra ipsos ecclesise catholicee parietes in discidlo et heeresi persistere con- tumacera, Augustinus ad populura adstantera vcrba facere aggressus est. Multa dixi de pace, inquit, multa de charitate, multa de sanctae Ecclesiae catholicx, quam Deus promisit et praestitit^ unitate, In quo meo sermone et vos alloquebar, et illum exhortabar ; et quantum in me poterant viscera charitatis, Ofnnes in periculo animse suae constitutos in illo meo sermone parturiebam, et pa- rere Domino cupiebam {De Gestis cum Emerito^n, 1). In tota orationis serie pius Prsesul nunquara non os- tendit sperare se, fore ut Eraeritura ab errore divina clementia revocet. At quantumcuraque studium atque industriam adhibuerit illius charitas, hic post audi- tam eam concionem in pertinacia mentem obfirmavit : de quo tamen nec tunc quidem desperavit Augustinus. Concessum etiam est spatium, per quod in urbe ei securo esse liceret (Contra Gaudent., lib, 1, n. 15). 3. Duobus post diebus, id est, feria sexta in duode- cimura kalendas octobris anni a quadringentesimo de- cimi octavi incidente, episcopi, presbTteri, diaconi, clerus nniversus ac plebs frequentissima in majorem basilicara Csesareensera convenit. Deuterius omniam priraus et tanquara consessus prseses nominator. Ad- erat etiam Emeritus : notarii, a quibas omDia scribe- rentur, atque in tabulas referrentur, adhibiti. Ratus est Augustinus prudenter ea utendum occasione, sin minus ad Emeriti salatem procurandam, saltem in gratiara eorura, quibus clariore quadam circa disci- diura expositione opus erat (De Gestis cum EmeritOj n. 1). Quoniara igitur cura ipse Emeritus, tum alii fa- ctionis ejusdem, Marcellini auctoritate sese in coIU- tione Carthaginensi oppressos, nec ea omnia, quee pro sua causa dicenda habebant, expromere permissos querebantur (Possidius, in VitaAugustiniy c. 14); Au- gustinus enarratis numerosissimffi illi concioni, qus feria quarta gesta fuerant, Emeritum rogavit, quidquid potissimura secum facere judicaret, in medium profer- ret : ad respondendum paratum esse se, disputatio- nem illarautriusque partis neminiprsjudicio futoram, populo tamen preesenti non sine fructu abituram : nihil esse quod ille timeat, fore autem ipsi rem plenam ^o- riee, sive coram civibus sais vincat, sive Yictrici cedat veritati. Retulit Eraeritus, victor an victus abiisset, ve- ritati an potentise concessisset, ex actis Carthaginensis collationis haud difficuiter intelligi. Hic Augustino sci- scitanti, si nihil dicere statuisset, quid ergo venisset; reposuit, eo se anirao venisse, ut hoc ipsi quod requi- rebat diceret. Urgento adhuc sancto Viro, quse illum causa adduxisset, et responsura notario exspectante : FaCy id est, scribe^ inquit Eraeritus (De Gestis cm EmeritOy nn. 2, 3. ef PossidiuSy in Vita Augustiniy e. 14) ; post quod verbura veluti obrautescens, ultra responde- re quidquam nec voluit, nec potuit. Augustinas, cum denuo moram illi dedisset ad loquendum, et demom intelligeret ipsum in silentio pertinacem esse, inccepU ad plebem sermonis cursum continuarit. Disserait de Carthaginensi collatione, cujus acta ut quotannis per Quadragesimara legi cararet, Deuterium obsecravit Voluit ab Aljpio recitari epistolara eam, qua Catholici antistites pacis et unitatis intuitu dignitatum suarom spontaneam abdicationera Donatistis obtulerant : coi recitationi observationes et exempla charitatis chri- stianseque humilitatis perquam egregia ipsemet inse- ruit (De Gestis cum Emerito, n. 4). Denique totam schisraaticarura partiura fundamentum evertit narrata Maximianistarura historia, in qua haud ieviter immo- ratus, vocem ab Emerito nullam, non secus ac mutam esset allocutus, expressit {Retract. lib. 2, eap. 51). Illura cognati ac cives sui, ut cura sancto prsesule col- loquiura iniret, obtestati sunt instantius, polliciti, modo Catholicos superaret, nihii in se raorse futurum, qain vel fortunarura, vel etiara vifse periculo, sese ac ejas referrent comraunionera : at illius animo major diffi- dentia insederat, quam ut ipsum quidquam hiscere aut mutire sineret (PossidiuSy in Vita Augustini^ e. 14). Sed hoc quantum ad ipsius exitium atque supplidum^ ait Augustinus, tantum ad aliorum confirmationem sa- lutemque profecit. Si enim tHderent Emeritum nobis com- 50i UBBR SEPTIMUS. mMmkmUm^ tuipkareniur hminem formidantem : cum axUem videmnt et in parte Donati permanentem, et ta- men adversus Catholicam reiicentem, magis illisapparuit contra suos silendo clamare, An vero cum voce atque ore sano et libero staret^ non eratpro vestra causa contra nos testis idoneus Emeritus ille, ille Emeritus, inquam, et inimieuset mutus ? (Contra Gatidentiumjlib. i ,n. i5). Di- mittitur tandem Emeritus nalla affectus injaria, at ve- ritatis victoriam ienitas Ecclesia sane digna coronaret: ipse autem in posterum deiituit (Ibid., n. 4i). Augu- stinus tabeilas sive acta eorum, qafle hac in re duode- cimo kalendasoctobris disputata fuerant, ciiai(Retract, lib, 2, cap. 51] : atque ut plannm omnibus faciat, ra- tioDum penuria obmutuissef meritum, provocatGau- dentium episcopum Thamugadensem, virum primarise apud Donatistas auctoritatis, ad respondendum (Contra Qaudentium, lib. i, n. 15). 4. Facere non possumus, quin hic referamus fmctam longe maximum in Csesareenses ex illo itinere Augustini profectum. Rem ipsismet Viri sancti verbis narrabimus. Denique^ inquit ille, cum japud CsBsaream Mauritanise populo dissuaderem pugnam rivilem, vel potius plus quam civHem^ quam Cater- rnm vocahant; neque enim cives tantummodo, verum etiam propinqui, fratres, postremo parentes ac filii la- pidibus inier se in duas partes divisi, per aliquot dies con- iinuoSj certo tempore anni solemniter dimicahant ; et quis- que ut quemque poterat occidebat : egi quidemgranditer^ qtumtum valui, ut tam crudele atque inveteratum malum de cordibus et moribus eorum eveUerem, pelleremque di- cendo; non tamen egisse aliquid meputavi, cum eos au- direm aeclamantesy sed cum pentes ^iderem, Acclama- tionibus quippe se docei^i et delectari, flecti autem lacry- mis indicabant. Quas ubi adspexi, immanem illam con- suetudinem a patribus et avis longeque a majoribus tra- diUm, quse pectora eorumhostiliterobsidebat,velpotius possidebat, devictam, antequam reipsa id ostenderent, eredidi, Moxque sermone finito, ad agendas Deo gratias eorda atque ora converti. Et ecce jam ferme octo vel am- pHus anni sunt, propitio Christo, ex quo Ulis nihil tale tentatum est (De Doctrina christiana, lib, 4, n. 53). 5. In eadem ilia peregrinatione Ccesareensi, aatnon malto postquam inde discessisset, epistolam de Animee origine scripsit ad Optatum episcopam (Epist. 190). Is angpebatar circa anima^ originem, utrum eaper pro- pagationem ex anima a Deo creata atque Adamo in- diia descenderet, anve singulis hominibus singulas de novo Deus ere^ret, nosse cupiens. Attamen in ulti- mam hanc opinionem, uti videtur, concesserat ; deque eodem argumento quoddam edideratopasculum, nec- non litteras ad amicos quosdam saos familiarissimos destinatas : qaee cum perlatse essent Caesaream, ipsi Angnstino illic adhuc versanti traditffi sunt a famulo Dei, cui nomen Renato ; qui sanctum doctorem tanto- pere ad respondendum instigavit, ut hoc recusare, qaamvis rebus aliis tanc occupatas, nequaquam pos- set. Videtur quoque in epistola sua optasse ipsemet Optatus de sancti Doctoris sententiasuper ea re certior tieri. Augustinum prseterea ad id indiixit Muressis qui- 502 dam Optati necessarius, qai tunc Gttsaream yeniens, se quoque super eodem argumento litteras ab Optato accepisse dicebat ; rogabatque Augustinam, ut quid ea de re sentiret, vel voce vel scripto sibi aperiret, quo illud posset Optato significare. Dedit itaque litteras ad ipsum Optatum sanctus Doctor, Caesarea, quod sa- tis declarant illse voces, cum in eodem oppido remora' remur, jam profectus. De proposita autem difficnltate illi rescripsit, non habere se quod certo statnat, pro- pter argumenta, quce in utramque partem faciebant : id tantummodo cavendum esse, ne quis hacce quse- stione abutens, de peccato originali, quod constans et catholicum dogma erat, veliet ambigere; atque ita Pelagii Coelestiique novam hseresim imprudens admit- teret, quam recenti memoria damnarant concilia et Romani antistites Innocentius ac Zosimus; quorum epistolas, saltem postremi hojus, ne forte ad Optatum necdum pervenissent, simul mittebat. Non contentus fuit procul dabio hac responsione idem Optatus; illi siquidem Augustinus preeterea duas epistolas, quce temporum injuria intercidere, supereodemargumento misit. Laudat Fulgentiuseruditionematqueingeniivim eam, qua cum in hisce tribus epistolis, tum in aliis quibusdam suis operibus qusestionem illam sanctns Doctor excusserat : sed ejusdem in primis modestiam preedicat, utpote quee eam deterruit, ne de re perffiqae gravi et abstrusa quidqaam decerneret. Cujus quaBStiO" nis, ait, profunditatem sibi imperscrutabHem cemens^ nuUam voluit hujus rei definitam proferre sententiam^ incongruum prorsus existimans aliquid affirmare sine dubitatione vellc^ quod alter posset contraria responsione convellere (Fulgcntius, de Prsedestinatione et Gratiay lib. 5, cap. 18). Pertractatis ergo latius contrariis sen- tentiis, tum ea quam sibi Hieronymus, ab quolibet errore, Origenis, Manichcei, Priscilliani, TertuUianiTe abhorrens, elegit, scilicet singulas singulis nascenti- bus animas a Deo creari (Apud Augustinum, Epist. 163, n. \, et Contra Rufinum, lib. 2) : tum alia qua propa- gari animas et non quotidie fiieri a Deo ita creditur, ut ab erroribus hfiereticorum quorumvis super animse natara recedatur ; non ausus est ipse Augustinus alte- ram ex illis partem vel repudiare unquam, vel astrue- Te(Epist, 66, nn. 8, 28, etEpist. 190, n. 21). Quapro- pter cum ingenio sancti Doctoris nihil eo magis con- sentit, nedum ejus doctrinae qaidquam derogat,quod in fine epistolse CoBlestini legimus : Profundiores vero difficilioresque partes incurrentium quxstionum, quas ta- tius pertractarunt qui haereticis restiterunt, sicut non audemus contemnere, ita non necesse habemus astruere (Append. tomi 10, part. 2, epist. Ccdestini Papae, pro Prosp., et Hilar., n. 15). Hajus prudentissimi papa» vestigiis insistens Africanorum episcoporum exsulom synodus, cum regalas catholicaefidei de gratiasimiliter traderet, non absimiliteradjunzithoo monitum : Qust' stionem vero animarum aut tacitam debemus relinquere^ aut sine contentione tractare (Ibid., epist. synod. epiic. Afric. exulum^ n. 16). Quo sane modo sese gere- bat Aagustinus, si quando cum Pelagianis decertans incurreret in qufestiones nondum divinee revelationis 503 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPl. m ope liqaido explicalas. Neque alia de causa ctiam illain sine contentioQe non semeltractavit, an scilicet vivi re- perti adveniente Domino in sseculi iine ex hac mortali- tate ad immortalitatem sine media morte transituri sint (Epist. 493, n. 9 seqq,, et de Civit. Dei, lib. 20, cap. 20). 6. Augustinus Hipponem reversus calamum, quo Mercatori rescriberet, arripuit. Nam hujus apud Car- thaginem, prius quam Csesaream proticisceretur, lit- teras acceperat, quibus respondere nondum ipsi gra- vioribus negotiis occupatissimo ac interdum perlaloris occasione carenti licuerat. Propterea Mercator, quem ejus scripta vehementi ac proifervido ingenio fuisse indicant, secundis ad eum datis litteris, quod nihil accepisset responsi, perinde querebatur, quasi negie- ctus despectusque esset ab Augustino : cui aliud simul opusculum adversus novos hsereticos, Pelagianos sci- licet, ab ipso considerandum probandnmque mittebat. His perlectis, sanctus Doctor animi commotionem, qnam ibi Mercator prse se ferebat, non modo non ac- cepit in malam partem, sed et maxime gratam habuit ; atque ejusdem querimonias sinceritatis charitatisve indicia esse credidit, non iracundifls vel simultatis. Itaque rescribendi per Albinum Ecclesiae RomanaB acolythum occasionem nactus, dilatum responsum, prout bonitate suaatque humiiitate dignum erat, illi excusavit ; ac dubiis quibusdam sibi ab eo propositis circa id quod mortem peccati etfectum ac poenam esse negabant Pelagiani, satisfecit. Enimvero ob- jiciebant illi, neque Enochum, neque Eliam obiisse ; necnon asseverare Paulura eos, qui Christo veniente superstites erunt, non morituros, sed ei vivos obviam raptum iri in aera : unde colligebant ipsi, cum omnes homines mortem non subeant, aut eos sine peccato natos, quod Catholici de solo Christo posse atiirmari contendebant; aut pcenam peccati mortem non esse. Objectionem hanc Angustinus explodit; eo quod ni- mirum, ut maxime certum esset a moriendi necessitate quosdam fore immunes, haud tamen difQcuIter con- cipi possit, id singulari aliquo Dei privilegio conces- sum iri^ quo, si voluerit, quosdam huic poenee eximere potest, non secus ac niultisaliisnoneximit. Epistolam suam terminat professione illa humilitati ejus tam fa- miliari, malle se ex aliis qusestionum abstrusarum solutionem discere, quam ex semet eam illis tradere. Plus amOf ait, discere^ quam docere. Ut ergo discamus, invitare nos debet suavitas veritatis; ut autem doceamus, cogere necessitas charitatis (Epist. 193, n. 13). 7. Albinus ille acolythus superioris epistolse perla- tor, alias quoque duas detulit, unara (Epist. 192, n. \) ad Coelestinum Ecclesioc Romanai tunc tempons dia- conum, ac postea prsesulem ; quam epistolam Augu- stinus ejus litleris Hipponem, cum longe abesset, allatis reddidit, ut ei mutuam benevolentiam testare- tur : alleram autem (Epist. 191) ad ejusdem Ecclesite presbyterum. eumque deinde Coelestini in episcopatu successorem Sixtum, scriptam, qua ei, ut jam a nobis observatum, ob susceptam gratiee defensionem contra Pelagianos, quibus ipsum favere fama erat, plurimum gratulatas est. Hac epistola prolixiorem aliam se mis- 0 surum esse pollicebatur : quam reipsa paulo posk ad eum perferendam dedit Firmo presbytero {Eput. 494, n. 4).Hanc sanctus Doctor posterioribus graiiffi iDimi- cis aliquando velut ob oculos ponens : Inspieiant^ ait, quam dedi ad Sixtum Romanae EcclesisB presbyterumf quando adversus Pelagianos anefrima eon/Uetatwtu certavimus (De Donoperseverantiw^n. 55). lUicetsoIita effugia intercludit Pelagianis,et eorum contra gratiam objecta dissolvit : petitque postremoSixtum,ut siqun alia noveiit eos adversus catholicam iidem excogitare, necnon qusecumque adversus eosdem pro fide ipse disseruerit, nota faciat sibi (Epist, 194, n. 47). 8. Si qua res id temporis locum prseberet Pelagiaoc haeresis perniciem commpnstrandi, Augustinus ea op* portanitate solerter utebatur et perlibenter. Aptos quidam, idem ille forsitan episcopus e parte Donali Tusurritanus (Collat. Carthag., cap. 120), qui flemulam suum in Collatione agnovit Asseiicum, Judseum se ae Israelitam vocitari vofebat; necnon Judaizare Chri- stianos, id est, abstinere ab escis Lege prohibitiSy ac cseteros Judaicos riius observare docebat {Epist. 496, n. 16). Asellicus itaque, sive Asselicus, ille, nbi falii- mur, Tusurritanus antistes catholicus, qui Collatioiii cum AptoTusurritano episcopo Donatista adfuit, litte- ras de cavendi Judaismi disceptatione ad Donatianum Bizacense provinciae anno quadringentesimo decime octavo primatem misit : quas iste ad Augustinum per* ferendas curavit, ut eis responderet, vehementer ob- secrans {Ibid., n. 4). Morem gessit Augustinus, ac demonstravit Christianos vere Judseos et Israelitis, Abrahami quoque a^ Saree filios non carne, sed spi- ritu esse : nec tamen eis, nisi perraro hsec usurpanda vocabula, nec ea quotidiano usu frequentanda ; ne videlicet recepta olini consuetudo loquendi perturbe- tur, et cum Judseis carnali generatione de Abrabc stirpe venientibus (.onfundantur Christiani {Ibid., n. 9-16) : a quibus illaquidem opera Legis, quiBBuiit in veteribus sacramentis, nunc revelato Testamento novo, nequaquam observanda esse. At ilia quffi in Lege ita prsecepta suut, ut valeant ad informandos mores iidelium, sic accipienda et observanda docet, ut qaid- quid in eis quisque proJdcit, non sibi, sed gratis tri- buat (I6id., n. 1-8). Nam ii, qui cum profUeantur se esse Christianos, ipsi gratise Christi sic adversantur, ut se hu- manis viribus divina existiment implere mandata; non quidem nomine, inquit sanctus Doctor, sed errore Ju- daizant. Hoc genus hominum, ait, capita sibi invenerai Pelagium et Cotlestium, impieiatis hujus assert&res aeer' rimos : qui recenti judicio Det, per diligentes et fidele^ servos ejus etiam catholica communione privati $unt, et propter cor impomitens, adhuc in sua damnatione per-- sistunt{lbid., n. 15). CAPUT XIV. i Anno quadringentesimo decimo nono Uonorius man — - datum Aurelio, necnon Augustino mittit, quo cpisco^ ^ quilibet subscriptiones contra Pelagianam haeresimsua^ dare teneantur. 2 Prodigia Jerosolymx alibique nu\ vi^a narrat Augustinus in concione apud Carthagim 3 Hieronymus Augustini amore incertsus praesertim o^^ jugulatam ipsius ope Ccelestianam haeresim. 4 Augtm - LIBER SEPTIMUS. { Hesychium Salonensem de finesseculi scribit. brum de Nuptiis et Concupiscentia primum. ioneset Locutionesin Heptateuchum.l Vincen- nr libris de (hngine animae redarguitur ab A ugu- ad revocandaperperamabse dictacompelUtur, io libri de Conjugiis adulterinis duo scribitn- 9fellitur adversarius Legis et Prophetarum. ri superiore anno coepit Apiarii causa, pre- mirum illius Siccensis, qui per Urbanum 1 suumexcommunicatus, deque suo dejeclu.s apostolicam Sedem, cum tamen id ei pcr Ecclesiae consuetudines aut leges minime dice Canonum Afric, can. 425;, appellavit. ceptationem inter Romanum antistitem et A.fricanos longam peperit ac permolestam, mortoum superiori exeunte anno Zosimum potuit. Zosimi successor Ronifacius Africa- mdi rationcm, et ad se datas ab ipsis litte- omvis gravesessent ac fortes, haudquaquam em partem accepit: id siquidemnullatenus qnominas cum Hipponcnsi episcopo, qui am in Africa de Apiarii negotio conciliorum a hiit,necessitudinem habuerit singularem. \ memorise papa laudatur a Prospero, quod nicos gratice Dei non solum auctoritate sua , sed etiam Imperatorum, quorum pietas isopitulabatur, edictis egerit (Prosp^r, Con- Tem, n. 57). Jpsius curfle fortassis illud ad- n edictum, quod Aurelio, die quinto idus 10 quadringentesimo decimo nono, inscri- Aptid AUgust., Epist, 201). Honorius ibi si- jictum superioris anni adversus Pelagium EJstium a se recenti sanctione renovatum Ique constitutum, ut quisquis eos, quocom- is suaeilococonstiterint, sciensnon proderet, leret, ipsemet in exsilium pelleretur. Epi- tem qui minime obniterentur iisdem hsere- ;um eis tacite consentirent, ab Aurelio ad- t>et officii sui. Vult adigi omnes universim id subscribendam Pelagii damnationem, ita tes dignitate sua exuantur, atque in perpe- ilsi civitatibus suis, communione priventur. edictum haud absimile ab Imperatore ad m, qui videlicetsuis meritis auctoritatem et mem eam sibi comparaverat, at honore sedi Africanse proprio dignus haberetur. laginensi concilio prsescntis anni cum ad- igustinus, ad illa forsitan urbe priusquam monem in basilica Restituta illum habuit, digiorum, quse Jerosolymceanno, uti docent i quadringentesimo decimo uono, visa sunt dmodum recentium meminit. Ibidem etiam tifensem civitatem gravissimo terrce motu foisse {Serm. tO, n. 6). Titulus dictum esse um prodit; cx quo intelligit Sirmundus, isto die fuisse gladiatorium ccrtamcn : sed »ro abhorret, notari vel statum solummodo illud olim exhibebatur, vel aliud muneris )d loco gladiatorii certaminis exhiberi ccf- 506 ptum fueritab anno quadrigentesimo tertio, aut qua- dringentesimo quarlo, quo gladiatoresabolevit Hono- rius {Prudentius^ adversus Sijmmachum^ lib. 2, et Theo- doretus, Hist, ecclesiast. lib, 5, cap, 25). 3. Qui Alexandriam a supra memorato Carthagi- nensi concilio missus est Innocentius presbyter, ut veros ac germanos canones synodi Nicaenai ab Cyrillo reciperet, idem ille, quantum conjectura assequi licet, epistolam illuc ab Augustino contra Pelagianos scri- ptam detulit. In ea sanctus Doctor Pelagium ab II ie- ronymo in dialogis Scripturarum oppressummolibus, ut Julianus tradit, prsedicabat {Operis imperfecti Hb. 4, cap. 88). Verum periit ha^c epistola, non secus ac alia quam tunc eidem Innocentio dederunt Augustinus et Alypius perferendam ad Hieronymum, sciscitantes librisne Pelagiani cujusdam, qui se Aniani diaconi Celedcnsis nomine ferebat, adversus ipsum editis respondisset. Nam per eamdem Innocentium rescri- psit illis Hicronymus, per dolorem ab obitu beatm Eustochii acceptum, id aggredi necdum sibi integnmi fuisse ; sperare tamen, fore ut non magno negotio illud prsestaret; ac ipsos nihilominus gratnm sibi fa- cturos, si hoc laboris in se vellent recipere. Eisdem Albinee, Piniani, Melanice ac Paulse jnnioris nomine salutemdicit {Apud August., Epist. 202, n. 2). Hiero- nymus anno sequenti migravit ad superos. Hac itaqne sanctus Presbyter epistola sua, ut Baronio visum cst, ultima, ultimam sui in sanctos illos episcopos amoris declarationem contineri voluit in hsec verba : Mihi enim omnis occasio gratissima est, per quam scribo vestrsB Reverentiae ; testem invocans Dcum, quod si posset fiein^ assumptis alis columbae, vestHs amplexibus impli- cnrer ; semper quidem pro meriio virtutum vestrarum^ sed nunc fiumme, quia cooperatoribus et auctoribus vobis hseresis CoBlestiana jugulata est {Ibid.^ n. \). 4. Augustinus ad Hesychium Salonce, quse D«I- matis metropolis est, antistitem, litteras circiter hunc annum dedit. Nam quo tempore ei scripsit, eo jam a Christi nativitate anni ferme quadringenti et viginti, ab illius autem resurrectione vel ascensione plus mi- nus trecenti nonaginta numerabantur {Epist. 199, n. 20). Superstitem etiam Hieronymum adhuc foisse obscurum non est (Epis^. 197, nn. 1, 5, et Epist. 198, nn. I, 7). Contigerant eo tempore quoedam prodigia {Epist, 498, n. 5; Philastrius, 12, 8; Idacius, ad annum 418; Marcellinus et Prosper) -, hinc porro Hesychio nata occasio videtur ad Augustinum per unum e suis presbyteris, cui nomen Cornuto, scri- bendi, ut disceret ex eo, numquid novissimi adventus Domini tempus imminerenon putaret :idque satis in- telligitur, ipsum Hesychium idem illud tempus ex septuaginta Danielis hebdomadibus, quas secundo adventui Christi accommodabat, eruere voluisse: qua de re Augustinum sententiam rogabat. Huic sapientis- simus Prsesul per eumdem presbyterum respondit, a ratione alienum videri, eam rem qua^rere, quam ipse Christus tectam esse voluisset ; neque aliud quidquam certius de hoc affirmari posse, nisi quod evangelica lex nondum per orbem univcrsum essot promuli?a1a. 507 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 508 De septuaginta autem hebdomadis non dubitare se, quin eas de primo adventu interpretari oporteret. Cum vero ab Hesjcbio, ut easdem illi exponeret, esset rogatus, ad eum, quodHieronymusinDanielem super eodem loco commentatus fuerat, misit, petens ut quid ipsi de hoc vidcretur, sibi rescriberet. Epistola hoc pulcherrimo ilne clauditur : Mallem quidem corum^ qux a me inquisisti, habere scientiam, quam ignoran- tiam;sed quia id nondum potuit, magis eligo cautam ignornntiam confiteri, quam falsam scientiam profiteri (Epist. 197, n. 5). Exstat Hesychiana responsio (Apud August,, Epist. 198), eaque ferme in hoc vcr- satur, utneque diem, neque annum judicii notum ha- bere nos posse, nequaquam eat inficias ; contendat vero ejusdem tempus quodam modo sub nostram ca- dere cognitionem,imoetiam nos ad illud explorandum teneri adstrictos. Tum addit ex prodigiis, ques appa- ruerant, aliisque calamitatibus ac bellis, qnas illis temporibus continuo saBviebant, haudquaquam temere concludi, illud jam non esse remotissimum : populos autem, qui fidem hactenus amplexi non fuerant, ad eam intra spatium non ita magnum adduci posse. Quod ad septuaginta hebdomadas, Hieronymum ait nihil defmire, utpote in hoc dubium ac fluctuantem. Ad extremum iis, qui easdem primo adventui ad- aptarent, difficultatem unam opponit, quam diluant. Hisce litteris Augustinus epistola altera respondet (Epist. 199) : ac primum omnium desiderium adven- tus Dominici ab inquisitione temporis, quo ille iiet, distinguit ; alterum ad Christianonim officium perti- ncre docens, alterum Evangelio adversari ; quando- quidem nemo sibi arrogare debet cognitionem eam, quam Apostolis suis negatam Christus voluit. Dein fatetur quidem a Christo nato horam novissimam, hoc est, extremum tempus agi ;atvero quamdiu idem pspducendum sit, ignorari ; perinde errari ab eis posse, qui Christum brevi, atque ab eis qui tarde ventnrum crederent ; eosqne tutissime facere, atque ab Evangelio recedere propius, qui a pronuntiando super ea re abstinerent : affirmare autem Christum propediem adfuturum, siquidem nonnisi post longum intervallum esset venturus, pericnlosum esse ; cala- mitates et bella nihil distare ab eis, quse sub Gallieno atque aliis temporibus visa fuerant: signis item, qua*. vulgabantur, nihil inesse praeter morem solitum : neque etiam a ratione alienum videri, quas super ea re leguntur in Evangelio, ad intellectum spiritualem traducere. Ad extremum contendit, id quod a Davide pronontiatum est, In omnem terram exivit sonus eorum (Psal, XVIII, 5), sua fiRtate non fuisse completum, nedum fuerit Apostolicis temporibus. Hujus loci oc- casione docet, Africam innumeris barbaris nationibus incoli, quibus hactenus Evangelium incognitum esse, ex iis qui Romam in servitutem inde abducebantur deprehendere quotidie licebat {Epist. 199, n. 46). 5. Nuncupatos comiti Valerio libros de Nuptiis Au- gustinos in suis Hetractationibus secundo post Gesta cumEmerito,quseadannum quadringentesimum deci- mum octavum perlinent, loco recenset (Retract, t. 2, c. 53). Ipsi beatas Doctor saepius, et forie jam ab anno quadringentesimo decimo septimo scripserat, ab eo nulla respcnsione resalutatus ; quod ei solHcitudinem aliquam alTerebat : sed tandem aliquando tribus ejas epistolis eodem ferme tempore exhilaratus est ; prima sibi per Vindemialem episcopum reddita, neque multo post secunda et tertia per Firmum presbyteram, a quo Sixti litteras medio circiter anno post quadringen- tesimum decimo octavo receperat, quemqae hominem Dei vocitat [Epist. 200, n. 1). Comperit eo tempore, ac forte etiam ex eodem illo presbytero, incidisse in Valerii manuscommentalionem quamdam Pelagianam ipsi illi comiti inscriptam, qua Augustinam originale peccatum astruendo nuptias damnare jaclitabant. Quamvis Valerius calumniam illam fide robustissima irrisisset, Augustinus tamen doctrinam Ecclesifle fon- tra ejusmodi criminationem sibi defendendam esse putavit. Hac igitur de causa primum composuit duo- rum librorum, quos De Nuptiis et Coneupiscentia in- scripsit. In hoc quse sint nuptiarum bona demonstrat, hsec distinguens a concupiscentia, quam esse malum, non de nuptiarum natura, sed in nuptias ex homiois peccato derivatum docet: quo tamen malo conjugalis pudicitia bene utitur ad liberorum procreationem. Id operis post Pelagium atque CcRlestium damnatos locn- bravit, illudque nuncupavit Valcrio comiti, tnm quod idem scriptionem a Pelagianis sibi directam recepisset; tum quod ipsis illis hroreticis constanter ac efRcacitAf restitisset ; tum denique quod conjugalem castitatem. quffi ad hujuscedisputationisargumentumpertinebat, coleret quam severissime (De Nuptiis et Coneupis^^- titty lib, 1, n, o). Remotis enim tantis rationum mo- mentis, handquaquam is erat, qui viro ea dignitate conspicuo, necnon impedito negotiis, libros suos non petenti obtruderet ; quod impudentiap, qnam urbani- tati. propius existimabat. Librum hunc epistda co- mitata est laudum ejusdem comitis plena, in qno ne veritatis limites transilierit, verendum non est. Et- enim prseterquam quod nihil erat ejus charitate magis sincerum, ipsum praeterea cavere, ut ipse testatar, oportebat, ne suspicionem adulantis incurreret (Epist. 200, n. 1). Et revera Pelagiani hinc occasionem arri' puerunt jactandi, illum non alio consilio scribere ad militaremvirum, nisiutejos potentiam adversus ipso? concitaret {Operis imperfecti lib. 2, cap, 14). 6. Inter primum hunc librum ad Valerium, et se- cundum ad eunidem, Augustinus in Retractationibus suis non parvum librorum numerum interjicit. Homm primi sunt, in septem primos divinae Scriptarae libros totidem Locutionum libri, quibus et septem alios QuaRstionum in eosdemdivinosIibrosadjunxit(i?elracf. /t6. 2, capp. 54, 55). Incumbebat eodem tempore ntri- que operi. Libros Quaestionum, quae in Locationibos non semel citantur, composuit legendo sanctas Scri- pturas (Qusest, in Heptateuchum lib, 2, quaest. 62 ; Kb. 0, quaBst, 29; lib. 7, quxst, 49, 51) et varia SeptUa- ginta interpretum exemplaria conferendo, interdwD etiam adjuncta, cum versionibus Aquilae ac Symma- chi, tradnctione ex hebraso (/6t(i., lib, 1, Prxfat.Y 509 LIBER SEPTUIUS. 510 Hieronjmi banc esse non dubitamus; quando alia nulla hoc fiiulo exstabat apud Latino.s et cum Valgata nostraediiioneconsentiunteaquae exeadem iHaprofert Augustinus {Quwstionum, in Heptateuch. l. 5,^11.20;/. 6, quxst. 7, 15, i9, 24, 25; /. 7, quwstt. 21, 55). Igitur cum ea ratione Scripturs vacaret leciioni statuit apud se, quidquid difficultalis occarreret, chartis mandare ; contentus interim nonnulla adnoiare, cursim expen- dere alia, et eadantaxat expedire, qusB longioris morse non indigerent. Quapropier commentationem hanc Qusestionum iiiulo voluit inscriptam : tameisi illarum plerseque ibi sic dispuiatee reperiantur, ut abunde il- lustratiB enucleaiaeque videri queant. Sed ne illse qui- dem, qnas scripto consignare satis habuit, omnino sua niililate destituuntur;cum sit inveniendi initium, qnid invesiigandum sit cognoscere. Co^perat in libros Regam eadem rationem inquirere; at cum nonnihil in eo labore promovisset, eum ab illo qusedam magis necessaria revocarunt (Retract. lib. 2, cap. 55, n. 1). Qaod vero ad libros Locutionura, collectio est phra- sium Scripturae propriarum, quce non aliunde, quam ex ratione modoque idiomatis grseci vel hebrffii, pro- fluxerunt; qase videlicet cum in latina consuetudine minns nsiiatffi sint, occasionem prsebent parum adver- tentibus, ibi quosdam mysiicos sensus capiandi. Qui nonnunquam, ait. sanctus Docior, exsculpunt aliquid quod a veritate quidem non abhorreat; non tamen id sensisse auctor, a quo hoc hoc scriptum est, invenitur {Ibid. , eap, 54). Putavit igitur ad inielligendos locos bene multos, quibus aliquid obscuriiatis inesse videhatur, nihil aliud requiri, quam quo sensu in aliis usurpa- rentnr locis quorum expeditus essct iniellectus, ob- servare, ut idem quoque minus claris locationibus accommodetur. Dedit ipse operam excerpendis ejus- modi loquendi formis seu idiotismis ex quinque libris Moysis et ex Josue nc Judicibus ; unde sepiem illi Ubri, qui Locuiionum titulo inscribuniur, consiant. Interdam easdem locutiones tantummodo exscribit; interdum vero enucleat. 7. Memoraiis Qusestionum ac Locutionum libris subjicit quatuor illos occasione Vincentii Victoris in lucem ediios, qui De Anima et ejus origine inscribun- tur (Ibid.y cap. 56.) Erat hic Vincentius Victor juvenis in Mauritania Ceesareensi natus, et ex Rogaiistarum factione, quse Donatistarum pariicula et scissura erat, ad Ecclesiam conversus : qui cum apud Peirum quem- dampresbjterum Hispanum essei, incidit in Augustini commentaiionem , qua Vir sanctus faiebatur (quse ipsius erat modeslia) ignorare se, an omnes aniniffi ab una Adami anima propagareniur, anve singulis qui- busque hominibus nas(^ntibus singulas Deus crearct; minime iamen dubiiare, quin anima spiritus essct , non corpus. Displicuit ex oequo Victori, et quod Au- gastinus non docerei sine cunctatione quid de animip origine tenendum sit, scd propagationem animarum verisimilem esseduceret; ciquodanimmnaturamindu- bitanter diceret incorpoream. Ergo hanc in rem binos ille ad eumdem Petrum presbyterum libros, sed Pela- gianis aliquot ptacitis aliisque erroribus refertos, con- scripsit (De Anima et ejus origine, lib. 3, n. 2). Cffisa- reoeiunc agebat Renaius monachus (Retract. lib. 2, cap. 56), idem forte qui sancto Augustino in eadem urbe Optati de animae origine inquirentis episiolam anno quadringeniesimo decimo octavo exhibuerat : is ergo licet ex laicorum ordine, fide tamen admodum oriho- doxa, cum libros, quorum doctrinam minime proba- bat, et inlquibus Augusiinum indigne habitum videbat, ofTendisset, eos diligenier descriptos ad illum curavit perferri (De Anima et ejus origine, lib. 2, n. i ; Hb. { , n. 35). Libros eosdem Caesarea Hipponem iransmissos sesiiva tempesiate, nonnisi extremo tamen autumno, accepit Augusiinus; cum vidclicet per totum illud iem- pus, ob iier quodpiam nobis incognitum, abfuisset. Hic solitam et sapieniiam ethumilitatem exhibuit san- ctus Doctor : qua> in se Vicior aggressus erat, boni consuluit, gratissimumque habuit, quod cumillesen- tentia ab se dissideret, meniem suam declarasset scri- piis etiam editis. Rebatur enim illum forsitan bene« volentiffi causa id fecisse, ut ipsum ab errore, quo teneri judicabat, expediret. Nam sibi eam reg^lam Vir sanctus consiituerat, ut quoiies animum cujus- quam minus exploratum haberet, ejus consilium po- tius approbaret tanquam bonum, quam pro malo con- demnaret. Ubi entm, ait, mihi animus erga mehominis ignotus est et incertus, melius arbitror meliora sentirt^ quam inexplorata culpare (Ibid., lib. I, n. 2). Quod Victor alii potius, quam sibi , ut decebat, mentem aperuerat, hoc illius dabat modestire : prseterquam quod eum, qui opinionem suam minime dubiam esse crederet, ad se consulendum obligari potuisse non ducebat. Si autem juveni laico, inter disputandum, aliquod in Augustini contumeliam verbum exciderat. id eum sancius Episcopus non convicianiis voluntate credebat, sed diversa seniientis necessiiate fecisse. Attamen utanimi modestia et humiliiate ad emendan- dum malum, quod sibi forte hffirere poierat, sanctus Antistes impellebatur : ita veri amor non sinebat, ut quodsanumerai, indefensum relinqueret (Ibid.f lib. 4, n. i) : hujus autem generis erant, quce a Victore im- pugnabantur. Quare pro responsione sua quatuor li- bros reddidii, unumad Renatum monachum, alterum ad Petrum presbyterum, et duos ad ipsum Viciorem : quanquam ad Peirum epistola erai, sed libri nomen, quia separari a ca>ieris non debebat, accepit (Retra^it. lib. 2, cap. 50). In his autem omnibus libris, in qui- bus multa scitu necessaria disseruntur, defendit de origine animarum, quse singulis hominibus dantur, cunctationem suam, et mullos Victoris errores aique pravitates prsesumptionis ejus ostendit; ipsum tamen juvenem non pra»propere deiestandum, sed adhuc docendum putans, preesertim quiaaudierateum nuper catholicum factum, quantapotestIenitatetractai(I6*Vi., et de Anima et ejus origine, lib. 1, n. 2) : alque huic agcndi raiioni et labori sancti Docioris tam felix re- spondit exitus, ut ab eodem Victore rescripta corre- ctionis ejus acceperit (Retract. lib. 2, cap, 56). 8. Posi libros de Origine animse, duo de conjugiis adulterinis ad Pollentium libri locum in Retractatio- 5U VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 51) nibus proximnm occupant. Pollentius autem ilie quis fuerit; nusqnam reperias : id solum vere dixeris, vi- rujnpietate fuisseinsignem,quemvidelicet religiosura fratrem nominat Augustinus (DeConjugiis aduUerinis^ lib, 2, n. 1). Ille igitor cum evolveret eas commenta- tiones. quibus hic ante plurimos annos sermonem in monte a Domino habitum exposuerat, admiratus est contendere, sanctum Praesulem, mulieribus legitime separatis ab adulteris conjngibus non licere, quoad hi fuerint superstites, aliis nubere, sed ipsis servandam esse continentiam. Quapropter Augustinum rogavit per litteras ut iliam sibi dubitationem eximeret : sibi enim ita potius videri, mulieres, quee ob aliam quam fornicationis causam a vins discederent, solas esse, quibus per horom vitam secundo conjugio interdice* retur. Idemque cum accepisset illum parando sibi responso dare opcram, quasdam insuper de eadem materia novas queestiones adeummisit(/62d.). llisAu- gostino, postquamopus suumjam absolverat, redditis, cogitaverat Vir sanctus addito supplemento illis re- .spondere : verum cum ejus liber citius, quam optave- rat, ab amicis esset evulgatus, novum componcre co- actus est. In his itaque duobu^ iibris Scripturarum auctoritate qusestionem de conjugio examinat, illam quidem, ipsios judicio, difficillimam {Retract, Hb. 2, cap, 57), obscurissimam, implicatissimam [De Conjug, aduUer.jlib, 4, n. 32).Cum autem ei opponeretur inler alia, viros ab uxoribus separatos, continentiam ser- vare non posse ; objectionem evertit adducto preeser- tim exemplo clericorum, quibus continentiae necessi- tas, iisque sappenumeroad accipiendum honorem cle- ricalem improvisa vi coactisimponebatur; quitamen, divina gratiaopitu1ante,istud oneris, de quo subeundo cogitaverant nunquam , religiosissime perferebant (Ibid , lib, 2,'n. 22). Prceter haec Augustinum rogarat Poitcnlius, numquid Baptismum catechumenis, qui morbo correpti illum petere non possent, conferen- dum crederet (I6id., Ub. I, n. 33). Sanctus Doctor unicuique liberam esse vult hac in re seqnendi, quod sibi optimum videbitur, facultatem : ipse vero id prae- stare existimat, ut idem sacramentum illis, etiamsi antea nullam illius accipiendi voluntatem aliam prse se tulerint, quam quse in eorum fide nota est, confe- ratur. Ad quam sententiam multo efticacius valct id, quod amico cuidam suo venisse in Confessionibus suis memorat (Confess, Hb, k,n, 8). Imo et graiiam il- lam ad eos quoque extendit, qui, cum retineant adnl- terina consortia, ad Baptismum, si sani corpore essent, non admitterentor. Quodque de baptizandis catecha- menis constituit, idem in reconciliandis poenitentitras servandum dicit. iV^c tpsos enim, ait, ex hac vita sim arrha suw pacis exire velle debet mater EceleHa (De ConjugiisaduH,, Hb. i,n. 35). 9. Contigitsub idem tempus, ntCarthagine venam proponereturcodcxanonymusMarcionistse cujuspiam, aut alterius e sectis illis, qufle cuni Manichseis Legem ac Prophetas condemnabant, et prseterea mundi crea- tionem dsemoni, non Deo, quod dogma alienam erat a Manicheeis, tribuebant (Retract, Hb, 2, cap. 58 ; Contra Adversar. Legis etProph.y Hb. iy n. 1). Hic doctrinam suam a Fabricio quodam, in quem Romse inciderat, et cujus se discipulum esse gloriabatur, sibi traditam fuissenarrabat. Sibiproposueratauctoritatem detrahe- re Veteri Testamento, variis adhibitis cum ex eodem, tum etiam e Novo testimoniis (Contra Adversar. Legis et Proph.y Hb, 2, nn. 3, 40). Utebatur auctoritate scri- ptorum apocrjphorum (Ibid,, n, t4); necnon incalce operis hoeresim suam a paucitate sectatorum com- mendabat (Ibid., n, 4t). Cum volumen hoc erro- ribus refertum prostaret , complures cariositate ducti ac delectatione periculosissima, vel illud le- gebant, vel legentibus aures praebebant : quo co- gnito lidcles quidam animo vere christiano , li- brum ad Augustinum miserunt, petentes ut illam scripto quamprimum refutaret. Parait itaque eo- rum voluntati , suamque ipsis responsionem , cui titulum fecit, Contra Adversarium, Legis et Propheta- rum, inscripsit. Hanc ille utilitati lectorum consu- lens, in binos libros partitus est : quorum in primo eos locos veteris Instrumenti, qaos iste nebnlo irri- debat, nihil continere neque mali neque ndicali de- fendit; in secundo autem Foederis novi testimoniis, quse adversus vetus, idem hsereticus adhibebat, re- spondet. In primo libro quartum decimam de Civitate Dei citat (Ibid,, Hb, i, n. 18). Porro si quatuor libros de Origine animse subextremum autumnumanniqaa- dringentesimi decimi noni lucubrarit, quominus hosce duoscirciterineuntem qaadringeniesimum vigesimam scripserit, affirmare nibil prohibebit. LIBER OCTAVUS. De reliquis Augustioi actis ab Christo anRO quadringentesimo vigesimo, ad anoum quadringentesimum trigesimum. CAPLT PRIMUM. { Donatistx proprio furore exagitati se interimunt et combui^unt. 2 Dulcitius tribunus et notarius Gauden- tium e.x Donati parte episcopum a consiHo cremandi revocare studctf atque ab ipso epistolas duas accipit, 3 Dulcitii rogatu Gaudentio respondet Augustinus. 4 Libruni Consf*ntio scribit contra mendacium, quod ^o ncc ad imestigandos PrisciUianistas uti Hceat Ca- thoHcis, 5 Ejusdem ConsenHi quaestiones explieat, tn primis utrum nunc corpus Domini ossa et sangviHem habeat et reHqua camis Hneamenta, 6 Ad Ceretiw^ scribit contra PriscilHanistas scripturis apocryphi^ abutentes ac perjurio, 1. Vidimus jam ante quos progressus in Donatista^ rum schisma, tum Carlbaginensis collationis, tum le^ gum ab Honorio muniendis illins decretis lataram npe.. LIBEH OCTAVUS. 514 calholica Ecclesia. Vidimus iiisuper cujusmodi A facinora pepererit eorum dolor, qui suam nari cootumaciam pati noluerunt : atqui furoris m nequaquam fuit bic termiaus. Sicut enim, g^stinus, charita$ laborat Ecclesise sic eos ab illa one liberarej ut eomm nemo moriatur; sic eorum \ fUror, aut nos occiderej ut sux crudelitatis t libidinemj aut etiam se tpsos, ne perdidisse vi- r occidendamm hominum i^otestatem {Epist. 185, Sunt igitur in usum revocatse neces ilise hor- ac lugendee, quas illi quondam exercuerant, (que Circumcellionum nomen per orbem oniver- deo ceiebre factum fuerat, imo et hominibus e ua paulo moderatioribus odiosum. Imperator in lo exsilio animadvertebat {Contra Gaudent,, lib. 1) : Catholici vero eosdem latere patiebautur non [Jbid,y n. 41), quippe quos in exsilium pelli hoc animo postulabant, ne aliorum saluti essent imento (ibid.y n. 12). Veromtamen cum extrema cia merito jure illorum facinoribus deberentur, a se ipsi et statuebant et exsequebantur, facti iorum judices simul et carniiices. Cumque sancti res pro veritale mortem oppetant, hi quo lerent, ne veritas annuntiaretur, ne verilas te- ir, ne unitas amarelur, ne charitas susciperetur, mpararetur seternitas, interibant (Serm. 325, Si lides habenda Gaudentio, inlinitam multitu- abslulit id mortis genus (Contra Gaudent.^ lib. (2). At vero Augustinus contendit uon fuisse tot les, qui sibi manus violentas afferrent, quotpagi, >ppida, quot urbes integrse ac populi legum im- ium metu a schismate deliciebant. Uii porro \e ferrum in vitam propriam conversuros, ac ntio vei igni tradituros minabaniur, Catholicis rte persequendi moram se injecturos, necnon { ardorem imminuturos sperabant : sed videba- itholicis saiius esse paucos exstingui perditos ac -aios, quam in lethitero discidio innumeros re- , quos inde legum, quee non sine divino nutu sibi tebant, beneficio eruere potuissent {Epist. 204, 2). Quorum cousilio sic aspiravit coelestis favor, nine sibi necem consciscente, iugens numerus i Numidia, tum in reliquis Africee provinciis cum ia in pacem redierit. Sin autem in aliquo loco li contingeret, Ecclesia, Davidis instar de Absa- nterfecto moestitiam suam pace regni sui acqui- msolantis, dulorem materni cordis leniebat, et ftt instaurertione unitatis ac tantorum liberatione orum. Quorum sivideas, ait ad Bonifacium, in I pace IxtitiaSy frequentias, alacritateSy et ad hy- ludiendos et canendoSj et adverbum Dei percipttn' )eleb7'es hilaresque conventus, multorumque in eis iolore magno recordationem prseteriti erroris^ ct ^audio considerationcm cognitad vei'itatis, et cum latione ct detestatione mendacium magistrorum, nodo cognoscant de nostris sacramentis quam falsa erint; multorum etiam in eis confessiones, quod ellent esse Catholici, nec inter homines tanti fuvo- iderent : horum ergo populorum congregatiQnes per plurimas Africse regiones ab illa perditione HbcmtO' rum, 51 sub uno eonspectu videres ; tunc diceres, nimix fuisse crudeUtatis, si dum timeretur ne homines despe- rati, et istorum innumerabili multitudini fiulla sesttma- time comparandi, suis et voluntariis ignibus cremaren- tur, isti in setemum perdendi^ et sempiteimU ignibus cruciandi relinquerentur (Epist. 185, n. 32). 2. In illis autem, quorum amentia maxime fuit insignis, uobilitavit se Gaudentius Thamngadensis episcopus, celebris illius Optati Gildoniani successor, et unus e septem, quos Donatistse suarum partium iu collatione Carthaginenei patronos elegerant (Conlra Gaudent., lib. 1 , n. 52 ;Retract, lib. 2, cap. 59). Is primo cum fugisset, postmodum redierat (Cont. Gaudent.^ lib. 1, n. 17), dejerans, si cogeretur communicare Catho- licis, se incensa propria ecclesia cum aliis aliquot fu- riosis, qui adhuc eidem adheerebant, conilagraturum {Ibid., n. i^etRetract. h'6.2, cap. 59). Honorius impera- tor legum pro unitate latarum curam Dulcitio mauda- verat, laico et militari viro, catholicee communionis, quique, ut paucis ante annis Marcellinus, tribuni as notarii dignitate ornatus erat {Contra Gaudent., lib. 1, n. 12). Huic muneris sui ratio non irrogandam illis capilis poenam, sed tantum exsilii, permittebat {Epist. 204, n. 3;. Inerat ipsi lenitatis plorimum; ejusque opera non paucos a schismate ad catholicam unitatem Deus traduxerat. Cum essent Thamugadenses ceeteris pertinaciores, Dulcitius adversus eos mansuetudine, ut decebat, uti cogitans, illos ofQcii sui edicto mo- nuit ; in quo inter alia, cum eos sciret sese crcmandi animom habere, declarabat, ipsos mortem, quam me- rerentur, toleratoros : quo nimirum dicto necem, quam propriis manibos sibi ipsis aiferrent, signilica- bat : illi autem hoc- ita sunt interpretati, quasi capi- tale suppliciom ipsis intentasset. At ipse alio edicto promulgato mentem explicatius aperuit. Quin etiam litteras ad Gaudentium, quibus eum ad onitatem ca- tholicam adhortaretur, et incendium, qno se ac suos cum ipsa in qua erat ecclesia consumere minabatur, dissuaderet (Retract. lib. 2, cap. 59). Dicebat esse ibi in- nocente.<«, quos ille ad exitium teneret invitos, id est, qui nisi auctoritatis ejus contemplatione ac reverentia inhiberentur, ad catholicam Ecclesiam sponte. red- irent (Contra Gaudent., lib. 1 , n. 6). Addebat, caveret ne tantum basilicse sedilicium, ubi ssepius nomen Dei in- vocaverat, concrematum ab ipso fuisse diceretur ; Isetatum se, quod in proviuciam aut forte etiam in urbem Thamugadensem adveniens absentem illum reperisset : contra vero, quod reversum eumdem vi- deret, moleste ferre; nolle siquidera sibi ejus perse- quenti occasionem dari, neque illius prsesentiam obi- cem afferre saluti aliorum : si se ille innocentem cro- deret, fugeret potius juxta dominicum prceceptum, quam se ipse cremaret (Ibid.^ n. 12). Testabatur se quorumdam relatu cognovisse, virum illum esse pru- dentia prseditum; ac semper eum honorilicentius tractabat, quam hsereticum deberet catholicus : sed hunc ea ratione redditum iri dociliorem sperabat {Ibid., n. 3j. Accepta Gaudentius hac epiatola, actntum 515 brevissime, ne moram, ut dicebat, atferret perlatori- bus, rescripsit (Contra Gaud,, /. 1, n. 12). Ibi ille proti- tebatur, sibi quidem definitum et constitutum esse, si vim ullam imminentem cerneret, intradominicacastra vittL' eiitum terminare, boc est, semet cumecclesia in- cendere : quod vero ad alios, tantum abesse, ut cogere illos sibi proponeret, ut potius omnibus, qui ex ec- clesia decedere cuperent, auctor fuisset, illud palam ac libere declararent (I6id., n. 7). Postridie ejus diei aliud responsum priori verbosius fecit, in quo niteba- tur furorem suum ScriptursB defendere testimoniis, in bisque exemplo Razii, cujus mortem liber secundus Macbab(Borum narrat (/6td., n. 12). Memorabat id quoque, quod Emerito contigerat, cum Augustinus vertente anno quadringentesimo decimo octavo Ciesa- ream petierat;sed rei dissimulata veritate {lbid,yn. V6). 3. Dulcitius utramque epistolam Augustino defe- rendam curavit, orans illas ut refelleret {Retract, li- bro 2, cap. 59), ac sibi praeciperet, quo pacto ipsi esset ba*reticis respondendum (Epist, 204, n. 1) : id est, nisi nos fallit conjectura, quam rationem eum ha- bere oporteret minarum, quibus in se ipsos ferro ilammaque usuros jactitabant. Ad hoc retuiit san- ctus Antistes, minas hujusmodi nihili faciendas; ne- que debere iiium metu exitii miserorum aliquot deter- reri, quominus aliorum saluti, quoad ejus fieri potest, consulat. De refellendis autem Gaudentii epistolis, ait id sibi per occupationes wx licere, aliisque in ope- ribusjam se respondisse iis argumentis, qim isita continerent (Ibid., n. 4) : illas tamen se exactc, cum ejus atque Eleusini, qui idem a se postulabat, gratia^ tumsuainThamugadensem populum charitateconfuta- turum {lbid,y n. 9). Quin etiam easdem, atque in pri- mis adductum Razii exemplum, strictim dissolvit in ea ipsa ad Dulcitium epistola. Hunc porro Eleusinum, quem Augustinus honorabilem et charissimum iilium suum vocat, necnon apud Thamugadenses tribuna- tum obiisse testatur, haud absurde quis putaverit eumdem illum esse Eleusinum, virum tribunitium, qui prffidium in agro Hipponensi possidebat, ubi et beati Stephani sdicula seu memoria erat. Is iilium ad- hue infantulum, qui morbo fuerat sublatus, super me- moriam^ seu forte eediculam sacras Martyns reliquias continentem posuit ; cumque Deo ubertim lacrymans supplicasset, eumdem vivum ac sospitem retulit {De Civit. Dei, lib, 22, cap, 8, n. 19). Narrat insuper san- ctus Prsesul, dilectum atque honorabilem lilium suum Eleusinum Hipponensi monasterio villam dono dedisse (Serm. 356, n. 15); quam vel hinc intelligas fuisse provcntus non mediocris, quod is illam diceretur ven- didisse, cum hoc muneris ab eo gratis profectum ne- mo faciie crederet : sed hunc rumorem falsum decla- ravit, atque hujus donationis testeni se professus est Augustinus. Is ut primum sibi licuit, fidem suam de confutandis Gandentii duabus epistolis liberavit, in- que eara rem librum unum elucubravit, in quo pro}- missum adversarii contextum sua ipsius rcsponsio se- quebatur; iit scilicet imperitioribus quoque clarum iieret, a se sine rcsponso nihil preetermissum (Contra VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 516 Gaudent., Ub. 1, n. 1). Lecto hoc libro Gaudentius ipsimet Augustino rescripsit, non eum ut eonfutaret, sed tantummodo ne convictum se silentio sao fateri crcderetur ([I&tJ., lib, 2, n. 1 ; Retract, lib, 2, cap, 59). Verumtamen dum infirmitati suae velum obten- dere cogitabat, illam multo manifestiorem reddidit. Quippe animadvertebat quilibet, voluisse quidem eum respondere, attamen nihil sani aut solidi opposnisse. Quo fiebat, ut desperatam ipsins caosam esse ambi- geret nemo. Haud erat magui negotii etiam mediocrb prudentiae viris, quam inepte Augustino iile responde- ret, collatis utriusque scriptis cognoscere : istud au- tem ut per singula capita demonstraretur, prolixiori disputatione indigebat. Erat Augustinus ad hunc la- borem, si videretur ita necessarium, paratissimus : at ne interim sine responso Gaudentins relinqueretor, brevissinuim dedit, qui secundus est in eumdem liber. Eo satisfactum esse hominum exspectationi inde coo- jicias, quod Vir sanctus ei nihil postea reperiatur addi- disse. Hos ille duos libros quasi Gaudentio ipsimet inscriptos memorat Possidio vero in Indiculo separa- tim notatur, Responsionum contra epistolas duas Gau- dentii episcopi Donatistarumy liber unus; et, Ad Gau- dentium Donatistarum episcopum, epistola una {Possid.y in Indic, cap. 3). Quid Gaudentio ca^.terisque Dooa- tistis iude ad mortem usque Augustini factum fuerit, nusquam reperimus. 4. Dum Augustinus Gaudentio respondebat, simal etiam operam dabat libro contra Mendacium, qucm Consentio, non procul forte ab Hispania, ubi Priscil- lianistarum hoBresis vigebat, agenti, destinavit (Ae- tract. lib, 2, cap. GO). Hic Augustino legenda multa miserat, eaque de Priscillianistanim dogmatihus,qo8e singiliatim, post accuratam inquisitionem et quam plurima ex quodam Frontone cognila, referebat {Coh- tra Mcndaciumy nn, 1, 4). Ad hosce hsereticos inve- stigandos, qui ba^rcsim suam non mendacio tantom, sed perjurio quoque adhibito existimabant occultan- dam, videbatur Consentio simulatione utendum esse Catholicis, fingendo se esse Priscillianistas, quo sic eorum latebras penetrarent. Id prorsus improbavit Augustinus, scripto hanc in rem libro, cui titulnm io- didit, Contra Mendacium {Retract, lib, 1, cap. 27), eo quod aperto marte hoc vitium aggrediatur,solvens Scripturae locos eos, quibus nonnulli, et in his forsi- tan ipse Consentius, eidem patrocinari moliebantor. Scd illud in primis demonstrat, ut maxime verum es- set aliquando nicntiri licitum esse, id tamen io rebus, qua; ad religionem pertinent, haud un- quam sine magno crimine ac periculo posse usur- pari. Hortatur Conseiitium, ut contra Priscilliani- stas, quando viribus ad hanc rcm necessariis a Deo esset instructus, stilo decertet ; cum supervacaneum foret, illorum explorarc atquc eruere dogmata, si sinc confutatione relinquerentur {Contra Mendac, n. 25). At vero id ante omnia jubet, eorum doctrinam de mendacio in causa religionis usurpando oppognet,in- que eam rem Dictinii episcopi Priscillianistffi librum, cui Librsenomen, refellat (I&te^., n. 5).IIIud porrocon- LIBER OCTAVUS. lacium opus verno circiter tempore, anni, ut prsesentis elucubratum fait. Nec est dubium, *, ipsum opus innuerit Augustinus, ubi aiebat : ic difficiUimaet latebrosissima gignitur quxstio, ^am grandcm libmm, cum respondendi necessi- urgeretj absolvimus [Enchirid,, n. 6). Quod .tinet ad librnm de Mendacio, compositum sse ad respondendum cuipiam non videmus. le, eumdem non ante prodiisse in lucem, .ugustinus ad opera sua retractanda manum set(Be^mc^ /16. 1, cap, 27). stolam cujus initium est, Quantum ad oculos at- porales (Epist. 205), non inviti crediderimus, imdem Consentium, et eodem quoque anno I : Consentii vero epistolam, cujus ibidem Au- \ meminit, eam ipsam esse, quee scribendo li- quo narrabamus, occasiooem dederit. Prseter istolam, separata chartula Consentius Augu- |uarumdam qusestionum solutionem rogarat : utrum nunc corpus Domini ossa et sanguinem aut reliqua carnis lineamenta : utrum singil- sreatore Deo corporum, qua? nunc fiunt, linea- formentur : utrum baptizati omnes veniam lo tandem consecuturi siut, etiamsi absque tia variis criminibus irretiti, de corpore ex- utrum Dei flatus in Adam, ipsa sit ejus anima. sbus ad eum rescripsit Augustinus : sed prte- Qper slatu Dominici corporis ac beatorum in »eruit. Istarum quaestionum auctor idem ille t Consentiiis, qui ante decem circiter annos sdam de Trinitate inquirebat, cui videlicet aus tunc respondens dicebat : In libris tuis m tuo deltctatus ingenio. Ejus quippe es facuU ' pbssis ca qux senseris explicare (Epist. 120, lemadmodum et ipsi nunc de mendacio rescri- cit : Valde sum tuo delectatus eloquio^ et san- memoria Scripturarumj ingeniique solertia (Con- iae.y n. 1). IUe anno quadringentcsimo deci- ilas quasdam incolebat {Epist: 119, n. 6), et am Augustini videndi causa navigarat (Ibid., 9d eum rus aliqua necessitate profectum, vi- »i non licuerat. Eo tamen tempore narrabat nus, se quidpiam ab illo audisse ; quod nisi ita nt non coram, sed alio quodam modo id ab cisse intelligatur, non convenit in eum Con- , cujus modo quffistiones expendit Augustinus. dm in eorum numero ponit, quos cuni nun- idisset, amabat tamen ; et quorum conspectum o peroptabat, ut suum in eos amorem expleret 20, n. I). ndem Priscillianistarum hseresim Augustinus Ceretium episcopum epistola (Epist. 237), »sfletatem ignoramus, aggreditur. Ceretius ille, am Argirio illi signilicaverat, et ad eum volu- ao miserat, eaque, uti videtur, apocrypha ; lymno uno, qui ferebatur esse Christi Domini, quo praecipue, quid ille sentiendum duceret, dem litteris cognoscere cupiebat. Magna et i negotia, quibus Vir sanctus tantum non op* 518 primebatar, ei Vix satis otii reliquerunt, ut horum voiuminnm alterum decurreret: quod enim ad alle- rum, id aliquo dbtractum est, utillud postea reperire non iicuerit. Exacto igitur non ita brevi intervallo re- spondit Ceretio, eique se existimare nuntiavit, Argi- rium aut Priscillianistarum sectae nomen dedisse, aut saltem eorum errores scctari imprudcntem ; sibique neutiquam videri dubium, quin scripta illa, quse ejus missu ad se perlata fuerant, non alia essent ab hisce apocryphis, quibus perinde atque divinis abutebantur. Refert bene multa verba ex eo hymno, quemipsi hse- retici ipsum hunc esse jactitabant, qui iinita ultima coena fuerat a Christo dictus, quoque ejusmodi ray- steria comprehendferentur, quibus capiendis vulgaris notse homines pares non essent. Eo nihil contineri ostendit, quod canonicce auctoritatis libri non habe- rent, si ratio qua illum publice interpretabantur, spe- ctaretur : vero tamen simillimum esse, illos heeresis suse dogmata isthic occultare, quae suis tantummodo prodant ; quia revera nefaria sunt et detestanda : iis prseceptum quoque, ut occuitandorumdogmatum suo- rum causa, etiam cum falsa juratione mentiantur, tra- di in hflec verba : Jura, perjura^ secretum prodere noU. Testatur abunde se id aliaqu6 illius sectse scelera habere cognita ex iis viris, qui cum in illa prius hse- sissent, inde postea divino beneficio erepti fuerant. CAPUT II. 1 Julianus Ubros adversus Augu^tinus quatuor^ etaUquot pro Pelagianis epistolas scribit. ^Augustinusexcerptas exprimo Ubrorum Julianisenteniias refelUty edito ad Valerium Ubro secundo; necnon contra duasPelagiano- rum EpistolaSjUbrisquatuoradBonifacium scriptis. 3 Uos omnes Augustini Ubros in It^Uam defertAlypius. 4 AUos sex Ubros in JuUanum Augustinus edit. 5 Re- scriptum ab Constantio imperalore promulgatur contra Pelagianos ; et Cselestis deae templum solo sequatur. 1 . Vidimus anno superiori, quemadmodum Augu- stinus adValerium comitem librum deNuptiis et Con- cupiscentia primum direxerit. Is liber in lucem vix prodien^, cum Julianus e Pelagii factione episcopus Eclanensis libros in illum unum quatuor evulgavil. lllius tamen reipsa ne quidem quartam partem per- stringebat,contentusquse debiliora putaret, exagitare, quasi futurus esset nemo qui totum utrumque opus evolveret (Con^. Jt//tan., Ub. i,n. 2). Verilate desertus, admaIedictaconvertebatur(I()ic{., n. 3) : Catholicos in- juriose Manichseorum nomine appellans,atque inprimis Augustinum, quem etiam contemptus causa vocitabat Pcenum disputatorem(/6t(i., Ub. 3, n. 32). Obtrectabat quoque nonnullis, qui Pelagianaejuratahaeresi, ad or- thodoxam iidem redierant, quorum aliquos Augustinus asserere videtur sibi notos esse, ac vitam vivere louge castissimam ; quod vero ad alios, quinam essent ii, nescire se (Ibid.j Ub. 6, n. 35): sed Valerium comitem tractabat honoriflcentius(0/)ei\tmper^ /16. 1, cap. 10). Irrito conatu desudabat (Ibid., cap. 67), quo in suum sensum detorqueret celebria illa verba Apostoli, Quis mc Uberabit de corpore mortis hujus ? (Rom. vii, 24.) Quaedam Basilii et Chrysostomi dicta, quce contende-^ oVJ VITA S. ALGUSTINl EPISCOPI. blU bat h(Bresi suce favere, proponebat (Contra Julian.^ lib. 6, n. G9). Deuique se argumenlis omnibus a Ca- tholicis ad probandam originalem culpam aliatis res- ,ponsurum poliicebatur (Operis impevf. lib. 1, n. 1). Hos quatuor libros Turbantio nuncupavit, suic factio- nisepiscopo: quem virum magno virtutum fulgore conspicuum pra^dicat in aliis ad Florum libris. At proxime post editos hosce posteriores libros, post- que has a Juliano laudes, eumdem Turbantium Deus, Ecclesise pro illo precibus exoratus, ab Peiagiano errore liberatum, ad fidem catholicam sua operatio- ne et miseratione converlit, illo ipso forsilan ad id usus opere, quo eum Juiianus in hsercsi obtirmare studuerat (Ibid., lib, 2, cap. {{^et tib. 5, n, 4). Sanctus forte Turbantius^ ait Augustinus, ipso opere tuo lecto^ quod ad eum te scripsisse commemoras, etiam propterea in catholicam fidem respiravitf quoniamte in tali causa defecisse cognovit (Ibid.y /i6. 4, n. 30), Conscripto hoc opcre Julianus, actutum epistolam iu Urbemmisil per quam quos posset, ut dicit sanctus Doctor, suos aut inveniret, aut faceret [Cont. Duas Epist. Pelag.y lib. i, 7(.3). Ibidem audientise, hoc estsynodi, quam Pelagia- na factio flagitabat, meminit [Ibid., n. 12). Hanc epi- stolam Augustinus primo suo libro ad Bonifacium re- fellit. Quanquam videtur Julianus vana quadam de causa voluisseillam abdicare ; nec prohibuit Augusti- uus : Si eam, inquit, non agnoscis, ecce non sit iua (Operisimperf. /t6. i, n. 18). In eadem epistola istud ipsum legere crat, quodPelagianorumoctodecim epi- scoporum nomine ad Thessalonicensem antistitem mis- sa epistola continebat, scilicet Augustini dicta ab suis ipsoruminimicisin odiumveritatis esse suscepta (Co/t^ Duas Epist. Pelag. lib. 1, n. 9 ; lib. 4, n. 20) :quo eloco utrasque sub hocidem tempus scriptas fuisse conjicias licet : atquihocsaltem minime ambiguum est, easdem haudquaquam tardius in lucem prodiisse. 2. Cum utraque hsec epistola in manus Bonifacii papae^ non sane nisi vigilantissima Catholicorum Ro- manorum diiigentia , venisset (Ibid., lib. 1, n. 3); hic Hlas Augustino curavit deferendas per sanctum Aly- pium, qui transmarinam profectionem hac tempestate cur susceperit, nobis ignotum est. Tunc porro ipsi, cum Ravennse esset, lilterasad Augustinum dedit Va- lerius comes, quibus et gratias de misso sibi libro ngebatsancto Doctori, eteum simui admonebat, ulper memorata m Alypium audiret,quid hseretici contra quos- dam hujus libri locos jactarent (De Nupt. et Concup.^ Ub. 2, n. 1). Eidem Alypio Ravenna posfhac Romam profecto Valerius chartulam misit ad Augustinum de- ferendam, quacontinebantursententise de libro primo Juliani,perquempiam adlibitum nonnullisetiam mu- tatis decerptse, atque ad eumdem Comitem, ut Augu-' slinilibro responsum breviusatqueexpediliushaberet, transmissae (Operisimperf. Prxf.). Has ergo sententias perferendas ad Augustinum curavit, petens ut easdem, quammaximapossetceleritate, refutaret. AlypiusRo- mse a Bonifacio papa benignissime acceptus est, ubi cum eo convivens, parvo licet tempore, magno ei juu- ctus affectu, eumdemipsi quoque Augastino amicitiee strictissimo nexu obligavit (Cunt. Daas Epist. Petag., lib, l,n. 1.) Quapropler Bonifacius Alypio duas ilias epistolas, ut a nobis jam observatum, alteram qoam Julianus Homam, alteram quam octodecimepiscopiad Rufum Thessalonicensem scripserant, ob hoc prsci- pue tradidit, quod in utraque sauctum Doctorem ca- lumniose habitum cerneret (Ibid.^ lib. 2, n. 3). Rediit itaque Alypius in Africam duobus iiisce Hbris ac me- morata sententiarum chartula onustus. Has Augiisti- nus sententias ex iibris Juliani collectas esse conjicieiis, melius fore judicabat, si universo ipsi operi ejus re- fellendo daret operam : verumtamen arbitratus est sibi festinandum, ut Valerio comiti satisfaceret (0$ Nupt. et Concup., Ub. 2, n. 3). Quamobrem in iilas sentcntias allerum eidem Valerio librum,eodemtitulo, De Nuptiis et Concupiscentia, inscriptum, quaniociiu edidit, anno jam a primi libri editione uno circiter exacto : atque ibi confutatis Juliani calumniis ostendit, catholicum dogma dc originali malo ab Manichsorain hteresi longissime distare. Libros etiam quatuordoa- busmemoratis epistolis refellcndiselucubrayit; itaul primo libro epistolam quse ipsius, utferebatur, Joliaoi, tribus sequentibus aliam, quee octodecim episcoponun erat, redargueret. Enimvero cum gratise adversarios a sollicitandis per varias commcntationes iniirmiorum animis videret non interquiescere, oflicii sai esse ja- dicavit, iisdem eadem ratione occurrere ^tumnecCa- tholicorum quemquam decipi ab iis pateretur, tum ne ipsi se vel suos |in illo nefario errore firmarent Hlud operis ipsi potissimum Bonifacio mittere consli- tuit, ut illud, non tam discendi gratia evolveret, quam examinandi emendandique, quoties in locum aliqnem, qui sibi minus probaretur, incideret. Dum ibiinjurio- sam illam, qua secum agebant Pelagiani, rationem commemorat : SperOy inquit, de Domino Deo nosfro, quod non sine mercede, quae in coilis est, illi me lacerant dente maledico, quibus me pro parvulis, ne fallaci tau- datori Pelagio perditi reUnquantur, sed vereici Salvatm Christo liberandi offerantur^ oppono (Cont. Duas Epist. Pclag.y lib. l,nn. 2,3). 3. Alypius in Italiam iterumsub ejusdem anni qaa- dringentesimivigesimi flnemaut sub proxime .«equen- tis initium trajiciens, novas illas Augustini adversas Pelagianos lucubrationes, quatuor scilicet ad Bonifa- cium libros [Operis imperf. lib. l, n. 85) et secun- dum ad Valerium, detulit (Ibid., n. 7). Contra mo- lestissimcfs inimicos gratise Dei venire tunc necesse erat, quando in illis maxime partibus hseresim suam ab interitu vindicare omni studio conabantur. Hanc sane Alypio vel solam vel prfficipuam iterandee navi- gationis causam fuisse arbitrati illi, bincad obtrectan- dum orthodoxis ansam arripuerunt, Juliani stilo eam in rem insolentius abutentes. Criminabatur ille, Alj- pium bac profectione octoginta et amplius equos tota Africa saginatos tribunis adduxisse (Ibid., n. 42) ; sibi vero exinde blandiebatur inhuncmodum : AmpUssi' mam esse nostri negotii dignitatem, ut ipsa rerum con- sideratioet appensio indicat^ quas tucmur, ita etiamvester pavor ; qui contra noitrorum sanguitiemy pecwnan^ LIBER OCTAVLS. 522 i#, fumditatum largitate^ equorum tranmissione, 'nm seditione^ potestatumcorruptione pugnantes, n vestram^ quae a nobis impugnatur, erubescitis i (Oper. Imp, M , n. 74] . Ao post multa ad eam- lumniandicaasamreyersas : Curergo, ait, tantis taiiam factionibus commovistis ? cur seditiones Ro- iductis populis excitastis ? cur de sumptibus pau- $aginastis per totam pene Africam equorum gre- m prcsequente Alypio tribunis et centurionibus $tis ? cur matronanm oblatis hxreditatibus po- ! sseculi corrupistis, ut in nos stipula furoris arderet ? cur dissipastis Ecclesiarum quietem ? tgiosi Principis tempora persecutionum impietate stis ? (Ibid.y lib, 3, n. 35.) Sed impotentiam b atque insignem impudentiam Augustinus hac sione retundit : Aut calumniaris, ant nescis quid 's: et ideo autmendax, attt temerarius ista loquC' td te autem nequius^ si haec ipse finxistiJ quid if« 51 fingentibus credidistif Jam vero quod etiam 9 ausus eSf neque veritus ne ad ca loca libri per- i iui, qusB terra marique tranbeuntem scu veni- coltegam meum Alypium snsceperunty ubi iegi Hme tua falsHoquia, sine tua irrisione, vel potius timef non possunt ; cui non dico impudentix, nentise comparatur? (Ibid.^ lib, 1, cap. 42.) De- mprobam Julianidicacitatem rursum castigans, yutfalsa sunt crimina quse objicisnobis ; ita falsa fgmata quse fingitis vobis {Ibid,, lib. 3, n. 35). uatuor Juliani libros nondum viderat Augusti- tim eorum excerpta refutavit: sed non ita multo 1 ejas manus illos venisse hioc intelligitur, quod confutationem proxime post libros ad Bonifa- omi (Retractationumlib. 2, cap, 62), Episcopus Q (Claudio nomen erat [Epist, 207]). hos ad eum uam peteret, misit. Acceptos igitur sanctus Do- dulo excussit, ac tales legendo reperit, quales itequam eos haberet, existimaverat, scilicet faU .c mendaciis refertos : et sane non poterant nisi >di telis veritatem, qaam impugnabant, adoriri I imperf lib. i, n. 17). Eadem illa lectione lendit, excerpta quffi sibi miserat Valerius, in Ilis ab Juiiani opere discrepare. Unde veritas i ipsum Juiianas, vel alius quispiam, vulgatam responsionem conspiciens, fraudis reum ageret rtationum lib. 2, cap. 62). Non omisitcerto Ju- id ei criminis injuriosissimeimpingere, quam- as criminationes per se confractse corruerent : 'ero sanctum Doctorem non obcure excerpto- luibus responderat, aactorem designabat (Opc- oerfecti lib. {, n. 19). Ad confutandum igitur i opas, prceter alia, hujus ctiam acccusationis eam impulit : id antem sex iibris luculenter ti(. Ac primum quidem quia Julianus in eos y qui ex Adam trahi peccatam originale dice- tonferebat impium Manichseorum dogma, hanc lissimos quosque Ecclesiee Patres recidere ca- Bun ostendit, allatis in eam rem tam Grfficorum Latinorum testimoniis: quinetiam ipsius potius 1 temerariis quibusdam sententiis Manichffios Patrol. XXXIL adjuvari demonstrat. Secundus etiam liber ex Patrum sententiis, qusB Juliani argutiis ac sophismatis ibi op- ponuntur, constat. Cum autem Augustinus vereretur, ut tot tamsanctorumtamque eruditorum Patrum au- ctoritati cederel Julianus; imo neque dubitaret, quin etiam ipsos hac in re errasse dicturus esset ; propterea ne quidquam ex toto iliias opere non explosum de« structumque remaneret, singulos quatuor Juliani li- bros singulis totidem suis refellit, exquisitis confir- mans argumentiset veram essedoctrinamcathoiicam, et Pelagianis placitis ManichsBorum hseresim stabiliri (Contra Julianum, lib. 3, n. 1). Principio totius operis aperte profitetur, se Juliani contumelias non prorsus contemnere. Verum (quod Catholicos disputatores, qui a gratisB Dei inimicis male habentur, animadvertere juvat) non db aliud sese iis commotum dedarat, nisi quod inde sibi materia prsBberetur, tum IsBtitiaB et exsultationis propter mercedem quam habebat nberio- rem in coeiis, tum moeroris et tristitiffi propter pori- culum Juliani, cajus vicem prsB sua in eum charitate, necnoneorum qui ab iilodecipiebantnr,doIebat (/6»d., lib. 1, n. i). Quod ad monomachiam sibi oblatam a Juliano attinet, eam ipse nequaquam putat aocipien- dam. Absitj inquit, ut mihi apud Catholicos arrogem^ quod te tibi apud Pelagianos arrogare non pudet, Unus sum e multiSy qui profanas vestras novitates^ ut possu' mus, refutamus, sicut unicuique nostrum Deus partitus est mensuram fidei (Ibid., tib. 6, n. 22). Absit ut ad mo- nomachiam vos provocem^ gtios, ubicumque apparueri- tiSf ubique diffusus ChristidebeUatexercitus ; quidebei- lavitapud Carthaginem Catlestium^ quando Hlwipsinon eram ; et rursus Constantinopoli, tam longe a reyionibus Africanis : qui debeltavit in Palsestina Pelagium^ ubi causam vestram suse damnationis timore damnavit (Ibid.^ lib. 3, n. 4). In primo libro Hieronymi commemi- nit tanquam mortalitate jam defuncti (I6id., n. 34). Atqui sanctus iile presbyter diem obiit anno tantum quadringentesimo vigesimo pridie kalendas octobris : quo fit, ut hosce libros in annum quadrin- gentesimum vigesimum primum referre non dubi- temus. o. Consentiunt inter se chronographi, Constantium imperatorem HoUorii levirum e vita hoc anno qna- dringentesimovigesimo primo migrasse, cum omnino sex raenses imperasset, septimo secundum Olympio- dorum inito. Hiyusinter alia, quas sui erga Ecclesiam ardoris rcliquit monmenta, exstat rescriptnm ad Vo- lusianum proefectum Urbi, ut Roma pellatur Coele- stius. Cui rescripto Volusianus obtemperans jubet Coelestium, quem divinsB fidei etquietis pnblicse per- turbatorem appellat, Roma atque omni vicina regione exturbari, proscriptionis poena illis, qui eumdem oc- cultaverint, intentata. Subejusdem principis imperio, tribunus nomine Ursus omnia aidificia celeberrimi templi Coelestis dese Carthaginensium ad fundamenta usque dimit, ac solum illius sepeliendis mortuis de- stinavit (Prosper^ PrsBdestinatione, lib. 3, cap. 38). HfiBC eedes jam fuerat Christianis tradita^ necnon in ecclesiam ab Aurelio consecrata : sed nihilo 'secias {Dix-Sepi.) 523 VITA S. AUGUSTINl EPISCOPI. 524 inlideles ex vani cujusdam vaticiaii auctoritate fore sperabant, ut priscas suas superstitiones aliquando in hoc superbo ffidificio redivivas cernerent ; atquc adeo necessum erat, ut Deus hanc illis liduciam pror- sus adimeret. CAPUT III. \ Nonnulli Manichadorum detecti Carthaginc. 2 Victo- rinum Manichseum ejicit Augustinus. 3 Enchiridion in gratiam Laurentii componit 4 Paulino eum consu- lenti scribit librum de Cura-pro mortuis gerenda, ly Ad octo quaestiones Dulcitii respondet. i. Ex proiime allato Prosperi loco, unde Ursum tribunum id temporis in Africa degisse discimus, in- super admonemur, ut quoe ibidem circa Manichseos hujus ipsius Ursi opera gesta sunt, hic referamus. Cum iile, quem non modotribunum, verum etiam re- giee domus procuratorem nuncupant, iidem catholicam profiteretur, interceptos aliquot e numero eorum, quos Electos alque Electas vocabant Manichffii, in quibuserat puella queedam nomine Margarita nondum nata annos duodecim, et Eusebia qusedam quasi san- ctiDoionialis, addujLit in ecclesiam apud Carthaginem, ubi et ab episcopis interrogati fuere, atque in primis ab Augustino ; qui cum prae cffiteris exsecrabilem hanc sectam cognitam haberet, necnon eorum bla- sphemias ex propriis ipsorum libris demonstraret, eos ad illas confitendas adegit, ac ilagitiosarum libidinnm, quas inter se exercebant, et quarum levissima erat virginum constupratio, confessionem ex ore Eiecta- rum expressit. Margarita turpitudines illas prima cou- fessa est, a qua postmodum Eusebia, quae se virgineni esse prsedicaverat, dedecusacpropudium suuni fateri coacta, alia etiam sectae suse abominanda facinora aperuit. Per omnem illam inquisitionem cuncta eccle- siasticis gestis mandabantur ; et forte hinc cst, quod Possidius ad tabulas auditos esse Manichseos tradit. Idem etiam subjungit, cura ac diiigentia, quam epi- scopi adhibuere in hoc negotio, Ecclesiam Doniini nova accessione locupletatam, necnon armis novis, qnibus adversus fures atque latrones defenderetur, in- structam. Idem adhuc postea iilorum non sacramen- tum, sed, ut cum Augustino loquamur, exsecramcn- tumepiscopi detexere confessionecujusdam interalios Manicheei nomine Viatoris; cujus rei acta sancto Au- gustino Quodvultdeus Carthaginensis diaconus misit {PossidiuSy in Vita Augustini, c. 16 ; Auyustinus, De Haeresibus, hser. 46). hoc ipsum verisimile est desi- gnari ab Augustino, cum anno circiter quadringente- simo vigesimo septimo eumdem diaconum rogat, se de Theodosio, qui Manichseos aliquot prodiderat, certiorem faceret, num et ipse et qui detecti ab ipso fuerant» quos dicebat errores emendasse, in catholica fide perseverarent (Epist. 222, n. 2). Exstat fragmen- tum actorum quorumdam ejusmodi, in quibusde Ma- nichfieis indagendis expiorandisque agebatur (Admon, in lib, de Actis cum FelicCj tom, 8) ; siquidem FSIix, sectam illam ejuraverat, sese jurejurando obligat ad eos omnes, quos eidem superstitioni addictos nosset, deferendos ; quam in rem homines duos ac feminas aiiquot, qui partim in traclu Cfiesareensi, partim Hip- pone Regio habitabant,nominat.IIIiusdenuntiatiaiiem sequitur Commonitorium Augustini nomen pne ae fe> rens, nec ipso auctore indignum, in quo qaid circa redeuntes ad Ecclesiam Manichseos obserrandum es- set, prsecipitur (In Appendice tom, 8). Iliic eos ante omnia lii^elium tradere jubet, errores ^nos pristir nos complectentem, quorum suppliciter veniam pe- tent, et Manicheeum cum fiagitiosis ipsius delirameii- tis ea verborum forma detestabuutiur, quee prasscribi- tur in Commonitorio. Si iibellum eorum probet epi- scopus, iis qui soium Auditores inter illos fuerint, Ut- teras dabit die et consulatu prcesenti subnotatas, quibiis ebsdem ad Ecclesise uiisericordiam confugisse testabi- tur: ne videlicet autad ecclesiasticatribunalia, aatad laicos magistratus citari possent; quod huic hieresi, quam severissime civiles legesabipsoetiamDiocletia- no latiB puniebant, ad id temporis adhaesissent. Qui li denuo redirent ad vomitum ; jam in eos, qua digni sunt, juris severitate animadverti Conunonitorium jo- bet, hoc est. fideles ab eorum consortio, vel amicitia, vel quacumque societate christiana se abstinere. Qood vero ad alios spectat, acceptisepiscopitestimonialibos litteris, statuitur eos piis aliquibus viris, sive clericis, sive laicis, commendari oportere, qui una vel joxta habitantes, ipsos ad verbum divinum frequentius aa- diendum impellerent, testimoniumque reddet eo- rumvit8e,utiuteiiigereturquandonam ad Baptismum, si necdum eo essent initiati (nam videbatnr Manid&eis Sacramentum hoc supervacaneum), admilti debereat» aut ad reconciliationem, si redacti in ordinem pceni- tentium fuissent: at generaiiter neutrum eis lacile concedeudum^ nisi si mortis pericuium aliud persua- deat. Ad Electos porro quod spectat, monet, testifflo- nium resipiscentite nonnisi difficulter eis dandum ab episcopo, ut ne loca ubi probationis causa coUqcati fuerint, nempe monasteria vel xenodochia, in quibos tam diu manere debent, qnoad Baptismum aut recon- ciliationem illis jam negandam non esse constet, facile deserant. 2. Erat Victorinus nescio quis e secta Manich«o- rum, qui simulata fide catholica hypodiaconas Eccle* site Maliianensis in Mauritania C»sareensi fuerat coo- stitutus (Epist, 236, n. 1). Hic Hipponem venerat, ubi errores suos docuerat haud paucos homines, qoibus mentem suam ideo aiieriebat, quod ad se discendi gratia eos ventitare arbitraretur. Quapropter re co- gnita Augustinus in eo convincendo non laboraviL Cum enimdedoctrina hominem interrogasset, illequi sensus suos nimis multis patefecerat, quam at nega- tionem speraref sibi profuturam, sponte soa Mani- chseum se esse confessus est : cseterum non filectisy sed tantum Auditoribus aJscriptum se contendit. Qain etiam oravit sanctum Antistitem, ut se in veritatb ac doctrinse catholic^e viam reduceret. At vero hic in seae dissimuiatam sub sacro honore clericatus hiBresim exhorruit: illamcoerceri jussit, atque ex nrbe ejici. Et ne provinciam Mauritaniee inticeret, Deaterio Ce* sareensi episcopo metropolitano rem signiiicavit, quo LIBER OCTAVUS. 526 «t prseinonitus malo occurreret ; caveret ne }ntia illi, nisi prius detectis omnibus, quos nos- dlianee atque adeo totins provincise Manichseis leretur ;]illum denique vitari, ac dignitate abdi- en denuntiari Hippone abdicatum, jaberet {De eum EmetitOjn. 1). Simul eidem Deuterio expo- las blasphemias crederent, qnamve disciplinam 'arent Manichteorum Auditores. ^chiridion suum seu Manuaie non ante hunc I Ghristi quadringentesimum vigesimum pri- composuit: quandoquidem in eo Hieronymus inctffimemoriffilaudaturelogio (Enchirid., n.23). litur hoc opus ad Laurentium Dulcitii fratrem to Jhilcitii Qusestionibiis, quxst. 1, n 10), qui tinnm per litteras petierat, ut sibi librum con- ret enchiridii forma, quem semper haberet iu us : in quo disceret quid maiime nos amplecti tat, quidve ob varias hsereses prse caeteris fugere; I in rebus iidem ratio sequatur ac stabiliat, qui- pntra illi refragetur, et solam, utpote ad ejus nda vesligia impar, deserat ; quibus linibus spes contineatur ; qnse sit christianse doctrinse a, quodve certum ac proprium Jddei catholicee nentum. Atqui hsectanta tamqne ardua sibi pau- iniadeliniri peroptabat (Enchirid., n. 4). Sanctus ^tinns, qui cum ejus eruditione plurimnm dele- nr, tum multo vehementius eum adjungi veris itibns cupiebat, postulatam institntionem ipsi e noluit. Cumque omnes illius quasstiones eo erent, ut quid credendum sit, quid sperandum, imandum denique cognosceret; sanctus Prsesul, de, Spe et Charitate in coramentatione sua disse- eui etiam hunc ipsum titulum indidit in variis tametsi Laurentii prudentiae permittat, ut illnd, nent, £ncAtn(2tonappellet(He(rac^ /t6. 2. cap. 63; 231 ; De octo Dulcitii Quxstion., qusest. 1}. tor antem hic se diligenter de ratione colendi IQfle vera hominis sapientia est, disputasse. In .ione super his quse pro mortuis frequentat Ec- , num scilicet ea non essent apostolicee adversa itise (quod tunc temporis ab eo Paulinus qusere- ifiirmat sanctus Doctor, illa quibus prosunt, quin ri?erent, ut sibi possent prodesse meruerunt, 1 hoc prodesse ut sit plena remissio, aut certe ut Jbiiior iiat ipsa damnatio. Snchiridio Augustinus librum illum subjicit, cu- lacriptio est : De Cura pro mortuis gerenda (Ae- iiionum lib. 2, cap. 64). Ejus argumentum sug- Paulinus, qui dubio procul amicitiam Augustini nam non coluerat ; quanquam a multis retro an- allnm ejus rei specimen advertimus. Contigerat lut matrona qucedam Flora nomine, vidua,atque rica degens, humano filio, quem sat credibile ind procul Nola diem obiisse, locum in sancti piam eede a Paulino peteret. Hanc ille missa epi- solatus est, id simul nuntians, de cadavere llde- renis Cynegii, qnod materno et pio affectu desi- it, esse completum» nt scilicet in beatissimi is confessoris basilica poneretur. In hac sancti Pelicis basilica, quam Paulinus construxerat, erant sacrse cellcp, sive sacella orationi et mortuornm se- pulturfle destinata. Cum porro Florse Panlinns rescri- beret, eadem usus est opportunitate, nt litteras ad Augustinum daret. In his ab eo sciscitabatur, num credat prodesse cuique post mortem, quod corpus ejus apud sancti alicujus memoriam sepelitur : ac sibi quidem videri dicebat, non esse inanes motus animo' rum religiosorum atque fidelium pro suis ista cnran- tium : et adjungebat vacare non posse, quod universa pro defunctis Ecclesia supplicare consuevit ; ut hinc et illud conjici possit, homini prodesse post mortem, si lide suorum sepeliendo ejus corpori talis providea- tur locus, in quo appareat opitulatio etiam isto modo qusesita sanctorum {De Cura pro mortuis gerenda,n. 1). Aliunde vero sibi dobitationem id injicere s^iebat, quod non satis videret, quonam pacto illa conciliavi queat opinio cum hoc Apostoli pronuntiato : Uhtts- quisque recipiet prout gessit in corpore (II Cor. ▼, 10). Modesta illa inqnisitio tam illustris episcopi, tamque iu sacris Litteris eruditi, mirum quantum distat ab eorum confidentia, qni ob eamdem difficultatem ora- tiones pro spiritibus dormientium fieri solitas proscri- psere. Vim difficultatis ille fleque vidit, atque isti ; sed prse istis abjecte de se sentiebat Vir sanctus : siqui- dem neque Paulum, neque Ecclesiam condemnare ausus, animo tranquillo, quoad sibi cum fide quserenti rem Deus revelaret, exspectavit ; ac tandem ad voti finem Augustini benefido pervenit'. Hic Panlino re- spondere diu distulil ; et forte etiam hujns officii om- nino fnisset oblitus, adeo negotiornm aliorum mole premebatur, nisi ipsnm ad id Candidianus presbyter nullis dalis induciis compulbset (De Cura pro mortuis gerendUy nn, 1, 23). lUic propositum sibi ex Panli sententia dubium circa orationes pro mortnis solvit (Ibid.^ n. 2}. Quod vero ad sepulturam apud memorias martyrnm attinet, eam autnmat non ad alind prodesse defuncto, nisi ut aifectns pro illo snpplicationis, enm etiam martyrum patrocinio commendans, augeatur (Ibid.j n. 22j. Cum egoy ait, fidelis mater ftdelis flii defuncti corpus desideravit in basilica martyris poni, 5t- quidem credidit ejus animam meritis martyris adjuvari; hoc quod ita credidit^ supplioalio qusedam fuit ; et hmc profuitj si quid profUit. Et quod ad idem sepukrum re- currit animo, etfiliumprecibusmagis magisquecommen* dat, adjuvat defuncti spiritum, iwn mortui corporis lo* cus, sedexloci memoriavivus matris afftctus {Ibid., n. 7}« Narrat oblata vivis multorum defunctorum et sancto- ** rum vba : et tandem qnse sua esset animi constitutio in iis difficultatibus, quarnm enodationem nondum acceperat, mirum in modum ibi expromit (Ibid., n. 24). 5. Dulcitius in Africa circiter annum qnadringente- simum vigesimum, ut supra vidimus, agebat exse* quendis adversus Donatistas legibus ab Imperatore prsefectus. Idem ibidem adhuc morabatnr, cnm Augn- stinum de variis qn8est|onibus per litteras Carthagine datosconsuluit, qu» illiper Paschaliafesta snnt redditsa {De octo Dulcitii Qumtion., Frsefat.). Tunc quidemre- sponsum eis scnbere sancto Doctori neutiqnam licuit; 527 eo quod post sacros illos dies slalim sese contulitCar- IhagiDem, unde nonnisi tribus mensibus exactis ad snos reverti permissus est. Quin autem eo gravissimis negotiis pertractus sit, nulli ambigendum ; tametsi de his nihil compertum habeatur, nisi quod ipse litteris prodidit, ibi se occupationum, qua? sibi in hac urbe nunquam deerant, muititudine districtum adeo fuisse, ut ad dictandum quidpiam otium omnino nuUum sup- peteret. Reversum inde, negotiis quae magis urgebant, nimirum proprioe dioeceseos, mentem adjicere per dies quindecim oportuit : quibus peracti nonnihil otii nactus, sinemoraad satisfaciendum Dulcitioincubuit. Hogdtus ab eo fuerat superocto quaistionibus Scriptu- rae seu ecclesiastica^ doctrinae ; quas omnes, si quin- tam exceperis, in variis operum suorum locis explica- rat. Quapropter quae jam de septem aliis disputaverat, siftis habuit excerpere, quo simul et Dulcitii tam lau- dabile desiderium expleret, ct se labore liberaret de integro eadem recudendi ; qua; sane res, cum permo- lesta sibi, tum inutilis Dulcitio erat futura. Hoc autem in scripto historiam admodum singularem refert, quam ipsiusmet verbis subjiciemus. Dicam quod factum est, inquit, in Mauritauia Sitifensi. Neque enim Deus sanctorum Patrum^ non ipseest etiam Deus noster. Vi- duam in proposito continentix constitutam Celticchius (juidam catechumenusjuvenisrapuit, ut haberet uxorem. Antcquam concumberent, pressus somno et tenntus so- mnto, Sitifensi episcopo eamdem vekementissime requi- rcntiyrevocavitintactam. Vivuntadhuc de quibus loquor. llle baptizatuSy et ipso in se facto miraculo conversus ad Dominum, ad episcopatum vetierabili probitate pervenity itla in sancta viduitate persistit {De octo Dulcitii Quxst,, qusest. 7, n. 3). In Carthaginensis concilii epistoia ad Coelestinum nndecimus inter episcopos Celticchius no- minatur. Hujus iibri contextus docet, dominicum Pa- schatis diem hoc anno incidisse in tertium kalendas apriles : quod per epicopatum Augustini annis supra quadringentesimum decimo nono solum et trigesimo contigit. Atqui de ultimo hoc id uullus intelligat, cum secundus Hetractationnm liber, iri quo eadem ha^c com- mentatio recenselur, eo usque non perveniat. Superest igitur ntilludanno quadringentesimodecimononotri- buamus, quo anno mensemaio vertente Carthagineerat sanctus Prsesul. Verum quominus opinionem hanc, li- cet ratione tam plausibili fultam, admittamus, facit Enchiridion in hoc eodem tractatu allegatum [Ibid,, quaest. i, n. \0, et qumt. 2, n. 4), quod ante annum quadringentesimum vigesimum primum, quanto iliic Hieronymus sanctse memorise vocitatur, scribi non potnit. Eumdem enim Hieronymum Iradit Prosper anno tantuni quadringentesimo vigesimo pridie ka* lendas octobris obiisse, quem ct Augustiuus adhuc mense septembri anni quadringentesimi decimi octavi in vivis agere ponebat, et nos etiam anno quadringen- tesimo decimo nono^epistolam ad eumdem Augusti- num misisse ostendimus. Fatendum tamen est men- dum in Augustini contextum irrepsisse, ac pro tertio kalendas aprilis reponendum esse vel septimo kalen- das aprilis, quo die Pascha hoc anno quadringentesi^ VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 358 mo vigesimo secundo evenerat ; vel decimo kalendas aprilis, quo die Bucherius asserit fuisse anno quadrin- gentesimo vigesimo quinto celebratam a quibusdam Latinorum, queis Hipponensem Ecclesiam adjuogi oportere verisimile est. CAPUT IV. i Curat AugustinuSy ut episcopus Fussalae ordinettar Antonius. 2 Ejusdem Ecclesias administrationem adt- mere illi cogitur. 3 Antonius Numidiw primati et Bo- nifacio papx fucum facit, ut in integrum restituatur. 4 Coelestinum obsecrat Augustinus, ut sententiam m illum latam vigere sinat, ac secum pro FussaJensit Ecclesiwpacecollaboret. 5 Alioquin sanctus Vir,qttod iUius ordinationi pcr imprudentiam suffraycUtiS «7, propriam dignitatem exuere cogitat. 1. Baronius anno quadringentesimo vigesimo tertio mortem Bonifacii papoi octavo kalendas novembris, Coelestini vero ejus successoris electionem tertio nb- nas novembris ponit. Sed hujus rei veritatem cogno- scere haud in promptu est : nec minus saltem yidetor probabile, sub iinem anni quadringentesimi yigesimi secundi desiisse viverc Bonifacium, Coelestinum vero in ejus locum anno quadringentesimo yigesimo tertio suffectum esse. Et hsec quidem causa est, cnr aimo supra quadringentesimum vigesimo secundo historia* Antonii Fussalensis, qua non facile aliam memoratii digniorem in Augustini vita reperias, exordia collo- cemus. Fussala castellum seu oppidum erat in confi- nio Hipponensis territorii positum (Epist, 209, n. 2), atque ab ipsa Hippone quadraginta miHibas, hoe est leucis sexdecim, distans ; quod tamen Hipponeosis dioeceseos iinibus comprehendebatur, cum ad Aoga- stini tempora proprium episcopum nunquan habois- set. Litteris consignavit aliqnot miracula quie hoe in loco, dum illum idem gubernaret, et post Maximini Sinitensis conversionem, id est, postfannum quadrin- gentesimum quintura,evenere {De Civitate Det, Ub. 22, cap. 8, n. G). Erat Fussalae locisque ilnitimis namerosa plebs ; sed ea omnis miserrimo casu in schisma pnt- ceps ierat (Epist. 209, n. 2). Hestabant solum in ejus agro pauci Catholici ; at in oppido ne nnus qnidem. Primi presbyterorum, quos ibidem Augustinua consti- tuit, spoliati, ceesi, debilitati, excsecati, atque etiam trucidati sunt : vorum inutiles ac steriles eomm cra- ciaius non fuere ; et post infinitos labores ac pericola tandem aliquando divina aspirante clementia nullos iliius regionis locus cum Ecclesia in pacemnon rediit, ac pauci, qui remanserunt Donatistse, non jam deve- xandis aliis, sed de occultandis se ipsis cogitabant Sanctus Ilipponensis Antistes, qui timoribus ac dolo- ribus suis alios parturierat, hos quoque Christo Do- mino lucrari cupiebat (Ibid., n. 4). Quare com pro- pter loci longinquitatem se tantum curse, qaantotn oportebat, huic rei impendere non posse intelligeret, nulla suae dignitatis, qoam parte illa jurisdictionis re- secata ibat imminutum, ratione habita, statuit operam dare, ut ibi constitueretur episcopus (Ibid., n. 2]. Quassivit ergo aliquem non imparem ei muneri, coi etiam obeundo necessaria sive conducibilis eratlingue LIBER OCTAYUS. 530 j^itio {Epist. 209, n, 3). Ad id e clero suo m, qui eiparatus videbatur, designavit. Tum Numidiae primati (is voro lunc, nisi fallimur, )Ummensis crat), cujus sedes ab Hipponc- ;e erat dissita, scripsit, pctens ut ad ordi- banc accederct. Cumque ille venissct para- bas omnibus, presbyter, quem Vir sanctus opatui destinabat, omnino illum accipere cuit eventus postea, satius futurum fuisse, nomenti differri in aliud tempus, quam prsc- ed tunc Augustinus sibi non committendum . cum gravissimum et sanctissimum senem etam longinquo, eum re infectadimitteret. r adolescentem Fussalensibus non petcnti- nomine Antonium, qucm secum tunc ha- enim forsan Fussal(e gestum est), quemque . puero educaverat; vcrum cujus nec aetas c matura erat, nec indoles satis probata ); cum eum in nullo officio clericatus, prffi- ictoris, explorasset [Ibid,, n, 3). Hunc ta- tistite suo sibi propositum Fussalani obviis xceperunt, aeque videlicet, atque ille, ne- qum postea accidere. Ac eo pacto Antonius fuit, inque cpiscopali sede collocatus. Quo cta fuerit bsec ordinatio, ignoramus; quan- m a ratione non videtur alienum, eam Car- collatione, in qua Antonii nomen non Icgitur, n dicere. Hunc ipsum in Milevilanasynodo, ringentesimo decimo sexto celebrata, nomi- iltimos, opinio est; atque ita manus ei Sil- nmensem imposuisse, necessum erit. TO dolorem Augustini animo incussit eo |uod iis, quos filiorum loco habebat, con- 1 voluerat, e contrario maxima damna iuvi- et. Negat se Antonii, quem aluerat, vitam elle; at fatetur tamen rationem, quam ille un graves peperisse offensiones, ut de ipsa ecessario instituendum fuerit (Ibid., n. 4). n capitalium atque adulteriorum ab homi- sa«e dioecesis accusatus est; a Fussalanis trabilis dominationis, rapinarum, mullo- r vim admissorum postulabatur, neganti- us auctoritatem diutius ferrent, induci sc ine dubitabat nemo, quin justo dolore pun- Irid, n, 5). Verumtamen cum alia graviora Aorum insimulal)atur, probari nonjpotuis- is tantum illi conciliavit misericordise, ut e deprehensa manifestaque erant, jam mi- I percellerent ; nec omnia simul abdicatione 'entur. Damnatus igitur tautummodo ad co- im, qoee Fussalensibus abstulerat, restitu- communione, quoad iiiis satisfccissct, pri- (i&id., n. 4). Consenticnti Antonio huic Lonor cpiscopatus integer relictus est (Ibid., od speraretur scilicct fore, ut qui ju- lecdum essct egrcssus, ad bouam frugem iraleret (Ibid., n. 5). Quin etiam illud est tere, de permittenda ipsi Ecclesiii; suaj ad- ne actum in judicio, cani 53 i VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 53i apostolic«e judicio miseros adigeret : ita ut iQfelix ille popalus, intra Ecclesiam catholicam, ab episcopo ca- thoUco timeret acerbiora iis, quee in schismate a le- gum Imperatoris catholici aactoritate timuerat. 4. Sublato interim e rebus humanis Bonifacio, Ccb- lestini in ejus locum suffecti opem Fussalenses implo- ravere, illum per Christi misericordiam obtestantt^s, ut se ex eismaliseriperet, quse sibi inferebat, aut illa- turum minitabatur Antonius (Epist, 209). Quin etiam de Augustino, a quo ejusmodi episcopum acceperant, querebantur : quod jure ab eis factum esse, humiliter ac modeste agnoscit sanctus Antistes. Itaque non so- lum eis inde non factus olfensior, sed contra eorum postulatis fautorem se apud Coelestinum papam prae- buit, ad quem et praeclaram ea de re epistolam, quam etiamnum habemus (Ibid.), quaique hoc anno quadringentesimo yigesimo terlio, pro instituto a no- bis ordine, ponenda est, misit. Quin etiam videtur ip- semet primas fraudem, qua deceptus ab Antonio fue- rat, intellexisse : quippe qui acta et monumenta om- nium, quee ad causam hanc pertinebant, ad Coelesti- num perferenda curaverit. Augustinus in suis ad eumdem illum pontificem lilteris principio ei gratu- latur, quod sine turbis aut ullo discidio ad apostolicoe dignitatis apicem fuerit cvectus : deinde quanto se do- lore Antonii causa afiiciat, exponit. Mox narrata rei totius historia, Papam obtestatur, ut ejusdem monu- menta ad ^um a primate transmissa legat expendat- que. Rogat postea, 8pgritudini suce compatiatur; Fus- salensem Ecclesiam ab eo, a quo miserum in modum divexabatur, liberet ; ac bene de hoc populo et de An- tonio ipso eadem opera mereatur, ne hic ingentia ma- la inferat, neve illi eadem patiantur, prohibendo, si- mulque occurrendo illis criminibus, qua", ipsius resti- tutionem erant secutura. Sed per Christi sanguinem et memoriam apostoli Petri, qui Christianorum prai- positos populorum monuit, ne violenter dominentur in fratres (I Petr, v, 3), Coelestinum obsecrat, ne Fus- salenses ad obediendum Antonio per vim compelli sinat {Epist. 209, n. 9). Nam apparet illis temporibus accidisse, ut mitterentur ab apostolica Sede, aut saU tem peterentur, eorum quorum intcrerat precibus, mittendi in Africam clerici Romani, qui sententiarum illius exsecutores essent {Codice Canonum A/Wc, can, 138) : quibus haud dubie injungebatur, ut civilium potestatum opem, ubi res posceret, implorarent. Ejus- dem Antonii nunquam nisi summa cum moderatione et tanquam filii sui mentionem facit Augustinus ; ve- mm quo illum diligebat vehementius, hoc magis dam- nandae illius cupiditati obsistebat. 5. Quam imprudens culpam incuiTerat, Antonium in epbcopalem ordinem cooptando, passim fatetur : at quo potuit ultra progredi sancti Viri humilitas ac poenitudo? Me sanej inquit, quod confUendum est Bea- titudini tuse^ in isto utrorumque periculOf tantus timor et mcnror excruciat^ ut ab offjcio cogitem gerendi episco- patus abscedere, et me lamentis etrori meo convenienti- bus dedere^ si per eum cujus episcopatui per imprudefi- tiam suffragatus sum, vastari Ecclesiam Dei^ et, quod ipse Beus avertat, etiam cim vastantis perditicnepe riff conspexero. Becolens enim quod ait Apostolus^ « Si nos- metipsos judicaremus^ a Dominonofi judicaremur n (I Cw. XI, 31) ; judicabo me tpsum, ut parcat mihi qui judica- turus est vivos et mortuos. Si autem et membra Cftrttfi, qu3e in illa regione smt^ ab eadtiabiii timore ac tristitin recreaveris^ et meam senectutem hac miserieordi jusUUa fueris consolatus, retribuet tibiet in prxsentij etinfiUwra vita, bona pro no6is, qui per te nobis in ista ^*i6iiiatt(m« succunntj et gui te in illasede constituit {Ep, 209, n. iO). Coelestinus dubio procul epistola illa tam Tehementi permotus est, omninoque noluit orbare Ecclesiam eo Preesule, cujus doctrinam ac famam defendit, patronos omnium longe illustrissimus. Quare, cum Angustinns ad extremum usque spiritum Hipponensi Ecclesis preefuerit, et Fussalensem quoque rexerit anno sopra quadringentesimum vigesimo septimo vel Tigesimo octavo; hincjudicalur Coelestinum, ut Anionius faigiis sedis administratione spoliatus maneret, consensisse. Quod etiam conlirmat ejusdem pontificis in Augasti- num jam vita functum amor ac veneratio. Atqni licet a Papa in hac sequissima petitione repulsam tulisset, ei tamen licuisset ab illa injustitia vindicare se beae- iicio professionis ejus, qua Patres Africani dedaraTe- runt nolle se tolerare diutius, ut vel ipsi episcopi in posterum ad curiam Romanam provocarent {Codice Canonum Afric.y can. 138). CAPUT V. i Stephani martyris rcliquiw sub annum Christi qm- dringeniesimum vigesimum quartum habentur Bi^ pone. 2 Januarius Hipponensis presbyier, petmii quas contra communis vitae propositum rafmnerai, Ecclesige legatis, mof*itur. 3 Seiynonem de hac n ad populum habet Augustinus; hsereditatem JanuarU respuit, et filiis ipsius relinquitj ac declarat se ckrias, quiproprium atiquid habere velintj indulgere wt extn domum episcopalem habitantes gradus sut honorem servent. 4 Altero postea sermone testatur suos omnes clericos in vita communis pi^oposito permanere veUe, atque a proprio abhorrere, eosque de elericorum ia- bula delendoSj qui oliquid sibi retinerent\ tum Hiim eos, qui divites pecuniosique audiebant, apudeumdm populum purgat. 5 Decem liberorum^ quibui mater imprecata fuerat, horribilis poma. 6 Ex iUis deeem Paulus divinitus sanatur apud Hipponem^ 7 AUs post die sanatur ibidem Palladia. 8 GaUam et S»i- plidolam Quintiliano commendat Augustinui, i. Nondum exactum erat biennium, ex quo An- gustinus Hippone Stephani martyris reliquias hababat. cum librum ultimum de Civitate Dei, quem TerteDte anno quadringentesimo vigesimo sexto absolQtnm fuisse supra diximus {Sup., lib. 7, cap. 4, n. 4), elo- cubrabat {De Civ. Dei, lib. 22, cap. 8, n. 20). Quocirca non potuit easdem sacras rcliquias, nisi snb anni ot minimum quadringcntesimi vigesimi quarti fioem adipisci. Neque multum a iide abhorreat, sermonem de sancto Stephano quartum {Serm. 317) [in earum receptione^ ac de eodem martyre quintum (Serm'' :S33 LIBER OCTAVUS. 534 3f8), antequam sub ara conderentar, esse pronun- tiataai. Etenim venerandum hoc pignas sanctus An- tistes in qaadam ecclesise suse cella sacra, quod sa- cellnm vocamas, deposait, cujus in fornice jussit inscnlpi qaaluor yersus, ut inde cuucti fideles admo- nerentnr, insolita illa prodigifi tunc temporis sancti Stephani precibus ac reliquiis perpetrata, ipsi Dco accepta referri oportere {Serm. 319, w. 7). Ad eval- ganda eadem miracula Aagustinas in Africam omnium primos consuetudinem hanc induxit, ut in quorum gratiam facta essent, illud libello coram omni plebe recitando proponerent ac testiOcarentur (De Civ. Det, Hb, 22, cap. 8, n. 20). Hujusmodi libelli infra bien- ninm Hippone ad septuaginta ferme dati, atqae anum ex eisdem legi jusserat, quo die sermonem de Ste- phano martyre sextum pronantiavit (Serm. 319). In- ter omnia illa miracula Hippone per duos primos annosy ex quo isthac beati Protomartyris reliquise iliatae erant, facta, Augastinas tres tantum mortaos ad fitam revocatos nominatim indicat {Ibid., n. 17-19), addita PauH ac Palladise caratione (Ibid.f n 22), quam nos seqnenti anno memorabimus. Porro si ponamus jam dictas reliquias hoc ipso anno quadringentesimo ▼igesimo quarto Hipponem allatas fuisse, nihil ye- tnerit qnominus de sedicula, ubi servabantur, id in- terpreteris, quod sanctus Prfiesul in scrmone de vita et moribas clericorum suorum secando, circa ini- tium anni qaadringentesirai vigesimi quinti non ita muito post Epiphaniam habito (Serm. 355, n. 7) dicit, Heraelii diaconi opere ac pecunia memoriam sancti Stephani constmctam (Serm. 356, n. 7). Sin autem aitno dontaxat quadringentesimo vigesimo quinto sancti Stephani reliquiae Hipponem pervenerint, jam difficilias «edicala, quam excitavit Heraclius, Ste- phano sacra diceretur. Tunc enim sermo iHe, in quo de memoratis reliquiis agitar, haberi nisi ineunte anno post quadringentesimum vigesimo sexto non potnisset : cum tamen idem Heraclius, qui tnnc tem- poris diaconi tantum ofQcio insignitus erat, postmo- dum ad presbyterii gradum fuerit evectus (Epist. 213), ac deinde ab Augustino die sexto kalendas octobres anno quadringentesimo vigesimo sexto designatus, ut ei raeeederet, atque interim res Hipponensis Eccle- nm administraret procuraretque. 2. Qnidqnid sit, plane constat sanctum Antistilem etate gravem atque omnino canum fuisse tum, cum de Tita clericonim suorum habuit duos celebres illos ad Hipponensem plebem sermones {Serm. 355, n. 7; Serm. 356, nn, 7, 13). Horum istho^c occasio fuit. Vidimns sub exordia episcopatus Augustini, sanctis- timnm iUnm viram suos omnes clericos in domnm cfiseopalem coegisse, quibuscum abdicata rei cujus- ifliet proprietate in perfecta bonorum omnium socie- ' tate riTebat (Serm. 355, nn. 1,2). Nemini manns ad dericatom imponebat, nisi hac lege, ut secum vitam illam conununem sequeretur (Ibid.j n. 6) ; quod etiam illom apparet coram universo populo disertis verbis 'declarasse. At satis idem habebat, illud innotuisse oniDibas suis clericis, hanc essc vivendi rationcm, quam in sao contubernio amplecti tenerentnr (Ibid., n. 2] : quod vero ad praxim, conscientiffi eonim il- lam permittere malebat, quam nihilne prorsns possi- derent, scrupulosius inquirere; propterea qnod ejus- modi inquisitio quiddam odiosee suspicionis prae se ferret. Yenimtamen imposuit ipsi Januarius quidam prosbyter. Hic enim ad eum venit, vitam communem promisit, una habitavit, de facultatibus Ecclesise sus- tentatus cst. Erant ei liberi duo, iilius ac filia; qaos in monasteriis Hipponensibus, puerum cum viris, paellam cum feminis, alendos collocavit. Omni omni- no possessioni renuntiasse, ac de suis fortunis eo modo constituisse putabatur, quo ejus propositi viram decebat. Minime tamen ignotum erat, certam pecu- niffi summam eum reservasse : verum id filiffi sufft esse prsedicabat. Cum autem virgo illa nequedum e pueritia excessisset, nihilque certi ex ejus propen- sione in coelibem vitam (quamvis ad eam vinculo jam aliquo alligatam fuisse appareat) circa ipsam de- cerni posset; nemini licebat in sequiorem partem ac- cipere, si pater id quod ejus esse dictitabat, servaret; dum tandem adulta faceret inde, quod virginem Christi deceret, quando optime jam facere posset. Interim autem segrotare Januarius coepit : de hac pe- cunia, tanquam de proprio, testamento cavet; libe- rorum suorum hanc quidem cum vituperio, illam vero cum laude exhseredat, necnon facultatum sua- rum ha^reditate Hipponensi Ecclesiae legata mori- tur (Ibid.f n. 3). Ubi hanc in presbytero socie- tatis suse fraudem deprehendit Augustinus, hinc magnum dolorem animo concepit, detestatusqae est factum illud, quod prceter damnum saluti Januarii allatum, offensionem quoque ac scandalum injiciebat Ecclesiffi, necnon omnino bonum illum odorem, quem in plebem spargebant ipsius clerici, exstinguebat (Serm. 356, n. 2). Ts igitur, qui solebat eas hseredi- tates respuere, quas abdicatis liberis parentes Eccle- sise legatas voluerant, ad hanc recipiendam indnci nequaquam potuit [Serm. 355, n. 4). Pilionm ipsiiis sit, ait ille, quod reUquitj ipsi inde faciani quod volue' rint. Videtur enim mihi, quia si eam (haereditatem) susceperOy m isto facto^ quod mihi displicet^ et quod doleo, ejus particcps ero (Ibid.j n. 3). 3. Postquam ad eum modum conscientise suae sa- tisfecit, ratus est of&cii sui propriam existimationem apud populum, cujus snb oculos et cui vivebat, exo- nerare invidia, et coram eo suam agendi rationem exponere, ne quis inde lapsus arriperet occasionem. Rogavit itaque plebem, in crastinum adesset fre- quentior. Cumque jam omnes convenissent, sermo- nem ad eos plane simplicem ac familiarem habuit, sed permovendis animis maxime accommodum. Hic illis posuit ob oculos illud vivendi institutum, quod una cum clero suo tenere semper decreverat; item Ja- nuarii culpam ac suam ipsius voluntatem, qua prohi- bcre, ne memorata hasreditas susciperetur ab Eccle- sia, stataerat; tum rationes addidit, quibus persuasus apud se proposuerat, alias quoque rejicere, tametsi hocce tam prudens tamqne generosum consilium non- 93$ VITA S. AUGUSTINl EPISCOPI. li^ naUiimprobarent,r6prebenderentqQe(S6/*m. 355, n. 1). Post baec declarayit, se preecepisse omnibus suis cle- ricis, quibus adbuc aliquid esse proprii videretur, utpata iis qui necdum cum fratribus paternas facul- tates erant partiti, vel qui eetatem eam, qua liceret de illis statuere, necdum attigerant : declaravit, iii- quam, istis omnibus se prsecepisse, ut sua universa. siquidem in sao contubernio remanere vellent, aut venderent erogarentque, aut donarent milterentque in commune ; eamque rem infra Epipbanise tempus, quod festum in aliquot forte menses erat celebran- dum, Heri edixisse {Ibid., n. 6). Hanc legem antea constituerat, ut cui voluntas esset a proposito vitae communis discedere, eum clericali munere abdicaret; quia desereret sanctse societatis promissum coeptum- que consortium. At vero istbic prolitetur, sibi, ut eamdem iliam legem permutaret, animuminduxisse; ac proinde, si quis clericorum babere aliquid pro- prium, quam Deo et Ecclesia contentum esse malit, com servato suo gradu posse ubi libuerit, extra do- mum episcopalem degere : non nescire se boc esse malum, boc esse cadere a proposito, boc csse deserere sanctam professionem, ac votum violare; perinde ac si virgo monasterium quod erat ingressa deserat, virginitatem interim colere perseverans : sed bypocrisim sibi multo deteriorem videri; eoque nolle se illos ad id necessitatis redigere, ut bac si- malatione continua plane corruant; neque causam prsebere posse, cur suis iili propter ablatum clerica- tum querelis, quee forsan aliquibus etiam episcopis non censerentur injustse, Ecclesiam turbari pergant; malle vel claudos babere, quam plangere mortuos {Serm, 356, n. 14) : sibi ergo sufficere, illis quan- tum periculum et quantum malum sit, cadere a pro- posito, ob oculos posuisse; ac post illa eosdem di- vino permittere judicio : ipsis clericatus polliceri se conservationem , eorum vero esse , an felicitatis seternitatem sperare possint, dispicere. Orationi deinde finem imponit, pollicens plebi, ad eam se post Epipbaniam relaturum, quidnam de suis cleri- cis, de quorum obsequio nibil non exspectabat, sta- tuisset, quidve de Januarii liberis, quibus infelix parens preeter alia mala etiam litem reliquerat. Soror enim a patre quidquid fuerat relictum, suum esse, proutipsemet tam S8epe affirmaverat, contendebat; fra- ter vero nitebatur testamento patris, qui de bac pecu- nia tanquam de propria, non autem tanquam de iilifie deposito, quid fieri velletmandaverat. Decrevit sanctus Prsesul quasi communis parens controversiam hanc dirimere, ac probum aliquem virum assumere secum * ex laicis, ut illam secundum aequitatis normam simul dijudicarent (Serm, 355, n. 3). At cum ipsi liberave- runt hoc labore : rem amice composuerunt, secutique sant consilium beati Viri, ut inter se pecuniam par- tirentur, suadentis (Serm, 356, n. il). Neqne vero plas negotii eidem lacessivere sui clerici; sed omnes ille presbjteros, diaconos, subdiaconos, borumque ex ordine Patricium nepotem suum, quales volebat reperit, hoc est, eoram neminem non animo et volun- tate paaperem (Ibid.y n, 3;. Etenim si quis qaidfttsD) babere permittebatnr, illud religiosa piaque necessi- tate retinebat, aliorum causa, non saai neque olla iu avaritiam propensione. Quocirca omnes socialem de integro vitam amplcxi sunt, loetiqae excepere Viri sancli consilium, quo e clericorum albo omnes eos, qui deinceps proprium habere deprehenderentor, expungere constituerat (Ibid., n. i4). 4. Transacto igitur Epipbanise festo gratos hosre nuntios populo, quemadmodum erat pollicitus, retQht: ut quoniam aliorum quidem laudibus, alioram vero criminationibus, quse sua conditio erat, obnoxium scse intelligebat; qui se diligebant, pudore non per- funderentur ab eis, a quibus non amabator. Primum itaque jussit Lazarum diaconum ex Aposiolorum Actis locum eum, ubi dcscribitur primorum Christianonun vita, ad quam quidem cleri soi mores dirigere cogiia- bat, recitare; quem locum insuper ipse qaoque pro- nuntiavit. Deinde clericorum suorum ommuro, vel qui legitimas ob caosas necdum omnino rebas sois renuntiare potuerant, vel qui injuria proprium habere dicebantur, singillatim rationem reddidit. His ita ge- stis, licentiam qua concesserat, ut illis exira episcopii domum de proprio liceret vivere, revocavit : declaravii- que, quandoquidem omnes in sociaiem vitam coosen- sissent, quisquis deprebensus fuerit habens propiiam, eum a se clericali gradu dejectum iri. Interp^let con- tra me, ait Vir sanctus, miUe consilia, naviget coKin mc quo voluerit; sil certe ubi potuerit : adjuvabU DeuSj iit ubi ego episcopus sum, iUe dericui esm possit. Audistis, audierunt : sed spero m Dewn notbrm et misericordiam ejus, quia sicut disposihanem istam hilariter acceperunt, sic eam pure fideliterqui vabunt (Ibid.). Initum quoque inter Januarii filios pa- ctum memorat; post quee subdit sperare se, eos a quibus diligitur, audacter laetitiam suam .testaliiroSf alios antem dolorem suum pressuros siientio : voi*udi si qui sint, qui velint in se quidpiam deblaterare ei cavillari, eos se publice, siquidem id res exigere vi- deatur, confutaturum (Ibid,, n, i 1). Anteoctflos vestrBSf inquit, volo sit vita nostra. Scio quia quserentes Uoef^ tiam male fadendi^ quaerunt sibi exempla mak vioen' tiumy et multos infamant, ut socios invenisse vldecDiter. Ideo quod nostrum est, fecimus : plus qmd faeiamMi non habemus. Ante oculos vestros sumus. NuiUus eU- quid desideramus, nisi bona opera vestra {Ibid; n, it). Ex boc sermone cognoscere est, quo pleriqu» cleri- corum ejus in statu essent. Nam de illis solis loqoitar, in quibus nonnibil reprebensione dignum videbator. Quapropter quod ad presbyteros suos attinet, id so- lommodo asseverat, eos, quidquid de ipsoram opibos Yulgo jactetur, pauperes esse, ac niliil secum adipsius ' societalem attulisse, nisi ipsam, qua nihil charins est, cbaritatem. Subdiaconi pariter pauperes stoil, Dei propitiOy inquit, misericordiam Bei exspecteni' Vnde ipsi faciant, non habent : nuUas habentes fml- tatesj finierunt mundi cupidiiates. Yivunt notdseum »» societate communi, nemo eos distinguit ab illis, qui ali-' quid attulerunt. Charitatfs unitas preeponenda est ter' UBER OCTAVUS. nodo hsereditatis {Sei^m, 356, n. 8). Ex diaconis qui forte venerant in suspicioncm deserli ad habendum propnum; hoc ab istis nomi- igillatiraque purgatis crimen amolitur. Ora- lenique iinit in htec verba : Nemo lacei'et i : quia non expedit lacerantibus, Sei'v*s Dei \erces falsis detractionibus crescit ; sed crescit na delrahentibus. Nolumus cum detrimento gnam habere mercedem. Minus ibi habeamus, Dobiscum ibi regnemus {Ibid., n. i'6], itio Pauio et Palladise hoc codem anno divi* ccssa est; quod quidem miraculum non fuit [use tunc temporis apud Hipponem per Ste- rtyris reliquias facta sunt (De Civit. Dei, l. 22, yin not. Hinc vero), quod ad rem grandius,sed im atque illustre, ut in ea urbe reperireiur ui hoc non vidisset vel didicisset, nulius visci ulla ratione posset {Ibid., n. 22). in Cappadocia familia erat non ignobi- i liberis decem, nimirum septem masculis lis tribus constans; inter quos Pauius iibi locum, Pailadia septimum vindicabat. autem ut patrc defuncto, non multis post tum diebus, cum fratres omnes domi esseut, imus matrem viduam gravibus atque intole- iceret injuriis, in tantum ut ei etiam manus taret inferre; nullo interim e fratribus, ne- ietatem illam curante, neque verbo saltem saniam coercente. Hanc tam atrocem inju- ier infelix acerbissime tulit, ita ut illis ira- notibus, qui sexui isti perquam familiares aans dolorem suum ulcisci primogenito suo recando coustituerit. Cum autem ad sacri Ba- fontem, inquit inlibello curationis suse Pau- ^iaUorum cantus memorato filio suo iram Dei ra properaret; tunc ei nescio quis in patrui \ilitudine, ut intelligitur, dwmon occurrit, et ab quo pergcret, rcquisivit. Cui illa^ ad maledi- Uio suo ob intolei^abilem contumeliam se ire Ttmc autem ille inimicus, quoniam in mulie- insaniente locum facile invenire potuit, ut ncUediceretf pa^suasit. lUa autem vipereis in- eonsiliis, sacrum fontem provoluta corripuit, et inibus nudatisque ubeiHbus hoc a Deo potissi- idavitf ut extorres patria et circumeimtes alie- I, omne hominum gcnus nostro ten^eremus Serm, 322). Precem, quam ei dolor sugge- livitDeus, et quantumvis scelerata illa foret, ea passus est exorari : quippe cum is unde- iustus sit, nonnisi justum ipsius judicio ha- >t in tilios advcrsus matrcm impietatis reos rtere. Major natu e vestigio fuit tremore sorreptus, quo ipsi eUam inter dormiendum luatiebantur. Tum alios fratres sororesque, i ordinem quo nati erant, intra unum annum n omnes po3na corripuit {De civit. Dci^ lib. , n. 22.) Misera ac maledicta parens eo pu- rias, quo sc promptius pleniusquc videbat 1, cum ucque impietatis suse couscientiam, 538 neque opprobrium hominum ferre diutius posset, la- queo guttur astringens, luctuosam vitam termino fu- nestiore conclusit Sci*m, 322). Et sic una familia tum filios, quem honorem obedientiamque parentibus de- berent, edocuit, tum parentes, ne sui nominis obli- viscerentur, neve iracundiae impetu sese adversus iilios abripi sinerent, admonuit. Liberi conspectum civium suorum in lugendo illo statunon ferentes, patria excesserunt, et alius alio, proutcuique placuit,profecti sunt; atque ad eum modum toto pene vagabantur orbe Romano, miseriam suam omnium exhibentes oculis {De Cvvit. Dei. lib. 22, cap. 8, n. 22), necnon superbos exemplo supplicii sui deterrentes {Serm, 323, n. 1). Secundus fratrum Ravennee reliquiarum sancti Laurentii, quee illic recens collocatfie fuerant ope sanitatem recuperavit. Paulus ac Palladia loca omnia, in quibus fieri miracula dicerentur, magno salutis re- cipiendee desiderio petituri, sese viee committunt. Quo factum, ut variis in regionibus miseria sua celebres evaderent. Petiere inter alias urbes Anconem in Italia, atque Uzalim in Africa, utramque propter beati Ste- phani miracula insignem. Yerumtamen in neutra re- stitui in prisiinum statum potuere; aut potius Deus, qui nullo negotio id poterat prsestare, noluit, Hipponi- Regio spectandam utriusque curationem reservans. Quare illud eis signilicavit manifesta quadam ipso ka- lendarum januariarum die visione, quse tribus ante mensibus, quam hoc lieret, accidit. Ait enim mihi quidamf ut Augustinum alloquens Paulus ille testatur, aspectu clarus, et ca)idido crine venerabiliSf quod intra tertium mensem desiderata esset mihi sanitas ad futura, Sorori autem mex in visione Sanctitas tua in ea effigie^ in qm te praesentes videmus, apparuit : per quod nobis significatum est ad istum locum nos venire debuisse. Nam et ego Beatitudinem tuam saepius postea videbam per alias civitates in itinere, quo veniebamuSy talem prorsusy qudtem modo conspicio. Admoniti ergo evidenti auctoritate divina ad hanc venimus civitatem ante dies fcrme quindecim {Serm. 322), nimirum circiter oclavo idus martias. Hic diebus singulis ecclesiam, et in ea memoriam sancti Stephani frequentabant, fusis lacrjmis comprecantes Deum, ut et sibi peccatum ignosceret, et optatam valetudinem restitueret. Et illic, et quacumque ibant, convertebant in se civitatis aspectum. Et nonnulli, qui eos alibi viderant, cau- samque tremoris corum noverant, aliis, ut cuique po- terant, indicabant {De Civit. Dei, lib. 22, cap. 8, n. 22). 6. Yenit et Pascha, atque ipso die dominico niane, cum jam freqnens populus praesens esset, et loci san. cti cancellos, ubi martyrium erat, idem juvenis orans teneret, repente prostratus est, et dormienti simillimus jacuit : non tamen tremens, sicut etiam per somnum solebat. Stupentibus qui aderant, atque aliis paven- tibus, aliis dolentibus, cum eum quidam vellent eri- gere, nonnulli prohibuerunt, et potius exitum exspe- ctandum esse dixerunt {Ibid.). Ipse autem alienatus a sensu, ubi tunc fuerit nescivit. Yerum, cum paulo post surrexisset, liberatum se ab agitatione illa et perfecte sanatnm esse cognovit {Serm. 322). Stabat 539 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 540 incolumis, ait Angustinus, intuens intuentes. Quis ergo se tenuit a laudibus Dei? Clamantium gratulantiumque vocibus ecclesia usquequaque completa est. Jnde ad me curritur, ubi sedebam jam processurus ; irruit alter quis- que post alterum, omnis posterior quasi novum, quod alius prior dixerat, nuntiantes : meque gaudente, ct apud me gratias Deo agent€y ingreditur etiam ipse cum pluri- buSy inclinatur ad genuameaj erigiturad osculum meum. Procedimus ad populum ; plena erat ecclesia, personabat vocibus gaudiomm, Deo gratias ! Deo laudes ! nemine tacente^ hinc atque inde clamantium. Salutavi poptx^um, et rursus eadem ferventiorc voce clamabant, Facto tan- dem silentio^ Scripturarum divinarum sunt lecta solc- mnia, Ubi autem ventum est ad mei sermonis locum, dixi pauca pro tempore et pro illius jucunditate Isetitise, Ma- gis enim cos in opere divino quamdam Dei eloquentiam^ non audirej sed considerare permisi {De Civitate Dei, lib, 22, cap, 8, n. 22). Habemiis ctiamnom oratiuncu- lam, quam superhoc eventu pronuntiavit (Se^^m. 320), aut certc ejusdem orationis compendium : quippe creditu difiicile est, ipsum, quominus plura diceret, sibi temperasse. Attamen illic sermonis sui brevita- tcm ^excusat, ejusque causam affert defatigationem suam, ac magnitudinem pridiani laboris, cui quidem ferendo se parem futurum foisse negat, jejunio scilicet maceratum, nisi orationum^sancti Stephani subsidium sibi adfuisset. Enimvero observatum a Paulino fuit {In Viia sancti Ambrosiif n» 38), die sabbati, quo san- ctus Ambrosius migravit ad superos, obeundis Bap- tismiceremoniis,qoas ipse perageresolusconsueverat, vix quinque episcopos suifecisse. Paulum Augustino adstitisse proximum ex hoc sermone licet intelligas : quandoquidem hic illum popnlo ostendit, ejusque conspectum loco esse dicit eorum libellorum, quos alii ad pervulganda beati Stephani precibus obtenta beneiicia tradebant. Et sane apparet, Augnstinum illa rc contentum, libellum a Paulo neutiquam petiturum fuisse {Serm. 321)^ at cum eumdem domum ad pran- diom adduxisset, necnon accurate omnem illam susp ac matemsB fraterneeque calamitatis historiam narrare jussisset, ratus est eam populo exponi oportere, ut inde providentiam divinam magis snspicerent, atqoe in sanctorum suorum memoriis admirabilem preedi- carent. Quocirca postridie ejus diei, cum verba solito suomore fecisset,oratiuncuIam, quae etiamnumexstat, habuit; qua pollicitus est, curaturom se, ut narratio ha^.c litteris texeretur, ac postera die recitaretur {De Civiiate Dei, lib, 22, cap. 8, n. 22). 7. Feria tertia post Pascha conscensa exedra, unde plcbem suam alloquebatur, Paolum quoque ac sororom cjus Palladiam, qua; necdum sanitatem receperat, ejusdem suggesti gradus, petita prins quodam modo populi volunlate, jussit conscendere, ut omnium ob- tutibus permitterentur. Intuebatur, ait Vir sanctus, populus universus seocus utriusquCf unum stantem sine deformi motu, alteram membris omnibus contrementem. Et qui ipsum non viderant, quid in eo divinw misericor- dias factum esset, in ejus sorore cemebant. Videbant enim quid in eo gratulandum, quidpro iUa esset orandum {Ibid,). Pauli deinde recitatos est libellus, qaem ille finiebat orando, ut pro sorore divinse benignitati sup- plicarent, pro se autem gratikrum actiones referreDt rependerentque. Hac peracta lectione sanctos Prflpsul utrumque dimisit e gradibus. Paliadia ad memoriam memorati martyris oratom se contulit : ipse vero popuhim, quse modo lectis et auditis conveniebant, docere coppit ; idque primum testificatus est, sperare se fore, ut rcliquis fratribus sanitas, qua jam Paolos gaudebat, restitueretur (Serm, 323, n. i). Cum affir- roasset in libello suo idem Paulus, frequenter sibi apparuissc beatum Antistitem ; hic serio ne suum in honorcm illud convertatur, vetat. Quid enim nam^ inquit, quia ego apparui istis nesciens ? lUi enim me videbantj et ego nesciebam : et admonebantur^ ut ad istam civitatem venirent. Quis sum egoJ Homo sum wm de multiSf non de magnis (Ibid.y n. 2). Exorsus postea crat loqui de miraculis iis, quae Anconae atque Uzal: reliquiarum ejusdem sancti martyris beneftcio patra- bantur, cum ecce exauditus est subito de ipsius me- moria clamor ingeminantium, Deo g^atias! Ghristo laudes! {Ibid., n. 4). Porro acclamationes illas excita- verat curatio Palladise, quse vix ad canceHos, quibus memoria claudebatur, accesserat, cum fhitris instar in solum collapsa erat quasi dormiens, moxque sor- rexerat perfecta salute recuperata {De Civiiate Dei, lib. 22, cap, 8, n. 22). His, qui videre miracalum, illico magno com plausu Deo gratias acclamantibos, populus, qui Augustinum audiebat, eo concunit : dumque Vir sanctus, quidam rei esset, sciscitaretor; in basilicam atquead snggestum, ex quo verba faciebat, eadem poella adducta cst {Serm. 323, n. 4). Tum vero tantus, inquit ille, ab utroque sexu admirationis clamor exortus est. ut vox continuata cum lacrymis non tidere- tur posse finiri. Perducta est ad eum locum^ ubi paulo ante steterat tremens. Exsultabant eam similem flratri, rui doluerant remansisse dissimilem : et nondum fksai prcces suas pro iUa, jam tamen praeviam vohtntatem tam cito exauditam esse cemebant. Exsultabant in Dei kah (lem voce sine verbis^ tanto sonitu^ quantum aitres nosin ferre vix possent, Quid erat in cordibus exsultaniimy nisi fides Christij pro qua Stephani sanguis effusm tstJ {De Civitate Dei, lib. 22, cap. 8, n. 22). Ubi sedatus est ille strepitus, nihil aliud sanctus Doctor addidit praeter paucula verba, quibus miscricordiam Dei, a quo ipsa eorum vel sola precandi voluntas audita fuerat, commendaret. Die sequenti perrexit, qnem- admodum pridie fecerat, inquirere, quid catisae esset cur Deus hoc miraculum Hippone potius qoam aot Anconffi aot Uzali factum voluerat (Serm. 324). Verom- tamen quod ex eodem scrmone soperest, insignis roiraculi Uzale in infantulo ante susceptum Baptismom exstincf o facti solam relationem continet. Unde conji- cias eumdem sermonem ad nostram memoriam inte- grum non pervenisse. 8. Hoc ipso anno forsitan Augustinus, cum aHquan- diu Gallam, quae viduitatem erat professa, et ilUam ejus Simpliciolam qu» Christo virginitatem suam vo- verat, divini eloqoii clbo pavisset, eas a se dimissas oH LIBER OCTAVUS. 542 in patriain, Quintiliano, qui episcopale niunus ibi gerebat, littcris commendayit. Ferebant illse sccum memorati martjris reliquias : Quas non ignorat San- cUtas vestra, ut scribitillc ad Quintilianum, sicut et 7ios fedmus, quam convenienter hofwrare dcbeatis (Epist. 212). Nec longe etiam ab hoc tempore Uzalim se con- ialit, ubi Petroniam clarissimam feminam ad miracu- liim, quod sua causa idem Stephamus ediderat, scri- pto libello declarandum impulit : auctorque fuit Evo- dio, ut illud quoque ab iis, qui sanati eadcm ratione cssent, exigerei {DeCivitate Dei, ^'6. 22, cap. 8 n,2I). CAPUT VI. \ Severi Milevitani episcopi obitus. 2 De Heraclio pre- sbytero, 3 In eum sibi successorem designatum Au- gustinus rerum administrationem transfcrt, 4 Conten- tiones inter Adrumctinos monachos super quwstione de gratia et libero arbitrio. 5 Liberi arbitrii contra gratiam defensores adeunt ad Augustinum, a quo do- centurj et accipiunt cum binis epistolis libntm de Gratia et Libei*o Arbitrio, ad Valentinum et cum illo monachos. 6 Alium ad eosdem librum dc Correptione et Qratia mittit sanctus Doctor. i, Severus Milevitanus episcopus, Aiigustini amicus ci pernecessarius, sub anni quadringentesimi vigesimi sexii initium ex hac vita migravit (Epist, 213, n. 1). Is anie mortem eum, quem volebat sibi succedere, designarat ; sed rem populo, uti par erat, proponere insnper habcns, sufiicere existimavit, illumeorum suis clericis instituisse. Hic autem defectus causa fuit, cur 80 mortuo ne quid turbarum in plebe oriretur, snbiimerent. Quocirca fratres, nimirum, ut conjiccre licet, clerici atque in primis servi Dei, hoc est mo- nachi Augustiuum rogarunt, ut ad consulendum iranquillitati illo accederet. Adspiravit ei divina clc- mentia, et quanquam nonnulli ofTcnsionem aliquam ob consilium hoc a Severo sibi non communicatum prse se ferebant ; tamen hsec tristitiee uubccula con- fesiim sereno Isetitiai cessit, et cum primum designa- tnni sibi futurum prsesulem cognovere, illum volentes lubeniesque accepere : quo pacto pacate ac de con- sensuomniumconsecratusest.Inductusfuithoceventu Augustinus, ui apud se denuo revolveret turbas illas, qnas stepe numcro in aliis Ecclesiis post episcoporum moriem, horum ambitione, illorum nato ad conten- iiones ingenio excitatas non sine dolorc aspexerat. Ergo arbitratus natum se duobus supra septuaginta annis vitam multum producere jam non posse, decrevii prospicere Ecclosise suse securitati, eamque ob rem, quis sibi successurus esset, designare. Id ne fieret, Ecclesia quandoque prohibuit : verum in ejusmodi rebus, quffi pcr se neque inter bona neque inter mala referuniur, eadem Ecclesia rem camdem modo per- miiiere, modo prohibere potest, prout conducibilius judicaverit. At certe prohibitio illa de successore sibi insiituendo id temporis nequaquam obtinebat in Africa ; quando sanctus Augustinus et ipse sibi succcssorem designavit,etidem illudin Scvero comprobavit ; estque extra oinncm controversiam, cum, ut hoc faceret, ncc ambitione nec proprise utilitatis studio ductum, sed unum Ecclcsiee commodum sibi proposuisse. liaque reversus Milevo die sabbati, septimo kalendas octobris anni supra quadringentesimumvigesimiscxti, plebem rogavitin crastinum quanta maxima posset frequentia conveniret, dc rc maximi momenti auditura. 2. Igitur dominico die, sexto kalendas ejusdem niensis, in basiiicam Pacis Hipponensium-Regiorum coivitnumerosa plebs ; quo etiam Augustinus duobus episcopis, Religiano et Martiniano, septcm presbyte- ris, ac reliquis e clero comiiantibus venit (Ibid.). Sermonem, ut sui moris erat, nullum habuit, cer- tus pree impatientia cognoscendi, quoe se relaturum promiserat, populum ad alia animum advertere non possc. Quaproptcr cum paucis proposuisset, quaniae sibi esset necessitatis, plebis suse paci consulere: pro. fcssus est, nt incommodum, quod Milevi obortum erat, fugeret, nullamque ansam qucrimoniarum cuiquam re- linqueret, declarare se voluntatem suam, quam et di- vinffi consonam putabat, hanc esse, ut Eraclius presby- ler sibi in episcopatum succederet. Cui statim omnes cum plausu et acclamatione suffragati suni. Eraclius autcm, sive Heraclius, quo nomine interdum appella- tur, septem presbylerorum, quicumsancto Episcopo prQesentcs aderani in eo conventu, nominaturultimus, unde colligaseum ex antiquiorum numero non fuisse. Certe quidem crat adhuc juvenis, ac diaconatus oHi- cio tantum fungebatur (Ibid.j n. 5), quo iempore Augustinus Scrmoncs de vita et moribus clericorum suorum pronuntiavit (Serm. 356, n. 7). Ejus vero jam ium adeo vita eminebat, ut gaudium facerei san- cti Praesulis, qui nequaquam habebat necesse populo, cui probe uotus ille erat, et a quo nemini non fuisset antepositus, quidquam dicere in ejus commendatio- ncm, ne cujus sapientiam prffidicaret, laederei mode« stiam (Epist, 213, n. 2). Ipsius, dinconi adhuc, opera in oculis universi populi radiabant. Apparei hfieredi- tatem paternam illi ohvenisscadmodum luculentam ; qnam parlim excitandae memoria» Martyri.s, id csi sancti Stephani, qucmadmodum visum nobis supra, insumpserat, partim Augustino, prout satius esse ju- dicaret, distribuendam traderc voluerat. Et certe, si qua pecuniae cupiditate sanctus Prtesul ductus fuis- set, ncc aliud nisi paupcrum, quorum ad sespectabai cura, indigentiam considcrasset, non erat istiusmodi douum rejecturus : verum cura famse suae rationem, non sua, sed plebis sibi commissse causa (ipsi enim sufficiebat proprice conscientise iestimonium), maxi- mam haberet ; auclor Eraclio fuit, ut hac pecunia fun- dum emeret. Paruit illc isti consilio, et agrum hunc Ecclesiee largitus est. Atqui aliud etiam pree oculis habebat idem Sauctus : [Fateor enim vobiSy inquit ille ad populum, et ipsa suspecta mihi adhuc ejus aetas fuit : et verebar ne fortc^ ut sunt homineSy matri ejus hoc dis- pUceret ; et diccret inductum a me fuisse adolcscentem, vt bona cjus patema consumerem, et eum egentem re- linquerem, Idw voluit ejus pecuniam in illa possessione scrvari ; ut si aliquid, quod Deus avertat, alitcr quam volumus evcnisset^ reddei'€tur villa, ne culparetur epi- scopi fama. Scio mim quantum vobis sit fama mea ne- 543 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 544 cessaria : nam mihi sufficit conscientia mea, Emit etiam spatium, pergit Augustinus, ab ista postea Ecclesia, notum vobis, et sua pecunia sedificavit domum ; ct hoc nostis, Antepaucos dies priusquam sermonem de hacre haberem vobiscum^ eam donavit Ecclesise, Exspectabat enim ut eam perficeret, et perfectam donaret. Fabri- candi autem domum necessitas illi nulla erat^ nisi quia cogitavit matrem suam huc esse vcnturam ; si autem vc- nisset, in re filii sui habitaret : modo si venerit^ in opet c filii sui habitabit, Testimonium ei perhibeo, pauper re- mansit: sed in charitaHs possessionc permansit, Ali- qui servuli ei reliqui fuei*ant, jam quidem in mona- sterio viventes, quos tamen Gestis ecclesiasticis manu- missurus est hodie. Nemo ergo dicatj dives est : nemo existimetf nemo male loquatury nemo se ipsum vel ani- mam suam suis dentibus lanitt. Pecuniam nuUam habet servatamy utinam quamdebet restituat ! (Serm. 356, n. 7.) 3. Hoc apud Hipponensem plebem testimouium scrvati sancti propositi Eraclio adhuc inier diaconos constituto dedit Augustinus ; illius haud dubie virtus incrementum ab eo tempore non modicura ceperat, qnando illum Hipponensis Episcopus, non modo pre- sbyterali munere dignum judicavit, verum etiam sibi adoptavit in successorem. Hoc populo, uti diximus, declaravit, et in nomine Christi ad iliud munus de- signavit {Epist. 213, n. 5) : atquc ut eadem illa res, quod attinet ad homines, firma rataque maneret, ad auctoritatem autlienticam actui conciliandam, jussit a notariis ecclesiasticis, et sua ipsius verba, et populi sibi respondentis acclamationes, stilo excipi. Quod vero ad voluntatis divina; placita ac decreta, plebem adhortatur, ut junctis precibus, eorura quse Deus in ipsisoperatus fuerat, coniirmationemab eodera im- petrare sntagant : Hoc ergo volOj inquit, hoc a Domino Deo nostro nunc etiam in setate frigida votis ferventibus posco ; hoc ut mectm oretis^ exhortor, admoneOf rogo, ut omnium inpaceChristicoUatiset conflatismentibus confir- metDeus.quod operatus est innobis, Quimisitmihi eum, sermt eum, servet incolumem, servetsine crimine ; ut qui facit gaudium viventis, locum suppleat morientis (I6id., H. 2). Ardentius atque affectu plenius nihil reperias. Heraclium porro sibi successorem designasse conten- tus, episcopum eum consecrari noluit, in hoc scilicet peccatum esse existimans, quod vivo Yalerio ipse fuisset consecratus (Ibid», nn, 4, 5). Illum igitur in or- dine presbyterali voluit remanere, nihilo tamen sc- cius omnenegotiorum pondusineumdem contulit, po- pulum obsecrans, perque Christum obstringens, ut in emergentibus negotiis adirent ad Heraclium, quo eis ipse pro sua sapientia provideret, vel a se tan- quam a palre, ubi necessariumPiaberet, consilium et auxilium posceret. Non enim cogitabat suo se populo subtrahere, aut ei ullo pacto deesse in necessariis : at sibi tantummodo qnietem aliquam eo animo qua>.- rebat, non ut otiaretur ac per desidiam tempus te- reret, sed ut se totum, quoad in hac vita superesse Deus concederet, Scripturarum sludio traderet. Jam ante a nobis observatum, cst, duo conciiia Numidia! et Carthaginis eidcni anle paucos annos commisisse hanc provinciam. In eam rem popuius illi qninos dies per hcbdomadas singulas concesserat. Verum non diu istud servatum est : neque minus mane quam a prandio causas audire Vir sanctus cogebatur. Et boc quidem fuit, cur plebi supplicaret, molem hanc in Heraclium transferri sineret, annueretque: qnam petitionera nihil cunctata plebs gratam se habere significavit (Ifttd., n. 5). Petiit demum Augustinus, ut qui possent, rerum in prsesentia gestarum tabulas obsignarent, eaque omnia populus nltimo suo suffra- gio communiret ; quod et factum est illico yariis ac- clamationibus, quas quidem in episcopis eligendis usurpari solita, vero simile est (Ibid., n. 6). Sub hsc Vir sanctus perrexit ad offerendum sacrificinm, po- pulo prius irapense admonito, ut sacr® hujus suppli- cationis hora se quisque ab aliis curis avelleret, ac sedulo pro Hipponensi Ecclesia, pro se atque Hera- clio precarentur (J6td., n. 1). Et hsec porro continent hujusce conventus acta, quae inter Augustinianas epi- stolas inserta sunt. Extant Heraclii presbyteri sermo- nes duo : unus Augustino preesente habitns, in qno se ille prsedicandi verbi Dei provinciam nuper suscepisse necessitate compnlsum, atque illud jam ante prsedi- care coepisse profitetur ; alter de verbis Domini, Mat- thaei capite decimo quarto, ubi Dominus super aqnas ambulavit, et Petrus titubavit. Maximinus Arians sectce episcopus, qui sub idem tempus Hipponem ve- nit, principio disceptavit cum Heraclio sive Eradio presbytero, per quem postea ipse Angustinns ad ineundum cum eodem heeretico colloquium vocatas est (CoUat, cum Maximino, n. I). 4. Libri ad monachos Adrumetinos neque post hoc tempus, neque ante conscripti sunt : quandoquidem in Retractationibus circa annum quadringeniesimum vi- gesimum septimum editis comprehenduntur, nec ta- raen ibi nisiultimum locum occupant. Erat porroapud Adrumetum, civitatem in Bizacena provincia cele- brem, monachorum congrcgatio, cui tunc abbas prs- erat Valentinus. Cum ex ejus alumnis quidamnomine Florus, ad urbera Uzalensera, quae patria ipsius fait, una cum Felice Adrumetiae item congregationis mo- nacho venisset, is repertam illic Augustini ad SixtQm epistolam (Epist. 194), dictante eodem Felice, tran- scripsit (Apud Augustinum, Epist, 216, n. 2). Hanc vero cum Adrumctum allata essct, in alienum sensum rapuerunt nonnulli, quinque forsitan aut non molto plures monachi, qui ab sociis suis, quos rectius epi- stolam intelligere certura erat, contendebant ita de- fendi gratiam, ut liberum arbitrium adimeretnr ; et consequens esset, Dominum |in extremo judicio non redditurura unicuique secundum opera ejus (Ibid,^ n. 3). Ingravescente in dies discidio, cum etiam im- periti illi in monachos innocentes invidiam commo- verent, perturbarentque omnia, ratus est Floms of- ficii sui esse, hujus rei tandera Valentinum abbatem admonere. Hic epistolam illam vere Augustini essc^ eaque non aliam quam orthodoxam doctrinam tradi minime dubitans, animum induxit operam dare, ut irapias illas quajstiones ab inscitia quorumdam e suis o45 LIBER OCTAVUS. 54(} alumnis profectas auferret (Apud Aug. Ep, 2i6, n. 1) : eamque ob causam misit ad Evodium Uzalensem epi- acupom, illiussuper his qusestionibus rescripta tlagitans (I6.n. 3). UbicomperitEvodius,esseinter Adrumetinos monachos tam vehementes super gralia et libero ar- bitrio vel Dei justitia contentiones, rescripsit, quod ipsi veritatis indagationi studerent, sibi probari id quidem, veruni studium istud oporlere ab asperitate omni et contentione esse alienum ; e contentione tur- bas nasci, ab amore autem veritatis pietatem requiri. Dein illis secundum Augustini doctrinam exponit, li- berum arbitrium esse quidem in homine, sed a per- petrata Adami culpa saucium atque iutirmum, eique sanando Christum Salvatorem missum fuisse. Tum additis hanc in rem aliis documentis, illos admonet, ii quando inter lcgendum illustriorum virorum scri- pta incidunt ineu qusc diQicultcr intelligant, non de- bere ipsos prsecipitanter in eorum condemnationem ferri, sed oratione, ut eadem illa mente assequantur, contendere? [Tom, iO, Epist, Valent. ad Aug.y in not. Rescripsit.) 5. Imperitorum querelis nec Evodii episcopi re- sponsio, nec etiam a Sabino sancto quodam presby- tero data in epistolam, de qua disceptabatur, expo- sitio satisfecit (Epist. 216, n. 3). Ilinc Augustinura ipsummet convenere duo, Cresconius duntaxat et Feiix, alius hic quidem ab eo qui Flori comes apud Uzalim fuerat; atque horum duorum discessu, alii fratrum quieti remanserunt. Apud sanctum Docto- rem conquesti sunt isti, gratiam sic prscdicari a qui- busdam e suis fratribus, ut ab iis et negetur liberum arbitrinm, et aftirmetar nos cx nostris operibus ju- dicandos non esse : a pluribus tamen aliis cum gratia' iiberum arbitrium agnosci testati sunt (Epist, 214, fi. 1). lidem insuper excitatae apud se perturbationis causam in Florum transferebant (Ibid.t n. 6). Suam igitur ad Sixtum epistolam illis coram exposuit Au- gustinus (Epist. 215, n. ij, ac pr^eterea epistolam ad Yalentinum et ejus congregatiouis monaclios scripsit in arduam illam de voluntate et gratia qusestionem (Ibid.^ n. 2). Ibi rogabat, sibi mitti Florum, id nimi- rum conjectans, quod res erat, adversus illum ideo tumultuari nonnullos, quod non satis ab iis intelli- geretur, cum difticillimam quffistionem et paucis in- telligibilem solverc atquc enodare conaretur (Epist. 214, n. 6). Epistolam hanc tradidit monachis reditum parantibus in monasterium suum, ubi Pascha, quod hoc anno quadringentesimo vigesimo septimo in ter- tium nonas apriles incidebat, celebraturi erant. Ve- rum vel quidpiam ne proficiscerentur intercessit vel illos Augustinus aliquanto diutius ob id solund apud se tennit, ut contra novam hscresim Pelagianorum instractiores ad suos redirent {Epist, 2i5, n. 1). Transacto Pascha, epistolam iis alteram adhuc dedit ad Valentinum et ejus monachos, quos de Floro ad se destinando rursum compellat in hsec verba : Si quidde vobis mereor^ veniatad mefrater Florus (I6ii., n. 8). Illis etiam per eosdem misit duorum concilio- rum Carthaginensis provincise et Namidiae, necnon quinque episcoporum ad Innocentium epistolas, cum tribus ejusdem papse responsis; epistolas quoque Africani concilii ad Zosimum, et Zosimi ad universos totius orbis episcopos; denique concilii plenarii to- tius Africse constitutioues adversus errores Pelagia- nos : qose omnia illis dirigenda esse credidit, quibus cognoscerent quemadmodum catliolicu Ecclesia in Dei misericordia Pelagianse haeresis venena depulerit (/6{ti., n. 2). His addidit novum de hac ipsa quae- stione, circa quam laborabant, scriptum a se librum in eorum gratiam, cui titulum indidit, De Gratia et Libero ArbitriOy ad Valentinum et cum illo monachos ; ubi demonstrat quidcm copiose, homines libero ar- bitrio esse prseditos, sed hoc multo copiosius, liberum scilicet arbitrium gratiee prsesidio destitutum nihil posse : atque ad ejus lectionem eos exhortans ait : Repetite assidue librum istum; et si intelligitis^ Deo gratias agite; ubi autem non intelligitis^ orate ut intel- ligatis : dabit enim vobis Dominus intelkctum (De Gra- tia et Libero Arbitrio, n. 46). Huncce librum et alia su- pra memorata instrumenta, quffi ad Pelagianorum condemnationem spectabant, monachis, per quos mittebantur, ante discessum in prsesenlia legerat, necnon Cypriani pariter librum in Orationem Domi- nicam, in quo sanctus ille martyr gratiam laculenter commendat. 6. Augustini litteras librumque sibi et suis fratri- bns nuncupatum ea qua par erat veneratione accepit Valentinos : neque commisit, quin fratrem Florum ad illum mitteret; data insuper epistola (Apud Augu- stinum, Epist, 216), qua id omne quod in monasterio suo gestum fuerat, narrabat sancto Preesuli, ac su&m ipsius fidem, eamdem et fratris Flori esse aiiirmans, proiitebatur. Augustinus lectis Valentini litteris, quas frater Florus aliique cum eo simul ad ipsum venien- tes attulcrant, egit Deo gratias, quod eorum in Do- mino pacem, et in veritate consensionem, et in cha- ritate tlagrantiam ex illis cognovisset, verum de fra- tre Floro nominatim, catholicam in eo iidemde gratia et libero arbitrio invenisse se laetatus est. Unde hi potius corrigendi sunt^ ait, quos quidem propitio Deo correctos esse jam existimo^ qui eum non inteliigebant (De Correptione et Gratia, nn. 1 , 2). Accepit tamen sanctus Doctor, idque forsitan ex ipso Floro, esse in Adrumatensi monasterio quemdam, qui diceret : Si Deus operatur in nobis vetle et operari, nequidqmm praecipiunt quiprsesunt quid agendum vel fugiendumsit ; aut saltem postquam quod bonum rectumque sit prxce^ perinty tantummodo orent Heum, ut id disciptUi agant : non autem eos corripiant, si non egerint^ cum Deus non Hlis dederit ipsam^ qua praecepta ejus fiunt^ fidetem Dei et proximi charitatem (Retractationum libro 2, c, 67, De Coireptione et Gratia, n. 3-6). Ut hoc etiam telum, quo validius nihil ab iis qui terrena sapiunt intorqueri posse videatur, a tradita doctrina gratise depelleret Augustinus, alterum librum, qui De Correptione et Gratia praenotatur, ad eosdem Valentinum et cum iiio monachos scripsit; non quo adversus eos ipsos, quo* rum rectum erat cor cum Deo, sed adversus ipsas 547 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 518 humanas, ut ait, cogitationes pro coelestis et divinse gratise charitate certaret. Nam ille ipse monachus, cujus animo occurrerat ejusmodi cogitatio, potuit recto in Deum corde non ob aliud meuiem dc hac re suam aperire, nisi ut istum quoque nodum solertissi- mus ac perspicacissimus gratiae Doclor explicaret. Expiicuit sane perquam diligenter Dei adjutus reve- latione; quo ilt ut non injuria librum suum lioc tine concludat : Quss cum ita sint, ncc gratia prohibet cor- reptioneniy nec correptio ncgat gratiam : et ideo sic eit prsecipienda justitia^ ut a Deo gratia, qua id quod prx- cipitur flatj fideli oratione poscaiwr, ct hoc utmmquc ita faciendum est, ut neque justa coircptio ncgligatur [De Correptione et Gratia, n. 49). Hic quidem liber parvus mole est, sed doctrina maximus; totus my- steriis refertus, universam divinac gratiee wconomiam oculis subjicit, ut jure merito aureus a doctissimis nuncupetur. Ego quidem, emiuentissimi viri verba sunt, hunc librum soleo appellare clavem, qua ad universam Augustini de divina gratia et iibci'o aabitrio doctrinam aditus aperitur (Noris, Historias Pelag. lib, I, cap. 23) ; quem sane librum sanctus Prosper roerito plenuni divinsB auctoritatis in epistola ad Augustinum uuncu- pavit (Apud Augustinum, Epist, 225, n. 2). CAPLT VII. I Contra Pelagiani eiToris reliquias in Vitali deprehensas Augustinus pugnat, et sententias de gratia duodecim profert, 2 Palatinum monet, petcndum a Dco gratioi adjutorium ad perseveiwidum in bono. 3 Leporii con- tra fidem Jncamationis et gralix errores in Galliis damnantur. 4 Ad sanam fidem rcvocatur Lcporius opera Augustini, 5 Hic recensendis suis opusculis tncumbit. 6 Speculum ex univei'S3e ScHpturae locis ad conformandos vel emendandos mores idoneis insti- tuit. i, Circa quocslionem de gratia Dei et libero arbi- trio laborabat Vitalis quidam, perinde atque monachi Adrumetenses . Vir iile in Carthaginensi Ecclesia eru; ditus [Epist. 217, n. 2), ac vita; forsitan genere ac professione monachus erat ; ob idque non alia quam fratris appellatioiie decoratur ab Augustino ; qui eliam ut ad servi Dei, cui salutem dicit, sese modum compo- nat, sibimetipsi servo Christi ac per ipsum servo ser- vorum ipsiustitulum sumit. Uiumquidemnoncredcbat hrereticum esse Pelagianum; sed tam orthodoxum csse volebat, ut nihil istius ad ipsum transiret, vel in ipso relinqueretur erroris (/6id., n. 25). Pelagiani quippe omnia ad fiielem piamque vitam hominum per^ tinentia ita tiibuunt, inqnit sanctus Doclor, libcro vo- luntatis arbitrio, ut habenda ex nobis, non a Domino putent esse poscenda : tu au^em, si ea qux de te audio vera sunt, initium fidei, ubi est etiam initium bonx, hocest pise voluntatis, non vis donum esse Dei; sed ex nobis nos habere contetidis ut credere incipiamus : cxtera au- tem religiosae vitx bona Deum per gratiam suam jam ex fide petentibuSj quserentibus^ puisantibus donare consen- tis (Ibid., n. 29). Vitalis ergo divinas auctoritates errori suo contrarias alio detorquebat, ne ex illis gratiam Dei ad initium quoque ildei ac piee voluntatis necessa- riam esse constaret. Namad illud ApostoU, Deus e$i qnk operatur in vobis et velle et per/icere(Philipp.u, f 3),re- spondebat, per legem suam, per Scripturas suas Deam operari ut velimus, quas vel lcgimusyel audimus; sed eis consentire vel non consentire, ita nostrum esse, ut si velimus tiat, si aulem nolimus, nihiiinnobis open- tionem Dei valerc faciamus (Epist.^il, n. i). Nec secui interpretabatur Psalmographum, idcirco dietum pu- tans, gressus hominis dirigi a Domino, ut viam ejus yclit (Psal. xxxvr, 23) ; quia ejus doctrinam, suasioue pra^cedente, subsequente consensione sectatur ; quod libertate naturali si vult facit, si non vult non facit, pro eo quod fecerit, praemium vel supplicium leee- pturus. Ad eumdem modum, per legem Dei atque doctrinamScripturarum iieridicebatur, quodscriptum est, Prxparatur voluntas a Domino {Prov. viu, 15) : ac non per occultam inspirationem gratise Dei. Contra hunc Vitalis errorem Augustinus iu epistola circiter hoc tempud ad eum scripta profert argomen- tum ex precibus Ecclesise, judicio suo, ac re quoqae ipsa, pcrquam validum, et persuadendae veritati yalde idoneum. Ecclesia quippe et pro intidelibus rogat ut convertantur, et pro iisdem conversis ad iidem gra- tias agit ; quemadmodum et pro ipsis fidelibus Deum precatur, ut in eo quod esse coeperunt ejus munere perseverent. Atqui^ ait, hxc a Domino poscenda esse non renuis ; quid restat, frater VitaliSf nisi ut ab Hio ea donari falearis, a quo poscenda esse consititis (Epist. 217, n. ^ sqq). Urget eumdem auctoritate sancti Cy- priani de iibro in Oralionem Dominicam, et libro de Mortalitate. Monens deinde ut, si vere volumus de- fendere liberum arbitrium, ne oppugnemus unde Qt liberum, docet arbitrium eorum, qui iideles tiuot, per Christum liberari a diaboli postestate, ut illo non impediente credant in ipsum libera voluntate. Quo- niam tandem qusestio adversus Vitalem tractanda hse omnino erat, utruni prsecedat gratia, an subsequatur homini volontatem, hoc est, utrum nobis detur, quia volumus, an per ipsam Deus etiam hoc efliciat, ut velimus ; proponit illi duodecim sententias de gratia, quee totam hanc quoestionem dirimunt : cum ex ilUs nou solum omnibus, sed etiam singulis id conQciatur, ut conhteamur gratia Dei prseveniri hominum yolun- tatcs ; ct per hanc eas potius proeparari, quam 'pro- pter earum meritum dari. Haec autem ad numerum duodenarium redigit, ut facilius memorice mandentur. distinctiusque teneantur. Sese, com sit propitio Chri- sto christianus catholicus, asserit indubitanter scire, ha*c illa totidem dogmata esse catholica extra contro- versiam omnem posita, a quibus recederenequaquam liceret, queeve ad fidem pertinere ne Vitalis quidem repugnare posset. Si tamen ex eis aliquod esset, de quo censeret dubitandum, rogabat id sibi significare; ut eidem ipse pro ea, quam Dominus daret, facultate responderet. Interim quae contra proferrepotuit flrater Vitalis, et qua; partim protulere postea qui vnlgo dicuntur Semipelagiani, ea diiuit et evertit egregius gratise defensor. Denique in extrema epistola hoc ad- dit« si contendat ille pro eis qui credere nolunt, ut LlDEIl OCTAVUS. 550 l credere, aon oraudum esse ; itemque gratias aon agendas, cum lii, qui credere noiebaut, id- a volueriut ; tuuc necessum fore, ut is alia via Atur ; qui si perseveret iu errore, dandam ope- ne alios in illum peliicere queat, nimirum et ab aiee corpore rescindatur. Sub idem forte tempus dabat Augustinus heec ino monita : Ora ne intres in tentationem. Ipsa )e oratio admojiet te, quod indigeas adjutorio Do- tui, ne spem bene vivendi in te ponas, Bonum quo- jam ceccato bona opera faciendo, meruisse ut esset lios (De Correptione et Gratia, n. 30). Quapro- lom in hunc errorem se lapsum esse conliteatur i Leporius iu emeudationis susb libello ; hoec Le- ftmendatio, quse Augustiui potissimum labori ac ntise tribuitur (Gennad., De Scnptoribus ecdesia- , e. 59), secuta sit necesse est supra memoratuoi u. Sed et preecessit illa Opus imperfectum in lam, ubi sanctus Doctor in hunc ipsum errorem igiana hteresi emergentem animadvertit. Lepo- »rgo, professione monachus, vitee innocentiam, Q Galliis tlorebat, non auxilio divino, sed libero io propriisque viribus arrogabat, doctrinam Pe- Am secutus. Quin etiam recensitus est inter pri- »r»cipuosque duces eorum, qui per id tempus e ianfie hsereseos principiis et antiquam Ebionita- mpietatem renovarunt (CassianuSj De Incamatio- K 1. cap. 4), et Nestoriauffi jecerunt fundamenta uius Uermianensis, lib . 4) . Deu m ex virgine natum ai hominem factum dicere verebatur, hoc unum iere animum indncens, Jcsum Christum cum erfectnm hominem editum fuisse LeporiuSt in li- beUoEmendationis). Quo paclo proprietates divinas ita disjungebat ab humanis, ut duos Christos efficeret, uecnon quartam Trinitati persouam adjiceret. Ad hsBc effutiebat, Christum sibi gloriam comparasse labore, religione, fide, bonis operibus : ei, quae tautumraodo puris hominibus conveniunt, adscribens, ac ipsum ferme ad conditionem sanctorum hominum, licet prse- ter intentionem, dejiciens. Errores etiam suos evul- gavit scripta epistola, quee omnibus orthodoxis offen- sionem proebuit. Itumestobviamab eruditis Ganiarum viris, qui Leporio, utpravas suas opiniones corrigeret, persuadere conati sunt : sed frustra. Quapropter im- piis ejus dogmatibus Gallurum episcoporum Proculi et Cylinuii auctoritate damnatis, solum vertere co- gitur. 4. Expulsus e Galliis Leporius transmisit iu Africam cum aliquot erroris sui sociis. Hic Aurelius Cartlia- ginensis, Augustinus et alii nonnulli operam pariter, ut eum ab errore revocarent, suam contulerunt, scd prse cfleteris Augustinus. Errorem aliquaodo taudem agnovit, detestatusque est; ac ejusdem virus vivo cum dolore ac sancta quadam impudentia publice confes- sus est. Qui cum eo trajecerant, etiam cum eo sen- tentiam mutavere. Porro quemadmodum primo in Galliis vulgatus erat illius error, ita resipiscentiam suam illic palam apparere voluit : ut quos peccati sui testes habuerat, haberet et poeuiteutiae. Quocirca isthuc libellum misit lacrymis ac gemitibus doloris sui plenum ; in quo sic male conceptam persuasionem niagnifice condemnavit, ut non minus pene admiranda sit correctio iilius, quam illsesa multorum fides (Cas- sianus^De Incamatione, lib. i, cap. 4). Leporius ergo cmendationis suse libellum ad Proculum et Cylinnium direxit, eosque ut sibi ignoscerent, comprecatus est. Hanc vero iile in Carthaginensi basilica, ubi proinde hsec gesta fuisse colligere est, obsiguavit praesentibus episcopis, nimirum saltem Aurelio, Augustino, Fio- rentio et Secundino : quam et Dominus ac Bonus, Leporiiforte socii, subscripsere, suampariter esse hanc fidem contcstali. lidem quatuor autistites memoratam epistolam, ut et eam Leporii esse testarentur, et ejus doctriuam approbarent, sua quisque subscriptione communierunt. Quin etiam litteras ad Proculum et Cylinuium dederunt super Leporii et consortum ejus conversione (Apud Augustinum^ Epist. 219), cujns omnem gloriam redire ad misericordiam divinam vo. lunt. Quam Galli iidem prajsules adversus Leporium adhibuerant severitatem, non damnant, contra vero prsedicant, fatentes, nisi ea prsecessisset, lenitatem qua ipsi postmodum usi sunt, futuram inutilem. Ro- gant, nt quod factum a se fuerat, illi suo suifragio comprobent ; Leporium recipiant per suam ipsius epi- stolam, seu libellum ad eos missum emendationis ipsius fidem facientem, quemadmodum ipsi per poe- uitentiam cnjus oculati testes erant, eumdem recepe- rant; ejus emendationem omnibus iis, quibus offen- sionem ejusdem culpa incusserat, sigriificent, ac rcsponsis datis gaudium, quod ex fraterna correctione ceperint, secum communicent. Eornm se exspectare 5oi VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. 552 conseusum, at illi communionem, qua privatus ab eis fuerat, restituant, minime significant : sed contra absolute dicunt eumdem a se fuisse receptum, rati dubio procul, quando is pravas opiniones ob quas in- currerat damnationis poenam, ejuraverat, se posse illam sententiam tollere, nec eum esse ad primos suos judices remittendum. Ex hujus epistolse stilo censet Jacobus Sirmundus eam ab Augustino dictatam esse. 5. Omnium qui ab Augustino retractantur librorum seriem, ut jara observavimus, claudit liber de Cor- reptione et Gratia. Inde vero non temere coiligas, hunc librum et Retractationum opus uno eodemquc propemodum tempore perfecta fuisse, sub iinem vi- delicet anni quadringentesimi vigesimi septimi. Nam etsi liber ille in Galliis ante visus sit, quam sanctus Doctor Retractationes easdem vulgasset ; hanc tamen lucubrationem, siquidem libros contra Maximinum anno quadringentesimo vigesimo octavo confectbs non comprehendit, nemo putaverit absolutam multo post exactum superiorem annum : neque etiam diu mul- toque ante, quippe cum in libro de Doctrina chri- stiana quarto, quem tum fecit, cum secundum librum Retractalionum vix inceperat, tradat Augustinus an- nos ferme octo vel amplius eftluxisse, ex quo Csesa- ream m^nse septembri anni post quadringentesimum decimi octavi petierat. Augustinus jamdudum propo- suerat, suos omnes libros, epistolas ac sermones adhibita judicis severitate recensere ; necnon rigidi ceusoris instar, quidquid in illis reprehendendum pu- taret, opusculo ad hoc ipsum instituto coUigere (Ae- tractationum prologo, n. 1 ) : nec sane pauca erant, quoe a se dicta scriptave noluisset. Marccllino jam inde ab anno quadringentesimo duodecimo lestaba- tur, optare se ut incumbere huic labori sibi liceret (Epist. 143, nn, 2, 3); qao palam faceret, quam non esset acceptor personoQ suse. Igitur indicem per- texuit librorum suorum, qaos idcirco secundum (eta- tem cujusque ordinavit, ut si quibus placeret eosdem ex illa serie evolvere, quomodo scribendo ipse pro- fecerit, animadvertere valerent [Retractationum pro- logo, n. 3). Propterea nunc facio libroSf ait, in quibus opuscula mea retractanda suscepi^ ut nec me ipsum in omnibus me secutum fuisse demonstrem; sed pro- ficienter me existimo Deo miserante scnpsissc, non tamen a perfectione co^pisse; quandoguidem an^o- gantius loquor^ quam veriuSf si vel nunc dicOy me ad perfectionem sine ullo errore scribendi jam in ista xtate venisse. Sed intei'est quantum et in quibus rebus erretur; ct quam facile quisque corrigatj vel quanta pertinacia suum defendere conetur er- rorem. Bonx quippe spei est homo^ si eum sic pro- ficientem dies ultimus vitx hujus invenerit, ut adjician- tur et, quse proficienti defuerunt ; et perficiendus quam puniendus potius judicetur (De Dono perscverantisef n. 55). Eidem catalogo inserere voluit eas quoque commentationes, quas post conversionem adhuc ca- techumenus ediderat, eo quod publici juris factoe es* sent, nec sine fructu legerentur, modo quaedam in illis errata excusarentar, aot saltem non putarentar ampleclenda [Retractaiionum prologo, n. 3). Accnrate in singulis quibusque operibus, quffi vel se ipsmii otfenderent, vel alios offendere possent, adnofat, illustrando locos obscuros acpravis interpretationibiis obnoxios {Epist. 11^, c. 2) ; et corrigendo qaidqnid ab ecclesiastica regula alienum putavit {PosHdiits^ in Vita Augustini, c. 28) se illis tam immiscuisse, cam Ecclesiffi usum vel doctriuam necdum satis esset as- secutus. Faciendum sibi putavit, quando ex tot lu- cubrationum suarum etemplis nu^ri, qui irrepseraof, expungi non possent, ut eorum admoneret omDei homines, atque ita se ipse sub magistro uno judica- ret, cujus de ofTensionibus judicium evadere cope- ret (Rctractationum prologo, nn. 2, 3). Eo ductos consilio, quidquid homincs parum cordati diclQfi erant, nihili fecit. Nam de prudentibus id certam exploratumque habebat, eos sibi vitio nunquam da- turos, quod errores suos humili modestia corrigeret, cum ad perfectionem humanis yiribus saperiorem sibi non licuisset pervenire, ut scilicet nusquam la- beretur [Epist. 143, nn. 2, 3). Primum librum san^ ctus Doctor ex iis composuit, quoe ante episcopatam; secundum vero, ex iis quce jam episcopus ediderat. Ea ratione comperit (namque hactenus iihid igriora* verat \Epist, 224, n. 2]) se opera nonaginta tria iii libris ducentis triginta duobus in lucem emisisse {Retractationum lib. 2, cap. 67). Duos hosce libros at ante publici juris faceret, quam epistolas ac sermo- nes suos recensuisset, a fratribus fait compulsus. Possidius testatur titulum illis inditum fuisse, De Recensione librorum (Possidius, in Vita Augustinif c. 28). Yerumtamcn cum eorumdem meminit Aagn- stinus, ut plurimum verbo Retractare utitar. Itaque hodie Retractationes inscribuntur iidem libri, qao- modo apud ipsummet Augustinum, et secnndnm eum apud Prosperum et Cassiodorum incriptos re. perias. Sed cave ne vocem hanc idem sonare pata- veris, quod palinodiam, ut dicunt, canere : illa quippe apud Augustinum passim recensere ac secun- dam curam adhibere signiOcat. Et reipsa qaanta quanta severitate hanc exerceat censuram, in hoe ferme occupatur, ut mentem suam aperiat, provideat ne in sequiorem sensum verba qusedam paulo obscii* riora accipiantur, aut emendet alia nonnulla ; interim errorem, in quem inciderit, nullum retractans, prffiter Semipelagianum, ne quem forte deterreret ejus observantia et existimatio, qaominus ha:e in parte a sententia ipsius discederet Idem ipse Tarios cx istis duobus libris producit locos, ubi errorem ii- lum, in quem ante episcopatum lapsus fuerat ab- jurabat. Sanctum Doctorem recensendis suis operibns desudare, etiam priusquam hac de re qnidqaam edidisset, ferebatur in Galliis ; et illum Hilarias ob- secrabat, ut ubi primum ea recensio in lucem exiis- set, hanc ad se mitteret {Epist. 226, n. 10). Qiio* circa Augustinus in suo ad Hilariam responso, eam- dem ab eo necdum lectam fnisse, ut certum ponit (De Dono perseverantise^ n. 27). Aggressns est deinde recensionem epistolarnm suarum, e qaibns maltas LIBER CW:TAYUS. Jegerat, cum eum re^pondere octo Juliani li- ortuit (Epist. 224, n. 2). Atqui no tum quidem Dy quem oppido oecessarium judicabat, inter- horum openim alteri diem, alteri noctem, OQ aliud majoris momenti negotium obstaret» iebatur. Yerum quantovis teneretur desiderio *atum opus perficiendi, illud tamen imperfe- elinquere primum Yandalico bello, dehinc pro- aa morte coactus est. Possidius enim duos i Retractationum libros agnoscit. Supplevit hoc n modo idem Possidius eo indiculo, quem e Yiri libris, epistolis ac sermonibus contexuit ; i omnibus summam mille triginta scriptionum afQrmat; exceptis iis, addit ille, qui numerari munt^ quia nec numerum desiynavit ipsorum (ttifi, in Indiculo, cap, 10). Innumerabiles esse epistolas ac sermones Yictor Yitensis auctor Fersecutione Vandal.y Ub, t, n. 3). Neque hoc to sibi quisquam segre persuadeat de illo An- qui totos triginla annos oraculi loco universse flp. latina" fuit; qui aliorum rogatu quacumque ccasione verba facere compulsus est (Retracta- . prologo^ n. 2) ; qui deniqne ad extremam cegritudioem assiduc verhum Dei prsedicavit HuSt in Vita Augustinif c. 31). ^idetur Possidius innuere, Augustinum illud quod Speculum inscripsit, composuisse circiter empus, quo Retractationes suas, et paulo ante- ▼el descenderent in Africam, vel Hipponem- n accederent Yandali (i6u2., c. 28). Ea com- Lio constat excerptis ex uti^oque Testamento in quibus nobis aliquid a Deo preecipitur aut >etQr : non enim proplerea composita est, ut illa IU8, quse tantummodo nos oporteat credere; ut propoHantur in quibus sacra quadam obscu- ezerceamur; verum ut prseceptis simplicibus a figurarum involucro liberis, quee iideles om- tirare necesse sit, nostri instituantur niores. aatem collectionem eorum gratia concinnavit, m credentes, obedire Deo volunt; maxime vero, i non licet multse lectioni operam dare, quo se in ea contemplantes, ubi Deo pareant aut non it, qnantumprofecerint inoperibusbonis, quidve Ihuc desit ad perfectionem, deprehendant : et i de bonis, quee in se animadverterint, gratias ; omnes suas curas ac preces ad eorum conser- em fideli pietate conferant et nervos suos ad libus se destitutos viderint, comparanda inten- Et hoc fuit causae, cur eisdem excerptis Speculi n inscriberet ; quibus duntaxat adjecit preefatio- qua consilii sui rationem reddit. Locos illos Inm ordinem librorum Scripturee refert : cum interipsos nonnulli videantur sibi invicem con- hos sanctusAntistes, postabsolutum Speculum, ionibus propositis expositurum se conciliatu- le pollicetur. Lucubrationem hanc nusqoam in- ; imo vero eam ab Augustino omnino non fnisse 554 Speculo prffifixam ab auctore silentio prseterierit. CAPUT VIII. i Bonifacius secundam uxorem ducit, et magnis postea calamitatibus conflictatur. 2 BeUum ei hosti imperii declarato infertury misso Mavortio aliisque in eum dudbus. 3 Augustinus Bonifacium per lUteras ut in officium redeat adhortatur. 4 Segisvultus coepti in Bo- nifacium belli curam suscipit. 5 Effunduni se Van- dali in Africam Dei nutu,'ut puniantur aliiy aUi co- ronentur. 6 Africse per Vandalos ferox et horrenda depapulatio. 7 An episcopis liceat in istiusmodi ca2a- mitatibus fuga sibi consulere. \ . Anlequam hunc annum claudamus, repetenda est Bonifacii comitis historia; qui nunc mirum quan- tum mutatus ab illo est, cujus ante aliqtlot annos feci- raus mentionem. Diximus illum in Africa anno qua- dringentesimo decimo septimo in bello gerendo con- tra Barbaros occupatum, de abdicandis omnibus cogi- tasse;at ei persuasisse Augustinum atque Aljpium, ut in comitis munere perseverans, Dei et Ecclesiee rebus, quod profecto faciebat, operam prseberet, ser- vans interim propositum colendi perfectam continen- tiam, ac nihil de fortuno! commodis aut vanis hono- ribusaQgendissoIlicitus(Epis^ 220, n. 3). IsCastinum in Hispanias anno vigesimo secundo post quadringen- tesimum secutus, ibidem cum illo adversus Yandalos depugnavit [Prosperj in Chronico); nec dubiumi quin militaris ejus peritia funestum hujusce belli exitum avertisset, nisi arrogans ingenium Castini reveritus, in portum Urbis, ac inde in Africam sese recepisset. Prosper certe discessum illum imperio fuisse multa- rum calamitatum et malorum subsequentium initium tradit. Hoc tamen non ita statim apparuit : e contra cum Placidia anno quadringentesimo vigesimo tertio- ineunte Constantinopolim perfugere esset coacta; Bo- nifacius, quod ei solus fidem servaverit, ac necessa- riam ipsi pecuniam ex Africa transmiserit, ab histo- ricis commendatur. Idem quoque defuncto Honorio, quod quidem decimo octavo kalendas augusti anni hujus contigit, illam in recuperando Occidentali im- perio, quod Joannes occupaverat, juvit {Ibid.). Post- quam hic anno quadringentesimo vigesimo quinto victus necatusque esset, ac Yalentinianus Romfie nono kalendas octobris ejusdem anni Augustus sub matris tutela declaratus; Bonifacium ex Africa in Urbem evocavit Placidia; quem et novis dignitatibus auxit (Epist. 220, n. 4). ^jus ruinam ad tantom istum honorum cumulum plerique omnes retulere; quippe quo in illum Aetii, qui jam tunc in aula plurimum valere coeperat, concitata esset invidcntia. Quanquam sanctorum virorum judicio, causa ejusdem casus prse- cipua fuit, quod cupiditati obsecutus, quam colere in- stituerat, continentiam deseruisset (Ibid,, n. 5), atque iterum uxorem Pelagiam quamdam praedivitem femi- nam duxisset domum {Marcellimis, in Chronico). Heec Arianam hsresim profitebatur; sed eam ille ducere noluit, nisi prius factam Catholicam : quod utcumque i' hinc judicare est, quod Possidius nullam ejus Augustino, quem summus dolor ceperat ob nunquam onem facit, tameUi ne pr»fationem quidem sibi expeclatum liarum noptiarum nuntinm, solatio Patrol. XXXII. (Dix'huit.) «# %t *• iiOO fuit (Epist. 220, 71. 4j. Porro conjugio huic illud de- decoris accedebal. quod, tametsi uxorejus cailjolicam fidem amplexa diceretur, tamen in ipsius domo tantam sibi auctoritatem arrogaverant Ariaui, ul ejusdem filiam, ex hoc forle matrimonio natam, baptizarent Unam quidem, ut superius observatam, ex prioro cconjuge tulerat, quam nuptui tradiderat Sebastiano comili : vtTum cum ille comes fidei catholicce esset addictus, uxorcm eum duxisse Arianam,credibile non videtur. Quin etiam ancillas Deo dicatas de domo Bo- nifacii ferebant ab eisdem haereticis rebaptizatas. Illum quoque uxore legilima non contcntum, pellices eliam domi alere jactabat rumor. At vero, si conju- gium hoc scelerum scaturigo cxstitit, illud etiam insi- gnium calamitatum innumcra consecuta est multi- tudo : quibus calamitatibus causam ipsemet Bonifacius parlim prflebuisse dicitur (Ibid., n. 5). 2. Memoriae prodit Prosper, bellum ei publico no- mine indictum fuisse, quod rcdire in Italiam jussus non paruisset (Prosper, in Chronico), Rem paulo la- tius narratProcopius. Atquiex Augustino iutelligitur, Bonifacium belli causam solitum rejicere in eos, qui iili optime de republica merito malam gratiam etcon- traria reddidissent {Epist. 220, n. 8); atque in hoc etiam, quod bona sseculi hujus, qutne nimirum vel spe- rabat, vel possidebat, sibi negata aut aliis delegata doleret (Ibid., n. 5). Venit Ilipponem eo tempore Bo- nifacius : at sanctum Antistitem prae corporis imbecil- litate vix loqucntem reperit: atque ila, quo" ad ipsius salutem necessaria erant, audire ab illo nequaquam potuit (Ibid., n. 2). Bellum, quod ille adversus impe- rium sustinuit, nova culpa fuit, et aliarum pene ionu- merarum fons atque origo. Quis non videat, cjuod multi homines tibi cohaereant ad tuendum tuam poten- tiam vel salutcm, qui etiamsi tibi omnes fideles sint, nec ab aliquo eorum ullas timeantur insidiae, nempe tamen ad ca bona qux ipsi quoque non secundum Deumy scd secundum sseculum dHigunt^ pcr te cupiunt pervenire ; ac per hoc qui rofrenare et compesccre debuisti cupidi- tates tuaSf explere cogeris alienas? Quod fiat, necesse est multa qux Deo displicent, fiant, yec sic tamcn cx- plentur tales cupiditates ; nam facilius resecantur in eis qui Deum diligunt^ quam in eis qui mundum diligunty aliquando satiantur, Vides tam multa contritaj ut jnm vile aliquidj quod rapiatur, vix inveniatur (Ibid,, n. 6). Ad heec, cum Bonifacius in armis eo solam reman- sisset, ut provinciam tutaretur ab Afris barbaris, quos omnino perdomitum iri, statim atque summum copiarum imperium obtinuisset, communis erat ex- spectatio; contra vero tametsi hac jam potestate pol- leret, numerosumque ductaret excrcitum; tamen iidem iili barbari altissime in provinciam irrumpebant, omnia devastabant, expilabant, depopulabantur; ita ut multa, quae plena populis erant, loca in deserta converterent, ncc resistente quoquam, nec Bonifacio, nt coercerentur, providente, quippe quem propri^e suffi salutis cura vehementer occupatum habebat CI6id., n. 7). Etenim eodem hoste imperii declarato, curavit Felix in illum ot exercitus mitteretur, ducibus ViTA S. AIGUSTINI EPISCOPI. 55« Mavortio, Galbione ac Sinoce; qui cum BoDifacium obsiderent (quonam in loco non exprimitur), Mavor- tius et Galbio per ohsidionem interfecti sunt prodi- tione Sinocis; quem ipsum postea Bonifacius deleeta ejusdem perlidia inleremit (Prosper in Chronieo). 3. Bonifacio, dum versaretur in periculis, non scri- psit Augustinus, veritns scilicet, ne vei perlator litte- rarum in discrimen veniret, vel ips® litterse, quibos Comitis consilia improbaret, in ejusdcm adversario- rum manus inciderent (Epist. 220, n. 2). Sed caio postea tidum homincm et ipsemet Bonifacio charam nactus esset, Paulum videlicet diaconum, sua adver- sus illum charitas boatum indnxit Prsesulem, ntipsi pro 'sua in Christo seterna salute aliqnid loqueretor {Ibid., n. 1). In damnis quae ex beUo patieb.v tur Africa, ad superiores causas potius attendebat Augustinus, ut qui ncscius non esset debere homiaes quidquid mali tolerant, suis peccatis imputare : at vero cum impense Comitem diligeret, optabat ex eo- rum numero illum non esse, per quos Deas tempora- liter populorum crimina ulciscitur, et qnos postmo- dum aeternis suppliciis punit [Ibid,,n, 8). Principioiili inmemoriam revocat pristinampietatem, desiderium omnia rclinquendi, et conlinentiae servands proposi- tum. Deiiidc ob oculos eidem summo cnm affe^tu charitatis ponit, quam lugendum in statum adductos esset, cum secundo suo matrimonio, tom bello, quod susceptum ab eo fuisset ; quse scelera vel ipse per se committeret, vel sua causa ab aliis committi opor- teret. Qnod ad rationes, quibus sese purgari Bonifa- cius existimabat, suum non esse de illis pronuntiare testatur; quando utramque partem non audierat:9ed ad Bonifacium pertincro, ut si non apud homines, certe apud Christum ipsum. cujus se fidelem servniD profitebatur, et apnd conscientiam propriam, in qaa se solo sspcularis vanitatis amore eo devenisse per- specturus erat, innoccnliam suam defendat : tandem ut maxime verum esset, laboribus suis non parem gratiam rependisse imperium, haud esse christiani, cujusmodi erat, mula sive pro bonis sive pro maiis reddere (Ibid,^ et n. 5). His addit, si se consulat, qnid seqoendum in tanta necessitate vidcatur ; non habere se quid consilii supcr dignitatem atque opum ip»as conservatione suggcrat : verum si anime, quam cel^ ris omnibus ipsi oportet esse pretiosiorem, consultnm velit, eum a se illud Joannis auditornm : nNolite cK/t' gere nundum nec ea quse in mundo sunt, » (I Joan, n, 15). Ecce consilium, pergit sanclus Vir, arripe^ et age. Uic appareat si vir fortis es. Vince cupiditateSj giatoi iste diligitur mundus ; age paenitentiam de prseteritii m- lis, quando ab eis cupiditatibus victus per deHderianm bona trahebaris (Epist. 220, n. 9). Enmdem jam ante compellaverat in ha;c verba (/6irf., n. 5) : Christiam es, cor habeSy Deum times : tu ipse considera qum no/o diccre, et invcnies de quantis malis debeas agere pami- tentiam; propter quam tibi credo Dominum pareere^ ct a pericuiU omnibus liberare, ut agas $ieut agenda est ; sed si illud audias quod scrijptum e$t. « Ne tardes convoHi ad Dominum, neque diferas de die in diem imt LIBEU OCTAVIIS. ••»•0 {Eceli, ▼, 8). Bonifacio, ut id temporis ejas res liabe- bant, in proclivi non erat hoc sequi consilium. Qua- proptcr illud ei commendat, Deuni etiam aique etiam orare obsccrareque, uti se necessitatum, quibus im- plicitus erat, vinculis expcdiret. Tunc cnim, ioquit Augastinus, finiuntur istae necessitates^ quando vincun- tur itlsB cupiditates (Epist. 220, n. iO). Jungi vult pre- cibas elepmosynas, atque insuper, quantum illius va- letndo patietur, jejunium (I67(i., n. H). Si conjugem ille Don haberet, tum se illi dicit auclorem fore, non modo utcontinentiam scrvaret, verum etiam ut ad vi- tam in societate servornm Deipiis operibus traducen- dam, quod prius fieri prohibuerat, se reciperet : ve- rum sibi intcgrum non esse, illum ad hoc vitse genus adhortari, propter conjugem videlicet, quflp conlinen- tis ab eodem nuncupatfie minime conscia, ipsi nupsc- rat : nt ea refragante votum suum servare haudqua- quam posset : felicem illum fore, si se illa ad colendam eamdem virtutem pateretur induci, ut isto pacto, quod se Oeo debere noverat, exsolveret; sin autem illiid BOii posset, saltem intra conjugales limites se conti- neret, atque interim peteret a Deo, ut quod sibi tunc non licebat, Hceret aliquando. Verumtamenj ait, ut Jkwn diUgaSt non diligas mundum ; ut in ipsis bclliSj ii adhuc in eis te versari opus est^ fidem teneas, pacem qusBras ; ut ex mundi bonis fadas bona opera, et propter mundi bona non facias opera mala^aut non impedit von- jux, aut impedire nondeb€t{Ibid,y n. i2). 4. Hsec epistola fortasse Bonifacium impulit, ut ali- qaanto post in ofQcium rediret. At ei tunc morem gerere, nisi gratifle miraculo plane singulari, non po- terat. Oportebat eum aut suam ac familia^ fortunam omnino descrere, aut ad extrema illa ferri, quo eum- dem redactum visuri sumus. Enimvero quibus ejusdem raina cordi erat, effecere ut (oepti contra eum belli cura in Segisvultum comitem transferctur {Prosper, m Chronico), Is Gothus, atque Arianus erat, ut vide- tar : nam Maximini Ariani episcopi, qui cum Gothis in Africaio venerat, opera utebatur, Segisvultus, cum noo fuerit,nisi post Mavortium cum aliis qui adversus Bonifacium missi fuerantducibus necatum,huic bello pnefectas, difQculteradmodumpotuitin Africam ante annom quadringentesimum vigesimnm octavum traji- eere. Maximinum Carlhagine Hipponem venisse ipsius JO86II cognoscimus {Collat. cum Maximino, n. \); quod cum ita sit, magnas hasce duas urbes eidem oportet paroisse ; cffiterum de bellicis ejus facinoribus nihil usquam est invenire. Quin si standum Procopii tcsti- moniOfpostVandalorum exscensionem Carthagineerat Bonifacius. 5. In preesentem annumincidit Yandalorum in Afri- cam irruptio, qua nullum totovittecurriculo eventum insigniorem tristioremve conspexit Augustinus. Boni- facius nempe foedere cum Yandalis sui adversus Im- perium defendendi causa inito, illos maio mensc anni qnadringentesimivigesimioctavi secundum opinionem propios a verisimili recedentem, ex Hispaniis in Afri^ eam evocavit, atque eorum libidinipermisithanctan- . tam tamque ilorentem provinciam, quam tribus ex- ceptisurbibustotambienniooccuparunt. Huc trajecere Dei potius qnam Bonifacii accitu ; nimirum ut a po- pulis admissoruni pcenas expeterent; ipsique adeo confitebantur, se hac in expeditiontf non tam motu proprio, quam divino impolsu agi. Salvianus, quam justus fuisset ille impulsu, ex consuetis ac familiari- bus Afrorum sceleribus demonstrat, maxime vero ex impndentia et blasphemiis, hoc est rebus iis, quae Dei religionisque honorem spectant : acjustitiam divinam eo clarius ehicere ostonciit in hac Yandalorum irru- ptioue, quod hi foedas spurcasque libidines ex ea pro- vincia de\everei{S'Uvian,, rf(?Gu6.,/i7/.7).Isquidem hac in re mullus est, tamque horribilem Africa; imaginem depingit, ut difticulter hic modum tenuisse videatur. Enimvero cum isthic essent complures sanctissimi episcopi ; quis dubitct eorum curis ac laboribus in bene multis e populo Deum aspirasse ? Atque simul verissimum est, quo pluribus ad salutem praesidiis instructa erat hsec provincia, co fuisse eorum crimen irfimanius, qui eisdemabnsi, vel in infidelitate Pagano- rum, vel in schismate Donatbtarum, vel in Manichseo- rum aliorumque popularium ha^reticorum impiis dogmatibus, vel denique in vitiis et criminibus con- tumaces permanserunt. Ipsi quoque sancti Africani antistites agnoscunt non sine dolore, perfectum esse hocce flagellum tum ex improboium peccatis, tum etiame timidilate bonorum; qui, ne facultatum tem* poralium jacturam facerent, malis, de quibus inge- miscebant, obsistere verebantur {Serm. de Tempore barbar.j cap. i). Cum autcm Deus aeque miseri- cors sit ac justus, hasce poenas Africse miseri- cordia perinde atque justitia temperatas fuisse, non immeritodixerimus. Quippe calamitates illas tem- porales multos dubio procul booos Christianos, k quibus patienti animo sunt exceptae, perpurgarunt. Ad hsec cum Deus plurimos opera sanctorum episco- porum, quos eis preefecerat, maxime vero Augnstini, ad martyrium praeparasset, ad ipsius gloriam perti- nebat, ut virtutem,qua eosdem exornaverat, omninm oculis proponeret; et illud sane docuit eventus. Nam Yandalorum tyrannis, qua per annos centum Africam teuuere, minus celebris evasit horrenda illius de- vcetatione, quam ingenti numero confessorum atque martyrum, quos illic istorum coronavit immanitas. {Victor Vitefis.j de Persec. Vandal.<, lib. I, n. l,sg.). G. Gensericus cum iogenti exercitu, non ex solis .. Yandalis, verum etiam ex Alanis, Gothis, aliisqoe omne genus nationibus conOato trajiciens, Africam otio rebusque omnibus affluentem reperit: de qua Salvianus ita loquitur, ut ea ditiorem in provinciis totiusRomanilmperii nullam exstitisse significet (Sa/- vian.j de Gub., lib. 7). Sed brevi faciem ejus mutavere Barbari. Dtvma, inqnit Possidius, voluntate et potestate provcjiity ut manus ingens diversis telis armata et bellis excrcitata, immanium hostium Vandalo^mm et Alano- rum, commixtam secum habens Gothorum gentem, aUa- rumque diversarvm personaSy ex HispanisB partibui transmariniSj navibus Africx influxisset et irniisset : universaque per loca Mauritaniarum etiam ad alias nostras ?)59 VITA S. AIIGUSTINI KIMSCOPl. 'MH\ transieiisprovinciasetregiones, omni sseviens crudelitate et atrocitate,cuncta^ quse poluit^ exspoliatione, C3edibus; diversisquetormenlis, incendiis, aliisque innumei*abilibus et infandis malis depopulata est ; nulli sevui, nulU par- ccns aslati^ nec ipsis Dci sacerdotibus vel ministris^ nec ipsis ecclcsiarum ornamentis seu instrumeniis vcl aedifi- ciis, Et hanc ferocissimam hostium grassationem et vastationcm, ille Dei homo, et factam fuisse ct fieri, non ut caeteri hominum^ sentiebat et coyitabat ; sed altias et profundius ea considerans^ et in hisanimarum praecipue vel pericula vel mortcs praevidens^ solito amplius [quo- niam ut scriptum est^ ^Qui apponit scientiamy apponit dolorem » [Eccle. i, 18] ; et « Cor inteUigens^ tinca ossi- bus) » fuerunt ei lncrymx pnncs die acnonte (Psal. xli, 4), amarissimamque et lugubrtm prx cdeteris sux senectutis jam pene cxtrcmam ducebat ac tolerabai vitam . Videbat enim ille homo Dei civitates excidw perditas, pariterque cum aedificiis vtUarum habitatorcs, alios hostili nece ex- stiwAos, alios effugatos atque dispersos ; Ecclesias sa- cerdotibus ac ministris destitutaSy virginesque sacras et quosqiie continentes ubique dissipatos ; et in his alios tirmentis defecisscy alws gladio interemptos esse^ alios in captivitatCf pcrdita animi ct corporis integritate ac fideiy malo more ac duro hostibus deservire ; hymnos Dei et laudes de ecclesiis deperiisse^ aedificia ecclesiarum quam plurimis locis ignibus concremata ; solemnia^ qux Deo debentur, de propriis locis desiisse sacrificia ; sa- cramenta divina vel non quaeri^ vel quaerenti qui tradat non facile reperiri ; in ipsas montium silvas et cavemas petrarum et spcluncas confugienteSj vtl ad quasque mu- nitiones alios fuisse expugmitos ct interfectos, alios ita nccessariis sustentacuUs evolutos atqueprivatos, ut fame contabescerent : ipsosque Ecclcsianim prxpositos ct cle- ricos, qui forte Dei beneficio vel cos non incurrerant, velincurrentcs emsei^antyrebusomnibusexspoUatos atque nudatoSy cgentissimos mendicare, nec eis omnibus ad omniaf quibus fukiendi f^ssent^ subveniri posse : vix tres superstites ex innumerabiiibus Ecclesias, hoc est, Car- thaginensem, Hipponensem^ et Cirtoisemy qux Dei bc- ncficio excisae non sunty et earum permanent civitates, et divino et humano fultx praesidio ; Ucet post cjus ob- itumurbs Ilipponensis incoUs destituta ab hostibus fucrit concremata. Et se inter haec mala cujusdam sapienfis sententiaconsohibaturdicentis : Non eritmagnusmagnum putanSy quod cadunt ligna et iapides, et moriuntur mor- tales. Uaec trgo omnia ille, ut erat aUe sapicns, quotidie ubcrtim plangebat [Possid., in Vita August., cap. 28). 7. Cfleteruin Vir Dei ncquc fidem suam, neque epi- scopalem forlitudinem dolore, quo tantas iuter cala- initates afliciebatur, frangi dcbilitarive sinebat: quod quidem is epistola ad Quodvultdeum episcopum data liquido demonstravit. Hogatus enim ab hoc episcopo, prsesulum hoc in casu quod esset ofOcium, an eis li- ceret lugam populis permittere, ac se ipsos recipere periculi vitandi gratia : paucis quidem illi respoudit, sed pro ejusdem necessitate satmultis, nempe nec cos esse prohibeados, qui ad loca, si possunt, munita migrare desiderant, nec episcopos ministerii sui vin- eula iUa sacra, qaibas cos, ne Ecclesieis deserant. Christi charitas alligavit, posse rumpere ; alqoe adeo quamdiu ipsorum prsesentia plebi necessaria est fo* tura, eis nihil prorsus alind reliaqui, nisi nt se totos divinai voluntati committant, et spemsnam in snpemo adjutorio collocent [Epist., 228, n. i). HonoratasThiar bensis episcopus, idemque a Possidio sanctus yir ap* pellatus (PossidiuSf in Vita August.^ c. 30), eadem postmodum ab Augustino de prsesulibus et clericis sciscitatus est. Hic sancto Antistiti significabat, noa videre se, quid aliud remanendo in sedibus suis rel sibivel populo suo profaturi sint episcopi, nisi at ante ipsorum oculos viri cadant, feminse constuprentur, incendantur ecclesia?, atque ipsi quoque in tormentis deticiant, cum de ipsis quseritur quod non habent. Augustinus sufficere putavit, ei suam ad Quodvnlt- deum cpistolam mittere. Sed ilti iterum Uonoratus hoc sibi satisfactum nonesse signiticavit,quando Ghri- stus et fugere prsecepisset, etpreeceptum suum exem- plo proprio confirmasset : Hoc igitur.fuit incausa, cur ei sanctus Doctor novam super ea re scriberet episto- lani (£p25^ 228, n. 2), quamdicit Possidiusinstituendis episcopis aliisque Ecclesiae ministris appriroe atilem et necessariam, ob idque sibi visum, eam, licet lon* giusculam, Vitee sancti Prsesulis insererc [Possidius^ in Vita August , c. 30). Porro id ille in ea- docet, fu- gam episcopis tum demum licitam esse, cum vel ipsi spi^cialiter quoeruntur, et per alios qui non ita qor- runtur, potest impleri necessarium ministerium; vel recessit universa plebs. Ultimo huic approbando quo- rumdam Hispanorum antistitum exemplum addacit; primo autem Athanasii ; cui poterat et Cjprianum adjungere : demptis autem duabus hisce conditioni- bus, ignorantia sola aut ignavia clericum, maxtmeqoe episcopum, induci posse. ut populum ministerio soo, quo tempore potissimum eo indiget, desertum patia- tur. Quia vero ab alio praisule fuerat objectum, si Christus in eis persecutionibus, ubipotestfructosesse martyrii, fugiendum praecepit ; multo raagis fagiendas esse passiones steriles, quando cst barbaricus et ho- stilis incursus : rcspondct Augustinus, verum esse id quidem de his quos ecclesiasticioflicii non tenent vio- cula; secus autem de iis qui, quod iidelibus operam suam debeant, rem inent ; eos enim charitatb hujns beneficio meritum illustrioris martjrii sibi comparare quam si retincndae tantum fidci causa paterentar. At cum ipsamet charitas videretur ad id indacere, ut optaretur cleri parlem aliquam, ne deessent qai eva- dentibus barbaricum furorem opitularentur, secedere; monet eos qui sponte consilium hoc ossent amptexori, ne vel notnrentur ignavia, vel prae aliis, judicio suo, magis Ecclesim necessarii viderentur, sortibus rem committere posse : neque hoc ulli proeterquam igna- ris culpatum iri, quamvis eam rationem minas nsi- tatam essc fateretur. Asserit Augustinus hanc animi magnitudincm,quucpiscopus cum plebe .sibi dirinitus credita mediis in periculis perseverat, non muodans cupiditatisfu|no,sed coelestis amoristlamma generari, et amorem hunc a Deo proficisci necnon ab ipso pre- cibus esse efflagitandum. Oremus crgo, ut ab iUo de- LIBEH OCTAVUS. 562 mjubetur [Epist. 228, n. 7j. Hoc demumaddit pro ide,.coDsilitim in bis calamitaiibus Dullum con- lias reliuqai, quam ut confugiaiur ad oraiiouis lium, atque (ibnixe divina cleraeniiaimploretur. ez bac epistola judicare est, Calamamurbem oe complures a civibus omnino deserias ac de- s fuisse ; quando Posaidius, qui ab Augusiini itia, quam toi tdniisque laudibus prosequiiur, lere uunquam in animum induxisset, sese atque loiiimos aniisiites Hipponem perfugisse tesiatur iiu8, in Vita August.^ c. 28). CAPUT IX. mum opus in Julianum sanctus Doctor aggreditur. t coHoquium venit cum Maximino Arianorum capo, quem et editis libris confutat. 3 Maximum iriana hxresi conversum adhortatury ut suos alios- eodem envre implicatos ad cathoUcam fidem ad- ere studeat. 4 Refellit Scrmonem Arianorum. laUoguium cum Pascentio eidem Arianae hseresi 'icto scriptus ad eumdem litteris evulgat. 6 Elpidio \de Trinitatis erranti rescribit. a illa totius Africa^ vasiaiione, dum eo tantum iberent plerique omnes, ut vel pairiai laboranti ferrent, vel sese saliem eriperent ab interiiu ; 15 Aniistes institutum nibilominus suum in ad- da oontinuis suis laboribus Ecclesia,propugnan- I adversus illins bostes veritaie ac tide, constan- nebat. Jam anie observatum nobis est, scriptis a to in primum Augusiini librum de Nuptiis et ipiscentia quaiuor libris, excerpta qusedam ex m primo sancium Dociorem suo de Nuptiis ei ipiscentia secundo refutasse ; ac postea quaiuor ntegros adeptum,contra eosdem simul prolixius cojus inscripiio in Rctraciationibus non alia ip, nisi : Contra Julianum lihri sex, edidisse. Aly- ibrum de Nuptiis et Concupisceniia secundum ade ab anno quadringentesimo vigesimo primo, Mim conjectnra nobis licet assequi, secum in m tulii. Hoc auiem adortus est maturata respon- iuHanus, cum sex libros, quibus quatuor sui iti ab Augusiino fueraut, necdum cogniioa babe- {oandoquidem an eos Augusiinus legisset, addu- (Operis imperfecti lih. 4, n. 38). Ista JuUani iisio libris ocio constabat in quibus erat ille va- oda loquacitate non copiosus, sed odiosus eis, qui ( iDhflerentes superilua verba contefnnunt (Ibid., I, n. 20). In boc sciie Augusiinus jocatur, ait- Uum, siquidem eidem vice insisiere constiiuit, io8 mille volumina, ut sex suis libris, quibus quatuor confutavit, respondeat, nullo negoiio ) conticere (Ibid , lib. 1, n. 34; lib. 4, n. 5). o tamen minus perpeiuo brevitaiis siudium ja- ity perindeacsi multa, quse potuisset adjungere. aiftset. Hinc illi Augusiinus : l ipsemet proposuerat, Maximiuum miiiiue respondisiie ]danum fecit : in posteriorc autem, ejusdem hseretici disputationem prolixiorcm, cui in colloquio respon- dere temporis angustia fuerat prohibitus. totam refu- tavit. Hos libros sanctus Praesul eo reticet in Retra- ctationibus, quod his jam ante summam manuiD apposuerat. Sed illorum in ejusdem Vita, necnon in Indice mentionem facit Possidius {Ibid., et inlndieulo, cap. 5). Dicta ejusdem Maximini queedam redarguit sanctus Antistes in sermone ad plebem, qui hoc titulo prsenotatur : Contra quoddam dictum Maximini JLna- norum episcopi, qui cum Segisvulto comite constUutm in AfricUy btasphemabat (Serm. 140): sed an sermoitle colloquium superius memoratum praecesserit, an se- cus, ignotum est. 3. Haic sancti Antistitis cum Maximino dispatatio monet, ut alia contra hseresim Arianara opuscula, ea prsesertim quorum tempus explorare nobis non licoit, hoc loco velut in fascem colligamus. Crat MaximDS quidam, dictus in antiquis codicibus medicns Theni* tanus Eunomianista, qui pridem irretitus Arianisdo- gmatibus, etiam persuasu suo eamdem pestem aliise familia sua aiflaverat (Epist. 170, n. 10). Attamen is jam gravis eetate, divino beneficio inde emersit, seque catholicse Ecclesise consociavit, Augustino atque Aly- pioprsesentibus ; quos adhoc operam suam contulisse nulli dubitemus. Verumtamen apparet, illum ad re- ducendos, quos a veritate avcrterat, atque alios e suis, quosspesfuerat ipsius reditum secuturos, minus ferventem se prsE^buisse. Atque hoc sanctos antistites impulit ad scribendum eidem Maximo ; quem cohor- tantur, ut illos urgeat, pro illis oret, illos demum ad Ecclesiam adducat. Reliquam epistolam in explicando diviuse Trinitatis mysterio, ut Maximum in fide magi^ ac magis conlirmarent, posuere. Peregrinnm quoqae episcopom, fortassc Thenitanum, datis simul ad eum litteris (Epist. 171) petierc, ut prima nata occasione certiores ipsos faceret, num epistolam Maximus grato accepisset animo, suisque ipsorum monitu obtemperasset. Ad heec eumdem Peregrinum obse- crant, uti suis ipsornm verbis illi significet prolixas epistolas ad familiarissimos suos, etiam ad episcopos, ea, qua illa scripta erat, forma scribere se solere, ui et cito scribantur, et charta teneatur commodiu» LIBIilH Ot.TAVUS. 506 eguutor : ne forte, inquiunt, istum morem no- nacienSy factam sibi arbitretur injuriam. 'unetsi hffiretici ex Ariana secta nuUi alias Hip- degerent ; qoosdam tamen eo inlalerat advcn- iin frequcntia (/n Joan, Evang. tract. 40, n. 7). ^ cnm aliqnando, auno videlicet, ut ex Re- tionom serie intclligitur, quadriDgentcsiroo de- >ctavo, Sermo quidcm Arianorum, sive Hippo- im, sive alioruni cura prodiisset {Retract, lib. 2, 2), ac sancto Doctori, a fidelibus catbolicis missus hunc ipse quanta diligentia et brevitate potuit, tayit ; atque ne textom cogeretur, quem exco- , oposculo suo passim inserere,. Sermonem in fronte integrum pra^fixit, numeris ndhibilis, 5 refutationis suse loci quique indicarenlur [Cont Arianor., cap. 39). *ascentius quidam comes domns rcgiw, addi- irianse heeresi, gut, ot narrat Possidius, per ikUem suae personx fisci vehementissimus exactoi; catholicam atrociter ac jugiter oppugnabat, et phtrimos sacerdotes Dei simplicion fide viventest )ate cui potestate exagitabat et perturbabat (Possid,, % August.f c. i7), Augostinum provocavit ad aem eum ipso conferendom apud Carthaginem, ositis (id est, prsesentibus} honoratis et nobili- ris {Epist. 228, n. 9). Sed idem hxreticus^ per- ssidius, tabulas atque stilum, id est notarios ad mdum, quod magister noster (Augustinus) et ante ssum et in congressu instantissime fieri volebat» ssent, omni modo recusabat. Et dum id perne- , dieens quod metu legum publicarum periclitari ' seriptis noUet, atque interpositis (hoc est^ prx- (S) id placere Augustinus episcopus cum suis qui U eonsacerdotibus videret, ut absque ulla scriptura m disputarent, collationem suscepit; prasdicensy tmodum contigit, quod post solutum conventum iquam posset liberum forte dicere, nullo scriptu- umento, se dixisse guodforte non dixerit^ vel xisse quod dixerit, Et miscuit cum eodem sermo- \tque asseruit quid crederet, et ab illo quid teneret , quid contra fidem catholicam diceret), audivit %lioqui a Pascentio obtinere non potuit, ut suam Usertis verbis diceret) ; et vera ratione atque aucto- Scripturarum probata djcuit, et ostendit nostrae 'rmamenta : illius autem asserta nulla veritatey Scripturarum sanctarum auctoritate suffulta do^ i frustravit. Et ut a se invicem partcs digressae lUe magis magisque iratus et furens, mendacia pro fide sua falsa jactabat, victum esse a se ipso nans multorum ore laudatum Augustinum. Qux ninime laterent, coactus est ad ipsum scnbere tiumy propter illius metum omissis nominibus mtium. et in eis tttteris quidquid inter partes di- el gestum fuerat^ fideliter intimavit : ad ea, si ne- ur^ probanda magnam testium habem copiam^ imos scilicet atque honorabiles, qui tunc aderant, Atque ille ad duo sibi directa scripta, unum vix it rescriptumy in quo magis injuriam facere^ quam cUe rationem valuit declarare. Quod a volmti- bus et a valentibus legere comprobutur (Possid, in Vita August.^ c. il). 6 Idem Possidius epistolam quoque ud Etpidiom, iater opera adversus Arianos suscepta refert (Idem, in Indic.y cap. 5). Et sane hic Elpidius in Triuitatc erra- bal, ac Filium Patri fiequalcm dicere, stultum ducebat (Epist, 24^, n. 2). Is nunquam vidcrat Auguslinum : attamen ei venit in moatem illum henevolentiae ergo, ut prfledioabat, ab errore vellc revocare {Jbid.y n. i). Eam ob rem cujusdam episcopi suae secta; libellum illi transmisit, hortatusque est ad inare trajiciendum, ut Bonosum ac Jasonem doctissimos viros, quorum e colloquio uberes fructus esset reportaturus, audiret. Quantumvis ridiculom esset Elpidii consilium, ei ta- men sanctus Doctor cum benignitate respondit, quod in sc benevolentiam testaretur, seque ab errore libe- ratom veliet, gratiam debere se ac profiteri : verum uter eorum erret in lide vel in cognitione. Trinitatis, aliam qoaestionem esse dicit ;optatqoe nosse eum Deus faciat, quod nosse se putat. De libello aotem ab epi- scopo Elpidii edito, sese auctoris vanitatem intirmitar temqoe spondet ostensurum, si per otium singillatim illum excutere sibi sit liberum (2bid.. n, 5). Atqui quominus id operis aggrederetur, prohibuere sine dubio varia illa negotia, quibus distentum se passim conqueritur. CAPUT X. 1 . In praedestinationis et gratiae doctrinam superioribus libris ab Augustino explicatam insurgunt Massilicn' ses et alii quidam in Gallis haud in totum a Pclagia- nis abhorrentes. 2 Catholicam fidem contra eos defvn- dit Augustinus scriptis Prosperi et Hilarii impulsu libris de Praedestinatione sanctorum. 3 Quodvult- deus rogat sanctum Doctoremy ut de l^asresibus scri^ bat, 4 Urgente Quodvultdeo Augustinus aggreditur opus de Haeresibus, quod imperfectum relinquere co- gitur. 5 Dioscori conversionem miraculis plenam nar- rat per titteras Alypio seni. I. Verum quantacumque curarum cum multitudo premeret, non propterea deponebat e memoria san- ctus Doctor, sibi defendendse gratiae impositam csso a Deo provjnciam. Itaque prseterquam quod stilo decer- tare com Juliano ad extremam usque vilam non desti- tit, novis adhuc aon longo ante mortem ipsius tcm- pore surgentibus gratioe inimicis sese sine mora ob- jecit. Multi nimirum servorum Christi, id est, mona- chorom, qoi in Massiliensi urbe consistebant (Epist. 225, n. 2), aliiqoe in aliis Galliarum locis (Epist. 226, n. 2) nonnolli Augustini scripta evoiventes, quidquid in eis de vocatione electorum secundum Dei ^roposi- tum disputabat sanctus Doctor, illud Patrom opinioni et ecclesiastico sensui contrarium dictitabant : atque hoc propositum vocationis Dei, quo vel ante mundi inilium, vel in ipsa conditione gcncris humani eligen- dorum et rejiciendorum dicitur facta discretio, et la- psis coram resurgendi adimere, et sanctis occasionem temporis afferre : deinde sob hoc prfledestinationis nomine fatalem qoamdam indoci necessitatem : uno verbo, quidqoid sibi Augustinus ex adversa parle 9t* A* ^ VITA S. ALGLSTliNi EWSCOI*!. 5«s opponit in libro de Correptiune et Gratia, vel in libris contra Julianum ; hoc totnm ipsi pro se regerebant snmma contentione ac pugna : tum doctrinam illam ffidifiicationi audientium contrariam esse dicebant, atque ea propter, etiamsi vera sit, non promendam. Cseterum obstinationem suam vetustatis nomine de- fendentes, contendebant Paulum, cujus auctoritate nititur Augustinus, a nullo hactenus ita esse intel- iectum. Quod ad parvulos spectat, in quibus divina elucet prsedestinaiio, tales aiebant perdi talesque sal- vari, quales futuros illos in majori setate, si ad eam pervenirent, scientia divina prsevidisset {Epist, 225, n, 5). Nec absimiliter qusestionem de m^joribns, cur Evangelium non omnibus prsedicetur, enodabant ; id af&rmantes prsescientiae esse divinae, ut ideo quibus- dam popuiis non prsedicetur, quod illud non sint recepturi (Ibid., et Epist. 226, n. 3). Preeterea discri- men constitutum ab Augustino inter gratiam Adamo datam, et eam quse nobis datur, moleste ferebant {Epist. 226, n. 6). Nec volebant cuiquam talem dari perseverantiam, a qua non permittatur prsevaricari, sed a qua possit sua voluntate deficere, et quse vel suppliciter emereri, vel amitti contumaciter possit (Ibid.j n. 4). Quidam etiam ex iisdem Gallis adhuc propius a Pelagiana hseresi recedentes, gratiam sal- vantem distinguebant ab initiali gratia, et hanc nilui aliud esse ponebant, quam rationem et liberum arbi- trium homini nibil prius merenti, quia nec existenti, Creatoris beneficio concessum ; atque ejus ope nihilo- minus hominem, dum bono naturoe bene utitur, ad salvantem gratiam pervenire (Epist. 225, n. 4). Ac sic cum in majoribus, qui libero utunturarbitrio, duo sint quse humanam operantur salutem, Dei scilicet gratia, et hominis obedientia ; priorem volebant obe- dientiam esse, quam gratiam, nt initium salutis ex eo qui salvatur, non ex eo credendum sit stare qui sal- vat; et voluntas hominis divinse gratia; sibi pariat opem, non gratia sibi hum&nam subjiciat voluntatem (Ibid.y n. 6). Tandem quantum quisque ad malum, tantum habere facaltatis ad bonum prsedicabant ; pa- rique momento animum se vel ad vitia vel ad virtutes movere, quem bona appetentem gratia Dei foveat, «mala sectantem daronatio justa suscipiat (Ibid, , n. 4). Heec aliaqae contra fidem prsedestinationis et gratise jactabantur a viris qui vit«e merito vel sui in Ecclesia gradus dignitate tantum prsestabant, ut non facile quisquam, praeter paucos perfectse gratiee intrepidos amatores, obsistere eorum disputationibus aaderet {Ibid.^ n. 7) : ac proinde necessariom existimaruut Prosper et Hilarius, vir uterque laicus, Augusti* num per litteras admonere, ut suam ipsius auctorita- tem illis objiciens, quae in istis qusestionibus obscu- riora sunt et ad percipiendum difQciliora, quam luci- dissimis expositionibus aperire non gravaretur : qnippe qui sperarent, non solum se disputationum ejus prsesidio roborandos, sed etiam ipsos adversarios defeecatissimum lumen gratiee recepturos (I6td.,n. 9). Quidgmdf ait Hilarius, pro ea gratia, quam in te pu- siUi Gum magnis miramur, volueris aut valueris, gratis- sime accipiemuSy tamqmm a nobis charissima ae rete' rendissima auctoritate decretum (Epist. 226, n. 10). Eidem signiiicat, a Prospero se obtinuisse epistoiam, quam suse conjunctam illi mittit, qua ipse Prosper, quantum in se fuit, adversariorum dogmata prind- piaque omnia complexus est. Hujusilie inttio declant sancto Doctori, jam non solo urbanitatis officio, ntin priore quadam epistola fecerat, ad eum scribere se, sed amore lidei, qua Ecclesia vivit. ExcubatUe emm, inquit pro universis membris corporis Christi vigUmt' tissimo industria tm, et adversus hseretiearum doctrtM- rum insidias veritatis virtutepugnantef nullo modo miki veraidum putaviy ne onerosus tibi aut importunus es- sem in eo, quod ad multorum salutem, ac perinde ad pietatem tuam pertinet : cum potius reum futurum essi me crederem^ si ea qux valde pemiciosa esse inteUigo, ad spccialem patronum fidei non referrem (Epist. 225, n i). 2. Moleste tulit Augustinus, quod diviuis eloquiis, quibus Dei gratia preedicatur, quae omnino nulla est, si secundum merita nostra datur, tam multis mani- festisque non cederetur : Prosperi tamen et Hilarii studio, ac pia erga errantes cnra motus est, ut isto- rum causa, post tot libros et epistolas de hac re soas, adhuc ageret, quod se satis egisse credebat (De Prm- dcst. sanct,, lib. i, nn. i, 2). Duos itaque ad eosdem Prosperum et Hilarium libros De FraedestinatUme sua- ctorum scripsit, hoc ambos titulo (quamvis homm al- ter nunc vulgo De Dono perseverantias vocitetur) non injuria preenotatos (Admon. in lib. 2 de Frwdesi, sanct., et Praefat. in tom. 10, cap. 29) : cum in utro- que sancto Doctori scopus sit, Ecclesite catholice de prfiedestinatione, qua nos Deus eiegit, non quia saa- cti futuri eramus, sed quemadmodnm Apostoln» ds- cet, ut sancti essemus (Ephes. i, 4), doctnnam tneri (De Prasdest. sanct., n. 35-39, et De Dono peneeer.y nn. 34, 48, e^c); duosque contra illam singillatim convellere errores Gallornm, qui ut ex Prosperi Hili- riique litteris intelligere erat, et initinm tidei, et pre- terea usque in linem perseverantiam, sic in nostn constituebant potestate, ut Dei dona esse non pota* rent ; neque ad heec habenda atque retinenda Demn operari nostras cogitationes et voluntates : etsi c«t8fi ipsum dare concederent, cum ab illo credentiam fide impetrantur {De Dono persever.,n, ^^). Primo - igitnr libro docet Augustinus, donum Dei esse non solom incrementum, sed etiam initium fidei : gratia duri- tiam cordis auferri ,* et ad Christum venire omoes, qui a Palre docentur ut veniant : quos autem dooel, misericordia docere ; et quos nondocet, judido non do- cere. Ostendit quid intersit inter gratiam efpnedestlBa- tionem : porro pr^destinatione Deum ea prsescivisse, quee esset ipse facturus. Prfiedestinationis adversarios, qui se ad iiicertum voIuntatisDei deducinolledicnntar, miratur malle se ipsos infirmitati suce, quam iirmitati promissionis Dei committere. Gratiee et preedestinatio- nis veritatem docet relucere in parvulis qui salvantor, nullis suis meritis discreti a cseteris qui perenut ; non enim inter eos discerni ex prsescientia meritonim. LIBER OCTAVIS. 570 i diutius vivereDt, fueraat habitori : prseclaris- I aQtem exemplQin prffidestinatioiiis et gratiee «Qm Saivatorem. Deniqae prfiedestinatos ante eonstitutioDem electos esse, non quia credi- «sciebantur et faturi sancti, sed ut tales es- sr electionem gratiee. In secuudo libro probat erantiam iliam, qua in Christo usque iu ilDeoi eratur, esse donum Dei : quod quidem douum siter emereri potest, sed cum datum fuerit, eontumaciter non potest. lilud non secundum intium merita, sed aliis Dci uiisericordia dari, isto ejus judicio non dari. Cur ex majoribus ille quani iste Yocetur, quemadmodum et ex duo- irvulis, cur iste assumatur, ille relinquatur, labile ; inscrulabilius vero, cur ex duobus piis, srseverare donetur, non iili ; sed illud tamen iBium, hunc esse ex prsedestinatis, illum dod 'ostea refellit quod adversarii jactaut, praede- inis detinitionem esse utilitati exhortationis et lionis adversam : asserit contra prfiedestinatio- tiliter prffidicari, nt homo non in se ipso, sed lino glorietur. Quee ab illis coutra predestina- i objectantur, eadem vel coDtra Dei prsescien- rel contra gratiam illam, quam excepto initio t perseverantiee perfectione, necessariam esse itiont, posse objectari. Prfledestinationem enim rum niiiil aliud esse, quam prfleparationem be- mm Dei, quibus certissime liberantur, quicum- lerantnr. Verum priedestinationem congrua ra- preedicari jubet, ac non eo pacto, ut apud im- n multitudiuen redargui ipsa praedicatione vi- . Postremo ill!ustrissimnm prsedestinationis lom nobis positum ob ocutos Dominnm Jesum oommendat. His prsesertim ex libris agnosci Hormisdas papa, quid Romana et catholica A de libero arbitrio et gratia Dei profiteatur : inctoritate libros eosdem episcopi Africani pro Sardinia exsules maxime commendant in epi- jrnodica. Pne omnibus^ inquiunt, s^ium^erite, MBie^' AugusUnif quos ad Prosperwn et Uilarium {, memoratis fratribus legendos ingerere, Quo^ mtionem bcatx''memori2e Hormisda Sedis aposto- mosus antisteSy in epistola quam consulenti se fratri consacerdotique nostro Possessori rescri- nm magno praeconio catholicsB laudis inseruit. meverba sunt : « De arbitrio tameti libero et gra^ l quid Romana, hoc est, catholica sequatur et Ecelesia, licet in varOs libris beali Augustini, et e adProsperum etUilarium abundepossitagnosei, 9i in seriniis ecclesiasticis expressa capituta conti- 9 {Append. tomt iO,episc.African. epist.,n. i7). alagiani erroris reii^uiis non recordatnr Augu- in libro de Haeresibus : qnia partem hanc ope- Qnodvultdeum, quod altero adhuc libro con- ledebat, jam fortasse ad umbilicum addnxerat, ^rosperi et Hilarii litteras accepit. kim animo reputaret Quodvultdeus Cartbagi- diaconns, qnanta gratia Deus Hipponensem pom ad alios institnendos donaverat ; interpel- lare eumdem, senio licel et iDfirmitate corporis la- boraotemy coostituit, rogaturus nt de omoibns ab Ecclesia condita natis heeresibus narrationem texat ; ubi quae sint illarum dogmata, quibus opinionibns a veritate dissentiant, quiduam ad ipsas revincendas Scriptura et ratio suggerat, qua ratione qui eas abju- rant, Ecclesia suscipiat, quarum denique illa Bapti- smnm admittat yel respuat, ab eodem exponatur. Qnoniam autem Angustiuo futura erat immensi laboris provincia universas ha^reses refellere ; cogit se con- tinuo intra breviores limites Quodvultdeus, seque contentum fore testatnr, modo ille per compendiuni adnotet, cujnsmodi sint earnm placita, quamye do- ctrinam catholica Ecclesia adversns easdem tueatur ; qiii ampliorem cognitionem cuperent, mittendo ad il- las disputationes, quas vel ipse Vir sanctus, vel alii super eodem argumento lucubraverant. Hic labor haud dubie poterat utilitatem non mediocrem, tnm rudibns, tum ipsis etiam eruditis afferre : quocirca il- lum ut sanctus Doctor ne detrectet, enm per Christi nomen, qni doctum sine invidentia esse ipsi conces- serat, obtestatur. Non diffitetnr qnidem gravissimum onus imponere se, roeliora cogitanti, et disponeoti majora sancto seni, et querelas corporis sustinenti. Sed me animavitt ait iile, Beatitudinis tu9 benemtenUa omnibus comprobata: quam dum eonsiderOf magis h- mtti, ne non petendo superbus, non quaerendo desidio- suSi non pulsando piger a Domino jiuiiearer {Epist. 221, n. i). Cogitaverat jamdudum Augnstinus, hunc ilium laborem suscipere ; ac eum utiqne suscepisset, nisi perpensa rei difficultate, illud oneris vires suas longe snperare esset arbritatus (DeUsBres., prmfat.), Naclus igitur opportunitatem Hipponensis cigusdam primarii civis, cui nomen Philocaio ( EpisU 222, n. 1), confestim ad Quodvultdeum epistolam, quse temporis injuria perdita est, misit, qua illi postulatum nimii laboris ac negotii essc ob oculos ponebat. Huic aliani paucis post diebus adjecit per suum quemdam hypo- diaconum, quem Carthaginem proficisci cansa quae- piam adigebat. Hisce litteris hfleresnm catalogos a Philastrio atqne Epiphanio jam concinnatos fubsc testatnr; quarum si minorem numerum Epiphanius, Phiiastrio longe doctior, constitueret, id hincfieri, qnod sit operosissimum, quidnam pro haeresi hal>eri debeat, pronuntiare (Ibid.^ n. 2). Paratnm se di- cit ad eom transmittere Epiphanii librum, grascum illnm qnidem, sed quem latine qui redderet, Cartha- gine nuUo negotio reperiret Petit a Quodvultdeo Au- gustinus, ut sibi de Theodosio, deque Manichasis qnos hic prodiderat, ac de profectione sanctorum episcoporum scribat. De Theodosio bto sopra egi- mus {Lib. 8, cap. 3, n. {): quod vero ad episcopo- rum iter, illud eo spectare potest, quod Alypium Romae anno quadringentesimo vigesimo octavo com- moratum esse observavimus (Jbtd., eap. 9, n. !}; quippe ante hoc tenQ>us eam Augostini epistolam da- tam fuisse nihil vetat. 4. Quodvultdeus alteram hanc ad Angustinum epi- stoiam tantnm receperat, cum infeiicitatem snam aliis 571 VITA S. AUGUSTINI EPISCOPI. :ui litteris cum beato Docture couquestus esl, quod vi- delicet, ne rem taotfie utilitatis universae Gcclesise futuram impetraret, per sua ipsius peccata stetissut. Aiebat Dibilominus e Cbrisli misericordia et eis visce- ribus pietatis, quibusadbene de aliis merendum nun- quam paratus non prat Vir sanctus, sperare se fore, ut alimentum, quod sibi atque aliis postulabat, ille non negaret. Ejus epistola cfieteris capitibue, quorum in sua mentionem Augustinus fecerat, roinime respon- det: at bujus rei videtur bffic esse causa, quod ex scriptoribus placuit ea resecare, ut quce pertinebant ad librum de Hseresibus, sola ponerentur. Etenim ne illa quidem salutatiuncula, quam in fine addere manu propria solemne erat, servata est. Ibidem aperte pro- iitetur, nibilominus ei se molestum tam diu futurum essc, quoad sibipostulata ille concessisset : ut (juod von impetrat privilegium, ubi nullum est meritum, saltem in- defessa importunitas mereatur (Epist. 1*23, n. 3). Asserit Aug^stinus, ab illo se crebrescentibus petitionibus coactum, ac vebementer urgente illo hoc opus susce- pisse, nec sibi unquam alium ullum tantopere insti- tisse poscendo. Igitur cedendum tandem aliquando putavit ; in quo etiam divina voluntate, quamnomine ipso idem diaconus signiticabat, motum se dicit {De HsBresjs praefat.) Quare cum forte furtuna Fussalensis presbyter Cartbaginem esset profectnrus, primam QuodvuUdei epistolam Vir sanctus relegit, lucubra- lionem banc saltem exordiri cogitans, ut quasi speci- mine transmisso eum doceret, quam diflicile onus ille sibi vellet impositum. Atqui nibil omnino scribere potuit ob emergentes occupationes, qu» etiam, ut re- spon&um ad Julianum intermitteret, in causa fuerunt. Tunc ergo nibii aliud quam Fussalenseni presbyte- rum, ejusque causam Quodvultdeo commendavit ; addens nihilominus sperare se fore, nt cum prinmm quae se distinebant expediisset, necnon quinque Ju- liani iibris respondisset, operi, quod ille expetebat, incuroberet, ac siroul reliquis retractandis opusculis suis, noctem uni, alteri diem impendendo : si tamen tres Juliani libri ad se prius aliati non fuissent (Epist. 224, n, I). Fidem suam df^mum liberaturus hoc ver- tente anno quadringentesimo vigesimo octavo vel ineunte sequeuti manfim admovit operi ; cujus qui- dem binas partes facere cogitabat ; primas videlicet de haeresibus quse post Christi adventum et ascensum adversus doctrinam ipsins exstiterunt : posteriores de queestione perquam ntili, scilicet quid faciathcereticum; ut niminim omne genus beereses sive notas sive ignotas declinare, deque omnibus quse nascerentur in poste- rnm, sententiam ferre iu promptu esset (De HcBres. , PrsBfat.). Id consilii magnam sane utilitatem prapfere- bat^ siqaidem illad adduci potuisset ad exitum : sed res erat plenissima difGcuItatis, cum generalis nulla regula, quis deliniendus sit heereticus ostendere va- leat, eo quod non omnem errorem habere oporteat pro hseresi. A Christo passo ad sulm usque memoriam octoginta octo hsereses in priroo libro enumerat : ne- qne proinde quotquot re unquam, aut eai*um de quibus loquitur, dogmata omnia se recensuisse sibi persuadet, quod superare huraanam pntat facultatem (Ibid,, perorat ). Qu6e dicit, ea putissimam ex Epipba- nio, quem tamennonusqaequaque sequitur, desumit. Huic Pbilastrium quoque ac Eusebium a Rufino con- versum, quem dedita upera videtur ob hoc ipsom ie- gisse, adjuugit ; iis preeterea adhibitis cognitionibu^, quas pcr se sibi comparavcrat. Postremo loco memo- rat Pclagianos : nondum satis exploratam habens oo- vam bspreMm Nestorianurum. Librum snum, sUitini atque ultimam illi manumapposuit,ad Quodvultdeam eo deferendum curavit, ut cum ille, tum alii qui eum- dem essnt iecturi, inde vcliementius accenderentur ad implorandam a Deo gratiam ac lucem, queis' ad alteram partem, cujus tanta erat utilitas futura, ab* sulvendam opus babebat. Sed illam ut conscriberet vel periiceret, divinum cunsilium nun concessit : ob idqueliberde Hseresibus a Pussidio imperfectum opos appellatur. 5. Epistola qnse inscripta est, Alypio seni^ ad hoe fere tempus pertinet : nisi forle alius iste sit ab epi- scopo Tagastensi, qui profecto ad provinci® NumidiA decanatum seu primatum hac demum cetate perve- nisse, non temcre existimetur. Cmterum quoqao anao exaratafuerit epistola, rem memoria dignam illic Aly- pio narrat Augustinus in bsec verba : Archiater etiam Dioscorus christianus fidelis est, simul gratiam eonsicur tus ; audi etiam quemadmodum : neque enim cervicuk illa vel linguaf nisi aliqu^ prodigio domaretur. FUm ejus in qua unica acquiescebat^ aegrotabat^ et U9que ad totam desperationem salutis tefnporalis, eodem ip$o pa- tre renuntiante, pervenit. Dicitur ergo^ et constai ; ctflii mihi hoc et ante fratris Pauli reditum comes Peregrinuty virlaudabiliset bene christianus, qui cum eis eadem tem- pore baptizatus est, indicarit : dicitur ergo iUe unet tandem conv€i'sus ad implorandam Christi miserieer- diam^ voto se obligasse^ christHmum fore, si illam seir vam videret, Factum est. At illc quod voverat^ dmi$mh labat exsolvei'e : sed adhuc manus cxcelsa, Nam repen* tina csBcitate suffunditur; statimque venit m mentem unde illud est : exclamavit confitenSy alque iterum vo- vitf sc recepto lumine impleturum esse quod voverat. Recepit, implevit ; et adhuc manus excelsa. Symbolm non tenueratj aut fortasse tenere recusaverat^ et se mm potuisse excusaverat : Deus viderat, Jam ttun post festa omnia receptimis stia?, in paralysim solvitur muUis ac peneomnibus membris, et etiam lingua, Tunc somnic adinonitus confitetur per scripturam^ ob hoc sibi dietum esse accidisse, quod symbolum non reddidvrit, Post iUam confessionem redduntur officia omnium man6rortaR, nisi Hnguas solius : se tamen didicisse symbolum, ide^ que memoriajamtenere, nihilominus ineademtentatioiiie litteris fassus est : sicque omnis est ab eo dekta nu^a- citas ; qusB, ut scts, multum decolorabat naturalem qum' dam ejus benignitaiem, vumque insultantem ChrisUanis faciebat valde sacinlcgum (Epist, 227) • CAPUT XI. i BonifaduscumPlacidia in gratiam redit;idque^ prso- ter (f/ios, agente, ut vidibtur^ Dario comite ; a^tis amtct(/am quseriat Augustinus, 2 Fictus a VandaUs LIBER OCTAVUS. 574 Hippmem-Regium se recipit : eo Vandali m obsidendum admovent : interea morbo corri- Augustinus. 3 Sanitates divinitus factx ad Au- ni preces : animo toto se lacrymis et pcenitentiai , ui ad exitum se comparet : moritur ; ac oblato mmendandaejus depositione sacrificio, sepelitur. nus obitus Augustini : hoc ipso anno ad Ephesi- synodum a Theodosio vocabatur, 5 Hippone- ) urbe aliquanto post tempore incetidio vastata, rvantur nihilominus ibidem ipsius scripta : fjuo- indiculum Possidius Vitae ejusdem a se litteris \endatx adjunxit, (Vid. tom. ult. hujus edit.). uperiori anno Uonifaciuni comilem, fortuuie alis servandae cansa, societaiem cum Vandalis vidimus : attamen Deus salis habuit, decretas ab Africa pcr iniquam hujusce comitis volun- ixegisse : usus enim est adversus eum clemen- ue admissa sua utcumgue reparandi facultatem ipsnm cum Placidia reconcilians. Procopius ii reditum in gratiam acceptum refert eorum, em in Urbehabebat, amicornm ofticiis. Placi- ii comitis forsitan opera in hocce negotio usa namqne post editum anno quadriogeutesimo 10 primo Enchiridion de Fide, Spe, et Chari- que uitima Augnstini oitate venit in Africam 231, n. 7 ; Epist. 229, n. 1) ; et eo missus erat liliandam pacem, ad bellum voce componen- i necujusquum sanguis qusereretur : qua in re sserit Augustinus gloria superiorem esse fortis- ii fidelissimis bellatoribus, qui Deo suis ipso- mis opitnlante, fregerunt hosteni indomitum, pobiicfie provinciisque quietcm peperernnt 229, n 2). Bonifacium certe cum Inipcrio re- itum esse constat, non ex Procopio solum, ve- am ex Possidio, aquoiile a Vandalis, anno vide- adriDgentesimo trigesimo, intra Hipponis-Regii obsessusdicitnr (Possicf , in Vita August.y c.28). etiam dnbium est, bellum a Dario, sin minus ;am, saltem dilatum fuisse, ac mala, quee tunc mitatum curaulum devenerant, sopita {Epist, 3). Ab. urbis obsidione accessit, quantum facile secum quilibet conjiciat. Tunc, ait Victor Vitensis, illud doquentiXj quod ubertim per omncs campos Ecclesiae decurrebaty ipso metu siccatum est fiumen ; atque dulcedo suavitatis dulcius propinata, in amaritudinemabsinthii versa est{Victor. VitensiSy De Fersec. VandaL lib, 1, n. 3). Eumdemcontinuo recrea- vit hoc solatium, quod tuncpluresepiscopos, inqueiis Possidium, discipu1orumillustrissimum,secum habue- rit. Nobiscumj ait ille. super his infortuniis ssepissime colloquebamur^ et Dei tremenda jndicia prae oculis no- stris posita considerabamus dicaitis : « Justus es^ bo- mine, et rectum judicium tutim » (Psal, cxvni, 137). Tariterque dolcntes, gcmentes, et flentes orabamus miserationum pairem et Deum otnnis consolationiSy ut in eadem nos tribulatione sublevare dignaretur. Et forte provenit, ut una cum eodem ad mensam con- stitutis, et inde confabulantibus, nobis diceret : No- veritis me hoc tempore nostrx calamitatis id Dexm ro- yare, ut aut hanc civitatem ab hostibus circumdatam liberare dignetur, aut si aliud ei videtur^ suos servos ad perferendam suam voluntatem fortes faciat, aut certe ut me de hoc saeculo ad se accipiat. Quae ille dicens, nosque insttnensj deinceps cum eodem et wo», et nostri omnes, et ipsi qui eadem fuerant civitate, a summo Deo simi- liter petebamus. Et ecce tertio illius obsidionis mense decubuit febribus fatigatus, et illa ultima ej-.ercebatur segritudine. Nec suum sane Dominus famulum fructu susBprecis fraudavit. Nam et sibi ipsi, et eidem civitati, quod lacrymosis depoposcit precibus, in tempore impe- travit (Possid., in Vita August., cc. 28, 29). Quibus ver- bis id indicare videtur Possidius, quod a Procopio tra- ditar,fessos obsessionis mora Barbaros, ab eatandem recessisse : qnse res civibus deserend» urbis, quod eos fecisse Possidius ait, ac salutis suee asserendse faculta- tem dedit. 3. Non dubium est quin Possidius ad extremam hunc morbum relata volnerit ea, quse paucis inteije* ctis subjicit in haec verba : Itcmque (wovi), ad aegrotan- tem et lecto vaoantem quemdam cum suo segroto venisse, et rogavisse^ ut eidem manum imponeret, quo sanus esse posset : eumque rcspondisse, si aliquid in his posset, sibi hoc utique primitus prsestitissct : et illum dixisse, vi- sitatum se fuisse, sibique per somnium dictum esse : . Vade ad Augusttnum episcopum, ut eidem manum im- ponat^ et salvus erit. Quod dum compcrisset, faccre non distulit; ct illum infirmum continuo Dominus satmm ab eodem discedcre fccit (Ibid.^ c. 29). Visum pst diriDs clementise hoc miraculo, quod per euro in ultimo viis curriculo perpetravit, ejus in agendo sauctimoniam, necnon in scribendo doctrinam ac pietatero quasi ob* signare. iVori quoque, ait idem auctor, eumdem et presbytei'um ct episcopum^ pro quibusdam energumenit paticntiius ut oraret^rogaium^cumquein oratiune laay- mas fundaitcm Deum rogasse, ct dxmones ab homiwbvs reccssisse (Ibid.). Etbsecomnino de exterioribus SaDcli hujus nostri miraculis reperias. Dicere autem nobis, inquit Possidius, intcr familiaria coHofjuia consue- veraty post pircepium Baptismum^ctiam laudaios Chri- stianos ct sacerdotes absque digna et competenti psmi- tcntia exirc de corpore non detere. Quod et ipse fecit ultimUf qua dcfunctus csi ^xgniudine : nam sibijusserat Psalmos Diividicos, qui sunt paucissxmi de pamitentia, scribiy ipsosque quaicmioncs jacens in tccto contra pa- rietem positos diebus suas infirmitatis intucbatur et iege- batj et jugiier ac ubcrtim flebat : et ne intetitio ejus a quoquam impcdivetur, ante diesferme decem^ quam catrrt de corpore, a nobis posiulavit prsesentibuSy ne quis ad eum ingrcdereiur^ nisi iis tantum horis quibus medici ad inspiciendum intrarait.vel cum eirefectio infirretur. Et ita observaium ac factum est; ct cmni iUo tempon orationi xacabat. Va'bum Dei^ usque ac ipsam $um extrcmam aegritudinem, imprxiermisse^ alacriter et for- titer sana menie sanoque consilio in Ecclesia prsedicavit. Mcmbris omnibus sui coiyoris incolumiSf intcgro aspectv atque audiiUj ci^ ut scriptum esi, nobis astantilusetvi' dentibuSf ct cvm eo paritir oraniibus, obdormivit cum patribus suis^ cnulriius in tona senectute; et nobii coram pro ejus commendanda corporis depotitiaie sacrifcium Deo oblatum est, et sepultus est (Ibid., c. 3i). Proi^per ad annum Christi quadringentesimiun trigesimum, scilicet Theodosio decimum tertiumet Valentiniano tertium consulibus, obitum ejus refert his verbis : Augustinus episcopus per omnia excellentis- simus moriiur quinto kalendas septembris, libriiJuHaii inter inpetus obsidaitium Vandalorum iu ipso dierum suorum fine respondens^ et gioriose in defensione ekri^ stianse gratiae pa^severans (Prospert in Chron. ad awi. 430). £ vita migravit annos natus septuaginta sei. quorum serme quadraginta in obeundistumpresbyte- ratus tum episcopatus ofticiis exegerat, a Deo, videli- cet tam producta setate donatus, ut Ecciesiae uUlitati et felicitati ser\iret. Testamentumy pergit Posaidiiis, nutlum fecit ; quia Wide faceret, paupa* Dei non hahwt Ecclesias bibliothccam^ omnesque codices diligenter posteris custodiendos sempir jubebat. Si quid veroeede' sia vet in sumptibus in omarhaitis habtdt, fidei pre- sbyterij qui sub codem domus EcclesiaB curam gerebatf dimisit^ nec suos consanguineos, vet in propositOt vel extra constitutos, in sua vita et morte vtUgi more tra- ctavit : quibus, dum adhuc supaesset, id si opus fuit^ quod et csBteris erogavitf non ut divitias habcrent, sed ut aut nonf aut minus egerait. Clerum suf/Lcicntis$imtm, et monastcria virorum ac feminarum, continentibus cum suis prsepositis plerui, Ecclesiss dimisit^ una cum bibUO' LIBER OCTAVIIS. lilMros et tractatus vel suos vel aliorum sanctorum Hnis [PossidiuSy in Vita Augustiniy c. 31). Ilarceliinus Augiistlai obitum anno qaadrin- limo vigesimo nono consignavit {Marcell.^ in .);se(i Prospero eumanno quadringenlesimo tri- 0 adscribendi testimonium, quo nobis ad sancti lis consecrandam memoriam ne optari quidem aiium aliud splendidius, suffragatur. Etenim Sestoriauorum hseresis Theodosium juniorem bset, utoecumenicam synodum Ephesum convo- eamque ob rem litteras daret ad omnes metro- Qos ; misitetiam inAfricamperquemdam magi- um, cui nomeu Ebagnio {Liberat. brev.^ cap. 5), Q rescriptnm Augustino priBcipue, id est, potius Capreolo tunc temporis Carthaginiensi episcopo, atum (Capreo/., Epist, ad Synod. Ephcs,, parte 2, : quo rescripto illum, ut accedere ad concilium retur, peculiari ratione rogabat Imperator. Quo ;o Augustinum haberet, alia quoque declarat la, his ipsis metropolitanis, quos ad concilium irerat, mense julio anni sequentis missa {Norts, ?elag, tib. 2, cap.[9).Hicenimclarissimu3Pr8esul ae postThessalonicensemantistitem, anteomnes metropolitanos, collocatur. Sacra Imperatoris itropolitanos, signatur decimotertiokalendasde- ie anni quadringentesimi trigesimi data {Concil. . parte 1 , can, 32) ; proindeque Augustinum } kalendas septembris anni quadriugentesimi m noni obiisse, jure dixerit uemo. ost Augustinitransitum, Hippo-Regius Vandalo- ustinere impetus perseveravit : etquamvisiipor- [isuminterclusissent (Possidius, in Vita August., nunquam tamen urbem, neque vi, neque dedi- capere potuerunt : ita ut post lougum spatium is muros nullo operae prsetio consumptum, ob- lem totos ferme quatuordecim menses produ- solverint (Procopias). Haud muito post libera- bsidione Hipponem. BonifaciusacceptoRoma et intinopoli valido'subsidio, collatis signis iterum ^endalis pugnavit, sed sque infelici successu : ^ati omnino fuere Romani ; alius alio fugam ca- it; Bonifacius vero in Italiam vela fecit anno i quadringentesimo trigesimo secundo. Hippo- ) omni spe defensionis tum demum, ut vero est , destituti, urbem suam deseruere. Hanc hostes iio deleverunt, excepta tamen, quam Ecclesiee nctus reliquerat, bibliotbeca, quse mediis in li» Arianisque Barbaris conservata est ; quando iias eos, quibus cordi fuerit emendatiora Augu- xemplaria legere vel transcribere, ad Hipponen- littit bibliothecam {Possidius, in Vita Augustini, : et hoc utiquelieri, nisi singulari Deiprtesidio otuit {BaroniuSf ad ann, 430, et Rivius, in Vita gust. lib. 4, cap. 11, § 8). Invidus diabolus, cum tantiDoctorisoperaperVandalosabolerehaudquaquani vaiuisset, ut eorum saltem auctoritatem uc doctrinam labefaciaret, varias artes et calumnias adhibuit, quas multis in iocis diversis hominibus afflavit. Verum non credimus nostri esse instituti, ea de rehoc loco dispu- tare, nequeexponere quemadmodum ei prsestantissimi defensores continito in Prospero, Hilario,acCoeIestino papa divinitns excitati sunt; sicut nec laudes, quibus eumdem et vivum et mortuum viri in Ecclesia claris- simi decoraverunt, huc in acervum congerere. Possi- dius Calamensis episcopus, qui ejus in contubernio annos ferme quadraginta vixerat {Possid.^ in Vita Au- gust.j c. 31), ejusdem gesta ex eisquae tum ipse per se observaverat, tum infamiliaricongressu ab illoaudie- rat, memoriai prodidit ; ratus nimirum hanc ad rem adhibendas esse, quas divino mnnere acceperat, ingenii et sermonis facultates, ut ad Ecclesise cathoUc® sedi- iicationem aliquid conferret. Quin etiam ut sancta veritati aviditate succensis omni ratione satisfaceret, idem sancti Doctoris vitse attexuit operum illias indi- culum, in quo qui terrenis opibns divinam veritatem anteponunt, inter incredibilem illam scriptorum mul- titudinem, qase sibi magis conducibilia judicarent, seligere, ac sine invidentia communicare cum indi- gentibus possent {Ibid.^ c. 18). Elucubravitillnd operis jamcollapso incineresHippone-Regio, mortuoque, uti videtur, Bonifacio {Ibid.^ c. 28), post annum videlicet quadringentesimum trigesimum secundnm : verum ante annum quadringentesimum trigesimum nonum, qno expugnata fuit Carthago a Vandalis, conscriptum fuisse manifestum est ; quandoquidem necdum Cartha- ginem et Cirtam excisas esse, sed divino et humano fultas prsesidio, etiam tunc stare signiGcat. Cseterum qualis dono Dei,quantusquein Ecclesiaexstiterit,cajus res gestas mcmoriae ac litteris mandat, videri vult in ipsius pro illa editis libris et tractatibus : in quibus, uti aftirmat, semper vivere a (ideiibus invenitur. Et in suis quidemscriptis, pergii idem Possidius (Ibid., c. 18), ille Deo acceptus et charus sacerdos^ quantum lucente veritate videre conceditur, rectm ac sanx fidei, speif et .charitatiSf catholicx Ecclesixvixissemanifestatur : quod agnoscunt, qui eum de divinis scribentem legentes pro- ficiunt. Sed ego arbitror, plus ex eo proficere potuisse, qui eum et loquentem in Eccle&ia praesentem audire et videre potuerunt,et ejus prxsertiminter homines conver- sationem non ignoraverunt. Erat enim non solum erudi- tus scriba in regno cotlorumy de thesauro suo proferens nova et vetera ; et unus negotiatorum, qui inventam pre- tiosam margaritam, qux habebat venditis, eomparavit (Matth. XIII, 45, 46) : verum etiam ex iis ad quos scriptum est, a Sic loquiminij et sic facite » (Jacobi n, 12) ; et de quibus Satvator dicit^ « Qui fecerit et do- cuerit sic homines^ hic magnus vocabitur in regno coelor rum » (Maith. v, 19). IN PRIMUM TOMUM PR.EFAT10 '"■ De hujusce tomi editione, Crudite Lector, uoa est a nobis instiluenda longa prsefatio. Complectitur hfiec pars eadem omnino Aagustini opusculay qu(e apud Erasmum ct Lovanienses contincbantur. Illud tantam interest discriminis, quod in Appendicem rejecimus nonnulla, qu(e pro genuinis Augustini lucubrationibus habuerant yiri eroditi ; et quod queedam S. Doctoris opera loco tantisper movimus, ut seriem ordinemque temporis» quo unumquodque opus ab Auctore prodiit, quoad ejus fieri potuil, servaremus. Ct quidemopportune in hoc tomo disposita sunt ea, qusp. Auguslinus juvenis ac nondum presbytcr scripsit ; ita tameu utprimum locum obtine* rent libri Retractationum, quos edidit senex, quasi prseviam introduclioaem ad alios libros. Retractationes porro Confessionum libri, quos episcopus vul^^avit, non immerito consequuntur : quia sicut in scriptis suis si quid obscurum, si quid dubium.siquidveritati uon satisconsonumirrepserat, retractando explanavit, enodavit, emendavitque ; ita in Confessionum libris si quid in moribus ac vita sua a vcrse quam tradit pietatis tramiie aberraverat, piaculari confessione expiavit. Sicque in libris Retractationum sincerum ac minime fucatam veritatis amorem cum singulari modestia inspirat, in Confessionibus veram pietatem et disciplinam : quibuii dotibus instructum esse oportet eum, qui ad ejus doctrinam contendit ex animo. Illisnon sine uberi fructu, muUoque voluptatis sensu decursis, succedebant apud Crasmum et Lovanienses opuscula qusedam, nimirum de Grammatica, Catcgorise, Princ'pia Dialectica; et Principia Rhetoricie ; in qui- bus eruditionem, ingenium solertiamque Augustini desiderabaut cordati lectores, qui ab ipso limine a perle- p^endis tomi priroi operibus referebant pedem, quasi ejusdem farinse alia subsequerentur. Athujusmodi qois- quilias propius inspicientes, cum certis argumentis deprehendissemtis non pertinere ad Augustinum, inde eas in spuriorum scriptorom classem amandavimus ; ut post Retractationum Confcssionumque lectionem studiosos nihil remoretur a lectione librorum, quos Augustinus recens conversus elucubravit. Neque vero propterea «trictim, ut pluribus in mentem venire solet, pra^.tereunda, aut quasi e limine salo- tanda sunt nobilis ingenii prima monumenta, quasi nihil reconditfp doctrinse contineant, quse a catechumeoo neophytoque, stiio perpolito in dialogorum formam perfecta suut. Certe enim quaestiones illic perquam difti- ciles, in quibus olim maxima qu^que ingeniadesudarunt, defeceruntque, discutit ipse gnaviter, ac sagacissime resolvit. Ouam gravissimis rationum momentis de veritatis perceptione contra Academicos, tum de Beata vita, de Ordine rerum, de Animae quantitate et immortalitate, deque aliis magni momenti rebus inter dispn- tandum occurrentibus agat, quis non admiretur?Deinde in quinque postremis tomi ejusdem opusculis, qos adversus Manichseos dictavit, quam variis et multiplicibus eorum hseresim, quam validis ac invictis argumeotis labefactat et evertit? quse nimirum opuscula ita mirari se atque suspicere dicebat S. Paulinus, ut dietata dici' nitus verba crederet [Epist. 24, n. 2). Denique dum tirocinii sui partes implet, atque animum nuper ab hsresi conversum catholicffi fidei penitus subigit.nihil omnino praetermittit, quo alios liberet a perniciosis illis erro- ribus, in quos infeliciter incurrerat. Ct sive de Philosophis, sive de Manichseis poenas repetit, contra eorumdem errores communit lectoris animum,ver8eque fidei ac religtonis Christianae fundamenta mcnti altius iniigit. Quid quod ab ineunte vit«e melioris proposito ita comparatus fuit vir sanctus, ut artes ipsas liberales non jejaoo illo vulgarium auctorum modo tractarei, sed animo plane christiano, quatenas lectorum animos ad Condito- ris amorem perduceret ? Ita enim mentem hac de re suamaperitin lib. I Retrac , c. 6. Unde qoinque de Musica absolutis libris adjecit sextum, qui totius argomenti summam ad Deum traducit, erigitque. Jamvero qui Angustinianse doctrinse animum assuefaccre, ejusque prseceptis et institutis penitus imbaere voluerit, per eosdem necesse est ut proflciat gradus, et ad absolutam illius perfectionem pedetentim assurgat. Non pigeat eamdem incedereviam, quam tenuit Augustinus. vir tantas. Co invitat aut argumenti dignitas, aut modus tractandi res, ubique summo et plane christiano homine dignus : ubique qnid discas, aut quomodo discas invenies. Sane in his de quibus agimus libris graves passimoccurruntsententie, studiosis institoendis perutiles, quarum vel una cuivis fueritpro integri libri compendio. Accedit qaod iniis, quee juvenes scribimus, pinguior incedat oratio, ac plenior eloquentise succo ;plusquehabeatvivaciorisingenii, qoam ea qoie torpente jam setate meditamur. Id experimento constat in primis hisce libris, quos Rhetoricie prseceptis perfecte imbutus elimavit Augustinus ante pauloque post baptismum suum. Habent ergo plurimam momenti hsec opera, sive ingenium et eloquentiam, sive doctrinam ac pietatem spectes. Quod de omnibos di- cimos, id de eo quod de Libero arbitrio inscripsit Augustinus, expertus est Odo, postea episcopus Cameracen- sis, qui dum forte fortuna a quodam clerico hunc librum coemisset, in scrinii angulom projecit, utpote qui (1) Hic Incipit tomus primus Benedictinse editionis, prseposita solum epistola dedicatoria. 581 ADMOMTIO DE DUOBLS RFTRACTATIONUM LIBRIS. 582 adhuc mundanx sapientise dedituSf magis delectabatur lectione PkUonis, quam Augustini, Cam yero post diius ferme menses Boetium de Consolatione Philosophia^ discipulis preelegens, ad qaarlum librum, in quo de libero arhritrio disseiit, pervenisset ; recordatus empti libri, vocato ministrosuo jussiteum sibideferri, Lectis duabus tribusve paginis, convocatis scholaribus suis, Verey inquit, hactenus ignoravi Augustinum^tantas tamque delecta- bilis fuisse facundiae. Perlegendo tertium librum, in virum alterum mutatus, scholas paulatim dcserit, eccle- siam frequentat, ac demum sseculo nuntium remittit. Heec ex Herimanno Tornacensi monacho discimas (a). Idem expertus fuerat PaulinusfEpis^. 25, n. i) jama nobis laudatus, qui easdem Augustini contra Manichaeo- rum haeresim scriptiones primas, et de scholasticis faeultatibus afftuentes^ et de catlestibus favis dulces, ut animx msB medicaSj et altrices avidissime lectitarc solebat. Hos igitur libroSt inquit, lectioni habeo^ in his me oblecto, de his cibum capiOy non illum qui perity sed qui operatur vitae aeternte substantiam. Tum iu Augustini laudem exclamat : 0 vere sal terrse, quo praecordia nostray m possint sxculi vanescere errore, condiuntur, etc. Caeterum quantumoperse in emendando hocce tomo posuerimus, nihil interest explicare per partes. Admoni- tioQes in opusculorum fronte prfletiximud, atque argumentum cujusquelibriascripsimusinitio. Capitulationum lemmata ssepius inconcinna mutavimus passim, earumdemque numericas notas marginibus aftixas, ne receptis citationibus confusio gigneretur, retii>uimus, mutatis tamcn interdum et multiplicatis secttonibus, quasin mi- meros etiam distinguere visum est, ut facilior esset Augustini lectio. Notulas in margine inferiori apposuimus, ubi insigniorum correctionum rationem reddidimus. Comparavimus rerum Scripturseque Indicem * in hujus tomi bpuscula, studiosis nonnihil utilitatis, uti speramus, allaturum. Alia preestitimus demum, quse saperius in prsefatione generali abunde explicantnr. * Patrum Maurinorum rationem non oinnino sequi nobia yisuui est. lautilis eaim est iudex analyticua particularis coique tomoBuf&xu8,cum indice generaliclaudendum sittotum opus ; soltem multo magia proderit indicem rerum,pront in quolibet volumine veniunt, ad finem uniuscujusque posuisse. Quod in Benedictina editione a multis, nec immerito, desideratur. M. (a) Herim. in Narrat. Restaurationis Abb. S. Mart. Tornac, n. 4, Spicileg. tom. 12. ADMONITIO DE DUOBUS RETRACTATIONUM LIBRIS Quid causffi sanctum Augustimum ad retractandas castigandasque lucubrationes suas impulerit, aperit ejus prafatioinsequenteslibros.ldnegotiiaggressusestsubultimamvitse sneeperiodum; certe non multo anteannum Christi 427, cum in quarto de Doctrina Christiana libro, quem in Retractationibus testatur a se, dum huic rei incumbitconscriptum esse, annos numeret /"ermeocfo vel amplius asuaapnd Ceesareenses peregrinatione, unde ipsum labente anno 418 rediisse liquet. Cum autem scriptionessuasomnes, nempe Libros, Epistolas, Sermo- nes, seu quos dictaveratj seu quo3 dixerat, ad examen revocare animo destinassct, a Libris suis rem adorsus est : jamqne omnes hactenus editos expcnderat, cum epistolam secundam scripsit ad Quodvuitdeum {Epist. 2^), anno furte 428, quo tempore Prosper et Hilarius in Galliis nondum rescierant editum quidquam hujusce operis, uti ex Hilarii Epistola intelligitur (Epist. 226), cajus tamen libros duos anteqaam eorum litteras rece- pisset, absolutos fuisse rescribit Augustinus in lib. de Prsedest. SS., c. 3. Quod itaque dicit Possidius c. 28, Anteproximum diem obitus sui, a se dictatoset editos recensuit libros; id rigide ex litterarum apicibus non in- terpretandum est : prsesertim cum eodem ipse loco volumina hac de re duo ante Vandalorum ia Africam irru- ptionem peracta referat. Epistolis etiam exigendis operani dabat Angustinus, jamque bene multas sedulus relegerat, tamctsi nullam in eas animadversioneminscripta redegerat;cum ecce Juliani pelagiani posteriores octo libros prodiisse audit, eosque adhortante Alypio refellere aggreditur ; atque interim coeptumopusremissiusagit, quod demum morte prsoccapatus absolvere non valuit. Porro S. Doctor libros suos, ex temporum plerumque ordine recensitos, duas coegit in ciasses, ut quos a cou- Tersionis suse die scripserat nondum Episcopus, horum retractationem codexunus complecteretur;aIter cse- terorum. Quorum omnium titulos, tempora, argamenta, etoccasioneshicpersequitur,acpostremosinguIorum initia diligenter notat. Huic operi Possidiiis titulum tribuit, de Recensione Librorum. Omnes tamen libri editi ■c scripti Retractationum libros appellant, uno forte excepto vetustissimo Ms. codice Corbeiensi, qui, mutato ▼ocabalo, in fine libri primisic Iiabet : Explicit liberprimus Recognitionum.A^pud ipsum Augostinum tuminepi- stola ad Quodvultdcom, libroque de Prsedest. SS., cc. 3 et4 ; tum in brevi qui hisce libris subnectitur epilogo, nomen Retractationis, scu Retractationum opnsistud obtinet. Atque hoc perquam opportunum, quo intelligas non modo errata reprehendi, yerum etiam defcndi rccte dicta ; et quos imperiti locos sollicitabant, tractatione iterata iirmari. Retractabam, ait in laudata epistola ad Qnodvultdeum, opuscula mea : et si quid in eis me offen- deret vel alios offendere fosset ; partim reprehendendo, partim defendendo^ quod legi deberet et posset, operabam, Denique opus illud celebrarunt eo nomine yeteres, Prosper, ad Exc. Gennensium ; Cassiodorus senator, de In- stiiutione div. Script., cap. i6; Beda, prsefat. in Ii]>. Retract. in Act.« etc. S. AURELII AUGUSTINI HIPPOXENSIS EPISCOPI RETRACTATIONUM LIBRI DUO (a) PROIilMStJS \, Jam diu est ut^ facere cogito atque dispono quod nunc adjuvante Domino aggredior, quia diffe- rendum esse non arbitror, ut opuscula mea, sive in Libris, sive in Epistolis, sive in Tractalibus, cum qua- dam judiciaria severitate recenseam, el qaod me of- fendit, velutcensorio stilo denotem. Neque enim quis- quam nisi imprudens, ideo quia mea errata reprc- hendo, mc reprehendere audebit. Sed si dicit, non ea debuisse a me diciquee postea mihi etiam displicerent ; venim dicit, et mecum facit. Eorum quippe repre- hensor est, quorum et ego sum. Neque enim ea re- prehendere deberem, si dicere debuissem '. 2. Sed, ut volet, quisquc accipiat Iioc quod facio ; me tamcn apostolicam illam sententiam et in hac re oportuit intueri, ubi ait : Sivos ipsos judicaremm, a Domino non judicaremur (I Cor, xi, 31). Illud etiam quod scriptum est, Ex mtiltiloquio non effugies pecca- tum {Prov, X, iO), terret me plurimum ! non quia malta scripsi, vel quia multa etiam, qu8B dictata non sunt, tamen a me dicta conscripta sunt ( absit enim ut multiloquium deputem, quando necessaria dicuntur. quantalibet sermonum mnltitudine ac prolixitate di- cantur) : sed istam sententiam scripturse sanct« pro- pterea timeo, quia detam multisdisputationibusmeix sine dubio multa colligi possunt, qase si non falsa, at certc videantur, sivc etiam convincantur non neces- saria. Quem vero Christus fidelium suoram non ter- ruit, ubi ait : Omne verbum otiosum quodcttmque dixc' rit homo,reddet pro eo rationem in die judicii ? {Matth. XII, 3B.} Unde et ejus apostolus Jacohus : Sit^ inquit, omnis homo velox ad audiendum^ tardus autem ad /o- quendum (Jacobi i, iO). Et alio loco : Nolite^ inqait, plures magistri fieri, fratrcs mei, scientes quoniam majut judicium sumitis, In multis enim offendimus omnes, Si quis in verbo non offendit, hic perfectus est vir [Ibid. m, i, 2). Ego mihi hanc perfectionem nec nunc arrogo, cum jam sim sencx : quanto minus cum juvenis cflepi scribere, vel apud populos dicere ; tantumque mihi tributum cst ut ubicumque me praesente loqui opoa essetad populnm, rarissime tacere atque alios aodirc permitterer, et esse velox ad audiendum^ tardus wdm ad loquendum. Restat igitar ut me ipse judicein sob BETRACTATIONUM LIBRIS EMEXDANDIS ADHIBITI SUTiT CODICES MSS. Corbeieusis optimflenotaeannosprseferensfere SOO.Theodoricensis quioliinHincmariRemeDdisfuit,Joljea8is an.SOO, Item pervetusti Floriacensis, Albinensis^Benignianus ; elaltquauto setate posteriores Prateliensis, Michaolinus, Beceeniii Victorini tres, Sorbonici tre8,Regiu8,Regio-monten8i8, Germanensis : prster alios quosdam studiosorum vironim operiia rem nostram recensitOB. Hi sunt Amulfensis, CistercieDsis^Vedastinus, Vaticanus, Anglicani8ex,8cilicetexBodleiaDabi- bliolbeca tres, ex Collegio Mertonensi duo, etex archiva Laudina unus : quorumsex codicum Leclionibas, absolatajan hacce Editione ad nos per V.C. E. Bernardum Astrooomiie in Oxonieasi Academia professorem transmissis, confirmastiir pasim castigationeshicfactffi. Subsidio fuenintetiam Lectiones aLovaniensibusex Mss. quatuor Belgicis coUectcCoD- sule Notitiam Codicum Mss. in tomo qui iDscribitur Augustioiana. Editi demum antiquiores et castigatiores adhibiti sunt Am.f id est^qui per Joannem Amcrbachiuman. 1505 prelamsobiit: Er. qui Desiderii Erasmi cura FrobeDiaDis typis excusuefuit an. 1329 ; etLov.qui juxta LovaniensiamTheologornmreeo- gnitionem ex Plaotiniana typographia an. prodiit 1377. COMPARAVIMUS PRJtTEREA BDITI0KE8 10 Er. Goill., id ett alteram Erasmi Paritiis datam in .rdibus Carol^ GuHlard, 1541, Basiliensique multo auctiorem. 2° Lugd., id cft Ivgdunfnsem anni 1561. 3« Venet., id est Venetam anrU 1384. 4« Lov. ?aT,,idestLovaniensium, qux prodiit Parisiis 1651. 5» Lov., id €st alteram Lovaniensium, qux prodiit Antuerpix 1662. 6« Benedict., id est Benedictinam Antuerpix recusam 1700-1702. M. In hisce Retractationum librisLemmatacapitum, necnon opusculorum initia quse referuntur in capitis cujatqaeflne,8ie reprcesentamus, uti exstant in Mss., nonnunquam vero paulo aliter atque in editis exhibebantur. PRJICIPUARUM ABBRKVIATI05UM BXPLICATIO. Edd. Editi. Vatic. Vaticanos codex. Reg. Regiua codex. Tbeodoric. Theodoricensis codex. M. (l)Lovanien8e8habent,jam (fiu<<£if€f. AtMss.supradesi- seeundoi habeatpartesmodestUe \utquidnon vahAtommis gnati hanc prffiferunt lectionem,Jam(fitf estui, quie sane Aagastino familiaris est. Sic inEpist. 71 , ad Hieron., n. 2, le- gitur : « quod jam diuest ut exspecto.»— Er.Guill., jam Addunt Lov.iSed quiprimas non potuithabere sapieniix, (a) Scripti ann. 426 ant 427. impomitenda dieere, saliem pceniteat qum eognonerUdieenin non fuisse.ld porro non habent^ditiab Joan. Amert>adliSo,el a Desid. Erasmo, neque quatuordecim e Msa. qoos uiBptxi- mu8. Ad8citam puta ex EpisU 143, AugusUni ad MarfelU- num. — Er. Guill. ut Lovanienses. M. UBER PRIMUS. 586 t> uno, ctijus de oifensiouibus meis judicium ) cupio. Magistros autem plares tunc fieri exi- cam diversa atqae inter se adversa sentiunt. ro idipsum dicunt omnes, et verum dicunt, ab reri magistri raagisterio non recedunt. Offen- item, non cum illius multa dicunt, sed cum ad- la. Sic quippe incidunt ex multiloquio etiam in atum. Tibere autem ista mibi placuit, ut hsec emit- manus bominum, a quibus ea quse jam edidi, *e emendanda uon possum. Nec illa sane prse- qase catechumenus jam, licet relicta spe quam terrenam gerebam, sed adhuc secularium litterarum inflatus consuetudinS scripsi : quia et ipsa exierunt in notitiam describentium atque legentium, |et leguntur utiliter, si nonnullis ignoscatur ; vel si non ignoscatur, non tamen inhsereatur erratis. Quapropter quicumque ista lecturi sunt, non me imitentur errantem, sed in melius proficientem. Inveniet enim fortasse quomodo scribendo profecerim, quisquis opuscula mea, ordine quo scripta sunt, legerit. Quod ut possit, hoc opere, quantum potero, curabo ut eumdem ordinem no- verit. LIBER PRIMUS, IN QUO RETRACTANTUR LIBRI QUOS SCRIPSIT NONDUM EPISCOPUS. CAPUT PRIMUM. Contra AcademicoSy libri tres, .am ergo reliquissem, vel quse adeptus fueram iditatibus hujus mundi, vel quse adipisci vole- et me ad christianse vitse otium contulissem ; m baptizatus, contra Academicos vel de Aca- is primum scripsi, ut argumenta eorum, quae ingerunt veri inveniendi desperationem, et ent cuiquam rei assentiri, et omnino aliquid, im manifestum cerlumque sit, approbare sa- m,cum eis omnia videantur obscura et incerta, mo meo, quia et me movebant, cpiantis possem ibus amoverem. Quod miserante atque adjuvantc ko factum est. •ed in eisdem tribus libris meis, non mihi placet Eue appellasse Fortunam {Lib. i, c, i^ n, i etl); fis non aliquam deam voluerim hoc nomine in- , sed fortuitum rerum eventum, vel in corporis , vel in externis bonis aut malis. Unde et illa ssnt, quae nulla religio dicere prohibet, Forte, i, forsitan, fortasse, fortuito: quod tamen totum inam revocandum est providentiam. Hoc etiam ritacui, dicens: Etenim fortasse, quw vulgo for- fuminatur, occulto quodam ordine regitur ; nihil- \iud in rebus casum vocamus, nisi cujus ratio et tecreta est, Dixi quidem hoc, verumtamen poe- me sic illic nominasse fortunam, cum videam les habere in pessima consuetudine, ubi dici , Hoc Deus voluit, dicere, Hoc voluit fortuna. autem quodam loco diii, Ita comparatum est, ro meritis nostriSy sive pro necessitate naturx^ ut Eim animum mortalibus inhxrentem nequaquam wphiae portus accipiat, etc. (Ibid,), aut ni- orum duorum dicendum fuit, quia etiam sic ts posset esse integer ; aut satis erat dicere, pro is nostris, sicut verum est ex Adam tracla mise- lec addere, sive pro necessitate naturx, quando- na naturae nostrse dura necessitas merito prflece- ftiniquitatis exortaest. Itemque illic quod dixi, (mnino colendum essCy totumque abjiciendum quid- nwrtaUbus oculis cemitur^ quidquid ullussensus Patrol. XXXII. attingit [Ibid,^ n, 3) ;addendaerant verbaut diceretur, quidquid mortalis corporis ullus sensus attingit: est enim sensus et mentis. -Sed eorum more tunc loque- bar, qui sensum non nisi corporis dicunt, et sensibi- lia non nisi corporalia. Itaque ubicumque sic locutus sum, parum est ambiguitas cvitata, nisi apud eos quo- rum consuetudo est locutionis hujus. Item dixi : Quid censes aliud esse beate vivei*e, nisi secundum in quod in homine optimum est, vivere ? Et quid dixerira, tn ho- mine esse optimum, paulo post explicans : Quis, in- quam, dubitaveiity nihil esse aliud hominis optimum, quam eam partem animi, cui dominanti obtemperare convenit csetera quseque in homine sunt ? Hxc autem, ne aliam postules definitionemy mens aut ratio dici potest {Ibid,^ c, 2, n. 5). Hoc quidem verum est; nam quan- tum attinet ad hominis naturam, nihil est in eo melius quam mens et ratio : sed non secundum ipsam debei vivere, qui beate vult vivere, alioquin secun- dum hominem vivit, cum secundum Deum vivendum sit ut possit ad beatitudinem pervenire ; propter quam consequendam non seipsa debet esse contenta, sed Deo mens nostra subdenda est. Item respondens ei, cum quo disputabatur : Hic plane, inquam^ non er- ras ; quod ut tibi omen sit ad reliqua^ libenter optave- rim {Ibid,, c. 4, n. H). Hoc licet non serio, sed joco dictum sit, noUem tamen eo verbo uti. Omen quippe, me legisse non recolo, sive in sacris Litteris no- stris (a), sive in sermone cujusquam ecclesiastici dis- putatoris : quamvis abominatio inde sit dicta, quae in divinis Libris assidue reperitur. 3. In secundo autem libro prorsus inepta est et insulsa illa quasi fabula de Philocalia et Philosophia, quod sint germanse et eodem parente procreatae (Lib, 2, c. 3, n. 7). Aut enim philocalia quce dicitur, non nisi in nugis est, et ob hoc philosophiae nulla ratione ger- mana : aut si propterea est boc nomen honorandum quia latine interpretatum, amorem significat pulchri- tudinis, et est vera ac summa sapientiae pulchri- (fl) Omen tamen legimus UI Reg. xx, 33.. At S. Augusti- nu9 velnon legerat in versione (juautebatnr, vel quia sermo ibi est de Paganisviris, profani vocabuli usumindeappro- bandum esse non exisUmavit. {Dix-Neuf.) 587 aETRACTATlONUM S. AllilSTlNI. m tudo ; eadeoi ipsa est in rebus incorporalibus atque summis pbilocalia quee philosophia, nequeuilomodo sunl quasi sorores duai. Alio loco de animo» cum agerem dixi : Securior rediturus in c(£lum (Lib, 2, c. 9, n. 22). Iturus aulem, quam, rediturus dixissem se- curius, propler eos qui putant animos humanos pro toeritis peccatorum suorum dc coelo lapsos sive de- jectos, in corpora ista detrudi (tt). Sed hoc ego pro- pterea non dubitavi dicere, qiiia ita dixi, in cjslum, tanquam diccrem, ad Deum, qui ejus est auctor et conditor sicut beatus Cyprianus non cunctatus est dicere : ?iam cum corpus e terra^ spiritum possidca" mus e coilOf ipsi tcrra et coslum sumus [Cypr., lib, de Orat. Dom.). Et in libro Ecclesiasta; scriptum est: Spi- ritus revcrtatur ad Deumy qui dcdit illum [Eccle. xii, 7). Quod utique sic intelligenduni est, ut non resistatur Apostolo dicenti, nondum natos nihil egisse boni aut mali {Rom. ix, M). Sine controversia ergo quoe- dam originalis regio beatitudinis animi, Deus ipse est, qui eum non quidem de seipso genuit, sed de nulla re alia condidit, sicut condidit corpus e terra. Nam quod attinet ad ejus originem, qua fit ut sit in corpore, utrum de illo uno sit, qui primum creatus est, quando factus est homo in animam vivam ; an simihtcr ita (iant singulis singuli, nec tunc sciebam, nec adhuc scio. 4. In libro tertio : Si quid mihi videatur quaeris, ijiquam; in mente arbitror esse summum kominis 6o- num{Lib, 3, c. 12, n. 27). Verius dixissem, In Deo : ipso enim mens fruitur, at beata sit, tanquam sum- mo bono suo. Nec mihi illud placet*quod dixi : Li- quet ' dejerare per omnc diiinum (Irf., c. 16, n. 35). Item quod dixi de Academicis, quia verum noverant, cujus simile appellaliant verisimile, idque ipsum ve- risimile appellavi falsum, quod approbabant ; duas ob causas non recte dictum est ; vel quod falsum es- set, quod aliquo modo esset simile alicujus veri, quia in gencrc suo et hoc verum est ; vel quod appro- babant ista falsa, quae vocabant verisimilia, cum illi nibil approbarent, et affimareat nihil approbare sapieotem. Sed quia hoc ipsum verisimile etiam probabile nuncupabant, hinc factum est ut hoc de illis dicercm. Laus quoque ipsa, qua Platonem vel Platonicos seu Academicos philosophos tan- tum extuli (Id,^ c. 17 n. 37) quantum impios homi- nes non oportuit, non immerito mihi displicuit : prsesertim quorum contra errores magnos defendenda est christiana doctrina. Illud etiam quod in compa- ratione argumentorum Giceronis, quibus in libris suis Academicis ususest 'mea, nugas esse dixi (Id., c. 20, n. 45), quibus argumenta illa certissima ratione re- futavi ; quamvis jocando dictum sit, et magis ironia videatur. ;non debuit tamen dici. Hoc opus sic inci- pit : 0 utinamf Romaniane, hominem sibi aptum. * Er. et Lov. habent libet dejerare. Sed melius cum Am. ecripti octodecim, liquet dejerarej quod usurpatum est ex Terentio in Eunucho, act. 2, scen. 3. 'Sic codex Bemgn. : Usus cstmea nugasesse dixi ; supple, argumenta, Alii plerique, meas, ut in vulgatis. (a) Platonicos, nl videre est lib. 12 de Civit. Dei, c. 26. CAPLT 11. De Beata Vita, liber unu$, Librum de Beata Vita, non post libros de Acade- micis, Sed inter illos ut scriberem, contigit. Ex oc- casione quippe ortus cst diei natalis mei, et tridui disputatione completus, sicut satis ipse indicat. lo quo libro constitit inter nos, qui simul quaerebamas, non esse beatam vilam, nisi perfectam cognitionem Dci. Displicet autem illic quod Manlio Theodoro, ad quem librum ipsum scripsi, quamvis docto et cbri- stiano viro, plus tribui quam deberem {In praefat , n. 7. sqq.). Et quod Fortunam etiamillic ssepe nominavi. Et qood tempore vitse hujus in solo animo sapientis dixi habitare vitam beatam {Disput. 3), quomodoli- bet se habeat corpus ejus; cum perfectam cognitio- nem Dei, hoc cst qua homini major esse non pos- sit, in futura vita sfteret Apostolus, quee sola beata vila dicenda est, ubi et corpus incorruptibile atqae immortale spiritui suo sine ulla molestia vel relacta- irone subdetur. Sane istum librum nostro in codice interruptum reperi, et non parum minas habere, et sic a fratribus quibusdam descriptus est, nec ad- huc apud aliquem integrum inveneram, ex quo emendarem quando hxc retractavi. Hic liber sic io- cipit : Si ad philosophiae portum. CAPUT III. De Ordine, libri duo. 1. Per idem tempus, inter illos qui de Academicii scripti sunt, duos etiam libros de Ordine scripsi, in quibus magna qusestio versatur, utrum omnia bona et mala divinse providentise ordo contineat. Sed com rem viderem ad intelligendum difQcilem, satis egre ad eorum perceptionem, cum quibus agebam, dis- putando posse perduci; de ordine stndendi loqni malui, quo a corporalibus ad incorporalia potest profici. 2. Verum et in his libris displicct mihi s«pe interpositum fortunsc vocabulum {Lib. 2, c, 9, n. 27). Et quod non addebam, Corporis, qiiaadu sensus corporis nominavi {Lib. 1, cc. 1, 2, ek). Et quod multum tribui liberalibus disciplinis {Id., c. 8; et lib. 2, c. 14), quas multi saneti mal- tum nesciunt; qvidam etiam, qui sciunt eas, sancti non sunt. Et quod Musas quasi aliqoas deas, quamTis jocando, commemoravi {Id. , c. 3, n. 6). Et quod ad- mirationem vitium nuncupavi {Ibid. , n. 8). Et quod philosophos non vera pietate praeditos dixi virtutis luce fulsisse. Et quod duos mundos, unam sensibi- lem, alterum intclligibilem (Id. , c. 11 nn. 31, 32), non ex Platonis vel ex Platonicorum persona, sed ex mea sic commendavi, tanquam hoc etiam Dominos significare voluerit, quia non ait, Regnum meam non est de mundo; sed, Regnum meum non est de hoc mundo {Joan. xviii, 36) ; cum possit et aliqua locutione dictum inveniri ; et si alius a Domino Christo signifi- catus est mundus, ille congruentius possit intelUgi, in quo erit coelum novum et terra nova, quandocom- plebitur quod oramus, dicentes, Adveniat regntm tuum (Matth. vi, 10). Nec Plato qiiidem in hoc em- LIBER PRIMUS. 590 I esse mandum inteiligibilem dixit, si non jm quod ecclesiasticae consuetudini in re illa .atum est, sed ipsam rem veliraus attendere. 1 qoippe ille intelligibilem nuncupayit ipsam a sempiternam atque incommutabilem, qua tus mundum. Qnam qui esse nogat, sequitur ., irrationabiliter Deum fecisse quod fecit; i faccrct, vel antequam faceret, nescisse quid si apud eum ratio faciendi non erat. Si vero at erat, ipsam videtur Plato voc^sse intelli- mandum. Nec tamen ista nomine nos utere- i jam satis essemus litteris ecclesiastieis c illud mihi placet, quod cnm dixissem , op€i'a danda est optimis moribus; mox addidi : m noster aliter nos ef.audire non foterit ; bene iv€7ites facillime exaudict (Lib. 2, c. 20, n. 52). n dictum est, tanquam Deus non exandiat *es ; quod quidam dixit in Evangelio, sed ille idum cognoverat Christura, a quo fuerat jani itus in corpore (Joan. ix, 30, 31). Nec illud icet, quod Pythagorce philosopho tantum lau- . (Lib. 2, c. 20, n. 53), ut qui hanc audit vel >ssit putare, mc crcdidisse nullos errores in »rica esse doctrina, cum sint plures, iidemquc 8. Hoc opus sic incipit : Ordinem rerum, Zenohi. CAPUT IV. Soliloquiorum libri duo. er heec scripsi.etiam duo volumina secnndum meum et amorem, ratione^ indagandse ve- ie his rebus quas maxime scire cupiebam, me ;ans, mihique respondens, tanquam duo esse- tio et ego, cum solus essem; undc hoc opus lia nominavi, sed imperfectum remansit: ita itin primo libro qusereretur, et utcumque ap- qnalis esse debeat qui vult percipere sapien- iffi utique non sensu corporis, sed mente per- et quadam ratiocinatione in libri fme colli- Bi quse vere sunt immorlalia esse. In secundo de immortalitale aniince diu res agitnr, et non ir. his sane libris non approbo quod in oratione km, qui nisi mundos , verum scire noluisti ' c. 1, n. 2). Responderi enim potest, multos on mundos multa scire vera : neque enim de- est hic quid sit verum, quod nisi mundi scire ssint ; et quid sit scire. Et illud quod ibi po- st, Deus, cujus regnum est totus mundus, quem piorat, (ld,y c. {,n. 3) •, si Deus intelligendus enda fnerant verba , ut diceretur, quem mor- *poris sensus ignorat. Si autem mundus dictus m sensus ignorat, ille recte intelligitur, qui est coelo novo et terra nova : sed etiam hic I erant illa, ut diceretur; mortalis corporis rationis. At plures Mss. necnon Am. et Er., ratione Par., ratione. M. toJiiiljt mundos verum scire voluisti. Hsec lectio est 'dicis et lib. 1 Sent.» dist. 2, magisquidemperspicua: . Augustino fomiUarioraltera quam rfctinuimus. Sic mtraAcadem., cap. 17: « Quaenisipaucissapientibus i8sent.» sensus. Sed illo more adhuc loquebar, quo scnsus proprie corporis appeilatur : nec assidue repetendum est, quod et superius inde jam dixi (Lib. 1 Betract,, cc, i, 3), sed hoc recolendum, ubicumque ista lo- cutio in meis litteris invenitur. 3. Et ubi dixi dc Patre et Filio, Quigignit, et qucm gignit, unum est (Lib. i, c. i, n. 4); dicendum fuit, unum sunt, sicut aperte ipsa Veritas loquilur, diccns : Ego et Pater unum sumus {Joan. x, 30). Nec illud mihi placet, quod in ista vita Deo intcllecto jam bea- tam esse animam dixi, nisi forte spe. Item quod dixi, Ad sapientise conjunctionem non una via perveniri (Lib. i, c. i3, n. 23), non bene sonat; quasi alia via sit prseter Christum, qui dixit: Ego sum via (Joan. xiv, 6). Vitanda ergo erat hffic olfensio aurium religiosa- rum; quamvis alia sit illa universalis via, alise autem vise de quibus in Psalmocanimus : ViastuaSf Dominej notas fac mihi, et semitas tuas doce me (Psal. xxiv, 4) . Et in eo quod ibi dictum est, Penitusesse ista scnsibilia fugienda [Lib, 1, c. 14, n. 24), cavendum fuit ne pu- tareraur illam Porphyrii falsi philosophi tenere sen- tentiam, qua dixit : Omne corpus esse fugiendum, Non autem dixi ego, Omnia scnsibilia; sed, isia^ hoc cst, corruptibilia ; sed hoc potius dicendum fuit: Non autem talia sensibilia futura sunt in futuri seeculi coelo novo et terra nova. 4. Item quodani loco dixi, quod disciplinis liberalibus eruditi, sine dubio in se illas oblivione obrutas eruunt di- scendo, et quodam modo refodiunt (Lib. 2, c. 20, n. 35). Sed hoc quoque improbo : credibilius est enim pro- pterea vera responderedequibusdam disciplinis, etiam imperitos earum, quando bene interrogantur, quia prffisens est eis, quantum id capere possunt, lumen rationiseeternse, ubihsecimmutabiliaveraconspiciunt; non quia ea noverant aliquando, et obliti sunt, quod Platoni, vel talibus visum est. Contraquorumopinio- nem quanta pro suscepto opere dabatur occasio, in libro duodecimo de Trinitate, disserui (Lib. 12, c. 15). Hoc opus sic incipit: Volventi mihi multa ac varia mecum, CAPUT V. De Immortalitate Animx, liber unus, 1 . Post libros Soliloquiorum jam de agro Mediola- num reversus, scripsilibrum De Immortalitate Animfle, quod mihi quasi conunonitorium esse volueram pro- pter Soliloqnia terminanda, qu» imperfecta reman- serant ; sed nescio quomodo me invito exiit in manus hominum, et inter meaopuscula nominatur. Qui primo ratiocinationum contortione atque brevitate sic ob- scurus est, ut fatiget, cum legitur, etiam intentionem meam vizque intelligatur a meipso. 2. Deinde cogitans nihil aliud quam animos homi- num, in quadam argumentatione ejusdem libri dixi : T(ecesse in eo quod nihil discit, disciplinapotcst. Item- que alio loco dixi, Nec uUam rem scientia complectitury nisi qux ad aliquam pertinet disciplinam (Cap, i, n. 1), nec venit in mentem Deum non disccre disciplinas, et habere omnium rerum scientiam, in qua etiam prsescientia est futurorum. Tale est illud qaod ibi m HETIiACTATIONl-M S. AllGUSTlXI. m dictiim est, yo7i esse vitam cum ratione uUi, nisi animae {Cap. 4, »i. 5) ; neqac enim Deo sine ratione vita est, cum apiid eum et summa vita, ot summa sit ratio. Et illud quod aliquando superius dixi, Id quod intelligiturf ejusmodi esse semper {Cap. 1, n. I), cum intelligatur et animus, qui utique non ejusmodi est semper. Quod vero dixi, Animum propterea non posse ab xtema ratione separariy quia non ei localiter jungitur (Cap, 6, »i. ii), profecto non dixissem, si jam tunc essem Litteris sacris ita eruditus, ut reco- leremquod scriptum est iPeccatavestra separant inte)* vos et Deum (I^ai, ux, 2). Unde intelligi datur etiam earum rerum posse dici separationem, quse non locis, sed incorporaliler junctffi fuerant. 3. Quid sit etiam quod dixi, Ajiima si caret corpore, in hoc mundo non est (Cap. 13, n. 22), non potui * recordari. Numquid enim animse mortuorum aut non carent corporc, aut in hoc mundo non sunt? Quasi vero inferi non sint in hoc mundo. Sed quia carere corpore, in bono posui, fortasse nomine cor- poris pestes corporeas appellavi. Qnod si ita est, nimis insolcnter verbo usus sum. Illud quoque temerc di- ctum est: A summa cssentia speciem corpori per ani- mamtribui, qua est, in quantumcumque est, Per animam ei^go corpus subsistit, et eo ipso estj quo animatur, sive universaliter, ut mundus, sivc particulariter, ut unum- quodque animalintra mundum (Cap, 15, »i. 24). Hoc to- tum prorsus temere dictum est. Hic liber sic incipit : Si alicubi est disciplina . CAPUT VI. Disciplinarum libri, Pcr idem tempus quo Mediolani fui, Baptismum pcrccpturus, etiam Disciplinarum libros conatus sum scribere, interrogans eos qui mccum erant, atque ab hujusmodi studiis non abhorrebant: per corporalia cupiens ad incorporalia quibusdam quasi passibus certis vci pervenirevel ducere. Sed earum solnm de Gram- matica librum absolvere potui, qum postea de ar- mario nostro perdidi: et de Musica scx volumina; quantum attinet ad eam partem quse Rylhmus vo- catur. Sed eosdem sex libros jam baptizatus, jamqifa ex Italia regrcssus in Africam scripsi : inchoaveram quippe tantummodo istam apud Mediolanum discipli- nam. De aliis vero quinque disciplinis illic similiter inchoatis; de Dialectica, de Rhetorica, de Geometria, de Arithmetica, de Philosophia, sola principia reman- 'serunt, qu£ tamen etiam ipsa perdidimus: sed haberi ab aliquibus existimo (a), CAPUT VII. De Moribus Ecclesiae Catholicse, et de Moribus Mani- chaeorumf libri duo, 1 . Jam baptizatus autem cum Romse essem, nec < Er. et duo Mss., non potui mortuos recordari. (a) Additur in vulgatis, « Hoc opus sic incipit : Omnia no- mina tredecim; » quod ioitium est libri de Grammatica, adeoqae male cnm proxime antecedentibus cohscret isthoec clausula, qus etiam abeat a Mss. Ex libris autem Discipli- naram hic receositis^ quos dialogi more, atque eo consilio, ut < per corporalia ad iocorporalia » deduceret, a se con- scriptos dicit Augustious, non reperiuntur nisi sex de Mu- sica. ferre tacitus possem Manichaeorum jactantiam de falsa et fallaci contincntia vel abstinentia, qua se ad imperitos decipiendos, veris Christiaais, quibos comparandi non sunt, insupcrprseferuut, scripsi doos libros; unum de Moribus Ecclesiee Catholicie ; alterum de Moribus Manichseorum. 2. In eo igitur qui est de Moribus Ecclesiae Catho- licae, ubi posui testimonium, in quo legitur, Propter te afficimur tota die; sestimati sumus ut oves occisiom {Psal. xLiii, 22 ,- Rom. viii, 36) ; mendositas nostri codicis me fefellit minus memorem Scripturarum, io quibus nondum assuetus eram. Nam ejusdem inter- pretationis alii codices non habent, Propter te affid' mur : sed, Propter te morte afficimur ; quod uno verbo alii dixerunt, mortificamur. Hoc esse verius grffici Ubri indicant, ex qua lingua in latinam secun^dum Septua- ginta interpretes, veterum divinarum Scripturarum est facta translatio : et tamen secundumi hsec verba, id est Propter te afficimur, multa disputans dixi {Lib, 1, c. 9, nn. 14, 15), quse in ipsis rebus non tanqaam falsa improbo. Verumtamen convenientiam Scnptn- rarum veterum et novarum, quam demonstrare copie- bam, ex his duntaxat verbis non utique demonstrari ; unde autem mihi error obrepscrit, dixi : ex aliis vero testimoniis eamdem convcnientiam sufQcienter ostendi (Id., c. 16, n. 26-29). 3. Similiter et paulo post testimonium posni de li- bro Sapientiffi, secundum codicem nostrum, in quo scriptum erat : Sobrietatem cnim sapientia docet, et justitiam et virtutem (Sap. viii, 7). Et secondum hffic verba disserui res quidem veras, sed ex occasione men- dositatis inventas (I,t6. i, c.'i6,'«. 27).Quid enimveria?. quam quod sapientia doceat veritatem contemplatioQis, quam nomine sobrietatis significatam putavi ; et aetio- nis probitatem, quam per doo alia intelligi volui, per justitiam atque virtutem : cum codices ejusdem inter- pretationis veriores habeant, sobrietatem enim et sa- pientiam docet^ et justitiam et virtutem? His enim no- minibus latinus interpres quatuor illas virtutes, qus maxime in ore philosophorum esse assolent, nomina- vit; sobrietatem appellans temperantiam, prodentic imponens nomen sapientiam, fortitudinem verovirta- tis vocabulo enuntians, solam justitiam suo nomine interpretatus est. Has autem quatuor virtutes in eodem libro Sapientiee suisnominibusappellatas, sicot aGr«- cis vocantur, longe postea reperimus in codicibus gite- cis. Item, quod posui de libro Salomonis^ Vanitas, va- nitantium^, dixit Ecclcsiastes (Eccle, i, 2); in molib quidem codicibus legi, sed hoc Grsecus non habet : ha- bet autem, vanitas vanitatum; quodpostea vidi; et in- veni eos Latinos esse veriores, qui habent, vanitatmi non, vanitantium. Ex occasionetamen hujusmendosi- tatis qusecumque disscrui vera esse ipsis rebus apparet (Lib. 1, c. 21, n. 39). 1 Vanitaniium restituimus ex sanioribua Mss. proquovul- gatiferunt, vanitalum. Ac paulo post. Am. et Er. ita prose- quuntur: tiabet autem Vanitas vanitantium^ guod poUea vidi^ elinvcAi eos Lafinh esse ceriores, quihabent^ vanitan- tium^ non, vanitatum. Corrupte admodum; atque hic loci nihilo felicius variaat Mss. — Benedictinorum lecUonl fa- vetEr. Guill. in margine. JVf. UB£R PRIMUS. m laod autem dizi: Eum ipsum quem cognoscere \iif hoc est Beum, prius plena charitate diligamus fC. 25, n. 47): melius diceretur, Sincera, quam ne^ forte putaretur cbaritatem Dei non futuram lajorem, quando yidebimus facie ad faciem. Sic hoc accipiatur, tanquam plena dicta sit, qua esse non possit, quamdiu ambulamus per fidem : im plenior, imo plenissima, sed^per spcciem. aod dixi de iis qui subveniunt indigentibus, quia uirdes vocantuTj etiamsisapientes usque adeo sinty nullo animi dolore turhentur [Id., c, 27, n. 53); z accipiendum est tanquam definierim, in hac « tales sapientes: non enim dixi, Cum sint ; sed ^iam si sint. lio loco ubi dixi (M., c. 30, n. 64) Jam vei*o tc humana dilectio inhscrentem ubetibus tuis nu- et roboraverit animum, sequendo Deo factum n, ubi ejus majestas ex tanta parte, quanta ho- um terras hujus inhabitator est, sufficit, aperire nt ; tuntus charitatis ardor innascitur, et^ tantum amoris consurgit incendium^ ut exustis omnibus *i homine sanctificato atque purgato^ satis appa- mn divine dictum sit: « Ego sum ignis consu- [Deut. IV, 2i; Hebr. xci, 29); possunt putare ini istam perfectionem in hac mortali vita mc posse contiogere. Sed non hoc putent: ardor cbaritatis sequendo Deo factus idoneus, ettam s at vitia cuncta consumat, in hac vita pasci ct 9 potest; perficere vere propterquod nascitur, im insit homini vitium, non consequenter hic quamvis tanta ista res eodem ardore charitatis tar, ubi periici et quaodo perlici potest ; ut Unodum lavacrum regeneratiohis purgata reatu a peccatorum, qose humana traxit nativitas, et it iniquitas ; ita illa perfectio purget ab omni iorum, sine quibus humana esse non potest in calo infirmitas. Sicut accipiendum est etiam ilApostolus: Christus dilexit Ecclesiam^ et se- radidit pro ea; mundans eam lavaero aquas in t exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non ha- maculam aut rugam^ aut aliquid hujusmodi % 25 27). Hic* est enim lavacnim aquse in (uo mundatur Ecclesia. Sed cum tota dicat uhic est, Dimitte nobis debita nostra [Matth. vi, a utique hic est sine macula et ruga, aut ali- ismodi: ex eo tamcn quod hic accipit, adillam , quae hic non est, perfectionemque perducitur. alio libro cujus est titulus, de Moribus Hani- n, illud quod dixi : Dei bonitas omnia deficien- rdinat ut ibi sint ubi congruentissime possint lec ordinatis motibus ad id recurrant wide defe- U6,2. c. 7, n. 9), non sic accipiendum est, 1 omnia recurrant ad id unde defecerunt, sic- ini visum est: sed ca omnia qua>. recurrunt. ss. fere omnibus nisi/orte putalur. lo Edd. Am. et forte putaretur. ei Er. cum tribus Mss., scilicet per speciem, septem, et in tantum. lagno coDseosu Mss. At Edd., Aoce^^quod mendum bai orationis series. Non enim recurrunt ad Deum a quo defecerunt, qui sempiterno igne punientor ; quamvis omnia deficien- tia sic ordinentur, ut ibi sint, ubi congruentissime possint esse ; quia ei illi qui non recurrunt, congruen- tissime in poena sunt. Alio loco, Nemo fere, inquam, de scarabaeis dubitat, quin defimo inpilam rotundato ab his atque obruto existant (W., c. 17, n. 63) ; cnm hoc utrum verum sit, multi dubitent, multi ne audiverint quidem. Hoc opussic incipit: In aliis libris satisopi- nor egisse nos, CAPUT VIII. De AnimsB Quantifatey liber unus. — [Tom. IJ 1. Ineadem urbe scripsi dialogum, in quo de anima molta quaeruntur ac disseruntor ; id est, unde sit, qoa- lis sit, quanta sit, cur corpori fuerit data, cum ad cor- pus venerit qualis efficiatur, qualis cum abscesserit. Sed quoniam quanta sit, diUgentissime ac subtilissime disputatum est, ut eam, si possemus, ostenderemus corporalis quantitatis non esse, et tamen magnum ali- quid esse ; ex hac una inqoisitione totus liber nomen accepit nt appellaretur, de Animse quantitate. 2. In quo libro illud quod dixi, omnes artes animam secum attulisse mihi videri; nec aliud quidquam esse id qmd diciturdiscere, quam reminisciac recordari(Cap, 10, n. 34), non sic accipiendum est, quasi ex hoc appro- betur, animam vel hic in alio corpore, vel alibi sive in corpore, sive extra corpus, aliquando vixisse ; et ea qnsB interrogata respondet, cum hic non didicerit. in alia vita ante didicisse (a). Fieri enim potest, sicut jam in hoc opere sopra diximus, ut hoc ideo possit, quia natura intelligibilis est (Sup.j c. 4, n. 4), et con- nectitur non solum intelligibilibus, verum etiam im- mutabilibos rebus, eo ordine facta,^ ut cum se ad eas res movet quibus connexa est, vel ad seipsam, in quan- tum eas yidet, in tantum de his vera respondeat. Nec sane omnes artes eo modo secum attulit, ac secumha. bet : nam de artibus quffi ad sensus corporis pertinent, sicut multa medicinse, sicut astrologiee omnia, nisi quod hic didicerit, non potest dicere. Ea vero quse sola intel- ligentia capit, propter id quoddixi,cumvelaseipsavel ab alio fuerit bene interrogata, et recordata respondet. 3. Alio loco: Vellem, inquam, hinc plura dicercj ac meipsum eonstringere, dum quasi tibi prxcipio, ut nihil aliud agerem quam redderer mihi, cui me maxime debeo. Ubi videor dicere potius debuisse, Redderer Deo, cui me maxime debeo. Sed quoniam prius sibi ipse homo reddendus est, nt illic quasi gradu facto inde snrgat atque attollatur ad Deum, sicut filios ille minor prius reversus est ad semetipsum, et tunc ait: Surgam, et ibo ad patrem meum (Luc. xv, 18); ideo sic snm locu- tus. Denique mox addidi: Atqueitafieri amicumman- cipium Domino ( Cap, 28, n. 55). Quod ergo dixi, cui me maxime debeo, ad homines retuli : magis enim mihi me debeo, quam hominibus cfieteris, quamvis Deo ma- * gis quam mihi. Hic libersic incipit: Quoniam video te abundare otio, 1 In Edd. nuUo prope nexu yerbailla sic redduntur: Ve- rum etiam imjnutalrilibus rebus. Bo ordine facta, ut eum. loterpunctionem mutavimus abjecto est, quocarent scripti optimi. (fl) Vid. lib. 12 de Trnit.. c. 15. n. 24. 090 RETRACTATIONLM S. AUGUSTINI. 3% CAPUT IX. De Libero ArbitriOy Ubri tres, 1 . Cuin adhuc Uomse demoraremur, voluimus dis- putaodo qucerere unde sil malum. Et eo modo dispu- tavimus, utsi possemus, id quod de hac re divinee au- ctoritati subditi credebamus, eliam ad intelligentiam nostram, quantum dissereudo opitulante Deo agcre possemus, ratio considerata et tractata perduceret. Et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa, ^ malumuon exortumnisi ex libero, yoluntatis arbitrio; tres libri quos eadem disputatio peperit, appeilati sunt, de Libero Arbitrio. Quorum secundum et tertium in Africa jam etiam Hippoue-Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminavi. 2. In his libris ita muita disserla sunt, ut iuciden- tes nonnullae quaestiones, quas vel enodare non pote- ram, vel iougam sermocinationem in prsesenti requi- rcbant, ita diiTerrentur, ut ex utraque parte, vei ex omnibus earumdem qusestionum partibus, in quibus non apparebat quid potius congrueret veritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetnr, ut quodlibet eorum verum esset, laudandus crederetur, vel etiam ostenderetur Deus. Propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant, ex iibero voluutatis arbitrio mali originem duci, et Deum, si ita est, creatorem omnium natururum culpandum esse conteudunt: eo modo volentes secundum suse impietatis errorem (Manichaei enim sunt), immutabilem quamdam et Deo coseternam iutroducere mali naturam. De gratia vero Dei, qua suos electos sic preedestinavit, ut eo- rum, qui jam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet voluntates, nihil in his libris disputatum est ])ropter hoc proposita quaestione ^. Ubi autem inci- dit locus uthujus gratiae iieret commemoratio, trans- eunter commemorata est : non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. Aliud est enim quse- rere, unde sit malum; et aliud est quserere, unde re- deatur ad pristinum, vel ad majus perveniatur bonum. 3. QuapropternovihsereticiPelagiani, qui liberum sic asserunt volnntatis arbitrium, ut gratise Dei uou relinquant iocum, quandoquidem eam secundum me- rita nostra dari asserunt, non se extollant, quasi eo- rum cgerim causam ? quia multa in his libris dixi pro libero arbitrio quee illius disputationis cansa posce- bat. Dixrquippe in libroprimo, malefactajustitia Dei vindicari *; et addidi : Non enim juste vindicarentur^ nisi fierent voluntate {Lib, 1, c. 1, n. i). Item cum ipsam bonam voluntatem tam magnum bonum esse monstrarem, ut omnibus corporeis et externis bonis merito anteponeretur, dixi: Videsigitur jam, ut existi- mo, in voluntate nostra esse constitutumy ut hoc vel fruamur vel careamus tanto et tam vero bono: quid enim tam involuntate quam ipsavoluntas sita estf [Id.^ c. 12, n. 26.) Et alio loco : Quid ergo \caus3e est, in- quam, cur dubitandumputemus, etiam sinunquam ante sapientes fuimuSy voluntate nos tamen laudabilem et beatam vitam^ voluntate turpem et miseram mereri ac 1 Mss. aliquot cum Am. et Er., propler hanc propositam qwestionem. degere? (Id., c. 13, n. 28). Item alio loco: Exqvo conficiturf inquam, ut quisquis recte honesteque tuil vivere si id se velle prae fugacibus re*bus velit ; assequa- tur tantam rem tanta faciUtate^ ut nihil et, quan ipsum vcUe, sit habero quod voluit {Jd.^ n. 29). Itcm- que alibi dixi: Hoc i.iiia aeterna lex illa, ad cujm considcrationem redire jam tempus est, incommutabiti stabiUtate firmavit, ut in voluntate meritum sit ; in bea- titate autem et miseria pramium atque supplicium (Id,, c, 14, n. 30). Et alio loco : Quid, inquam, quis- que sectandum et amplectendum eUgat, in voluntate esse positum constitit [Id,, c. 16, n. 34). Et in libro se- cundo : Homo enim ipse^ inquam, in quantum homo est, aUquod bonum cst, quia rccte vivcre cum vuU, potest {Lib. 2, c, i, n. 2). Et alio loco dixi: Hecte ficri non posse, nisi eodem libero voluntatis arbitrio (fd., c. 18, n. 47). Et in libro tertio: Quidopus est,inquamf qmeri unde iste motus cxistat, quo voluntas avertitur ab incom- mutabiU bono ad commutabilc bonum ; cum cum non nisi animij et voluntariumf et ob hoc culpabilem esse fatea- mur : omnisque de hac re discipUna utilis ad id valeat, ut eo motu improbato atque cohibito, voluntatem nostram ad perfruendum sempiterno bono, a lapsu temporalium convertamus'1 {Lib, 3,c. l,n. 2.) E*. alio loco: OptimCy inquam, dejte veintas clamaty Non enim posses aUui scntire csse in potestate nostra, nisi quod, cum volumaSy facimus, Quapropter nihil tam in nostra potestate^ quam ipsa voluntas, est. Ea enimprorsus nullo intervallo, mox ut volumus, praesto est {Id,, c, 3 n. 7). Item alio loco: Si enim tu laudaris, inquam, videndo quidfacere debeas, cum id non videas^nisi in illo qui est incommutabiUs ve- ritc^; quanto magis iUe qui et vetle praecepit, et posse praebuit, et non impune noUe permisiff Deinde subjonxi dicens : Si enim hoc dcbet quisque quod accepitj et »e homo factus est, ut necessario peccet hoc debctutpeo cet' Cum ergopeccat, quod, debet facit: quod $t scetus est dicere; neminem natura sua cogit ut peccet {Id., c. 16, n. 46). Et iterum: Quae tandem esse poterit, inquam, ante voluntatem causa voluntatis ? Aut enim et ipsa voluntas est ; et a radice ista voluntatis non recedi- tur : aut non est voluntas ; et peccatum nuUum habet. Aut igitur voluntas cst prima causa peccandi; aut nul- lum peccatum est prima causa peccandi: nec est cut recte imputctur peccatum nisi peccanti, Non ergo est cui recte imputetur nisi volcnti^ {Id., c. 17, n. 49). Et paulo post: Quis, inquam, peccat in eo quod nutlo modo caveri potest ? Peccatur autem : caveri igitur pot- est(ld. c. 18, n. 50). Quo testimonio meo in quodaDi libro suo Pelagius usus est. Cui libro cnm respondis- sem, titulum libri mei esse volui, de Natura etGratia. 4. Inhis atque hujusmodi verbis meis, quia gratia Dei commemorata non est, de qua tunc non ageba- tur, putant Pelagiani, vel putare possuot, suam nos tenuisse sententiam. Sed frustra hoc putant. Voluntas quippe est qua et peccatur, et recte viyitur : quod his verbis egimus. Voluntas ergo ipsa nisi Dei gratia * LoY. etcodex Corb., nisi voluntatt. Sed verias Am. etEr., cum Mss. aliis plerisque, nisi volenti : nam sic eUam Lov. lib. 3 de Libero Arbitrio ~ £r. Guill, volenti, in margine. M. UB£R PRIMUS. 598 nr a servitate, qua facta est serva peccati, et i superet, adjavetur ; recte pieque viyi a mor- i non potest. Et hoc divinum beneficium quo nr, nisi eam prseveniret, jam meritis ejus da- etnon esset gratia, qusB utique gratis datur. in aliis opuscuiis nostris satis egimus, istos ini- linjus gratisenovos hsereticos refellentes ; qunm- n his libris, quinon contraillos omnino,quippe »ndum erant, sed contra Mauichseos conscripti le Libero Arbitrio ; non omnimodo de ista Dei reticuimns, quam nefanda impietate conanlur 9. Diiimus quippe in secundo libro, non solum i, sed etiam minima bona non esse posse, nisi • a quo sunt omniabona, hoc est, Deo. Et paulo VirtuteSf inquamj quibus recte vivitur, magna mt; species autem quorumlibet corporumy sine recte vivi potest, minima bona sunt : potentias vero sine qtiibus recte vivi non potest, media bona Virtutibus nemo male utitur : casteris autem bonis^ nediis et minimis, 7ion solum bene, sed etiam male e uti potest, Et ideo virtule nenio male utitur : 7US virtutis est bonus usus istorumf quibus etiam ne uti possumus : nemo autem bene utendo, male Quare abundandartmagnitudo bonitatis Dei^ non magnaf sed etiam media et minima bona esse %t. Magis laudanda est bonitas ejus in magnis, n mediis ; et magis in mediiSy quam in minimis $ed magis in omnibus, quam si non omnia tri- (Lib. 2, c. 10, n. 50). Et alio loco: Tu tantum, t, pietatem inconcussam tene ^ ut nullum tibibo- yel sentientif vel intelligenti, vel quoquo modo co- occurratf quodnon sit cx Dco. Itemque alio loco Sed quoniam non sicut sponte homo ceddit^ ita 9ponte surgere potest', porrectam nobis desuper im Dei, idestDominumnostrumJesum Christum^ Ide teneamus [ld„ c. 20, n. 54). t in libro tertio, cum dixissem illud, quo et im de meis opusculis usum fuisse commcmo- Hn$ enim, inquam, peccat in eo quod nullo mo- 9ri potest ? Peccatur aiUem : caveri igitur potcst ; ao secutus adjunxi : Et tamen etiam per igno- mfacta quxdam improbantur, etcorrigendajudi- ; sicut in divinis amtoritabus legimus. Ait enim kUj « Misericordiam consecutus sum, quia igno- (Wt » ( I Tim, I, 13) ; a/t et propheta: « Delicta itis meae et ignorantias mca' ne memineris » {Psal. 7\. Sunt eiiam necessitate facta impi^obanda, ubi mo recte facere et non potest. Nam unde sunt ces : « Non enim quod volo, facio bonum ; sed di malum, hoc ego. » Et illud : « Velle adjacet perflcere. autem bonum, non » (Rom. vn, 15, 18). d: aCaro concupiscit adverstis spiritum, spiri- tem adversus camem. Haec enim invicem adver- , utnon ea quas vultis, fadatis ? » {Qalat, v, 17.) ro omnia hominum sunt ex itla mortis damnatio- ientium. Namsi non est ista pcena hominis, se i ; nulla ista peccata sunt. Si enim non reccditur n. quatuor, pietate inconcussa tene. ab eo modo quo naturaliter factus est, ita ut melius esse 7ionpossit ; ea quae debet, facit, cumhaec facit. Si autem bonus homo esset, aHter esset \nunc autem quia ita est^ non est bonus, nec habet in potestate ut bonus sit, sive non videndo qualis esse debeat, sive videndo et non va- lendo esse qualem se debere esse videt. Pxnam istam esse quis dubitetl Omnis autempoena, si justa est, j)ec- cati poma est^ ct supplicium nominatur, Si autem in- justa pmna est, quoniam panam esse nemo ambigit; injusto aliquo dominante homini imposita est. Porro quia de omnipotentia Dei et justitia dubitare dementis est, justa haec poena est, et pro peccato aliquo pcnditur. Non enim quisquam injustus dominator, aut subripere hominem potuit velut ignoranti Deo, aut extorqucre in- vito, tanquaminvalidioriy velterreiido vel confligcndo S ut hominem injusta pama cruciaret. Relinquitur ergo ut hsec. poma justa de damnatione hominis veniat (Lib. 3, c. 18, mt. 50, 51). Et alio loco : Approbare, inquam, falsa pro veris ut erret invitus, et resistente atque tor- quente dolore * camalis vinculi, non posse a ti6idinosis operibus temperare, non est natura instituti hominiSy sed posna damnati. Cum autem de libera * volimtate recte facimdi loquimur, de illa scilicet in qua homo fa^tus est, loquimur (16td., n. 52). 6. Ecce tam longe antecpiam Pelagiana hoeresis ex- stitisset^ sic disputavimus, velut jam contra illos dis- putaremus. Cum enimomnia bona dicerentur ex Deo, id est et magna, et media, et minima : in mediis qui- dem bonis invenitur liberum voluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumns ; sed tamen tale est, ut sine illo recte vivere nequeamus. Bonus autem usus ejasjamvirtusest,quaeinmagnis reperiturbonis, quibus male uti nuUus potest. Et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna, et media, et minima ex Deo snnt ; sequitur, ut ex Deo sit etiam bonus usns liberse volunta^s, quoe virtus est, et in magnis nume- ratur bonis. Deinde dictum est, ex qua miseria pec- cantibas justissime inflicta, liberet Dei gratia, qnia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere : ad quam miseriam justse damna- tionis pertinet ignorantia et difQcultas, quam patitur omnis homo ab exordio nativitatis suse ; nec ab isto malo, nisiDeigratia,quisquamliberatur(Lt6.2, c.20; et lib, 3, c. 18); quam miseriam Pelagiani nolunt ex justa damnatione descendere, negantes originale pec- catum : quamvis ignorantia et difficultas, etiamsi es- sent hominis primordia naturalia ; nec sic culpandus, sed laudandus esset Deus, sicut in eodem tertio libro disputavimus (Lib. 3. cc, 20, 21). Qaee dispntatio contra Manichaeoshabenda est, quinon accipiuntScri- pturas sanctas Yeteris Instrumenti, in quibus origi- nale peccatum narratur ; et quidquid inde in Litteris apostolicis legitur detestabili impudentia immissum fuisse contendunt a corruptoribus Scripturarum, tan- 1 Scripti plures ac potiores, oon/tir6an(io. 9 Id Mas auobus, necnon in marg. Am.etEr., catore,— Er. Guill. in margine, dolore. M. s Lov. cum aliquotM88.,(fei2/at;o2ttiifate.Abefitverolaa a Corb., pro quo apud Am. etEr., libera. Sic porro lib. 3de Libero Arbitno, unde hacrevocavimus— Lov. Par.,(fe{/- 6era voluntate, eine itla. M. 500 RETUACTATIONUM S. AUGUSTINl. quam non fuerit ab Apostolis dictam. Gontra Pelagia- nos autem hoc defendendum est, quod utraque Scri- ptura commendat, quam se accipere protitentur. Hoc opus sic incipit : Dic mihit qnwso te, utrum Deus non sit auctor mali. CAPUT X. De Genesi adversus Manichxos, libri duo. i. Jam vero in Africa constitutus, scripsi duos li- bros de Genesi contra Manichseos. Quamvis enim in superioribus libris quidquid disputavi, unde ostende- rem Deum summe bonum et immutabilem creatorem esse omnium mutabilium naturarum, nec ullam esse naturam malam ^ sive substantiam , in quantum na- tura est atque substantia, adversus Manichseos nostra invigilaret intentio ; isti tamen duo libri apertissime adversus eos editi sunt in defensionem veteris legis, qnam vehementi studio vesani erroris oppognant. In primo, ab eo quod scriptum est, In principio fecit Deus ccelum et terram (Gen. i, i), donec septem per- agantur dies, ubi legiturDeus requievisse in die se- ptimo. In secundo autcm, ab eo quod scriptum est, Ilic libir creaturss ciBli tt terrae [Id. u, 4), donec Adam et mulier ejus dimissi sunt de paradiso, et custodia posita est Ugno vilce. Dcinde in fine libri, errori Ma- nichseorum fidem catholicae veritatis opposui; quid illi dicant, et nos quid dicamus, breviter aperteque complectens. 2. Quod vero dixi, IUud autem non irrationabilium avium ' oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et abamore visibiliumrerum et temporalium, se ad ejus prxcepta implenda convertunt ; quod omnes ho- mines possunt, si velint (Lib., i, c. 3, n. 6), non existi- ment novi hseretici Pelagiani secundum eos esse di- ctum. Yerum est enim omnino, omnes homines hoc posse, si velint ; sed pra^paratur voiuntas a Domino, et tantum augetur munere charitatis, ut possint : quod hic ideo dictum non est, quoniam praesenti ne- cessarium non erat queestioni. Quod vero ibi legitur, benedictionem Dei qua dictum est, Crescite et multi" plicamini (Gen, i, 28), in carnalem fccunditatem post pcccatum conversam esse credendam (Lib. 1, c. 19, n. 30) ; si non potestalio modo dictum videri, nisi ut putentur illi homines non habituri fuisse filios homi- nes nisi peccassent, omnino non approbo. Illud etiam non est consequens, ut ideo intelligatur in allegoria tantummodo esse accipiendum, quod herbse virides, et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus avibus, et omnibus serpentibus in libro Geneseos dan- tur ad cibum, quia sunt quadrupedia et volatiiia quse solis camibus vivere videantur (Id., c. 20, n. 31). Fierienim posset ut alerentur ab hominibus etiam de fructibus terrse, si propter obedientiam qua ipsi ho- mines Deo sine ulla iniquitate servirent, mererentur omnes bestias et aves omni modo habere servientes. Item movere potest quomodo dixerim de populo Israel, Adhuc corporali circumcisione et sacrificiiSj tan- quamin mari gentium populus ille legi 'serviebat (Id., ' Mss. quatuor. malum. * Ita M88. constanter, hic et lib. i de Gen. contraMani- chseosy ubi £dd. habent, animalium. c. 23, n. 40) ; quandoqoidem apnd gentes saerificaR non poterant, sicut eos et nunc videmas siae sacrifi- ciis remansisse ; nisi forte qaod per Pascha immolaiLi ovem, hoc in sacrificio deputetur (a). 3. In secundo etiamlibroillod qnod posoi, nomine pabuli significari puibc vitam (Lib. 2» c. 3, n. 4), cum melioris interpretationis codices non habeantf pabit- lum ; sed, fenum; non satis apte dictum videtur. >on enim congruitfeninomen significationiviise, qnomodo pabuli. Item videor (Id., c. 5, n. 6) non recte appel- lasse verba prophetica quibus scriptum est» Quid iu- pcrbit terra et cinis (Eccli. x, 9) ? quiu noninejus libro iegitur, quem cerli simus appeliandum esse prophe- tam. Nec illud Apostoli, ubi adiiibet testimonium de Genesi, dicens, Factus est primus homo Adam in oiii- mam viventem (I Cor. xv, 45) ; sicut ille voluit, in- tellexi, cum exponerem quod scriptum est, /itm/]|laml Deus in faciem ejus flatum vitx^ et factus est Komo m ajiimam vivam^ vel, in animam viventem (Gen, u, 7). Apostolus enim ad hoc adhibuit illud testimonium, ot probaret esse corpns animale : ego autem hinc patavi esse monstrandum, animalem factumprius homineai, non corpus hominis solum (Lib, 2, c. 8, n. 10). Qood autem dixi, nuUi naiurx nocere peccata nisi sua (R, c. 29, n. 43), ideo dixi, quoniam justo qui nocet, non ei vere nocet, quandoquidem etiam mercedem C|jas auget in coelis : sibi autem peccando vere nocet ; qoia propter ipsam voluntatem nocendi recipiet id, qood nocuit. Possunt sane Pelagiani ad suum dogma tn- here istam sententiam, et ideo dicere, panrulis aliena non nocuisse peccata, quia dixi, nulli natttne nocere peccata nisi sua; non intuentesideoparvulos, quiuti- que pertinent ad humanam naluram, trahere originale peccatum, quia in primis hominibus natnra hamaBa peccavit, ac per hoc nataree humanse nulla nocoere peccata, nisi sua. Per unum quippe hominem, in qoo omnes peccaverunt, peccatum intravit in mandom (Rom. V, 12): non enim nulii homini, sed nnUi na- turai dixi peccata nocere, nisi sua. Item in eo qood paulo post dixi Nullum esse malum nctturate (Ub. 2, c. 29 n. 43), possunt quserere similem latebram, msi hoc dictam ad naturam talem referatnr, qualis sine vitio primitus condita est : ipsa enim vere ac propris natura hominis dicitur. Translato autem verbo nti- mur,utnaturamdicamusetiam, qualis nascitar homo, secundum quam locutionem dixit Apostolus: FuiwiM enim et nos aliquando natura filii irse, sictU et esteri (Ephes. II, 3).Hoc opus sic incipit: St eligerent Ma- nichaei quos deciperent. CAPUT XI. De Musica libri sex. I . Deinde, ut supra commemoravi (Li6. 1 Retraet.i c. 6). sex libros de Musica scripsi ; quorum ipse sex- tus maxime innotuit, quoniam res in eo digna cogni- tione versatur, qiiomodo a corporalibos et spiritaa- libus, sed mutabilibns numeris, perveniatur ad io- (a) Sancitum est Deut. xvi, 6, ne Pascha ubivis locoroD mactare liceret. Hioc ergo a Judeeis per orbem dispersis paschalem celebritatem aiunt quotannis ita recoli, ot dI* nilominuB ab ovis immoiatione reiigiose abstineanU Vide Hierou., Epist. 2, ad Nepotianum. LIBER PRIMUS. 602 tnles nameros, qui jam sunt in ipsa immatabili ie, et sic invisibilia Dei, per ea quse facta sunt, Kta conspiciantar. Quod qui non possunt, et ta- ez fide Christi vivunt, ad illa certius atqae feli- Mmspicienda post hanc vitam vcniunt. Qai autem nt, si desit eis fides Christi, qui unus mediator si et hominum, cum tota sapientia sua pereunt. [n hoc libro illud quod dixi, Corpora enim tanto *» quanto numerosiora talibus numeris : anima stis qux per corpus accipit, carendo fit meliorj ese avertit a camalibus sensibus^ et divinis sapien- tmeris reformatur (Lib, 6, c. 4, n. 7), non sic endum est, quasi non sint fuluri numeri corpo- in corporibus incorruptibilibus et spiritualibus; nulto speciosiora et decentiora futura sint : aut i eos sensura nonsil, quando erit optima, quem- dum his eis carendo iit melior. Hic enim opus ayertere sea carnalibus sensibus ad intelligi- capienda, quia infirma est, et minus idonea [ae simul adhibere intentionem suam : et in his ralibus nanc illecebra cavenda est, quamdiu I illici ad delectationem turpem potest. Tunc I tam firma erit atque perfecta, at numeris cor- ibus non avertatar a contemplatione sapientiae, sentiat eos ut non illiciatur ab eis, nec eis ca- » fiat melior ; sed ita sit bona et recta, ut nec : possint eam nec occupare. tem qaod dixi, Hxc autem sanitas tunc firmissima iqtie certissima, cum pristijix stabilitati certo suo re atque ordine hoc corpus fuerit restitutum (W., n, 13), non ita dictum patetur, quasi non sint & post resurrectionem corpora meliora, quam )rnm hominam in paradiso faerant, cumilla jam sint alenda corporalibus alimentis, quibus ale- ir ista : sed pristina stabilitas hactenus accipien- b, quatenus aegritudinem ita nullam corpora illa itnr, sicnt nec ista pati possent ante peccatum. ^lio loco : Laboriosior est, inquam^ hujus mundi Quod enim in illo anima quserit^ constantiam i*Sdtemitatemque, non invenit : quoniam rerum iu completur infirma pulchritudOy et quod in illa ko' constantiam, a summo Deo per anitnam traji- : quoniam prior est species tantummodo tempore utabilis, quam est ea, qux et tempore et locis (Id., , n. 43). Heec verba si eo modo accipi possunt, n intelligatur infima pulchritudo, nisi in corpo- hominum, omniumque animalium, quee cum corporis vivunt, ratio manifesta defendit. Hoc •e ineapulchritudine imitatur constantiam, quod oapage sua manent eadem corpora, in quantum Qt : id autem a summo Deo in ea per animamtra- '. Anima quippe ipsam compagemtenet, ne dis- nr, et diffluat ; quod videmus in corporibus ani- m anima discedente contingere. Si autem infima ritudo in omnibus corporibus intelligatur, cogit ntentia etiam ipsum mundum animal credere, ut in ipsum ^, quod in illo imitatur constantiam, a ▼., idipsum, Alii Edd. in ipsum. summo Deoperanimam trajiciatur (a). Sed animal esse istum mundum, sicut Plato sensit, aliique philosophi quamplarimi, nec rationecerta indagare potui, necdi- vinarum Scripturarum auctoritate persuaderi posse cognovi. Unde tale aiiquid a me dictum quo id accipi possit, etiam in libro de Immortalitate Animse temere dictum notavi {Lib, 1 Retract,^ c. 5, n. 3); non quia hoc falsum esse confirmo, sed quia nec verum esse comprehendo, quod sit animal mundus. Hoc sane in- concusse retinendum esse non dubito, Deum nobis non esse istum mundum, sive anima ejus ulla, sive nulla sit. Quia si ulla est, ille qui eam fecit, est Deus noster : si aotem nulla est, nuUorum Deus potest esse iste ; quanto minus noster? Esse tamen spiritualem vitalemque virtutem, etiam si non sit animal mundus; quse virtus in Angelis sanctis ad decorandum atque administrandum mundum Deo servit, et a quibus non intelligitur ; rectissime creditur. Angelomm autem sanctorum nomine, omnem sanctam creaturam spiri- tualem, in Dei secreto atquc occulto ministerio con- stitutam nunc appellaverim ; sed spiritus angelicos sancta Scriptura nomine animarum significare non solet. Proinde in eo quod circa finem libri hujus dixi, Rationales et intellectuales numeri beatarum animarum atque sanctarum legem ipsam Dei, sine qua folium de arbore non cadit^ et cui nostri capilli numerati sunt^ nulla interposita naturaexcipientes, usque ad terrena et infema jura transmittunt (Lib, 6, c. i7, n. 58), non video queraadmodum vocabulum animarum secundum Scripturas sanctas positum possit ostendi ; qqando- quidem hic non nisi Angelos sanctos inteliigi volui, quos habere animas nu^quam me legisse in divinis eloquiis canonicis recolo ^ Hoc liber sic incipit : Sa- tis diu pene \ CAPUT XII. De MagistrOj liber unus. Per idem tempus scripsi librum cujus est titulus, de Magistro : in quo dispotatur et quseritur, et inve- nitur, magistrum non esse, qui docet hominem scien- tiam, nisi Deum, secundum illud etiam quod in Evan- gelio scriptum est : Unus est Magister vester Christus (Maith, xxui, 10). Hic liber sic incipit : Quid tibivi- demur efficere velle cum loquimur ? CAPUT Xlll. De Vera Religione, liber unus, 1 . Tanc etiam de Yera Religione libram scripsi ; in quo maltipliciter et copiosissime disputatur, unum verum Deum, id est Trinitatem, Patrem et Filium et Spiritum sanctumreligione vera colendum : et quanta misericordia ejus, per temporalem dispensationem concessa sit hominibus christiana religio, quse vera religio est, et ad eumdem cultum Dei quemadmodum sit homo quadam vita sua coaptandus '. Maxime 1 Lov.f canonicisque recolo. Alii codices carent, que. 3 In Edd. habetur : Hicliber primus sieineipit : Modus quispesest' Sextus autem:Satisdiupene. Non admodum cohseret isthsec lectio ; nostram a scriptis iategerrimis U8ur> pavimud. > M88. non pejores, quadam suavitate eoaptandus» (a) Vid. lib. 7 de Civit. Dei, c. 23. 603 RETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. m tamen contra duas naturas Manichffiorum liber hic loqnitur. 2. In hoc libro quodam loco : Sit, inquam^ tibi ma- nifestum atque perccptumj nuUum errorem in religione esse potuissej si animapro Deo suononcoleret animam, aut corpus, aut phantasmata sua, Hic animam pro uni- verso creatura incorporali posui non loquens more Scripturarum, qu(£ animam quando non translalo verbo utuntur, nescio utrum velint intelligi nisi eam qua vivunt animalia mortalia, in quibus et homines sunt, quamdiu mortales sunt. Paulo post autem eum- dem sensum mclius sum breviusquc complexus, ubi dixi : Non ergo creaturse potius quam Creatori servia- mus, nec evanrscamus in cogitationibus nostris, et pcr- fecta religio est. Creaturam quippe uno nomine utram- que, id est spiritualem corporalcmque signilicavi. Kestat quod ibi dixi, aut phantasmata sua : pro- pter quod hic dixi, nec evanescamus in cogitationibus nostris. 3. Item quod dixi, Ea est nostris temporibus chri- stiana religio, quam cognoscere ac sequi securissima ct certissima salus esty secundum hoc nomen dictum cst, non secundum ipsam rem, cujus hoc nomen est. Nam res ipsa quee nunc christiana religio nuncupatur, erat apud antiquos, nec defuit ab initio generis humani, quousque ipse Christus veniret in. carne, unde vcra religio qo(B jam erat, coepit appellari christiana. Cum enim eum post resurrectionem ascensionemque in coelum coepissent Apostoli praedicare, et plurimi ore- derent, primum apud Antiochiam, sicut scriptum est^ appellati sunt discipuli Christiani (Ac^ xi, 26). Pro- pterea dixi, Hxc est nostris temporibus christiana reli- flfio; non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc uomen accepit. 4. Alio loco : Intende igitur, inquam, in hasc quas sequuntur, diligenter et pie, quantum potes ; tales enim adjuvat Deus (Cap. 10, n. 18-20). Quod non ita in- teiligendnm est, quasi tantummodo tales adjuvet, cum adjuvet etiam non tales ut sint tales, id est, ut diligenter et pie quserant : tales autem adjuvat ut inveniant. Itemque alibi : Deinde^ inqxwmy jam erit consequens ut post mort^m corporalem quam de- bemus primo peccatOy temporc suo atque ordine suo hoc corpus restituatur pristinse]stabHitati {Cap. 12, n. 25). Quod sic accipiendum est, quia etiam pristina stabilitas corporis quam peccando amisimus, habebat tantam felicitatem, ut in defectum non vergeret se- nectutis. Huic ergo pristinee stabilitati restituetur hoc corpos in resurrectione mortnorum. Sed habebit am- plios, ut nec alimentis corporulibus sustentetur ; sed ad sufiicientiam viviiicetur solo spiritu, cnm resur- rexerit in spiritum vivilicautem, qua causa etiam spi- rituale erit. Illnd autem quod primnm fuit, quamvis non moriturum, iiisi homo peccasset, tamen animale factum est in animam viventem. 5. Et alibi : Usque adeo inquam^ peccatum volunta- rium malum est, ut nullo modo sit peccatumy si non sit voluntarium iCap, 14, n. 27). Potest videri falsa hflec detinitio ; sed si diljgenter discutiatur, invenietur esse verissima. Peccatum quippe illud cogitandam est, quod tantummodo peccatum est, non quod est etiam poena peccati, sicut superius ostendi, cum qafledam commemorarem ei libro tertio de Libero arbitrio [Lib. i Eetract,f c, 9, n. 5). Quamvis et illa qnse non immerito non voluntaria peccata dicuntur, quia vel a nescientibus vel a coactis perpetrantur, non omni- modo possunt sine voluntate committi : quoniam et ille qui peccat ignorans, voluntate utique facit ', quod cum faciendnm non sit, potat essc faeiendum. Et ille qui concupisccntc adversus spiritum carne, non ea qute vult facit, concupiscit quidem nolens, et in eo non facit quod vull : sed si vincitnr, concupiscentis consentit volens, et in co non facit nisi quod vult, li- ber scilicet juslitise, servusque peccati. Et illud quod in parvulis dicitur originnle peccatum, cum adhuc non utantur arbitrio voluntatis, non absurde vocator etiam voluntarium, quia ex prima hominis mala vo- iuntate contractum, factum est quodammodo hsredi- tarinm. Non itaque falsum est quod dixi, Usque adeo peccatum voluntarium malum est^ ut nullo modo sit pec^tum, si non sit voluntarium. Ideo gratia Dei noD solum reatns omnium prseteritornm solvitur in omni- bos qui baptizantur in Christo, quod tit Spiritn rege- nerationis ; verum etinm in grandibus voluntas ipsa sanatur, et prceparatur a Domino, quod fit spiritu fidei et charitatis. 6. Alio loco in eo quod dixi de Domino Jesu Christo, JVi^i7 egit vt, sed omnia suadendo et monendo [Cap, 16, n. 31), non mihi occurrerat quod vendentes etemen- tes flagellando ejecit de templo. Sed quid hoc, aut quantnmest? Quamvis et daemones nolentes ab homi- nibos, non sermone suasionis, sed vi potestatis eje- cerit. Item alio loco : PriuSj inquam, isti sequendi svnty qui unum Deum summum, solum verum Deum et soim colendum esse dicunt : si apud hos veritas non eluxmt^ tum demum migrandum est, Quod ita potest videri dictnm, qnasi de hujus religionis veritate dubitaverim. Dixi autem sicut ei congruebat ad qnem scribebam. Sic enim dixi, 5t apud hos veritas non eluxerity nihil dnbitans quod apud eo5 elucesferet; quemadmodom ait Apostolus, Si Christusnonresurrexit (I Cor, xv, 14), non utique dubitans quod resurrexerit. 7. Item quod dixi, Nec miracula illa in nostra tem- pora durare permissa sunt, ne anima semper visibiUa qusereret, et eorum consuetudine frigesceret genus Av- manum, quorum novitate flagravit (Cap. 25, nn. 46, 47), verum est quidem : non enim nuncusque cum manus imponitur baptizatis, sic accipinnt Spiritum sancturo, ut loquantur linguis omnium gentium ; aut nunc usqueadumbram transeuntium praedicatorum Christi sanantur infirmi ; et si qna talia tnnc facta sunt, qne postea cessasse manifestum est. Sed non sic accipien- dum est quod dixi, ut nunc in Christi nomine fieri miracula nulla credantur. Nam cgo ipse quando istum ipsum librum scripsi, ad Mediolanensium corpora martyrum (a) in eadem civitate csecum illuminatum 1 Apnd Am. et Er., voluntarieutique peccat. In miss. mx, voluntate utique peccat. [a) Protasii et Gervasii : lib. 9 Conf., c. 7, n, 10. LIBER PRIMUS. 606 iam noveram, et alia noQQulIa, qualia tam etiam istis tempoiibus fiuQt, ut nec omnia {cere, nec ea quce cognoscimus, enumerare las. i alio loco illud quod dixi, Sicut ait ApostoluSj is ordo a Deo cst, » non eisdem verbis hoc dixil >lus, quamvis eadem videatur csso sententia. ippe ille : Quw autem sunt^ a Deo ordinatx sunt ^ XIII, 1). Et alibi : Prorsus, inquamy nt-mo nos : quidquid recte vitupei'eturj m melioris compa- f respuitur {Cap. 41, nn. 77, 78j. Hoc dc sub- s atque naturis dictum est ; inde enim disputa- non de bonis actionibus atque peccatis. Itemque Sed 7iec sic quidem^ inquam^ ab homine homo dus esty nt diliguntur carnales fratres^ vel^ filiif jugesy vct quique cognati : aut affineSj aut cives, ista dilectio temporalis est, Non enim ullas tales iudines habcremuSy qiue nascendo et moriendo funty si natura nostra in prxceptis et imagine Dti 1, tn istamcorruptionem non relegaretur[Cap. 46, Hunc sensum prorsus improbo, quem jam et U5 improbavi in primo libro de Genesi contra bfeos {Lib. 1 Retract.y c. 10, n. ^). Ad hoc enim at credantur illi conjuges primi non generaturi os homines, nisi peccassent ; tanquam necesse ut morituri gignerentur, si de concubitu maris linse gignerentur. Nondum enim videram tieri se ut non morituri de non morituris nascerentur, uito illo magno non mutaretur in deterius hu- natura : ac per hoc, si et in parentibus et in Bcunditas felicitasque mansisset, usque ad cer- mctorum numerum, quem prtedestinavit Deus, entur homines non parenlibus successuri mo- )us, sed cum viventibus regnaturi. Essent ergo istoe cognationes atque affinitates, si nullus de- Tet, nullusque moreretur. lemalio loco : Ad unum Deum tendentes, inquam, m religantes animas nostras, unde religio dicta tr^ omni superstitione careamus (Cap, 55, n. 11 Ij. verbis meis ratio quee reddita est, unde sit religio, plus mihi placuit. Nam non me fugit Dominis hujus originem exposuisse latini ser- auctores, quod inde sit appellata religio, quod ur : quod verbum compositum est a legendo, eligendo, ut ita latinum videatur religo sicut Hic liber sic incipit : Cum omnis vitss bonse ac via, CAPUT XIV. Utilitate credendi, ad Honoratum libet unus. Fam vero apud Hipponem-regium presbyter i librum de Utilitate credendi, adamicum meum deceptum a Manicheeis, adhuc eo errore no- i detineri, et irridereincatholicffifideidisciplina, juberentur homines credere, non autem quid verum certissima ratione docerentur, In hoc iixi {Cap. 3, n. 9) : In quibus tamen tegis prae- 7.:A Deo ordinatasunt.^eno9\iimusexMM.ordinatap, griBc. tetagnuhiai eisin. ceptis Atque mandatis, quibus nunc christiano uti fas non est ; quale vet sabbatum esty vet circumcisio, vet sacrificiay et si quid hujusmodi est ; tanta mysteria con- tinentuTy ut omnis pius inteltigat, nihil essepemiciosiuSy quam quidquid ibi est, accipi ad titteram, id est ad ver- bum : nihil autem salubriuSy quam spiritu revelari. Inde esty « Littera occidit ; spiritus autem vivificat » (II Cor. III, 6) . Sed aliter exposui verba ista apostoli Pauli, et quautum mihi videtur, vel potius ipsis rebus apparet, multo convenientius in eo libro qui inscribitur de Spiritu et Littera : quamvis non sit et iste sensus respuendus. 2. Item dixi, Dux sunt enim personx in religione laudabiles. Una eorum qui jam invenerunt ; quos etiam beatissimos judicari necesse est : alia eorum qui studio- sissime et rectissime inquirunt. Primi ergo sunt jam in ipsa possessione ; alteri in via, qua tamen certissime pervenitur. In his verbis meis, si illi qui jam invene- runt, quos in ipsa possessione esse jam diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac vita, sed in ea quam speramus et ad quam per fidei viam tendimus, sint ; non habet iste sensus errorem : ipsi enim judi- candi sunt quod quasreudum est invenisse, qui jam ibi sunt quo nos qoaerendo, et credendo, id est viam* fidei tenendo, cupimus pervenire. Si autem in hac vita putantur isti essevel fuisse, id verum esse non mihi videlur : non quia in hac vita nihil veri omnino in- veniri potest quod mcntecernatur,non fide credatur; sed quia tantum est quidquid est, ut non faciat beatis- simos *. Neque enim quod ait Apostolus, Videmus nunc per speculum in aenigmatey et, I^uncscio ex part^ ', non cernitur mente : ceruitur plane, sed bealissimos nondnm facit. illud enim beatissimos facit quod ait : Tunc autem facie ad faciem ; et, Tunc cognoscam sicut et cognitassum (I Cor. xiii, 12). Qui hoc invenerunt, ipsidicendisuntin beatitudinis possessioneconsistere, ad quam ducit via fidei quam tenemus, et quo cre- dendo cupimus pervenire. Sed quinam sint illi beatis- simi, qui jam sunt in ea possessione quo ducit haec via, magna quaestio est. Et Angeli quidem sancti quod ibi sint, nulla qusestio est. Sed de sanctis hominibus jam defunctis, utrum ipsi saltem dicendi sint jam in illa possessione consistere merito qufleritur. Jam enim corpore quidem corruptibili, quo anima aggravatur, exuti sunt ; sed adhnc exspectant etiam ipsi redem- ptionem corporissui, et caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione clarescit. Sed utrum ad contemplandam cordis oculis veritatem, sicut dictumest, facie ad /'actem,nihil ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando inquirere. Item quod dixi, Nam scire magna et honesta vel etiam divina, bea- tissimum csty ad eamdem beatitudinem referre debe- mus. In hac enim vita quantumcumque id sciatur, nondum est beatissimum ; quoniam incomparabiliter longe est amplios quod inde nescitur. 3. Et quod dixi, Multum interesse utrum aliquid » Er.Lugd.Ven.:5e<<^t»ia/aii/ttm non estquidquidest^ut nos faciat beatissimos. M. « Et nuncscio ex parte, reposuimusex Mss.; nam m prms excogis mendose, el nunc cernitur. 607 RETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. 608 mentis certa ratione teneaturf quod scire dicimus ; an famsB vel litteris credendum posteris utiliter commende- tur ; et paulo post, Quod scimus igitur, debemus rationi : qmd credimus, auctoritati (Cap. H, n. 25), non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore vereamur nos dicere scire quod idoneis tcslibus credimus. Pro- prie quippe cum loquimur, id solum scire dicimus, quod mentis iirma ratione comprehendimus. Cum Tero loquimur verbis consuetudini aptioribus, sicut lo<{uitur etiam divina Scriptura, non dubitemus di- cere scire nos, et quod percipimus nostri corporis sensibus, et quod lide dignis credimus testibus ; dum tamen inter haec et illud quid distet intelligamus. 4. Item quod dixi, Nemini dubium est, omnes ho- mines aut stultos csse aut sapientes (Cap. 12, n. 27), potest videri esse contrarium illi quod legitur in libro tertio de Libero Arbitrio, Quasi vero natura humana praeter siuHitiam et sapieiitiam nuliam mediam recipiat affectionem [Cap. 24, n. 7i). Sed illud ibi dictum est, ubi de primo homine queerebatur utrum sapiens fue- rit factus^ an stultus, an neutrum : quoniam nullo modo stultum dicere poteramus qui sine vitio factus est, cum sit stultitia magnum vitium ! et sapientem quomodo diceremus qiu potuit seduci, non satis ap- parebat. Ideoque ad compendium dicere volui, quasi vero natura humana praeter stultitiam et sapienliam QuUam mediam recipiat affectionem. Intuebar quippe etiam parvulos ^, quos licet confiteamur trahere ori- ginale peccatum, tamen necsapientes nec stultos pos- sumus propriedicere, nondum utentes libero arbitrio, seu bene seu male. Nunc autem aut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi, eos volens intelligi qui jam ratione utuntur, qua dicernuntur a pecori- bus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines velle Numquid enim in hac sententia tam vera atque manifesta metuimus ne intelligantur et parvuli, qui hoc adhuc velie non possunt ? 5. Alio loco cum commemorassem, quse Dominus Jesus fecit cum hic esset in carne, adjunxi, dicens : Cur, inquiSf ista modo non fiunfi Atque respondi : Quta non moverent nisi mira essent ; si autem solita es- sentj mira non essent {Cap. 16, n. 34). Hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo. 6. In fine autem libri : Sed quoniam sermo iste no- steTf inquam, multo processit longius quam putabam, hic fnem libro faciamus, in quo memineris volo, non- dum Manichaeos me ciepisse refeHere, et illas nugas nondum invasisse, neque de ipsa Catholica magnum ali- quid aperuisse : sed voluisse tantummodo eruere tibi, si possem^ falsam opinionem de veris Christianis mali- Uose aut imperite nobis insinuatam *, et erigere ad ma- gna quxdam et divina discenda. Quarc hoc volumen ita sese habeat : placatiore autem animo tuo facto, ero for- ^ Lovanienses conjunctionem etiam, qu&i hic perinde so- UBi Acpraterea omitti passi suDt. Nos in omnibus repertam. Edd. huc revocandam esse duximus. sLov. etEr., vobis insinuatam.Mw. et Am.,iio&ix.SiffQi- flcat Augustinus se cum Honorato quem alloquitur, aMa- uicheis olim fuisse delusum. tassis in caeteris promptior {Cap, 18, n. 36). Haec non ita dixi, quasi nihil advcrsus* Manichieos adhuc scri- psisscm, vel nihil de doctrina catholica mandassem iitteris, cum tot superius edita volumina de utraque re non me tacuisse testentur : sed iri hoc libro ad il- lum scripto nondum ManichaBOs refellere ccepcram, et illas nugas nondun^ invaseram, neque de ipsa Ca- tholica magnum aliquid aperueram ; quoniam spcra- bam, hoc initio facto, ad eum ipsum mc scripturum fuisse quffi hic nondum scripseram. Hic liber sic in- cipit : Si mihi, Honoratc^ unum atque idem videretur esse. CAPUT XV. Contra Manichwos, de Duabus Animabus liber unm. \. Post hunc librum scripsi adhuc presbyter cuntra Manicheeos de Duabus Animabus, quarum dicunt unam partem Dei esse, alteram de gente tenebranim, quam non condiderit Deus, et quse sit Deo cofietema; et has ambas animas, unam bonam, alteram malam, in uno homine esse delirant : istam scilicet malam, propriam carnis esse dicentes, quam carnem etiam dicunt gentis esse tenebrarum: illam vero bonam,ex adventitia Dei parte, quee cum tenebrarum gentecon- flixerit, atque utramque miscuerit : et omnia qoidem bona hominis illi bonee animee ; omnia vero mala iili malae animst tribuunt. In hoc libro illud qnod dixi, Nuilam esse qualemcumque vitam, quaenon eo ipso quo vita est, et in quantum omnino vita est^ ad summum vitae fontem principiumque pertineat {Cap, ^ , n. I), ila dixi, ut tanquam creatura ad Creatorem pertinerein- telligatur, non autem de illo esse tanqnam pars ejns existimetur. 2. Item quod dixi, nusquam scilicet, nm tn vokm' tate esse peccatumy possunt Pelagiani pro se dictum putare, propter parvulos, quos ideo negant habere peccatum quod eis in Baptismateremittatar, qoia non- dum arbitrio voluntatis utuntur. Quasi veropeccatam quod eos ex Adam dicimus originaliter trahere, id est reatu ejus implicatos, et ob hoc pcenae obnoxios de- tineri, nsquam esse potuit nisi in voluntate *, qua vo- luntate commissum est, quando divini prsecepti est facta transgressio. Potest etiam putari falsa esse ista sententia qua diximus, Nusquam nisi in volimtatt esu peccatum, quia dixit Apostolus : Si autem quod nolo, hoc faciOy jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Hoc enim peccatum usque adeo non est in voluntate, ut dicat : Quod nolo, hoc faeio. Qno- modo ergo nusqnam est nisi in voIunta*e peccatum ? Sed hoc peccatum de quo sic est locutus Apostolns, ideo peccatum vocatur, quia peccato factnm est, et poena peccati est ; quandoquidem hoc de concopiseen- tia carnis dicitur, quod aperit in consequentibus di- cens : Scio quia non habitat in me, hoc est %n came mea bonum : velie ejiim adjacet mihi, perfkere autem 6o- num, non (Rom. vii, 16-i8). Perfectio quippe boni « Am. Er.et Pratel. cod., nusquam esse. pofuerit. Sorbon. et Regio-motensis, nusquam esse constei. Moxque Cori). et alii 6 Mss. non deterioris nots habent, nisi ex volwiUate. LIBER PRIMUS. it nec ipsa concupiscentia peccati sit ia homine, Didem qaando bene yivitar, non consentit volun- rerumtamen non perQcit bonum, quia inest ad- ioncupiscQnlia cui repugnat voiuntas ; cujus con- centise reatus in Baplismate solvitur, sed infir- i manet, cui donec sanetur, omnis iidelis qui proiicit, studiosissime reluctatur. Peccatum au- jaod nusquam est nisi in voluntate, illud pree- I intelligendum est, quod justa damatio conse- est. Hoc enim per unum hominem introivit in lum: quauquam et hocpeccatum quo Qonsentitur iti concupiscentiae ^, nou nisi voluntate commitr Propteriioc et alio locodixi: Non igiiur nisi vo- tepeccatur (Cap. 9, n. i2). Itemque alio loco ipsam voluntatem defiaivi di- : Voluntas est animi motus, cogente nullo^ ad id vel non amittendum vel adipiscendum (Id., n. }uod propterea diclum est, ut hac definitione 19 a nolente discerneretur, et sic ad illos referre- itentio, qui primi in paradiso fuerunt humano ri origo mali *, nullo cogente peccando, hoc est I Yoluntate peccando, quia et scientes contra pree- im fecerunt, et ille tentator suasit ut hoc lieret, !oegit. Nam et qui nescieus peccavit, non incon- iter noiens peccasse dici potest, quamvis et ipse nesciens fecit, volens tamen fecit ; ita nec ip- isse potuit sine voluntate peccatum. Quse volun- tique sicut delinita est, animi motus fuit, nullo ite, ad aliquid vel non amittendum, vel adipi- lum. Quod enim si noluisset, non fecisset, non us est facere. Quia voluit ergo fecit, etiamsi non voluit peccavit, nesciens peccatum esse quod ita nec tale peccatum sine voluntate esse potuit, roluntate facti, non voluntate peccaii, quod ta- tactum peccatum fuit; hoc enim factum est quod non debuit. Quisquis autem sciens peccat, si t cogenti ad peccatum sine peccato resistere, amen facit, utique volens peccat; quoniam qui tresistere, non cogitur cedere. Qui vero cogenti* litati bona voluntate resistere non potest, et ideo contra prcecepta justitise, jam hoc ita peccatum it sit etiam poena peccati. Quapropter peccatum /oiuntate esse non posse vcrissimum est. Itemque deiinitio peccati qua diximus, Peccatum 4untas retinendi vel consequendi quod justitia ve- t unde liberum est abstinere {Cap, 11, n. 13), lerea vera est, quia id detinitum est quod tan- nodo peccatum est, non quod etiam poena pec- Nam quando tale est ut id sit et poena pec- quantum est quod valet voluntas sub dominante litate, nisi forte, si pia est, ut oret auxilium? ntum enim libera est, in quantumiliberata est ^, tantum appellatur voluntas. Alioquin tola cu- iSy ^y qoam voluntas proprie nuncupanda est: M quatuor. consentitur peccato concupiscenlue, I scriptissex, /ec^run£ humano generioiiginem tnali. m. et Er., voienli. dd., quiain tantum llberata est. Sed elegantiores Mss., 10 7uia, ferunt, m quanlum liberaia eit, »v., alioquin tutius cupiditas. Prffitulimus Am. etEr. lc- 610 quae nbn est, sicul Manichsei desipiunt, alien» na- turfiB additamentum, sed nostrtfi vitium a quo non sanatur nisi gratia Salvatoris. Quod si quisquam di- cit, etiam ipsam cupiditatem nihil aliud esse quam volontatem. sed vitiosam peccatoque servientem ; non resislendum est, nec de verbis, cum res constet, controversia facienda. Etiam sic enim ostenditur sine voluntate nullum esse peccatum sive in opere, sive in origine. 5. Rursus ia eo quo dixi, Jam quxrere cteperam, utrum illtid malum genus animarum, antequam bom mi- sceretUTf habuisset aliquam voluntatem, Si enim nonha- bebat^ sine peccato atque innocens eraty et ideo 7iullo modo malum (Cap, 16. n. 17). Cur igitur, iaquiunt, peccatum dicitis parvulorum, quorum voluntatem non tenetis ream? Respondetur, non eos proprietate voiuntatis, sed origine reos teneri. Omnis enim homo terrenus quid est origine, nisi Adam? Porro autem Adam habebat utique voluntatem, qua voluntate cum peccasset, peccatum per eum intravit in mundum. 6. Itemque in eo quod dixi, Natura esse malae ani- mx nullo modo queunt, si quceritur quomodo accipia- mus qnod ait Apostolos : Fuimus et nos natura filii irae, sicut et cxteri (Ephes. ii, 3) ; respoademus, naluram in his verbis meis me intelligi voluisse iliam, quse pro- prie natura dicitor, in qua sine vitio creati sumus. Nam ista propter originem natnra appellatur : quse origo uti- que habet vitium, quod est contra naturam. Et ite- rum in eo quod dictum est, Pcccati reum teneri quem- quam^ quia non fecit quod facere non potuit, summse iniquitatis et insaniae est, Cur ergo, inquiunt, parvoli tcnentor rei? Respondetur, quia ex ejus origine te- nentur, qui nou fecit quod facere potuit, divinum sci- licet servare maadatum. Quod autem dixi, Hlae ont- msB quidquid faeiunt^ si natura non voluntate faciunt, id est, si libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent, si denique his abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur, peccatum earum tenere non possumus (Cap. 12, n. 17 ): propterea non pertur- bat de parvulis qusestio, quia ex illius origine rei te- nentur, qui volnntate peccavit, quando libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi non care- bat, eiqoe ab opere malo abstinendi summa potestas erat. Quod Manichoei de tenebrarum gente non dicunt, quam fabulosissime inducunt, eamque naturam sem- per malam, nunqi:am bonam fuisse contendunt. 7. Illud autem quseri potest quomodo dixerim, Etiam si sunt animx quod interim incertum est^ corpo- reis of/iciiSf non peccato, sed natura deditx, nosque, quanquam sint inferiores, aliqua tamen interiore vicini- tate contingunt; non iltas ideo malas haberi oportere^ quia nos cum eas sequimur et corporea diligimuSf mali 5umus *, quandoquidem de illis hoc dixi, de quibus su- ctionem, quam tuenturMss. exce^to uno fere Germ. inquo perperam iegitur, tam cupiditas; et altero Pratel. in quo, cum tribus Aogl., tutiui tola cupiditas. Probe qoldem ; sed meliosutincsterisamoto comparativo,quod reticereamat S. Aog. Sic 2 Retract., cap. G: Quse mihi quasi decla- « matio levis, quam gravis confessio videtur. » 1 Am., £r. et Becceosis codex, peccato eorumteneri. Sic ctiam Lov. in libro de Duabus Animabus. r»li KETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. 612 perius loqui coeperam dicens : Quanquatn etiamsi eis-- dem conccdatur inferiore alio genere animarum nos illi- ci ad turpia ; non inde conficiunt aut illas natura malas essCy aut istas summum bonum {Cap. i3, n. 20). Do liis eniin disputationem usque ad hunc locum perduxi, ubi dixi : Etiamsi sunt animaBy quod interim incertum cstj corporeis officiis, nonpcccato, sednatura deditx^ etc. Quapri ergo polest, cur, dixerim quod interim incertum fist, cuni prorsns dubitare non debuerim, non csse tales animas. Sed hoc idoo dixi, quia expertus sum qui dicerent diabolum et angelos ejus bonos esse in genere suo, et in ea natura in qua eos creavit Deus ordine proprio tales qualessunt: sed nobis malum csse, si illiciamur et seducamur ab eis; si autem ca- veamus eos atque vincamus, decornm atque glorio- sum. Et hoc qui dicimt, videntur sibi ut id probent, de Scripturis adhibere idonea testimonia; vel illud quod scriptum est in libro Jol) (xl, 14), cum dia- bolus describerctur, Uoc est initium flgmenti Domini quod fecit ad illudendum ab Angelis suis; vel illud, Draco hic qucm finxisti ad illudejidum ei [PsaL ciii, 26). Quam QusBstionem, quae non adversus Manichseos qui hoc non scntiunt, sed adversus alios qui hoc scntiunt suscipionda csset atque solvenda, pertractarc atque enodare tunc nolui, ne librum multo quam vellem faccrem longiorcm : cum viderem etiam ii hoc concederetur, tamen de- bere Manichoeos ac jam posse convinci, introducentcs insanissimo errore, naturam mali aeterno bono co(c- ternam. Ideo ergo dixi, quodinterim incertum est non quod ego inde dubitarem, sed quod inter me et iilos, quos ita sapcre inveneram. nondum esset ista quiPslio dissoluta; quam tamen in aliis longc posterioribus libris meis dc Gencsi ad litteram, secundum Scriptu- ras sanctas quanta potui manifestationc dissolvi. 8. Alio loco, Propterea, inquam, corporea diligendo peccamuSf quia spiritualia diligere ct justitia jubcmur^ et natura possumus, ettunc in nostro genere optimict bcatissimi sumus {Cap. 13, n. 20). Ubi quaeri potest cur, natura, et non, Gratia possumus*, dixerim. Scd contra Manichaeos dc natura quaestio versabatur. Et utique id agit gratia, ut sanata natura quod vitiata non potest, possit, per eum qui venit quaerere et sal- vum facere quod perie^al. Quam tamen gratiam etiam tunc recolcns oravi pro familiarissimis meis qui mor- tifero illo adhuc tenebantur errore, et dixi : Deus magncj Deus omnipotens, Deus summae bonitatis, quem inviolabilcm et incorruptibUem ' credi atque intelligi fas est, Trina Unitas, quam catholica Ecclesia colit, supplex oro, expcrtus in 'me misericordiam iuam, ne homines cum quibus mihi a pueritia in omni convictu ' fuit summa consensio, in tuo cultu a me dissentire per- mittas {Cap, io, w. 24). Sicutique orans, jam fide re- tinebam, non solum conversos ad Deum gratia ejus adjnvari, ut proficiant ac perficiantur, ubi adhuc dicl potest, pro merito coaversionis illorum istam dari 1 Apud Am. et aliquote Mss., gratia potius dixerim, s Mss. quatuor add unt, atque incommutalnlem. Am . et Er. , atque immutabilem, ^ Editi, in hominum victu /VitV AtMss., in omni convictu. gratiam ; vernm etiam ut conyertantur ad Peam, ad ipsam Dei gratiam pertinere : quaadoquidem pro eis oraviqui erant ab illo nimis aversi, atque utadillam conveterentur oravi. Hic liber sic incipit : Opitu- lante Dei misericcrdia. CAPUT XVI. Acta contra Fortunatum Manichseum, leiber unus. {. Eodem tempore presbyterii mei, contra Forlu- natum quemdam Manichaeorum presbjternm dispa- tavi, qui plurimum temporis apud Hipponem vixerat, seduxeratque tam multos, ut propter illos ibi eum delectaret habitare. Quae disputatio nobis altercanti- bus excepta est a notariif^, veluti Gcsla conficerentDr; nam et diem habet, et consulem. Hanc in librumme- moriae mandandam conferre curavimus. Versatur ibi quaestio unde sit malum : me asserente exortum foisse hominis malum cx libero voluntatis arbitrio; illo au- tem naturam mali Deo coaeternam persoadcre mo- liente. Sed conscquenti die tandcm confessus est, nihil se adversus nos invenire quod diceret. Nec sane catholicus factus est, sed tamen ab Hippone discessit. 2 In hoc libro illud quod dixi, Animam dico esse factam a Deo, ut cxtera omnia qux a Deo facta sunt; ct inter illa quae Deus omnipotens fccit, principalem lo- cumdatum esse animae {Disput, i, n. 13), ita dixi, ut hoc generaliter de universa creatura rationali accipi vellem, quamvis in Scripturis sanctis animaS dictas esse Angelorum, aut non omnino, aut non possit fa- cile reperirj, sicut supra jam diximus. Item alio loco: Ego dico, inquam, peccatum non esse, si non profria voluntate peccetur {Disput. 2, n. 21). Ubi peccatnm illud intelligi volui, quod non estctiam poena peccati: nam de tali poena dixi alibi in eadem dispntatione, quod dicendum fuii (Disput l,n. 15). Itemque dixi: Et postca cadem ipsa caro, qux nos pomistorsitinpecr catis, manenies, subjiciatur nobis in resurrsctume, et nuUa adversitatc nos quatiat, quominus legem et prxce- pta divina scrvemus {Disput, 2, n. 22). Quod non ita est accipiendum, tanquam et in illo Dei regno, abi incorruptibile atque immortale corpus habebimus, de Scripturis divinis lex ct prsecepta sumenda sint: sed quia perfectissime ibi lex aeterna servabitur, et illa duo praecepta de diligendo Deo et proximo, non in lectione, sed in ipsa perfecta et sempiterna dilectione tenebimus. Hoc opus sic incipit: Quinto calendas septembris Arcadio Augusto bis et Rufino viris darissi' mis cojisulibus , CAPUT XVII. De Fide et Symbolo, libei* wius. Per idem tempus coram episcopis hoc mihi jiiben- tibus, qui plenarium totius Africae concilium Hippone- regio habebant de Fide et Symbolo presbyter dispu- tavi. Quam disputationem, nonnullis corum qui nos familiarius diligebant studiosissime instantibus, in librum contuli ; in quo de rebus ipsis ita disseritur, ut tamen non fiat verborum illa contextio, quae te- nenda memoriter competentibus traditur. In hoc U- bro cum de resurrectione carnis ageretur : Resurget, LlliEll PRIMLS. (;i4 pus secundum chnstianam fidem^ quoi faU )test. Quod cui videiur incredibile, qualis } attendit, qualis autemfutura sitnonconsi- Ulo tempore immutationis angelicaey nonjam \anguis, sed tantum corpus (Cap. 10, n. 23); lae ibi de corporum terrestriuin in corpora itatione disscrui, quoniam dixit Aposlolus, )queretur, Caro et sanguis regnum Dei non Sed quisquis ea sic accipit, ut existimet errenum, quale nunc iiabemns, iu corpus urrectione. mutari, ut nec membra ista, it futura substantia ; procul dubio corri- commonitus de corporc Domini, qui post lem in eisdem membris non solum con- oculis, verum ctiam manibus tractandus rnemque se habere etiam sermonc Qrma- Palpate et videte quia spititus carnem et bety sicut me videtis habcre [Luc. xxiv, 39), it Apostolum non carnis substantiam ne- 1710 Dei futuram ; sed aut homines qui se- 'nem vivunt, carnis et sanguinis nomine , aut ipsam carnis corruptionem , quse nulla erit. Nam cum dixisset, Caro etsan- i Dei non possidebunt ; benc intelligitur, ponendoquid dixerit,continuo subdidisse: uptio corruptionem possidebit (I Cor, xv, . re ad persuadendum inddelibus difflcili, quantum potui me disseruisse reperiet, Givitate Dei librum legerit novissimum (a). 3 incipit : Quoniam scriptum cst, CAPUT XVIII. esi ad litteram imperfectus, liber unus, jensi duos libros contra Manicha;os con- quoniam secundum allegoricam significa- pturse verba tractaveram, non ausus natu- im tanta secreta ad littcram exponere, hoc Imodum possent secundum historicam pro- [utc ibi dicta sunt accipi : volni expcriri in negotiosissimo ac difliciliimo operc quid 3cd in Scripturis exponendis tirocinium tanta sarcinse mole succubuit. Et nondum 0 libro, ab eo quem sustinere non poteram juievi. Sed in hoc opere cnm mea opu- ictarem, iste ipsi ut erat imperfectus venit quem neque edideram, et abolerc decre- )niam scripsi postea duodecim libros quo- i est, De Gcncsi ad litteram. In quibus ulta queesita potius quam inventa videan- eis iste nullo modo est comparandus. Ve- ic posteaquam retractavi, manore vohii ut , quanlum existimo, non inutilis rudimen- rum in enucleandis atque scriitandis divi- 3, ejusque titulum esse volui, de Gencsi ad perfeclus. Inveniquippe eum usque ad haec itum : Pater tantum Pater est, nec Filius lam Filius ; quia et cum dicitur similitudo \ Cdd. habent falli, ib. 22 deCivit. Dei, cc. 5, 21. PatriSf quanquam ostendat nullam intervenire dissimili- tudinemy non tamen solus est Pater, si habet * similitu- dinem (Cap, 16, n. 60). Post haec repetivi verba Scri- ptursB rursus consideranda atque tractanda, Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudi' nem nostram (Gen, i, 26). Huc usque dictatum librum imperfectum reliqueram. Quod autem sibi sequitur, addenduin putavicum eum retractarem : nec sic ta- men perfeci, sed hoc quoque addito imperfectum rc- liqui. Si enim perfecissem, saltem de omnibus operi- bu^ et verbis Dci, quae ad sexlum diem pertinent, disputassem. In hoc libro ea notare quse milii displi- cent, vel defeiidere quse aliis non bene intellecta dis- plicere possunt, superlluum mihi visum est. Brevi- ter enim potius admoneo ut illi duodecim libri legan- tur, quos longe postea episcopus feci, ct ex ipsis de isto judicetnr. Hic ergo sic iucipit : De obscuris natu- ralium rerumj qux omnipotente Deo arti/ice facta sen- timus, non affirmando^ sed quserendo tractandum est, CAPUT XIX. Iki Sermone Domini in monte, libri duo, 1. Peridem tempus de Sermone Dominiin monte, secundum Matthseum, duo volumina scripsi. lu quo- rum primo propterid quodscriptum est, ^tBeati paci- ficij qumiam ipsi filii Dei vocabantur » (Matth, v, 0) ; Sapientia^ inquam, congruit paci^is^in quibus jam or- dinata sunt omniaj nultusque motus adversus rationem rebeliis est^ sed cuncta obtemperant spiritui hominiSy cum et ipse obtemperet Deo (Lib, 1, c. 4, n. 11). Quod merito movet quomodo dixerim. Non enim cui- quam provenire in hac vita potest^ ut lex repugnans legi mentis omnino non sit in membris. Quando qui- dem etiam si ei sic rcsisteret spiritus hominis, ut in nullum ejus laberetur assensum; non ideo tamen illa non repugnaret. Hoc ergo quod dictum est, Nullum esse motum adversus rationem rebellem^ recte accipi potest id nunc agentibus paciiicis, domando concupi- scentias carnis, ut ad istam pacem plenissimam quan- doque veniatm\ 2. Proindc quod alio loco, cum eamdem senten- tiam evangelicam repetens dixisscm, Beati paci/Sct, qumiam ipsi filii Dei vocabuntur {Matth. v, 9) ; ad- junxi dicens, Et ista quidem in hac vita compleri pos- sunt^ sicut completa esse in Apostoiis credimus [Lib. 1 , c. 4, n. i2):sic accipiendum est, non ut in Aposto. lis hic viventibus nullum carnis motum arbitremur spiritui repugnasse; sed hactenus hic ista posse com- pleri, quatenus in Apostolis credimus esse completa, ea mensura scilicet perfectionis humana^, quanta in hac vita potest esse perfectio. Non enim dictum est, Ista in hac vita compleri possunt, nam completa esse in Apostolis credimus; sed dictum est, sicut com- pleta esse in Apostolis credimus, ut ita compleantur si- cut in iliis completa sunt, id est quadam perfectione, cujus capax est ista vita, non sicut complenda sunt illa quam speramus pace plenissima, quando dicetur : Ubi esty mors, contentio tua? (I Cor. xv, 5o.) 1 In Edd. Am., Er. ac Benignian. Ms., sedhabet sifnilitu- dinem. 615 RETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. m 3. Alio loco (Lib. 4, c. 6, n. 47) quod interposui testimoniura, Non enim ad mensuram dat Beus spi- ritum {Joan. in, 34), nondum intellexeram de Christo proprie yerias accipi. Aliis quippe hominibus nidi nd mensuram daretur spirilus, non duplum pcteret Eli- sseus quam fuit in Elia. Item quod scriptnm est, lota unumy aut unus apex non transiet a lege donec omnia fiant (Matth. v, 48), cum exponerem, nihil dixi posse aliud inlelligi, nisi vehementem perfectionis expres- sionem (Lib. 4, c. 8, n. 20). Ubi merito quseritur, utrum ista perfectio sic possit intelligi, ut tamen ve- rum sit, neminem jam utentem voluntalis arbitrio hic vivere sine peccato. A quo enim usque ad unum api- cem lex pertici potest, nisi a quo fiunt universa di- vina mandata? Sed in eisdem mandatis est etiam quod jubemur dicere, Dimitte nobis debitanostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. vc, 12): quam orationem usque in tinem sseculi tota dicit Ec- clesia. Omnia ergo mandata facta deputantur, quando quidquid non lit ignoscitur. 4. Sane quod ait Dominus, Quicumque solverit unum de mandatis istis minimiSj et docuerit sic^ et csetera, usque ad eum locum ubi ait, Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Vharisseorum, non in- trabitis in regnum ccRlorum (Id. v, 48-20); mullo me- Hus et convenientius exposui in aliis posterioribns sermonibus meis, quod etiam hic retexere longam est. Ad hoc autem iste ibi perducitur sensus {Lib. 4, c. 9, n. 21), ut eorum sit justilia major, quam Scri- barum et Phariseeortim, qui dicunt et faciunt *. De Scribis quippe et Pharisseis alio loco ipse Dominus ait : Dicwit enim, et non faciunt (Matth. xxiii, 3). II- lud etiam meiius intelleximus postea quod scriptum est : Qui irascitur fratri suo (Id. v, 22). Codices enim grseci non habent, sine causa ^ , sicut hic positum cst, quamvis idem ipse sitsensus. Illud enim diximus in- tuendum, quid sit irasci fratri suo ; quoniam non fra- tri irascitur, qui peccato fratris irascitur. Qui ergo fratri, non peccato irascitur, sine causa irascitur. 5. Item quod dixi, II oc et de patre et de matre ct de casteris vinculis sanguinis intelligendum estj ut in eis oderimus quod genus humanum nascendo et moriendo sortitum cst (Lib. 4, c. 45, n. 41), itasonat, quasinon essent futurae istce necessitudines, si nullo naturce humanae preecedente peccato nemo moreretur; quem sensum jam superius improbavi. Essent enim pro- fecto cognationes et affinitates, etiamsi originali nullo existente peccato, sine morte cresceret et multiplica- retur genus humanum. Ac per hoc aliter solvenda est qusestio, cur Dominus prseceperit diligendos inimicos (Matth. V, 44), cum alio loco priecipiat odio haben- dos et parentes et filios (Luc, xiv, 26), non sicut hic soluta est, sed sicut eam posterius sa?pe solvi- mus : id est, ut diligamus inimicos lucrandos regno 1 Inprius excusis legitur, oui dicunt et non faciunt. Ex- punximus negantem parliculam, quse aMss. ooest, utpro- nomeu, qui^ relativum sitad eosquorum justitia major. < Nunc tamen vix ullum reperias greecum codicem, qui non habeat eik^y sine causa; qnod in buo quoque Chrysosto- mu8 le^ebat. Id radendum esse ait Hieronymus, Augustinus vero hic ad legitimum sensum revocat. Dei, et oderimus in propinquis, si impediunt a re- gno Dei. 6. Item de prsecepto quo prohibetar uxor dimittif nisi propter fornic&tionem, hic quidem scnipulosissiine disputavi (Lib. 4, c. 94). Sed quam velit Domlnasio- telligi fornicationem, propter quam Hceat dimittere uxorem ; utrum eam quse damnatur in stupris, anil- lam de qua dicitur, Perdidisti omnem qui famicatur abste (Psal. lxxii, 27), in qua utique et ista est (neque enim non fornicatur a Domino, qui tollens membra Christi, facit ea membra meretricis) ; etiam atque etiam cogitandum est atque requirendnm. Nec voio in re tanta tamque ad dignoscendum difficili putare lectorem, istam sibi nostram disputationem debere sufQcere : sed legat et alia, sive nostra qase postea scripta sunt, sive aliorum mclius considerata atqae tractata ; vel ipse si potest, ea quee hic merito movere possunt, vigilantiore atque intelligentiore mente dis- cutiat. Non quia omne peccatum fomicatio est ; ne- que enim omnem peccantem Deus perdit, qui qooti- die sanctos suos exaudit, dicentes,\Dimt^/e nobisdebita nostra(Matth,\iy 12): cum perdat omnemquifomicatQr ab eo. Sed quatenus intelligenda atque limitanda sithae fornicatio, etntrum etiampropterhanc liceat dimittere uxorem, latebrosissima qusestio est. Licere tameD propter istam quoe in stupris committitur, nulla qoe- stio est. Et ubi dixi hocpermissum esse, non jassum, non attcndi aliam Scripturam dicentem : Qui teuet adulteram, stultus et impius est (Prov, xviir, 22). Ncc sane adulteram dixerim fuisse deputandam illam mn- lierem, etiam posteaquam audivit a Domino, Nee ego te damnabo : vade, deinceps jam noli peccare (Jooa. VIII, 14), si hoc obedienter audivit. 7. Loco alio peccatum fratris ad mortem, de qao dicit Joannes apostolus, Non pro illo dico ut roget qvis (I Joan. V, 16), ita definivi ut dicerem: Peceatum fratris ad mortem puto esse cum post agnitioTtem Dei per gratiam Domini nostri Jesu Christi quisque oppu^fnat fraternitatemj et adversus ipsam gratiam qua recondUa' tus est Deo^ invidentise facibus agitatur [Lib. 4 , c. 22, n. 73). Quod quidem non confirmavi, quoniam hoc putare me dixi : sed tamen addendum fuit, si in hac tam scelcrata mentis perversitate iinierit hanc vitam: quoniam de quocumquepessimoin hac vita constituto non est utiquedesperandura, nec pro iilo impradenter oratur, de quo non desperatur. 8. In secundo item libro : Nulli^ inquam, lieebit ignorare Dei regnum, cum ejus Unigenitus non solum intclligibilitcry sed etiam visibititer in homine Domimco de coelo venerity judicaturus vivos et mortuos (Lib. 2, c. 6, n 20). Sed non video utrum recte dicatar homo Dominicus qui est mediator Dei et hominom, homo Christus Jesus, cnm sit utique Dominus : dominicus autem homo quis in cjus sancta familia non potest dici ? Et hoc qnidem ut dicerem, apud quosdam legi tractatores catholicos divinorum eloquiomm (a). Sed ubicumquehoc dixi, dixisse me nollem. Postea quippe (a) Fortasse apud Athanasium, in Expositione Fidei ; et apud Epiphanium, in Ancorato. LIBER PRIMUS. 6i8 dicendum, qnamvis non nalla possit ra- lendi. Item quod dixi, Nullius enim fere con- tetim potest odisse {Lib, 2, c. 14, n. 48), non vi. \e dicendum. Multi enim sunt de quibus est : Superbia eorum qui oderunt te (Psal, ) loco in eo qnod dixi, Ob hoc dixisse Domi' ufficit dicimalitia sua » (Matth. vi, 34), quia cU re urgebit ipsa necessitas, quam propterea ma- minatam arbitror quiapasnalis nobis est^perti- cui hanc fragilitatem quampeccando meruimus c. 17, n. 56), non attendi eliam primis ho- data fuisse in paradiso corporis alimenta, n istam roortis poenam peccando meruissent. 1 erant immortales in corpore nondum spiri- ianimali, ut tamen inejusmodi immortalitate ibus alimentis uterentur. Item quod dixi (Id,, 66} . Quam sibi Deus elegit « gloriosam Eccle- n habentem maculam neque rugam » (Ephes, lon ideo dixi, quia nunc ex omni parte jam ; qnamvis ad hoc electa non dubitaretur, ut qnando Christus apparuerit vita ejus : tunc ipsa cum illo apparebit in gloria ; propter oriam dicta est Ecclesia gloriosa. Item quod s ait, Petite^ et acdpietis ; quserite, et invenie- ate^ et aperietur vobiSy operose quidem tria [ inter se differant exponendumputavi (Lib, 2, tedlongemelius ad instantissimam petitionem eferuntur. Hoc quippe ostendit, ubi eodem uncta conclusit dicens : Quanto magis Pater ti in coilis est, dabit bona petentibus se (Maith, 1) 7 non enim dixit^ petentibus, et quserenti- pulsantibus. Hoc opus sic incipit : Sermonem rutus est Dominus» CAPUT XX. Psalmus contra partem Donati, s etiam causam Donatistarum ad ipsins hu- vulgi et omnino imperitorum atque idiotarum I pervenire, et eorum quantum fieri posset per Berere memorisB, Psalmum qui eis cantaretur, oas litteras feci : sed usque ad Y litteram. Ta- m abecedarios appellant. Tres vero ultimas edpro eisnovissimum quasi epilogum adjunxi, n eos mater alioqueretur Ecclesia. Hypopsalma uod responderetur, et procemium causse, quod inus cantaretur, nonsunt in ordine litterarum : |uippe ordo incipit post prooemium. Ideo au- 1 aliquo carminis genere id fieri volui, ne me as metrica ad aliqua verba qusB vulgo minus itata compelleret. Iste Psalmus sic incipit : jfttt gaudetis depace, modoverumjudicate ; quod popsalma est. * CAPUT XXI. Ira Epistolam Donati hwretici, liber unus, — [Non exstat.] brum etiam contra Epistolam Donati, qui par- ati secundus post Majorinum episcopus apud pnem fuit, eodem presbyterii mei tempore ; in qua epistola ille agit, ut non nisi in ejus Patrol. XXXII. communione baptisma Christi esse credatur : cui nos contradicimus in hoc libro ^. Dixi in^quodam loco de apostolo Petro, quod in iilo tanquam in petra fundata sit Ecclesia ; qui sensus etiam cantatur ore multorom in versibus beatissimi Ambrosii, ubi de gallo gallina- ceo ait : Uoc ipsa petra Ecclesiw canente, culpam di» luit, Sed scio me postea stppissime sic exposuisse quod a Domino dictum est, Tu es Petrus, et super hanc petram xdificabo Ecclesiam meam ; ut super hunc in- tclligeretur quem confessus est Petrum dicens, Tu es Christus filius Dei vivi (Matth. xvi, 18, 16) : ac sic Petrus ab hac petra appellatus personam Ecclesise fl- guraret, quee super hancpetram eedificatur, et accepit claves regni coelorum. Non enim dictum est illi, Tu es petra; sed, Tu es Petrus, Petra autem erat Chri- stus; quem confessos Simon, sicut eum tota Ecclesia confltetur, dictus est Petrus. Harum autem duarum seDtcntiarum quse sit probabilior, eligat lector. 2. Alio loco dixi, Nullius mortem Deus quxrit; quod sic accipiendum, quia homo sibi acquisivit mor- tem deserens Deum, et acquirit qui non recurrit ad Deum, secundum quod scriptumest: Deus mortem non fecit (Sap, i, 13). Sed eliam illud non minus verum est : Vita et mors a Domino Deo est (Eccli, xi, li) ; vita scilicet a donante, mors a vindicante. 3. Item quod dixi Donatum, cujus epistolam refel- lebam, rogasse ut Imperator inter ipsum et Csecilia- num transmarinos episcoposjndices daret ; nonipsum, sed alium Donatom, ejusdem tamen schismatis, hoc fecisse probabilius invenitur. Ille autem non erat Car- thaginensis Donatistarum episcopus, sed a Casis-ni- gris, qui tamen primus apud Carthaginem ipsum ne- farium schisma commissit (a), Nec sane Donatus Car- thaginensis ut Christiani rebaptizarentur instituit ; quod ego eum instituisse credideram, quando ejus epistolae respondebam. Nec delibro Ecclesiastici * ipse abstulit de media sententia verba ad rem necessaria, ubi cum scriptum sit, Qui baptizatur a mortuo^ et ite- rum tangit illum, quid profidt lavatio ejus (Id, xxxnr, 30) ? iste sic posuit tanquam scriptum esset, Qui ba- ptizatur a mortuo, quid profidt lavatio ejus ? Nos au- tem et anteqnam esset pars Donati, sic habuisse co- dices plurimos, verumtamen afros, nt non esset in medio, et iterum tangit illum, postea didicimns. Quod si tunc scissem, non in istum tanquam in furem di- vini eloquii, vei violatorem tanta dixissem. Hic liber sic incipit : Abs te ipso prxsente audieram, CAPUT XXII. Contra Adimantum Manichsei discipulum, liber vnus. 1 • Eodem tempore venemntin manus meas queedam disputationes Adimanti, qui fuerat Manichsei discipu- 1 Cui nos contradicimus in hoc Hbro : in quo dixi, Sic legendum cum Mss. Anglic. et aliquot e nostris. s Mss. cnm Am. et Er., de libro sapientise, (a] uHic scilicet de Numidia veniens, » inqnit Augusti- nus, « et contra CsBcilianum christianam dividens plebem, « adjuncUs sibiejusdem factionisepiscopis, Majorinum apud «Carthaginom ordinavit episcopum. Cui MajorinoDonatos ff alios successit, qui eloquentia soa confirmavithancheere- 0 Bim. » £x lib. de Haeres, ad QuodvuUdeum, cap. 69. {Vingt,) m RFTRACTATIONUM S. AUGUSTINl. 6^ lus, quas conscripsit adversus Legem et Prophetas. velat contraria eis evangelica et apostolica Scripta demonstrare conatus. Huic ergo respondi, verba ejus ponens, eisque reddens responsionem meam. Quod opus uno volumine conclusi, et in eo quibusdam quae- stionibus non semel, sed iterum respondi, quoniam quod primum responderam pericrat, et tunc inven- tum est, cum jam iterum respondissem. Aliquas sane earumdem quaestionum popularibus ecclesiaslicis ser- monibus solvi : adhuc etiam quibusdam non respon- di ; aliqu» remanserunt, quae rebus aliis magis ur- gentibus prsetermisssB sunt, cumulo quoque oblivionis adjuncto. 2. In hoc ergo dixi : Certis enim quibusdam umbris et figuris rerum ante Domini adventum, secundum mira- bUem atque ordinatissimam distributionem temporum^ populus ille te7iebatur qui Testamentum Vetus accepit ; iamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio Novi Testa- menti est, ut nulla in evangelica atque apostolica do- ctrina reperianturf quamvis ardua et divina praecepta et promissa^ qux illis etiam Libris vetei'ibus desint (Cap. 3, n. 4). Sed addendum erat, Pene, atque dicendum, Ut pene nuUa in evangelica atque apostolica doctrina reperiantur, quamvis ardua et divina pra^cepta et pro- missa, quse illis etiam Libris veteribus desint. Quid est enim quod in sermone evangelico in monte Domi- nus dicit, Audistis quia dictum est antiquis hoc ; ego au- tem dico vobis (Matth. v, 21) ; si nihil ipse amplius praecepit quam praeceptum est in illis veteribus Li- bris ? Deinde regnum coelorum illi populo fuisse pro- missum non legimus in iis qasB promissa sunt Lcge data per Moysen in monte Sina (Exod. xix, 3-6), quod proprieVetus dicitur Testamentum : quodprro- liguratam dicit Apostolus per ancillam Sarse et iilium ejas : sed et ibi Hguratum est et Novum peripsam Sa- ram et iilium ejus (Galat. iv, 22-31). Proinde si figurffidiscutiantur, omniaibiprophetata reperiuntur, quse sunt prsesentata, vel exspectantur prsesentanda per Ghristum. Verumtamen propterqusedam prsecepta non iigurata, sed propria, quse non ic Vetere Testa- mento, sed in Novo inveniuntur, cautius et modera- tius diceretur, Pene nulla, quam nulla hic esse qute non sint et illic : quamvis iliic sint illa duo prsecepta de dilectione Dei et proximi, quo rectissime omnia et iegitima et prophetica et evangelica et apostolica re- feruntur. 3. Item quod dixi, Tribus modis in Scripturis san^ ciis filiorum nomen accipitur (Cap. 5, n. 1), minus considerate dictum est. Et alios enim quosdam mo- dos sine dubio prcetermisimus ; sicut dicitur filius ge- hennffi (Matth, xxiii, 15), vel iilius 'adoptivus (Rom. viii, 14, 15) : qu8B utiqne nec secundum naturam, nec secundum doctrinam, nec secundum imitationem dicuntur. Quornm trium modorum tanquam solasint exempla reddidimus ; secundum naturam, sicut Judaii lilii AbrahsB (Joan. vui, 37) : secundum doctrinam, sicut iilios suos, quos Evangelium docuit, Apostolus Todat (I Cor.^ iv, 14) : secundum imitationem, sicut filii AbrahflB nos sumus, cujus imitamur iidem (Ga- lat. IV, 28). Quod aulem dixi (Cap. 42, w. 5), Cm induerit incorruptionem et immortalitatem, jam noncan et sanguis erit (I Cor, xv, 54) ; secundum corruptionem carnalem dictum cst carnem non futuram, non secao- dum substantiam, secundum quam Domini corpus eiiam post resurreclioncm caro appellata est (Liic, xxiv, 30). 4. Alio loco {Cap. 20), iVisi quisque^ inquam^ w- luntattm mutaverit^ bonum operari non potest, quod m nostra potestate esse positum alio loco donet, ubi ait : « Aut facite arborem bonam^ et fructum ejus bonum ; aui facite arborem malam, et fructum ejus malum » {Matth. XII, 33) . Quod non est contra gratiam Dei quam pra^ dicamus. lu potestate quippe hominis est mutare in melius voluntatem ; sed ea potestasnullaestnisi^Deo detur, de quo dictum est : Dedit eis potestatem /Utos Dei fieri {Joan. i^ 12). Cum enim hoc sit in pote- state quod, cum volumus, facimus, nihil tam in pote- state quam ipsa voluntas est ; sed proeparatur volon* tas ^Domino. Eo modo ergo dat postestatem. Sicui- telligendum est et quod dixi postea, In nostra potestate esse, ut vel inseri bonitate Dei^ vel excidi ejus severHate mercamur ; quia in potestate nostra non est, nisi qaod nostram sequitur voluntatem : quae cum fortis et po- tens prseparatur a Domino, facile iit opus pietatis, etiam quod difiicile atque impossibile fuit. Hic liber sic incipit : De eo quod scriptum est, « Inprincipio fecU Deus c^xlum et terram. » CAPUT XXIII. Expositio quarumdam propositionum ex Epistola Apostoli ai Romanos. 1. Cum presbyter adhuc essem^ contigit at apud Carthaginem inter nos qui simul eramus, ad Roma- nos Apostoli Epistola legeretur, et qusBdam interro- gabar a fratribus : quibus cum, sicnt poteram, re- sponderem, voluerunt scribi potius quae dicebam, quam sine litteris fundi. Ubi cum eis obtemperarem, liber nnus accessit superioribus opusculis meis. Inquo libro : Quod autem aitt inquam, « Scimus quia lex spi- ritualis est ; cgo autem camalis sum ; » saiis ostendit non posseimpleri Legem^ nisi a spiritualibus^ quales fadi gratia Dei. Quod utique non ex persona Apostoli ac- cipi volui, qui jam spiritualis erat ; sed hominis sub Lege positi, nondum sub gratia. Sic enim prius hsc verba sapiebam ; quoe postea lectis quibusdam divino- rum ti'actatoribus eloquiorum, quorum me moveret auctoritas, consideravi diligentius et vidi etiam de ipso Apostolo posse inteliigi quod ait, Scimus qwh niam Lex spiritualis est ; ego autem camalis sum : quod in eis iibris quos contra Pelagianos nuper scripsi, quantum potui diligenter ostendi. In isto ergo libroet hoc quod^dictum est, Ego autem camalis sum; et deinde ccetera usque ad eum locum, ubi dicit Miser ego homOy quis me liberabit de corpore mortis hujus ? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 14-25) : dixi hominem describi adhuc sub Lege, nondum sub gratia constitutum, bene facere volentem, sed victum concupiscentia camis male fa* cientem (Prop, 41-46). A cujus concupiscenti» do- LIBER PRIMUS. 622 non liberat, nisi gratia Dei per Jesum Chri- )ominum nostrumi dono Spiritus sancti, per iiffusa charitas in cordibus nostris vincit carnis iscentias, ne consentiamus eis ad male facien- sed potius bona faciamns. Unde quidem jam ir hseresis Pelagiana, quo? vult, non ex Deo sed ex nobis esse charitatem qua bene ac pie s. Sed in illis libris quos adversus eos edidimus, piritualis hominis jamque sub gratia constituti intelligi verba ista monstravimus^ propter car- pns, quod spirituale nondum est, crit autem in iclione mortuoruni; et proptcr ipsam carnis tiscentiam, cum qua ita contligunt sancti, non ^entientes ad malum, ut tamen ejus motibus, repugnantibus resistunt, non careant in bac on eos autem habebunt in illa, ubi absorbebi- >TS in victoriam. Propter hanc itaque concupi- .m motusque ipsos, quibus ita resistitur, ut ta- int in nobis, potest quisque sanctus jamsob positus dicere ista omnia, qusB hic esse dixi biominis nondum sub gratia positi, sed sub Lege. lic ostendere longum est, et hoc ubi ostende- ctum est (Cap. 6). «m disputans quid elegcrit Deus in nondum cuidixit serviturum esse majorem; et quid in majore similiter nondum nato reprobaverit, de \ propterhoc commemoratur, quamvis longe prolatum propheticum teslimoniura, Jacob di- Isau autem odio habui{Rom, ix, 13): ad hoc ti ratiocinationem, ut dicerem: Non €i*go elegit pera cujusquam in prasscientia, quae ipse datu- t ; sed fidem elegit in prxscientiay ut quem sibi cre- m esse prxscivitj ipsum elegerit cui Spiritum m daret, ut bona operando etiam vitam xternam ueretur (Prop. 60). Nondum diligentius qusesi- , nec adhuc inveneram qualis sit elcctio gra- fe quaidemdicit Apostolus, Reliquixper electio- ^ratix salvx factx sunt (Rom. xi, 5) : quse uti- on est gratia si eam merita ulla praecedant, ne uod datur, non secundum gratiam, sed secun- iebitum reddatur potius meritis quam donetur. je quod continuo dixi, hicit enim idem apostoluSy % Deus qui operatur omnia in omnibus » (I Cor, j musquam autem dictum est, Deus credit omnia in u$: acdeind^ subjunxi, Quod ergo credimus^ no- est; quod autem bonum operamurf illius est qui liifttis dat Spiritum sanctum {Prop. 61) profe- m dicerem, si jam scirem etiam ipsam fidem Dei munera reperiri; quffi dantur in eodem Spi- Utnimque ergo nostrum est propter arbitrium tatis, et utrumque tamen datum est per Spiri- idei et charitatis. Neque enim sola charitas, sed scriptum est, Charitas cum fide a Deo Patre et 10 nostroJcsu Christo [Ephes. vi, 23). Et quod paulo post dixi, Nostrum est enim cre- i vellef iHius autem dare credentibus et volentibus atem bene operandi per Spiritum sanciumy per ekaritas diffunditur in cordibus nostris (Prop. 61), d est quidem. sed eadem regula, et ntrumqae ipsius est, quia ipse prseparat voluntatem; et utrum- que nostrnm, quia non lit nisi volentibus nobis. Ac per hoc quoJ etiam postea dixi, Quia neque velle pos- sumus nisi vocemur ; et cumpost\vocatio7iem voluerimus, non sufficit voluntas nostra et cursus noster, nisi Deus et vires currentibus praebeat, et perducat quo voccU ; ac deinde subjunxi, Manifestum est argo, non volentis ne- que currentis, sed miserentis Dci esse (Rom, ix, 16), quod bene operamur : ommno verissimum est. Sed pa- rum de ipsa vocatione disserui, quse fit secundum propositum Dei : non enim omnium !qui vocantur ta- iis est, scd tantum elcctorum. Itaque quod paulo post dixi, Sicut enim in iis quos eligit Dews, non opera sed fides inchoat meritum^ ut per munus Dei bene operen- tur ; sic in iis quos damnat, infidelitas et impietas inchoat pamx meritumy ut per ipsam poRnam etiam male ope- rentur; verissime dixi: sed fidei meritum etiam ipsum esse donum Dei, nec putavi quserendum esse, nec dixi. 4. Et alio loco: Cujus enim miseretur, inquam, facit eum bene operari ; etquem obdurat(lbid.t 18), relinquit eum ut male operetur. Sed et illa misericordia praece- deiiti merito fidei tribuitur ; et ista obduratio praBcedenti impietati {Prop. 62). Quod quidera verum est; sed adhuc queerendum erat utrum et meritum fidei de raisericordia Dei veniat \ id est, utrura ista miseri- cordia ideo tantummodo fiat in homine, quia fidelis est an etiam facta fuerit ut fidelis esset. Legimus enim, dicente Apostolo, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem (I Cor. vii, 25) : non ait, Quia fi- delis eram. Fideli ergo datur quidera, sed data est etiam ut esset fidelis. Rectissime itaque alio loco in eodem libro|dixi, Quoniam si non ex operibus, sed mt- sericordia Dei et vocamur ut credamus^ et credentibus praestatur ut bene operemur, non est gentibus ista invi- denda misericordia (Prop. 64) : quamvis minus ibi di- ligenter de illa, quae per Dei propositum fit, vocatione tractaverim. Hic liber sic incipit : Sensus hi sunt in Epistola Pauli ad Romanos. CAPUT XXIV. Expositio EpistoUe ad Galatas, liber unus, 1. Post hunc librum exposui ejusdem apostoli Epi- stolam ad Galatas, non carptim, id est aliqua prceter- mittens, sed continuanter et totam. Lanc autem expo- sitionem uno volumine comprehendi. In quo illud quod dictum est, Priores ergo apostoli veraces, qui non ab hominibus, sed a Deo per hominem missi sunt, per Jesum Christum scilicet adhuc mortalem. Verax etiam novissimus apostoluSj quiperJesumChristum totumjam Deum post resurrectionem ejus missvs est propter im- mortalitatem dictam est, totumjam Deum, quam post resurrectionem habere coepit ; non propter divinita- tem semper immortalem, a quo nunquara recessit, in qua totus Deus erat, et cum moriturus adhuc erat. Hunc autem sensum sequentia manifestant; adjunxi enim dicens: Priores sunt caeteri Apostoli per 'Jesum Christum adhuc \ex parte hominemy id est mortalem : 1 Apud Am. legitur Ueriium fidei misericordiam Dei pra!veniat. Apud &. et Mss. aliquot : Meritum fidei miseri' cordia Dei prxveniat. m RETKACTATIONUM S. AUGUSTINl. m fumstimm est apostolm Paulm per Jesum Christum jam tottm Deum^ id est ex omni parte immortalem {Num, 2). Hoc eDim dixi, exponens quod ait Aposto- lus, Non ab hominibm, neque per hominem^ sed per Je- sum Christumet Deum Patrem : quasi jam Jesus Cbristus non sit homo. Sequitur enim, Qui smcitavit illum a mortuis (Galat. i, 1): ut iiinc appareret cur dixerit, Neqm per hominem. Proinde, propter immortalitatem jam nunc non homo Christus Deus : propter substan- tiam vero naturffi humanee, in quaascendit in ccelum, etiam nnnc mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim, ii, 5), quoniam sic veniet quomodo eum viderunt qui viderunt euntem in coelum {Aet. i, 11.) 2. Item quod dixi, Gratia Dei est qua nobis donantur peccata^ ut reconciliemur Deo : pax autem qua recomi- liamur Deo {Num, 3), sic accipiendum est, ut tamen sciamus etiam utrumque ad generalem Dei gratiam pertinere : quomodo in populo Dei aliud specialiter Israel, aliud Judas; et tamen utrumque generaliter Israel. (tem cum exponerem, Quid ergof Lex trans- gressionis gratia proposita est ^ {Galat. iii, 19), ita dis- tinguendum putavi, ut interrogatio esset, Quid ergo ? ac deinde responsio, Lex transgressionis gratia propo- sita est ^ (Num, 24). Quod quidem non abhorret a vero ; sed melior videtur ista distinctio, ut interroga- tio sit, Quid ergo lex ? et inferatur responsio, Trans- gressionis gratia proposita est, Quod autem dixi: Or- dinatissime itaque subjunxit, « Quod si spiritu ducimini, non adhuc estis sub Lege • : ut intelligamm eos esse sub Lege, quorum spiritm ita concupiscit adversm camem, ut non ea quae volunt faciant ; id est, non se ieneant in- victos in charitatejustitise^ sed a concupiscente adversum se came vincantur (Num. 47) ; hoc ex illo sensu est, qno sentiebam id quod dictum est, Caro commpiscit adversm spiritum, et spiritm adversm camem: haec enim sibi invicem adversantur : ut non ea qux vultis fa- ciatis {Galat, v, 17, 18), ad eos pertinere qui sub Lege snnt, nondum sub gratia. Adhuc enim non intellexe- ram heec verba et iliis qui sub gratia sunt, non sub Lege, propterea convenire, quia et ipsi concupiscen- tias carnis, contra quas spiritu concupiscunt, quamvis eis non consentiant nollent tamen ullas habere si possent. Et, ideo non qusecumque volunt faciunt, quia volunt eis carere, nec possunt. Tunc enim eas non habebunt, quando aec corruptibilem carnem. Hic li- ber sic incipit: Causa propter quam scribit Aposto- lus» CAPUT XXV. Epistolx ad Romanos inchoata Expositio, liber unus, Epistolee quoque ad Romanos, sicut ad^Galatas, ex- positionem susceperam. Sed hujus operis, si perfice- retur, plureslibri erant futuri; quorumunum insola disputatione ipsius salutationis absolvi, ab initio scili- cet osque ad illud, ubi ait: Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo, Factum est quippe utimmoraremur cum veilemus solvere inciden- i Ita Mss. plerique juita gtfiBc. prosetithi, nec non Lova- nienses in eo loco, qui retractatur, quamvis hic sequantur Volgat. posUa est. tem sermoni nostro difiicillimam qiuestionem de pee- cato in Spiritum sanctum, quod non remittatar neqne in hoc sfficulo nequeinfuturo. Sed deinde alia vola- mina cessavi adjungere exponendo Epbtolam totam, ipsius operis magnitudine ac labore deterritus, et io alia faciliora detlexos sum. Ita factum est ut iibram quem feceram primum, relinquerem solum, cujus esse tiulum volui: Epistolee ad Romanos inchoata Expo- sitio. Ubi quod dixi, gratiam esse in dimissume pecea- torum, pacem vero in reconciliatume Dei, ubicomque hoc dixi, non sic accipiendum est ac si pax ipsa et re- conciliatio non pertineat, ad gratium generalem, sed quod specialiter nomine gratiee remissionem signift- caverit peccatorum. Sicut Legem et specialiter did- mus, secundum quod dictnm est, Lex et Prtjphet» {Math, XXII, 40); et generaliter, ut in ea sint et Pro- phetffi. Hic liber sic incipit: In Eptstola quam Paaku apostolus scripsit ad Romanos, CAPUT XXVI. De Diversis Qmestionibm octoginta tribm, liberum, Est etiam inter illa quffi .scripsimus quoddam pro- iixum opus, qui tamen unos deputatur liber c^jos est titulus: de Diversis Qusstionibus octoginta tribus. Cum autem dispersse fuissent per chartulas molta^ quoniam ab ipso primo tempore conversionis mee, po^teaquam in Africam venimus, sicut interrogabara fratribus, quando me vacantem videbant, nulla a me servata ordinatione dictatee sont ; jussi eas jam episco- pus colligi, et unum ex eis librum fieri, adhibilis na- meris, ut quod quisque legere voluerit, facile inve- niat. Harum qucBstionum estprima, utrum anima a se- ipsa sit. Secunda, de libero arbitrio. Tertia, atrom Deo auctore sit homo deterior. Quarta, qose sit causa ut sit homo deterior. Quinta, utrum animal irratio- nale beatum esse possit. Sexta, de malo. Septimi, quse proprie in animante anima dicatur. Octayt, utrum per se anima moveatur. Nona, atrom co^ poreis sensibus percipi veritas possit. In qoa iilud quod dixi, Omne quod corporem sensm attmgit^ qnci et sensibile dicitur, sine ulla intermissume tempons commutatur, sine dubio verumquidem nonest inco^ poribus resurrectionis incorruptibilibus ; sed nane et nullus nostri corporis sensus attingit, nisi forte difi- nitus tale aliquid reveletur. Decima, utrum corpus a Deo sit. Undecima, quare Christus de femina natns sit Duodecima, loco ubi titulus est, Sententia cajusdam sapientis ; non est mea : sed quia per me innotait qoi- busdam fratribus, qui tunc a me bta diligentissime colligebant, et placuit eis, inter nostra eam scribere voluerunt. Est autem cujusdam Fontei Carthaginen- sis S de mente mundanda ad videndum Denm, qood paganus quidem scripsit, sed christianus baptizatos est mortuus. Decima tertia est, quo documento con* stet homines bestiis excellere. Decima qaarta, non fiiisse corpus Domini nostri Jesn Christi phantasma. ^ Additur apud Lov. : Qui de vita Brachmanarum oll- gmnto canscripsit ; quod prorsus abest ab Am., £r. ei Mtt. UBER PRIMUS. 626 la qointa. de intcllectu. Decima sexia, de Filio tocima septima, de scientia Dei. Decima octava, initate *, Decima nona, de Deo et creatara. Vi- a de loco Dei. Vigesima prima, iitrum Dens r mali non sit. (Jbi videndum est, ne male intel- r quod dixi, McUi auctyr non est^ quia omnium mt auctor est ; quia in quantum sunt, in tantum vnt : et ne hinc putetur non ab iilo esse poenam om, qus utique malum est iis qui puniuntur. Msitadixiquemadmodum dictum est, Deus mor- m fecit (Sap, i, i3) ; cum alibi scriptum sit: ft vita a Domino Deo est {Eccli, xi, 14). Malo- »rgo poena, que a Deo est, malum est quidem ; se in bonis Dei operibus est, quoniam justum mali puniantur, et utique bonum est omne quod 1 est. Vigesima secunda, Deum non pati neces- 0. Vigesima tertia, de Patre et Filio. Ubi dixi Bam ipse genuerit, qna sapiens dicitur, sapien- sed melius istam qucestionem in libro postea de ite tractavimus. Vigesima quarta, utrnmet pec- et recte factumin libero sit volontatis arbitrio. itaesse omnino verissimnm est : sed utad recte dum iiberum sit, Dei gratia liberatur. Vigesima 1, de cruce Christi. Vigesima sexta, de dilTe- peccatorum. Vigesima septima, de providentia. ma octava, quare Deus mundum facere volnerit. ma nona ntrum aliquid sit sursum aut deorsum iverso. Trigpsima, utrum omnia in utilitatem is creata sint. Trigesima prima *, nec ipsa mea d Ciceronis (TtUliuSy De OffLc, lib, 1): verum t hsec per me innotuit fratribus, inter ista quce !bant scripserunt eam, volentes nosse quemad- n virtutes anirai ab illo divisse ac definitse sint. ima secunda, utrum rem illam alius alio magis ^t, atque ita ejusdem rei per infinitu meat in- ntia. Trigesima tertia, de metu. Trigesima . ntrum non aliud amandum sit quam metu . Trigesima quinta, quid amandum sit. In qua [aod dixi, id esse amandum^ qucd nihil est aliud f quam nosse, non satis approbo. Neque enim non habebant, quibus dictum est. Nescitis quia m Dei estis vos, et Spiritus Dei habitat in vobis \ in, 16) nec tamen eum noverant, vel non MMcendus est noverant. Item quod dixi, Nemo beatam vitam noviti et m^ser est, Novit, dixi, ido noscenda est. Nam quis eam penitus nescit, duntaxat qui jam ratione utuntur quandoqui- leatos se esse velle noverunt ? Trigesima sexta, rienda charitate. Ubi dixi : Deus igitur et ani' 10 amatur, charitas proprie dicitur purgatissima mmmata, si nihil aliud amatur. Quod si verum lomodo ergo Apostolus ait : Nemo unquam car- umodiohabuit{Ephes, v, 19). Et ex hoc admonet gmntur uxores. Sed ideo dictum est, proprie di- i., Er. et Mss. Don deterioreshabent, de TrinaunUaie, s Lovanienses titulum senteutice primfle lib. 21 Sen- le interponunt : xxxi, Eum qui %U vult vivity bealum ^ee ipsa mea est Interpolalionem detexiojus subsidio Sr. ei veriorum Mss. leetio dieitur, quoniam caro diligitnr quidem, nec ta- men proprie, sed propler animam cui subjacet ad usum. Nam etsi propter seipsam videtur diligi, cum eam nolumus esse deformem, ad aliud referendum est decus ejus, ad illud scilicet a quo decora sunt omnia. Trigesima septima, de semper nato. Trigesima octava, deconformationeanimffi. Trigesimanona, de alimentis. Quadragesima, cum animarum natura una ^it, unde ho- minum diversse voluntates. Qnadragesima prima, cum omnia Deusfecerit,quarenon8equaIiterfecerit. Quadra- gesima secunda, quemadmodum Dei Sapientia Dominus Jesus Ghristns etin ntero matris fuerit et in coelis. Qua- dragesima tertia,quare Filins Dei in homine apparuit, et Spiritus sanctus in columba {Math. iii, 16). Quadrage- simaquarta,quaretantopostvenitDominu9 Jesus Chri- stus. Ubi cum generis humani tanquam unius hominis eetates commemorarem. dixi : Necoportuitvenire divini' tus magistrum, cujus imitatione in mores optimos formor retur, niei tempore juventutis. Et adjunxi ad hoc valere qnod Apostolus dicit, sub Lege tanquam sub pseda- gogo parvulo custoditos (Galat. iii, 23). Sed potest movere cuf* alibidixerimus^Christumingenerishuma- ni sexta «etate tanquam in senectute venisse {Lib, 1 de Gen. contra Manich., c. 23, n. 40). Hoc ergo quod de juventute dictum est, ad vigorem fervoremque fidei refertur, quae per dilectionem operatur ; illud autem de senectute, adtemporum numernm. Potestenim in- telligi otrumque in universitate hominum, quod non potest in ffitatibus singulorum : sicut in corpore non potest esse simiil etjuventus et senectus, in animo autem potest; ilia propter alacritatem, ista propter gravitatem. Quadragesima quinta adversus mathe- maticos. Quadragesima sexta, de ideis. Quadragesima septima, utrum aliquando cogitationes nostras videre possimus. Ubi quod dixi, angelica corpora, qualia nos speramus habituros, lucidissima atque aetherea esse cre^ dendum est ; si hoc sine membrie qu«e nunc habemns, et sine substantia, quamvis incorruptibilis, tamen carnis accipiatur, erratur. MuUo autem melius in opere de Civitate Dei, qusestio ista tractata est, de videndis cogitationibus nostris {Lib. 22*, c. 29). Qua- dragesima octava, decredibilibus.Quadragesimanonai quare filii Israel sacrificabant visibiliterpecorum victi- mas. Quinquagesima, de sequalitate Filii. Quinquagesi- maprima,de homine facto ad imaginem et similitudi- nem Dei. Ubi quid est, quod dixi, Homo sine vita non recte appellatur ; cum dicatur homo etiam cadaver homi- ni8?Ergosaltemdicere debui. Non propriedicitur ; ubi dixi, non recte dicitur. Item dixi : Ncque inscite distin- guitur, quod aliud sit imago et similitudo Dei^ aliud ad imaginem et similitudinem Dei, sicut hominem factum accipimus, Quodnonitaintelligendum est, quasihomo non dicatur imago Dei, cum dicat Apostolus, Vir quidem non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei (I Cor. xi, 7) : sed dicitur etiam ad imaginem Dei, quod Unigenitus non dicitnr, qni tantummodo imago est,nonadimagincm. Quinquagesima secnnda, de eo quod dictnm est, Pamitet me fecisse hominem (Gen. VI, 6, 7). Quinquagesima tertia, de auro et ar- 627 gento qood Israelitffi ab ^Egyptis acceperunt {Exod. iii, 22; et xii, 35). Quinqaagesimaquarta,(ie eo quod scriptutn est, Mihi autem adhxrere Deo, bonum est (Psal. Lxxii, 28) : Ubi quod dixi, Quod autem est omni anima meliuSy id Deum dicimus, magis dici de- buit, Omai creato spiritu molius. Quinquagesima quiuta, de eo quod scriptum est, Sexaginta sunt regi- na?, octoginta concuhinx^ et adolescentulx quarum non e$t numerus {Cant. vi, 7). Quinquagesima sexta, de annisquadragintasexflcdificati templi. Quinquagesima septima, de centum quinquaginla tribus piscibus. Quinquagesima oclava, de Joanne Baptista. Quinqua- gesima nona, de deccm virginibus. Sexagesima, de die autem et hora nemo scit^ neque Angeli cailorumi neque Filius hominis, nisi Patei* solus {Math, xxiv, 36). Sexagesima prima, de eo quod scriptum est in Evan- gelio, turbas Dominum in monte pavisse de quinque panibus (Id, xiv, 15-21). Ubi quod dixi, duos pisces duas Hlas significare pei'sonaSy regiam scilicet et sacer- dotalemf ad quas etiam sacrosancta illa unctio pertine- bat ; dicendum potius fuit, Maxime pertinebat, quo- niam unctos aliquando legimus et Prophetas. Item quod dixi, Lucas qui tanquam asccndentem post aboli- iionem peccatorum sacerdotem Christum insinuaviti per Nathan ascendit ad David (Luc. iii, 31): quia Nathan propheta missus etat, cujus correptione David ipsius peccati abolitionem pcmitendo impetravitj non sic acci- piendum est tanquam ipse fuerit Nathan propheta, qui filius David : quia nec hic dictum est, quia ipse propheta missus erat ; sed dictum est^ quia Nathan propheta missus erat, ut mysterium non in eodem ho- mine, sed in eodem nomine intelhgatur. Sexagesima secunda, de eo quod scriptum est in Evangelio, quod baptizabat Jesus plures quam Joannes ; quamvis ipse non baptizaretj sed discipuli ejus (Joan. iv, 1 , 2). Ubi quod dixi, Latro ille cui dictum est ; « Amen dico tibi ; a hodie mecum eris in paradiso i» (Lu% xxiii. 43) ,* qui nec ipsum baptismum acceperat : hoc quideni et alios ante nos rectores sanctae EcclesiGe posuisse in suis lit- teris invenimus (a); sed quibus documentis satis possit ostendi quod non fuerit baptizatus ille latro, ignoro. De qua re in posterioribus quibusdam opuscu- lis nostris diligentius disputatum est, maxime in eo quod ad Yincen{ium Victorem de Animse Origine scri- psimus (Lib, 3, deAnimxOrig, c. 9, n. 43). Sexagesima tertia, de Verbo. Sexagesima quarta,demuliere Sama- ritana. Sexagesima quinta, de resurrectione Lazari. Sexagesima sexta, de eo qnod scriptum est, An ignoratis^ fratres (scientibus enim Legemloquor)^ quia Lex domina- tur hominiy in quantum tempus vivit^ usque ad eum locum in quoscriptumest : Vivifcabitet mortalia cotyora ve- stra perinhabitantem Spiritum ejus in vobis (Rom. vii-vm, 11). Ubi iliud quod ait Apostolus, Scimus autem quia JjCX spiritualis est : ego autemcamalis sum, exponere vo- lens, dixi, Id est carni consentio^ nondum spiritudti gratia liberatus : quod non sic accipiendum est, quasi spiritualis homo jam sub gratia constitutus,etiam de (a) Inter eos Cyprianus Epist 75, ad Jubaianum. RETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. m seipso non possit hoc dicere, et ccetera ' asqne ad eum locum ubi dictum est, Miser ego homo, quis me liU' rabit de corpore mortis hujus (Id. vii, 14-24) ? quod postea didici, sicut jam sum aute confessus. Rarsus . exponens quod ait Apostolus, Corpus quidem mortuum est propter peccatum (Id. viii, 10): Mortuum, inquam^ corpus dicitj quamdiu tale est ut indigentia rerum tem' poralium molestet animam, Sed multo melius mihi po- stea visum est, ideo mortuum corpus dictum, qaod habeat jam moriendi necessitatem, quam non habnit ante peccatum. Sexagesima septima, de eo quod scri- ptum est, Existimo enim quod indignae sint passiom hujus temporis ad futuram glorinm qux revelabitur in nobis ; usque ad id quod dictum est, Spe enim salvi facti sumus (Ibid, 18-24). Ubi cum exponer^m quod scriptum est, Et ipsa creatura liberabitur a ser- vitute intcritus ; dixi : Etipsacrcatura, id estipse homo, cum jam signaculo imaginis propter percatum amisso remansit tantummodo creatura. Quod non ita accipien- dum est quasi totum amiserit homo quod habebatima- ginis Dei. Nam si omnino non amisisset, non esset propter quod diceretur. Rcformamini in novitate men- tis vestrae {Rom. xii, 2) ; et, in eamdem imaginem trans- formamur (II Cor. iii, 18) : sed rursum, si totum ami- sisset, nihil mancrct undc dicerctur, Quanquani m imagine ambulet homo, tamen vane conturbatur (Psal. xxxviii, 7), Item quod dixi, spiritualiter summos Angelos viverCf infimos vero animaliter ; audacius dictum est de infimis quam ut possit vcl Scripturis sanctis, vel ipsis rebus ostendi : quia etsi forsitan potest, difficillime potest. Sexagesima octava, de co quod scriptum est: 0 homo, tuquis es, qui respondeas Deo (Rom, ix, 20)? l;bi dixi: Quiaetiamsi levioribus quisque peceatis,aut certe quamvis gravioribus et multis, tamen magno gemitu et dolore pamitendi misericordia Dei dignus fuerit ; wm ipsius estf qui si relinqueretur , interiret, sed miserentis Deii qui ejus precibus doloribusque suhvrnit Pnnm est enim velley nisi Deus misereatur ; sed Deus non mi' seretur qui ad pacem vocat, nisi voluntas prxcesserit ad pacem. Hoc dictum est post poenitentiam. Namestmi- sericordia Dei etiam ipsam prffiveniens vohmtatemi quse si non csset, non prsepararetur voluntas a Domi- no. Ad eam misericordiam pertinet et ipsa vocatio qu8B etiam tidcm prsevenit. De qua paulo post cam agerem dixi : Hxc autem vocatio qwe sive in singuMs hominibus, sive in populis atque in ipso genere humasM per temporum opportunitates operatur^ altae etprofUndx ordinationis est. Quo pertinet etiam illud, « In utero san- « ctificavi te » (Jerem. i, 5) ; Et, « Cum esses in rembus c patris tui, vidi te ; » Et, « Jacob dilexi, Esau autem odio habuin(Rom. ix, 13; Malach, i, 2, 3), et csetera. Quamvis testimonium illud, Cum esses in retibus pairis tui, vidi te ; unde mihi tanqnam scriptum sit, occar- rerit, nescio. Sexagesima nona, de eo quod scriptum 1 Editi ; Pomt h^rcdicere, Vcnumdatus sum subpeecato; quod enimoperornonintelligo. Nonenxmquodvolo bonum hoc ago.sedquododi malum illudfacio, et cxtera qwt st- quunturusqueadeum /ocum. Nosautem hicmeliorumma- nuscriptorum verbis eervatls omnibus, reliqua postulante sensu loco movimus. UBER SEGUNDUS. 630 X ei ipse FUius subjectus erit ei qui illi subjecit Cor, X7, 28). Septuagesima, de eo quod Apo- cit : Absorpta est mors in victoriam, Ubi est , Ueniio tua?ubiest morSj aculeus tuus? Aculeus His peccatum, virtus vef*o pcccati lex {Ibid,, 54, taagesima prima, de eo quod scriptum est : tnera vestra portatej et sic adimplebitis legem Galat. Yi, 2). Septuagesima secunda, de )us setemis. Sepluagcsima tertia, de eo quod est : Et kabitu inventus ut homo (Philipp. ptuagesima quarta, de eo quod scriptum est ila Pauli ad Colossenses : In quo habemus rc- em et remissionem peccatorumt qui est imago bilis {Coloss. I, 14, 15).Septuagesimaquinta, litate Dei. Septuagesima sexta, de eo quod s Jacobus dicit : Vis autem scire, o homo ina- fides sine operibus otiosa est {Jacobi ii, 20) ? tsima septima, de timore; utrum peccatum lagesima octava, de pulchritudine simulacro- ptuagesima nona, quare raagi Pharaonis fe- liracula quaedam sicut Moyses famulus Dei [I, 22). Octogesima, adversus ApoIIinaristas. na prima, de Quadragesima et Quinquagesi- >gesima secunda, de eo quod scriptum est : im diligit Dominus corripit; flagellat autem omnem fUium quem reeipit (Uebr, xii. 6). Octogesima tertia, de conjugio, in eo quod Dominus ait : Si quis di- miserit uxorem suam excepta causa fornicationis (Math, XIX, 9). Hoc opiis sicincipit : Utrum anima a seipsa sit CAPUT XXVII. De MendaciOf liber unus. Item de Mendacio scripsi librum, qui etsi cum ali- quo labore intelligitur, habet tamen non inntilem in- genii et mentis exercitationem, magisque moribus ad Teriloquium diligendum proficit. Hunc quoque auferre statueram de opusculis meis, quia et obscurus et an- fractuosus, et omnino molestus mihi videbatur, pro- pter quod eum necedideram. Deinde cum posteascri- psissem alterum, cujus titulus, est, Gontra Mendacium, multo magis istum non esse decreveram et jusseram, sed non est factum. Itaque in ista retrcu^tatione opu- sculorum meorum cum eum incolumen reperissemi etiam ipsum retractatnm manere prsecepi: maxime quia in eo nonnnlla sunt neccessaria, qu» in illo altero non sunt. Propterea vero illius inscriptio est, Gontra Mendacium; istius autem, De Mendacio: quoniam per illum totum oppugnatio est aperta mendacii ; istius autem magna pars in inquisitionis dispntatione ver- satur. Ad eumdem tamen finem uterque dirigitur. Hic liber sicincipit iMagna quxstio e$i de Mendacio LIBER SECUNDUS. IN QUO RETRAGTANTUR LIBRI QUOS SCRIPSIT EPISCOPUS. CAPUT PRIMUM. Ad Simplicianumy libri duo, rorum quos episcopus elaboravi, primi duo >implicianum Ecclesia; Mediolanensis antisti- beatissimo successit Ambrosio, de diversis ibus, quarum duas ex Epistola Pauli apostoli nos, in primum librum contuli. Harum prior ' quod scriptura est, Quid ergo dicemus ? Lex est? Xbsit; usque ad illud ubi ait : Quis me de corpore mortis hujus ? Gratia Dei per Jesum Dominum nostrum (Rom, vn, 7-25), In qua toli verba, Lcx spiritualis est; ego autem car- I, etc , qoibus caro contra spiritum conlligcrc ir, eo modo exposui, tanquam homo descri- tiac sub Lege, nondura sub gratia constitulus. lim postea eliam spiritualis hominis (ot hoc .us) esse posse illa verba cognovi. Poslorior in » qusestio est, ab eo loco ubi ait, Non solum au- H Rebecca ex wio concubilu habcns Isaac patris ique ad illud ubi ait : Nisi Dominus sabaoth rdi- }bis semen, sicut Sodoma facii essemus, et sicut isimilcsfaisscmus [Id. ix, 10-29). lacujus qua?- ►lulione laboralum cst quidem pro libero arbi- ntatis huniiince; sed vicit Deigratia: nec nisi lOtuit perveniri, ut liquidissima verilatc dixisse .ur Apostolus, Quis cnim te disccrnit? quid ibes quod non acccpisti? Si autem accepisti. quid gloriaris quasi non acceperis (I Cor, iv, 7) ? Quod volens etiam martyr Gyprianus ostendere, hoc totum ipso titulo deflnivit, dicens: In nullo gloriandumf quando iwstrum nihil est (Cypr., lib, 3, testim. 4). 2. In secundo libro tractantur ca^tersB quflestiones, ct pro nostra quautulacumque facultate solvuntur, quae sunt omnes de scriptura quse Regnorum appel- lalur. Harum prima est de eo quod scriptum est, Et insiliit spiritus Domini in Saul (l Reg, x, 10); cum alibi dicatur, Et spiritus Domini malus in SaxU (Ibid, XVI, U). Quam cum exponerem, dixi: Quamvis sit in cujusque potestate quid velit, non est tamen in cujus- quam potestate quiipossit (Lib. 2, quxst, 1). Quod ideo dictum est, quianon dicimus esse in potestate nostra, nisi quod, cum volumus, fit; ubi prius et maximeest ipsum velle. Sine ullo quippe intervallo temporis preesto est voluntas ipsa, cum volumus; sed hanc quoque ad bene vivendum desuper accipimus pote- statem, cum prseparatur voluntas a Domino. Secnnda quflestio est, quomodo dictum sit, Pa^nitet me quod constituerim regem Saul (I Reg. xv, 11). Tertia utrum spiritus immundus qui erat in pythonissa, potuerit agere ut Samuel a Saide videretur, et loqueretur cum co (Ibid, xxviii, 7-20). Quarta, de eo quod scriptum est: Intravit rex David,et sedit ante Dominum (II Rey. VII, 18). Quinta, de eo quod dixit Elias : 0 Domine^ testis hujus viduse cum qua ego inhabito apud ipsam : 631 RETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. 612 tu tnale feciiti oecidere filium ejus (III Reg. xvii, 20). Hoc opas sic incipit : Gratis$imcm plane. CAPUT II. Contra Epistolam quam vocant Fundamcnti, Uber unus. Liber contra Epistolam Manichflei, quam vocant Fundamenti principia ejus sola redarguit; sed in ceeteris illius partibus * annotationes ubi videbatur, af&xae sunt, quibus tota subvertitur, et quibus com< monerer, si quando contra totam scribere vacavisset. Hic liber sic incipit : Unum verum Deum. CAPUT III. De Agone ChristianOf liber unus. Liber de Agone Christiano fratribus in eioquio laiino ineruditishumilisermoneconscriptusest,Qdeiregulam continens, ot pra^cepta vivendi. In quo illud posi- tum est, Nec eos audiamus, qui camis resurrectionem fu- turam negant, et commemorant quod ait apostolus PauluSf « caro et sanguis regnumDeinon possidebunt; » non intel- ligentes quod ipsedicit Apostolus. « Oportet corruptibile hoc induere inconruptionem, et mortale hoc induere im- mortalitatem » (I Cor. xv, 50, 53); cum enim hoc factum fuerit, jam non erit caro et sanguis, sed casleste corpus (Cop. 32, n. 34): nonsic accipiendnm est, quasi car- nis non sit futura substantia, sed carnis et sanguinis nomine ipsam corruptionem carnis et sanguinis in- telligendus est Apostolus nuncupasse; qus utiquein regno illo non erit, ubi caro incorruptibilis erit. Quam- vis et aliter possit intelligi, ui carnem et sanguinem opera carnis el sanguinis dixisse accipiamus Aposto- lum, eteosregnumDeinonpossessuros, quiperseveran- ter ista dilexerint. Hic iiber sic incipit : Corona victoiHse, CAPUT IV. Dc Doctrina Christiana, libri qudtuor. i . Libros de Doctrina Christiana, cum imperfectos comperissem, perficere malui quam eis sic relictis ad alia retractanda transire. Complevi ergo tertium qui scriptus fuerat usque ad eum locum {Cap. 25, n. 36), nbi commemoratum est ex Evangelio testimo- nium de muliere, quee abscondit fermentum in tribus mensuris farinse donec fermentaretur totum {Luc, XIII, 2i). Addidi etiam novissimnm librum, et quatuor libris opus illudimpievi: quorum primi tres adjuvant nt Scripturae intelligantur, quartus autem quomodo qu» intelligimus proferenda sint. 2. In secundo sane libro de auctore libri, quem plures vocant Sapientiam Salomonis, quod etiam ipsum sicut Ecclesiasticum Jesus Sirach ' scripserit, non ita constare sicut a me dictum est {Cap. 8, n. 13), postea didici, et ominno probabilius comperi non esse hunc ejus libri auctorera. Ubi autem dixi, His quadraginta quatuor libris Testamenti Veteris ter- minaiur auctoritas ; ex consuetudine qua jam loquitur Ecclesia, Vetus Testamentum, appellavi : Apostolus au- > In septem Mss. sic fere lecitur : Sed in ultimis illiuspar' tibusanfraetusomnes, ubt videbatur, explosisunt : sedel in cseleris.ki in Parceusi legebont Lovanienses : Sedin ultimis ejus partibus cum anfractus omnes, ubi vid^batury explosi sinty annotationes. * Am. Lug. Ven., Jestis filius Sirach. M. tem non videtor appellare VetasTestamentiiin, niriqied datum est in monte Sina (GeUat. iv, 24). Ei in eo qm^ dixi, De temporum historia sanctum Ambrosium ^ $ohrim quaestionem {Cap. 28, n. 43), ianquam coaeianei foerint Plaio et Jeremias ; me fefellii memoria. Nam qnid iHe de hac re episcopus dixerii, in iibro ejns legiior, qnem de sacramentis, sive de philosophia scripttt. Hoc opus sic incipit : Sunt praecepta qusedam. CAPUT V. Contra Partem Donatif libri duo. — [Non ezsiani.] Sunt duo libri mei, quorum titulus est, Gontra Par- tem Donati. In quorum primo libro dixi, non mihi placere ullius saecularis potestatis impeto schismati- cos ad commnnionem violenter arciari. Ei vere taiie mihi non placebat, quoniam nondum expeiius eram, vel quantum mali eorum auderet impuniias, vel qoan- tum eis in meliusmutandis conferre posseidiligeniiadi- sciplinffi. Hoc opus sic incipit : Quoniam Donatistm noHs. CAPUT VI. Confessionum libri tredecim. 1. Confessionum mearum libri iredecim, et de malis et de bonis meis Denm iandani jnsinm etbo- num, atque in eum excitant humanum iniellecinoi et affectum; interim quod ad me atiinei, hoc in me legerunt cum scriberentur, ei agnnt cnm leguntor. Quid de illis alii seniiant, ipsi viderini ; molib ta- mcn fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad decimum de me scripii sunt : in tribus cseteris, de Scripturis sanctis, ab eo quod scri- ptum est, In principio fecit Deus coRlum et terram, usque ad sabbati requiem (Gen. i, i ; ii, 2.) 2. In quarto libro, cum de amici morie animi mei miseriam confiterer, dicens quod anima nostrs ona quodammodo facta fuerat ex duabus, et ideo^ inquam, forte mori metuebam^ ne totus iHe moreretur^ qmm multum amaveram {Cap. 6) : quee mihi qoasi declama- tio levis, quam gravis confessio videiur, quamvis ot- cumque temperata sit hsec ineptia in eo qoid addi- tum est, forte. Et in libro tertio decimo quod diii, Firmamentum factum inter spirituates aquas superims et corporales inferiores (Cap. 32); non satis coosi- rate dictum est : res antem in abdito esi valde. Hoe opus sic incipit : Magnus es, Domine. CAPUT VII. Contra Faustum manichasumy libri triginta ins. i. Contra Faustum manichaeum blasphemantem Legem et Propheias, et eorum Deum, ei incamatio- nem Christi ; Scripturas auiem Novi Tesiamenii, qoi- bus convincitur, falsaias essedicentem, scripsi graode opus, verbis ejus propositis reddens responstooei meas. Triginta et tres disputationes suni; quas eiiam libros cur non dixerim? Nam etsi soni in eis aliqoi perbreves, tamen libri sont. Unus vero eorom, obt i nobis adversum ejus criminationes, Pairiarcharam vita defenditur, tantffi prolixitatis esi, quantn noUos fere librorum meorum. 2. In libro ergo iertio cum solverem queestionemt 1 Editi : SecundumAmbrosium sotvisse; aiMss. : Satuin» Ambrosium. UBER SEGUNDUS. 0 potuerit duos patres habere Joseph^ dixi quod ex alio natuSy ab alio fuerit adoptatus i sed genas quoque adoptionis dlcere debui : 1 sonat quod dixi, tanquam eum vivus adopta- tts pater. Lex autem filios etiam mortuis ad- *,jubens nt fratris defuncto semenex eadem xorem, et fratri defuncto semen ex eadem ti(D€vU, XXX, 5, 6) : quie profecto de duobus ominis patribus expeditior ibi redditur ratio. autem fratres fuerunt in quibus hoc contigit ut ^ncti qui vocabatur Heli, duceret aiter uxo- est Jacob, a quo MattLseus narrat genitum esse ; sed uteriDo fratri suo eum gennit, cujus .ncas dicit fuisse Joseph, non utiqne genitum, ^e adoptivum. Hoc in eorum litteris inven- , qui recenii memoria post ascensionem Do- hac re scripserunt. Nam etiam nomen ejus- ilieris quee peperit Jacob patrem Joseph de oarito Mathan, qui fuit pater Jacob, avus Jo- cundum Matth®um ; «it de marito posteriore peperit Heli, cujus erat adoptivus Joseph, non ^icanus. Quod quidem, cum Fausto respon- nondum legeram ; sed tamen per adoptionem \ contingere ut unus homo duos haberet pa- bitare non poteram. duodecimo et tertio decimo, de lilio Noe se- [ui est appellatus Cham, ita disputatum est, n i]on in filio suo Chanaan, sicut Scriptura de- it, sed in seipso fuerit a patre maledictus (Lib. 23 ; et /i6.i3, c. iO). In quarto decimo de una talia dicta suQt,tanquam sentiant, et ideo ; vanos adoratores suos {Cap. 12) : quamvis d accipi possintab animali adinanimaie trans- >do locuiionis qui vocatur greece metaphora ; I mari scriptum est quod fremat in utero matris ens progredi (Job, 38, 8, sec. LXX), cum utique »6at voluntatem. In undetrigesimo, Absit, in- i sit in mctnbris sanctorum etiam genitalibus urpUudo. Dicuntur quidem inhonesta, quia non lam speciemdecoris, quam membra quaein prom- Ua sunt (Cap. 4): sed probabilior in aliis leriptis nosiris reddita ratioest, cur ea dixerit .postolus inhonesta (I Cor. xii, 23), propter icilicet in membris repugnantem legi mentis II, 23), quse de peccato accidit, non de prima institutione naturffi. Hoc opus sic iucipit : Pau- damfuit. CAPUT VIII. Contra Feli^jem manichseum, libri duo. "almanichffium quemdam nomine Felicem, prte- opulo, in ecclesia bidno disputavi. Hipponem venerat, eumdem seminaturus errorem ; unus *at ex doctoribus eorum, quamvis ineruditus ^os liiteris, sed tamen versntior Fortunato. mt ecclesiastica, sed inter meos libros com- r. Duo ergo libri sunt, in quorum secundo dis- 1 est de libero voluntatis arbitrio, sive ad roa- m lum operandum, sive ad bonum : sed de gratia qna vere liberi finnt, de quibus scriptum est, Si vos FUms liberaverUfiunevere liberieritis{Joan, yiii, 36), diligen- tius disputare, quoniam talis erat cum quo agebamus, nulla snmus necessitate compulsi. Hoc opos sic inci- pit : Honmo Augusto sextum consuie, septimo idus do cembris. CAPUT IX. De Natura fiont, liber unus. Liber de Natnra Booi adversus Manichfleoi est, nbi ostenditur naturam incommutabilem Deum esse ac\ summum bonum, atque ab illo esse cffiteras naturas sive spirituales sive corporales, atque omnes in quan- tum naturffi snnt, bonas esse ; et quid vel unde sit ma- lum, et qnanta mala Manichoei ponant in natura boni et quanta bona in natura mali, quas naturas finxit er- ror ipsomm. Hic liber sic incipit : Summum bonum^ quo superius non est, Detu est. CAPUT X. Contra Secundinum manichmm^ liber unus. Secnndinus quidam, non ex eis quos Manicheei ele- ctos, sed ex eis quos auditores vocant, qnem ne facie quidem noveram, scripsit ad me velut amicus, hono- rifice objurgans qnod oppugnarem litteris illam hiere sim, et admonens ne facerem, atque ad eam potius sectandam exhortans, cum ejus defensione, et fidei catholic» reprehensione. Hoic respondi ; sed quia in ejusdem opuscnli capiie non posui quis cui scriberet, non in epistolis meis, sed in libris habetur. Illic ab exordio conscripta est etiam ejns epistola. H^jus au- tem voluminis mei titulus est, Contra Secundinum manichffium : quod, mea sententia, omoibus qu» ad- versus illam pestem scribere potui, facile preepono. Hic liber sic incipit : Tua in me benevolentia. CAPUT XL Contra Hilarumt liber unus. — [Non exstat.j Inter hsec Hilarus < qoidam vir tribunitius, laicns catholicus, nescio unde adversus Dei ministros, ut fieri assolet, irritatus, morem qui tunc esse apud Carthaginem coeperat nt hymni ad altare dicerentor de Psalmorum libro, sive ante oblationem, sive cnm distribseretur populo quod fuisset oblatum, maledica reprehensione, ubicumqne poterat, lacerabat^ asserens fieri non oportere. Huic respondi, jubentibus fratri- bus et vocatur liber ipse, Contra Hilarum. Hic liber sic incipit : Qui dicunt mentionem Veteris Testamenti. CAPUT XII. QusBStiones Evangeliorum^ libri duo. Snnt qniedam expositiones quorumdam locomm ex Evangelio secundum Matihfieum, et alia similiter se- cundum Lucam ; in unum librum ill», inaltemmist» redactae sunt. Titulus operis hojus est : Qnsstiones Evangeliorum. Sed qnare illa sola de sopradictis evan- gelicis Ubris exposita fuerint, qn» his libris meis continentur, et qu8e ista sint, prologos meus, adjun- ciis atque annumeratis eisdem quflestionibus, ita ut mortuos adoptabat. veriu^ Mss., morfuis. ' IQ Edd. scribiiur, HUarius, et HUarium. In Mss. vero, HUarus, et HUarum, ot imprimi caravimut. m RETRACTATIOxNUM S. AUGUSTINI. 636 quisque legere quod voluerit, numeros secutus inve- niat, satis indicat. In primo ergo libro {Quwst. 27), in eo quod positum esl, Dominum scoi^sum duobus dis- cipulis suam retulisse passiomm [Matth, xx, 17), mendositas codicis nos fcfeliit : nam duodecim scri- ptum est ; non, duobus, Insecuudo libro volens expo- nere quomodo duos patres potucrit habere Joseph, cnjus conjux dicta est virgo Maria ; illud quod perhi- betur fratrem duxisse defuncti fratris uxorem, ut ei semen secundum legem suscitaret {Deut. xxv, 5), ideo dixi esse injirmum, quoniam qui nasceretur^ nomen dc- functi Lex eum jubcbat accipere {Quaest, 5) : non est vernm. Nomcn enim dofuncti quod dictum est, ad hoc Lex valere prsecepil, ut ejus lilius diceretur ; non ut hoc quod ille vocaretur (a). Hoc opus sic incipit: Uoc opus non ita scriptum est, CAPUT XIII. Annotationes in Job, libcr unus. Liber cujus est tilulus, Annotationes in Job, utrum meus habendus sit, an potius eorum qui eas, sicut po- tueruntvelvoluerunt, redegerunt in unum corpns de- scriptas de frontibus codicis, neri iiber tertius. Hoc opus in primo libro sic Sosti no8 saepe voluisse. In secundo autemsic : iriibus Epistolae Petiliani, In tertio autem sic : Uiane, litteras tuas, CAPUT XXVII. Cresconium grammaticum partis Donati^ libri quatuor. laticus etiam quidam donatista Cresconius, inisset epistolam meam, qaa primas partes, nanus nostras tanc venerant EplHtolse Peti- aurgui, putavit mihi esse respondendum, et m scripsit ad me. Cui operi ejus iibris qua- )ondi, ita sane ut tribus perageremquoduni- sponsio flagitabat. Sed cum viderem de sola nensium causa, quos suos schismaticos da- ni ', et eorum aliqnos rursus in snis hono- sceperunt, Baptismumque ab eis eztra suam ionem datum non repetiverunt, responderi cancta quse scripsit ; etiam quartum librum in quo idipsum, quantum potui, diligenter identer ostendi. Hos autem quatuor iibros scripsi, jam contra Donatistas leges dederat s imperator. Hoc opus sic incipit : Quando ad mit mea scripta pervenire possent ignorans. CAPUT XXVII. num €t Testimoniorum contra DonaHstas, liber unus. — [Non exstat] tuec, ut ad Donatistas pervenirent contra irrorem et pro catholica veritate necessaria ata curavi, sive de ecclesiasticis, sive de pu- istis, sive de Scriptaris canonicis. Et primo ad lem promissa direxi, ut ipsi ea, si fieri posset, rent. Quse cum venissent in eorum quorum- inus, nescio quis exstitit qui suo nomine tacito isec scriberet, ita se confitens donatistam, tan- )c vocaretur. Cui ego respondens, aliumlibrum nia vero documenta quee promiseram, eidem quo eadem promiseram junxi, et ex utroque sse volui ; eumque sic edidi, ut in parietibus !y quse Donatistarum fuerat, prius propositus ir, cujus titulus est : Probationum et Testimo- habent,^' libuU Mss. eum libuit :quem loquendi AugustiDo receptum doq insuper habendum esse I. Nam eo minus perspecto accidit, ut sermo S. Au- le B. Joan. Decollat, in oreviariiB corrupte sic edere- am tamen non sicbabebat ;» pro, « non siclibebat nret. » ,,quod... damnaverunt.^Repomimns ex Mss. qvcs; enim ad Maximianenses antea nominatos. niornm contra Donatistas. In qno libro absolutionem Felicis Aptongensis ^ ordinatoris .Qeciliani, non hoc ordine posuimus quo postea nobis claroit, Consuiibus diligenter inspectis, sed tanquam post Cfficilianum ferit absoiutns, cum ante sit factum. III od etiam quod commemorato Judae apostoli testimonio, nbi ait : li 8unt qui seyregant semetipsoSt animales^ spiritum non kabentes (Judx i9), adjunxi etiam dicens: De quibas et Paulus apostolus dieit : « Animalis autem homo non . p^cipt^ ea quae sunt spiritus Dei j» l Cor, ii, 14) ; non sunt isti illis coaequandi, quos omnino ab Ecclesia shisma prscidit. Istos quippe idem apostolns Paulus parvuios dicit esse in Christo, qnos nondam escam valentes capere, iacte nutrittamen (Id. iu, 1, 2) iiii autem non in filiis parvulis, sed in morlois et perditis compatandi sunt, ut si quis eorum correctus &:clesiffi fuerit copolatus, recte de illo dici possit: Mortuus erat, et revixit; perierat^ et inventus est ^Luc, xv« 32). Hic liber sic incipit : Qui timetis consentire EcclesisB catholicsB. CAPUT XXVIII. Contra Donatistam nescio quem, liber^unus. — [Non exstatj Alterins libri quem supra commemoravi, titulom esse volui, Contra nescio quem Donatistam : ubi simi- liter de absolutione ordinatoris Ceciliani venis ordo temporisnonest.Illudetiam qnod dixi: Ad mtUtiiudi- nem zizaniorum, ubi inteUiguntur omnes hsereses, mi- nus hal)et unam necessariam conjunctionem : dicen- dum enim fuit, libi inteliiguntoretiamomneshflBreses; aut, Ubi intelUgantnr et omnes hfiereses. Nunc vero ita dictum est, quasi preter Ecclesiam tantum- modo sint zizania, non etiam in Ecclesia, cum ipsa sit regnum Christi, de quo coUecturi sunt AngeU ejus, messis tempore, omnia scandala (Matth. xiii, 36-42.). Unde et Cyprianus martjr : Etsi videntur^ inquit, in Ecclesia esse zizania^ non tamen impediri de- bet aut fides aut charitas nostra, ut quoniam zizania esse in Ecclesia cemimuSf ipsi de Ecclesia recedamus (Cypr. Epist. 51 y ad Maximum^ etc). Quem sensum etiam nos alias, et maxime adversus eosdem prfiesentes Do- natistas , in coUatione defendimus. Hic liber sic inci- pit: Probationes rerum necessariarum quodam brevi- culo collectas promisimus. CAPUT XXIX. Admonitio Donastitarum de MaximianistiSy liber unus. — [Non exstat] Cum viderem multos legendi labore impediri a discendo quam nihil rationis atque veritatis habeat pars Donati, libeilam brevissimum feci, quo eos^de soUs Maximianistis admonendos putavi, ut posset fa- cilitate describendi in manus plurium pervenire, et ipsa sui brevitate facUius commendari memorise ; cui titulum imposui : Admonitio Donatistarum de Maxi- mianistis. Hic liber sic incipit : Quicumque calumniis hominum et criminationibus movemini. 1 In Mss. pluribusetpotioribushic, etiDfra,cap.34, scri- bitur, kptuanensisiqmbxis consenUt Am. necnoniufraEr.At in aliis quibutdam. AptugenemU. 643 RETRACTATIONUM S. AUGUSTINI. 644 CAPUT XXX. De Divinatione Dxmonum, liber unus, Per idem tempus accidit mihi ex quadam disputa- tione necessitas ut de Divinationc D(Bmonum libellum scriberem, cujus lilulus iste ipse est. In ejus autem quodam loco ubi di:^i : Daomoties aliquando et hominum dispositiones non solum voce prolataSt verum etiam coyitatione conceptaSy cum signa qusedam ex animo exprimunturincorpore,totafacilitatepcrdiscere (Cap. 5, n. 9) ; rem dixi occultissimam audaciore assevera- tione quam debui : nam pervcnire ista ad notitiam dajmonum, per nonnulla etiam experiraenta comper- tum est. Sed utrum signa quaedam deutur ex corpore cogitantium illis sensibilia, nos autem latentia, an alia«vi et ea spirituali ista cognoscant, aut difticillime potest abhomini!)us, aut omnino non potest inveniri. Hic liber sic incipit : Quodam die in diebus sanctis Octavarum, CAPLT XXXI. Quaestiones cxpositx contra PaganoSj numero sex, Intcr haec miss(B sunt mihi aCarthagine qua^stiones sex, quas preposuit amicus quidam, quem cupiebam fieri christianum, ut contra Paganos solverentur, prsesertim quia nounullas earum a Porphyrio phi- losopho propositas dixit. Sed non eum esse arbitror Porphyrium Siculum illum cujus celeberrima est fama. Harum quaestionum disputationes in unum li- brum contuli, non prolLxum, cujus est titulus : Sex qusestiones contra Paganos expositee. Earum autem prima est de rcsurrectione ; secunda, de tempore christiana'^ religionis ; tertia, de sacriiiciorum distin- ctione ; quarta, de eo quod scriptum est, In qua men- sura mensi fucritis, remetietur vobis {Matth. vii, 2) ; quinta, deFilio Dei secundum Salomonem ,* sexta, do Jona propheta. In quarum secunda quod dixi, Salus religionis hujus, pcr quam solam veram salus vera vcra- citerque promittitur, nulli unquam defuit, qui dignus fuit ; et cuidefuitf dignus non fuit; nonita dixitanquam ex meritis suis quisquam dignus fuorit ; sed quemad- modum ait Apostolus : Nonex operibus, sed ex vocante dictum esse^ Major serviet minori (Rom. ix, 12, 13): quam vocationcm ad Dei propositum asserit pcrti- nere. Unde dicit, Non secundum opera nostra, sed secundum suum propositum et gratiam (II Tim. i, 0). Unde item dicit : Scimus quia diligentibus Deum, omnia cooperantur in bonum, iis qui sccundum propositum vocati sunt sancti * (Rom. viii, 28). De qua voca- tione ait : Ut dignos vos habeat vocatione sua sancta (II Thess. I, 11). Hic liber post epistolam, qute post- modum a capite addita esi(Epist. 102, ad Dcogratias), sic incipit : Movet quosdamy et requirunt. CAPUT XXXII. Expositio Epistolw Jacobi ad duodecim tribus. — [Non exstat.J Inter opuscula mca reperi expositionem Epistolse Jacobi, quam retractans adverti annotationes potius expositorum quorumdam ejus locorum in librum re- ^ Abest «anc/i abantiquisMss. etagraecotextuApostoli. dactas fratrum diligentia, qui eas frontibus codicb cssc nolucrunt. Adjuvant ergo aliquid, nisi qaod ipsam Epistolam quam Icgebamus quaudo ista dictavi, non diligenter ex gro^co habebamus interpretatam. Hic liber sic incipit : Duodecim tribubm qux sunt in disper sione^ salutem. CAPUT XXXIII. De Peccatcrum Meritis et Remissionc, et de Baptismo Parvulorum, ad Marceltinum libri tres. Venit etiam necessitas, quoi me cogeret adversus novam Pelagianam ho^resim scribere ; contra quam prius, cum opus crat, non scriptis, sed sermonibus et collocutionibus agcbamus, ut quisque nostrum poterat aut debebat. Missis ergo mihi a Carthagine qusestio- nibus eorum quas rescribendo dissolverem ^ , scnpsi primum libros Ires, quorum titulus est, de Peccato- rum Meritis ct Hemissione : ubi maxime disputatur de baptismate parvulorum propter originale peccatum: et de gralia Dei qua justiflcamur, hoc est, justi efQci- mur ; quamvis in hac vita nemo ita servet mandaU justitise, ut non sit ei neeessarium pro suis peccatb orando dicere : Dimitte nobis debita nostra (Matth. vi, 12). Contra quce omnia sentientes illinovam hseresim condiderunt. In his autem libris tacenda adhuc arbi- tratus sum nomina eorum, sic eos facilius posse cor- rigisperans : imoetiam intertio libro, qua^est epistola, sed in libris habita propter duos quibus eam conne- ctendam putavi, Pelagii ipsius nomen non sine aliqua lande posui (Cap. 3, n. 5 ) ; quia vita ejus a multis praedicabatur: et ejus illa redargui, quae in suisscri- ptis non ex persona sua posuit, sed quid ab aliis di- ceretur exposuit ; quae tamen postea jam haereticus pertinacissima animositato defendit. Coelestius vero discipulus ejus jam propter tales assertiones apud Carthaginem in episcopali judicio, ubi ego non inter- fui, excommunicationem meruerat. In secundo libro, quodam loco, Hoc quisbusdam, inquam, in fine largie- turj ut mortem repentina commutatione non sentiojnt (Cap. 31« n. 50), servanslocum diligentiori de hacre inquisitioni. Aut enim non morientur ; aut de vita ista in mortem, et de morte in cetemam vitam celerrima commutatione tanquam in ictu oculi transeundo, mo^ tom non sentient. Hoc opus sic incipit : Quamvis m mediis et magnis curarum aestibus. CAPUT XXXI V. De Unico Baptismo, contra Petilianum ad Constantinumy liber unus. Eo tempore librum de Unico Baptismo amicus qui- dam meus, a nescio quo donatista presbytero accepit, indicante quod Petilianusepiscopus eorum Constanti- nensis eum scripserit. Hudc ad me ilie attolit, ac vehementer ut ei responderem rogavit ; et factam est. Librum autem etiam mcum in quo respondi, eumdem titulum habere volui, hoc est, de Unico Baptismo. In quo iibro illud quod dixi : Constantinum imperatorem Donatistis criminantibus ordinatorem Casciliani Felicem Aptungensem non negasse accusationis locum, quamiis eos in CsecHiani fictis criminibus calumniosos fuisset 1 Edd. ferunt dissolveram. YeriusMss., dj^soJrerein. LIBER SECUNDUS. 646 '!ap. 16, n. 28), in ordiae temporum postea um, aliter iayentum est. Nam prius memo- •rator causam Felicis fecit audiri a procoa- :>gitur absolutus; et postea ipse Caeciliaaum atoribus ejus auditum, comperit iaoocea- 30S expertus est ia ejus crimiuibus calum- i ordo temporum per coasules declaratus, emeatius ia ea causa calumaias Doaatista- acit, peaitusque subvertit : quod alibi ostea- i liber sic iacipit : liespondere adversa sen- CAPUT XXXV. mianistis contra Donatistas^ liber unus. — [Noa exstat.] 3tiam librum iater csetera coatra Doaatistas, ssimum sicat aatea, sed graadem, multo i; ia quo apparet quemadmodum eorum Scclesiam catholicam impium ac superbis- 'orem sola fuaditus Maximiaaistarum causa quod scbisma factum est ex ipsa parte c liber sic iacipit : Multa jam diximuSy multa imus . CAPUT XXXVI. Testamenti Novi, ad Honoratum liber unus, tempore quo coatra Doaatistas vehemeater mr, et coatra Pelagiaaos exerceri jam coe- amicus quidam mihi misit quiuque a Car- usestioaes, et rogavit ut eas illi scribeado Q ; quai suat : Quid sibi velit vox illa Do- s meus, Deus meuSf utquid me dereliquisti? , i ; Matih. xxvii, 46.) Et quid sit quod olus, L7 in charitate radicati et fundatiy 8 comprehendere cum omnibus sanctis, qux to, et longitudOy et altitudo^ et profundum I, 17, 18). Et quse siut quiaque virgiues uaeve sapieates (Matth. xxv, 1-12). Et quse ^rae exteriores (Id. xxu,, 13). Et quomodo ium sit, Verbum caro factum est (Joan. i, i4). a iatueas supra dictam hseresim aovam ia- ratiae Dei, sextam mihi proposui qusestiouem Testameati Novi. De qua disputaas, iater- positioae psalmi vigesimi primi, ia cujus ptum estquod Domiausexciamavitiacruce, amicus ia primis mihi proposuit expoaea- laia illa quioque dissolvi (Epist. i40, ad %): aoa hoc ordiae quo eraut proposita; nihi dissereoti de gratia Novi Testameoti^ suis locis coogrueoter occurrere potueruot. sic iacipit : Quinque mihi proposuisti tractan- iones. CAPUT XXXVII. Htu et Littcra, ad Marcellinum, liber unus. m scripseram tres libros, quorum titulus est orum Meritis et Remissiooe, ubi diligeoter r ctiam de baptismo parvulorum, rescripsit lisse permotum quod dixerim fieri posse ut siae peccato, si voiuatas ejus noa desit, ope adjuvante divina ; quamvis nemo tam perfect® ju- stitise in hac vita vel fuerit, vcl sit, yel futurus sit. Qusesivit enim quomodo dixerim posse fieri, cujus rei desit exemplum. Propter hanc ejus ioquisitioaem scripsi librum cujus est titulus, de Spiritu et Littera, pertractaus apostolicam seoteotiam ubi ait : Litteraocci- di(j Spiritus autem vivificat (II Cor. iii, 6). lo quo libro, quam Deus adjuvit, acriter disputavi cootra ioimi- cos gratise Dei, qua justificatur impius. Cum autem agcrem de observatiooibus Judseorum, a quibusdam escis secuodum veterem legem abstiacotium, dixi : Quarumdam escarum cerimoniae (Cap. 21, n. 36), quod oomeo non est in usu Litterarum sanctarum (a) : ideo tamen mihi congruens visum est, quod a carendo ap- pellatas cerimooias, qaasi carimooias memoria teae- bam, eo quod observaotes careaot his rebus a quibus se abstiaent. Quod si est origo alia hujus aomiais, quse abhorret a vera religioae, secuodum haac ego ooa sum locutus, sed secuodum istam quam supra memoravi. Hic liber sic iocipit: Lectis opusculis quss ad te nuper elaboravij fili charissime Marcelline. CAPUT XXXVIII. De Fide et Operibus^ liber unus. loterea missa suat mihi a quibusdam fratribus lai- cis quidem, sed diviuorum eloquiorum studiosis, scri- pta aoaoulla, quse ita distioguereot a boois operibus christiaoam fidem, ut sioe hac oou posse, sioe illis autem posse pcrveoiri suaderetur ad seteroam vitam. Quibus respoodens librum scripsi, cujus nomen est, de Fide et Operibus. In quo disputavi non solum quemadmodum vivere debeant gratia Christi ^ regene- rati, verum etiam quales ad lavacrum regeoerationis admitti. Hic liber sic iacipit : Quibusdam videtur, CAPUT XXXIX. Breviculits Collationis cum Donatistis, libri tres. Posteaquam facta est cum Doaatistis aostra coUatio, breviter commemoravi quse gesta siot, litterisque compreheadi secuadum tres dies quibus cum eis coo- tulimus : idque opus utilo existimavi, quo qubque commooitus, vel sciat siue labore quid actum sit, vel coasultis aumeris, quos rebus siaguUs aaootavi, legat ia eisdem Gestis ad locum quodcumque voluerit ; quooiam fatigant illa nimia prolixitate lectorem. Hujus autem operis titulus est, Breviculus CoUa- tionis. Hoc opus sic iocipit : Cum catholici episcopi et partis Donati. CAPUT XL. Post Collationem contra Donatistas^ liber unus. Librum etiam scripsi grandem, satis, quantum existimo, diligenter ad ipsos Donatistas, post colla- tionem quam cum episcopis eorum habuimus, ne ab eis seducerentur ulterius. Ubi respondi etiam quibus- ^ Ita Mss. hic, et infra cap. 47 ; quibus locis editi habent, gralia Dei. (a) Certe istud nomenqusesitum diliffeoter in versione LXX nusquam nobis occorrit; sed quibus locis vulffatahabet ca?- remoniaSt in ilIareperimu8DiKAi6MATA,^'K«/tf/ica/Jonej:veI, pROSTAGMATA, prxcefla ; vel phulaeas, eustodias ; vel la- TREiAif, servitutmn ; nomon, etc. 647 dam ▼aniUtibas eorom, quee ad nos perreaire po- taerunt, quas victi, ubi poterant et quomodo poterant, jactitabant: praeter illa qua». dixi de Gestis coUationis, unde quid actum sit breviler nosceretur. Multo autem brevius id egi in quadam ad eosdem rursus epistola. Sed quia in coDcilio Numidise omnibus qui ibi eramus hoc lieri placuit, non est in epistolis meis (a). Sic quippe incipit : Sykanus senex, Valentinus, Innocen- tiuSt MaximinuSf Optatus, Augustinus, DonatuSy et cxteri episcopi de concilio Zertensi * ad Donatistas. Hic liber sic incipit: Qvid adhuc Donatistse sedu- eimini^ CAPUT XLl. De Videndo Deo, liber unus, De Videndo Deo scripsi librum (Epist, 147, ad Paulinam)t ubi de spirituali corpore quod erit in resurrectione sanclorum inquisitionem diligentiorem distuli, utrum vel quomodo Deus, qui spiritus esl, etiam per corpus tale videatur; sed eam posteaquce- stionem sane difficillimam in novissimo, id est in vi- gesimo et secundo libro de Civitate Dei (Cap. 29, n. 1, sqq.), satis, quantum arbilror, explicavi. Inveni etiam in quodam nostro codice, in quo et iste liber est, quoddam commonitorium a me factum de hac re ad episcopum Siccensem Fortunatianum ; quod in opusculorum meorum indiculo nec inter libro5, nec inter epistolas est notatum (6). Hic iiber sic incipit. : Memor debiti lilud autem : Sicut praesens rogavi, CAPUT XLII. De Natura et Gratia liber unus. Venit etiam tunc in manus meas quidam Pelagii liber, ubi hominis naturam contra Dei gratiam qua justilicatur impius, et qua christiani sumus, qnanta potuit argumentatione defendit. Librum ergoqno huic respondi defendens, gratiam non contra naturam^ sed per quam natura liberatur et regitur, de Natura et Gratia nuncupavi. In quo verba qusedam quse velnt Xysti Romani episcopi et martyris Pelagius posoit, ita defendi tanquam revera ejusdem Xysti essent ; id enim putaveram : sed postea legi Sexti philosophi esse, non Xysti christiani (c). Hic liber sic incipit : Librum quem misistis, CAPUT XLIII. De Civitate Dei, libri viginH duo. i. Interea Roma Gothorum irruptione, agentium sub rege Alarico, atque impetu magnce cladis eversa * Lov., Clrtetwi. Nonnulli vero M8s.,Zcr«ciifi.aut,rmcim'. Bodleianus Ms. et Colleg. Merton, Mss. duo, ZirlensL Alius Bodl., Hetensi. At Am. et Er. cum Mss. tredeeim ferunt, Zer- tenti. Hanclectionem confirmant Mss. quihus liber iste inte- ger continetur. (a) Inter eaa nunc est ordine 141. (d)Nunc interEpistt.reperitur ordine 148, tom.2,p. 739. (c) Verba illa Sexti pbilosophi esse legit forte Augustinus apudHieron. qui Epist. ad Ctesiphoutem, et inJerem. c. 22, etinEzech. c. 18, erroris causam in Rufinum refert. Eum enim cum SexU sententiase grseco in latinum vertisset, sub nomine S. Xysti martyris urbisRomflBepiscopi edidisse cri- minatur. Hinc porro lectitari passim a piis vins etin modum annuli, quem earum coUectioni titulum fecerat Rafinus, in manu gestari semper, adeoque familiariter haberi contigit, nt inde sententiam. S. P. Benedictusin regulffi sum capiteT. protuleritin hiecverbarK Sicutscriptum est, Sapiens verbis innotescit paucit. » RETRACTATIONUM S. AUGUSTLM. «48 est; cnjus eversionem deomm falsomm moltommqae cultores, quos nsitato nomine Paganos vocamus, in christianam religionem referre conantes, solito ac6r-> bius et amarius Deum verum blasphemare coeperant. Unde ego exardescens zelo domos Dei, adversas eorum blasphemias vel errores libros de Civitate Dei scribere' institui. Quod opus per aliquot annos me fe- nuit, eo quod alia multa iutercurrebant, qu8e differre non oporteret, et me priusad solvendom occopabant Hoc autem de Gvitate Dei grande opus tandem vigin- ti duobus libris cst terminatum. Quorom quinqoepri- mi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari to- lunt, ut ad hoc multorum deorum cultom quos Pagi- ni colere consueverunt, necessarium esse arbitrentor; et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundars conteuduut. Sequentes autem quinque adversos eos loquuntur,qui fatenturhsec malanec defuisse onquam, nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nuncpar- va, locis, temporibus, personisque variari : sed deo- rummultorum cultum, quo eis sacrificatnr, propter vitam post mortem futuram esse utilem dispatant. His ergo decem libris duse ist« vanae opioiones chri- stianse religioni adversari» refelluntur. 2. Sed ne quisquam nos aliena tantom redargnisse, non autem nostraasseroisse reprehenderet ; id agit pais altera operis hujus, quse libris duodecim continetor. Quanquam ubi opus est, et in prioribus decem qos nostra sunt asseramus, et in doodecim posterioribtts redarguamus adversa. Duodecim ergo kbromm se- quentium primi quatuor continent exortum duarom civitatum, quarum est una Dei, altera hojos mondi. Secondi qoatuor, excursum earum sive procursom, Tertii vero, qui et postremi,debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri cum sint de utraque civitate cod- scripti, titulum tamen a meliore accepemnt, ut de Ci- vitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahffi sacrificio, flam- mam coelitus factam inter divisas victimas cuenrrisse (Cap. 8) ; quoniam hoc illi in visione monstratam est In septimo decimo libro, quod dictum est de Samoele, Non erat de filiis Aaron {Cap. 5, n. 2) ; dicendum pQ- tius fuit, Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sa- cerdotum defonctis sacerdotibus soccedere magislegi- timi moris fuit : nam in filiis Aaron reperitor pater Samuelis (a);sed sacerdos non foit, nec ita in filiisot eum ipse gennerit Aaron, sed sicot omnes iUius populi dicuntor filii Israel. Hoc opus sic incipit : Giorioitsfi- mam civitatem Dei. CAPUT XLIV. Ad Orosium^ contra Friscillianistas et Origenistas^ Uber unus, Inter hsec Orosii ci^osdam Hispani presbyteri eon- sultationi de Priscillianistis, et de quibnsdam Origenis sensibus qoos catholica fides improbat, quanta potoi brevitate ac perspicuitate respondi: ctyns opuseoli titulns est ad Orosium, contra Priscillianistas et Ori« (a) Imo Samnel in filiis Core eemuli Aaron reperitor I Pt- ralip. 6. Incidit ergo in vitiosum codicem, ant certe ab ali- quo alio deceptus fuit S. Augustinus. UBEU SECUiNDUS. OoO is. Et ipsa enim consultatio responsioni meffi a a4iuncta est. Hic liber sic incipit : Respondere mrentif diUctissime fili Orosi. CAPUT XLV. Twymum presbyterum libri duo; unus de Origi- ne Animw, et alius de Sententia Jacobi, »si etiam duos libros {Epist, 166, i67) ad jrmum presbyterum sedentem in Bethlehem : le Origine Animce hominis : alterum de Senten- )bi apostoli, ubi ait, Quicumque totam legem ser- t offendat autem in uno, factus est omnium reus n, iO) ; de utroque consulens eum. Sed in ore qucestionem qaam proposui ipse non solvi; eriore autem quid mihi de illa soWenda videre- ) noQ tacui : scd utrum hoc approbaret etiam asului. Rescripsit autem laudans eamdem con- »aem meam ; sibi tamen ad respondendum aon esse respondit. Ego vero quousqae esset ore, hos libros edere nolui, ne forte responde- [cando, et cum ipsa responsioue ejus potius tur. lllo autem defuncto ad hoc edidi priorem, egit admoneataraut nonqncerere omnino quo- letur anima nascentibus, aut certe de re obscu- aam solutionem qusestionis hujus admittere, Qtraria non sit apertissimis rebus, quas de ori' leccato fides catholica novit in parvnlis, nisi 'entur in Ghristo, sine dubitatione damnandis : )rem vero, ad hoc ut qusstionis de qua ibi etiam quse nobis visa est solutio ipsa nosca- K opus sic incipit : Beum nostrum qui nos CAPUT XLVI. eritum Donatistarum episcopum^ post coUatio- nem, liber unus, — [Non exstat.] (neritum Donatistarum, episcopum, qui in col- nostra quam cum illis habuimus, eorum cau- ixime agere videbatur, aliquando post eamdem nem scripsi librum satis utilem, quoniam res ▼incuntar, vel victi esse monstrantur, com- •revitate complectitar. Hic liber sic incipit : ifnc, frater Emerite, CAPUT XLVIL De Qestis Pelagiij liber unus, dem tempus in Oriente, hoc est in Syria Pa- , Pelagius a quibusdam catholicis fratnbus ad alia Gesta perductus, eisque absentibus qui libelhim dederant, quoniam ad diem synodi tuerunt occurrere, ab episcopis quatuordecim est; ubi eum dogmata ipsa damnantem, mica gratiee Christi adversus eum de libello itur, catholicum pronuntiamnt. Sed cum in Dostras eadem Gesta venissent, scripsi de his ne illo velut absolato, eadem qaoque do- potarentur judices approbasse, quse ille nisi set nullo modo ab eis nisi damnatus exis- i liber sic incipit : Fosteaquam in manus no- Patrol. XXXII. CAPUT XLVIII. De Correctione Donatistarum, liber unus, Eodem tempore scripsi etiam librum de Correctionc Donatistarum {Epist, 185, adBonif.), propter eos qui nolebant illos legibus.imperialibas corrigi. Hic libor sic incipit : Laudo, et gratulorf et admiror. CAPUT XLIX. De Praesentia Dei^ ad Dardanum, Uber unus. De Praesentia Dei scripsi librum, ubi nostra inten- tio contra hseresim Pelagianam maxime vigilat, non expresse nominatam; sed in eo etiam de preesentia natnra>, quem Deum summum et .verum dicimus, et de templo cjus operose ac subtiliter disputatur. Hic liber sic incipit : Fateor me, frater dilectissime Dar- dane, CAPUT L. Contra Pelagium et Calestium, de Gratia Christi et de Peccato Originalif ad Albinamj Pinianum et Mela- niam^ Ubri duo, Posteaquam Pelagiana hseresis curu suis auctoribus ab episcopis Ecclesifle Romanse, prius Innocentio, deinde Zosimo, cooperantibus conciliorum Africano- rum litteris, convicta atque damnata est; scripsi dnos libros adversus eos, unum de Gratia Christi, alterum de Peccato Originali. Hoc opus sit incipit : Quantum de vestra corporaU et maxime spirituali salute gaudeamus* CAPUT LI. Qesta cum Emerito DonaOsta, liber unus. Aliqoanto post collationem quam cum hsercticis Donatistis habuimus, orta est nobis necessitas per- gendi in Mauritaniam Ceesariensem. Ibi apad ipsam CfiBsaream Emeritum Donatistarum episcopiim vidi- mus, unum sciiicet eorum septem quos pro suse cau- sse defensione delegerant, et qui in eadem causa maxime laboraverat. Qu® cum illo egerimas prceseq- tibus episcopis ejusdem provinciee, et plebe Csesa- riensis Ecclesice, in qua civitate et civis et memora- tornm heereticorum episcopus fuit, ecclesiastica Gesta testantur, quse in meis habentur opusculis. Ubi non inveniens quid responderet, totum sermonem meum quem de solis Maximianistis in auribns ejus et omnium qni aderant explicavi, tanquam mutus audivit. Hic liber vel hsec Ge&ta sic incipiunt : Gloriosissimis impe- ratoribus Uonorio duodecimum et Theodosio octavum consulibus *, CAPUT LII. Contra Sermonem Arianorum, Uber unus. luter hcec, venit in manus meas qaidam sermo Arianorum, sine nomine aactoris sui. Iluic, petento atque instante qui eum mihi miserat, qnanta putui 1 Boldeianus codex sic habet; GlotiosUsimo Oonorio Au- guito duodecies, etConstantio tterum, V, F. C.C. coss. diexi Kal. octobriSf Cxsarex in ecclesia Majoris. Mss. aliquot ex praecipuis sic ferunt : Gloriosissimo Honorio Augusto el Con- ttantio iteruMt VV. CC, coss. dxewcal. octobr. Cxsarex in eccle^ia Majoris. Alii plerique consentiunt ; sed nonuuUi post Bonorio AugustOy interpouunt^xii, vel duodecies. Verum hic annus haud concurrit cum secundo Constantii coDsulis, quem nihilominus cdd. omnes, quos inspicere per nos licuit, o^iguanL Ex iis etiam pauci suut qui habent, in ccclesia majorif ut est in edd. Nihil tamen liic mutavimu?. ( Vingt-une.) 651 RETHACTATIONUM S. AUGUSTINl. 652 etiam brevitate ac celeritate respondi ; adjuncto eodem sermone a capite responsionis mese, et adhibitis ad sin- gulanumeris, quibusinspectis, quid cui loco responde- rim, facile possit adverti. Hic liber, post eorum ser- monem qui a capite adjunctus est, sic incipit : Eorum praecedenti disputationi, hac disputatione respondeo, CAPUT LIII. De Nuptiis et Concupiscentia, ad Valerium comitem, libri diio, Scripsi duos libros ad iHustrem virum comitem Valerium, cum audissem Pelagianos ei nescio quid scripsisse de nobis, quod scilicet nuptias damnare- mus, asserendo originale peccatum : quorum libro- rum titulus est, de Nuptiis et Concupiscentia. Boni- tatem quippe defendimus nuptiarum, ne putaretur earum esse vitium concupiscentia carnis, et lex in membris repugnans legi mentis, quo malo Ubidinis bene utitur ad filios procreandos pudicitia conjugalis. Ut autem duo Hbri essent, primus venit in JuHani pelagiani manus, et scripsit adversus eum Hbros qua- tuor, ex quibus quidam nonnuHa decerpsit, et comiti Valerio misit, ille vero ad nos. Quse cnm accepissem, aHo Hbro ad eadem ipsa respondi. Hujus operis pri- mus Hber sic incipit : Hseretici novt, dilectissime fili Valeri. Secnndus autem sic : Inter militise tuae curas. CAPUT LIV. Locutionum libri septem, Septem Hbros de septem Hbris divinarum Scriptu- rarum, id est Moysi quinque, et uno Jesu Nave, et altero Judicum, feci, notatis locntionibus singulorum qus minus usitat£e sunt Hnguse nostrs : quas parum advertendo sensum quaerunt, qni legunt, divinorum eloquiorum, cnm sit locutionis genus, et nonnunquam e;[sculpunt aHquid quod a veritate qnidem non abhor- reat ; non tamen id sensisse auctor a quo hoc scri- ptum est invenitur, sed genere locutionis hoc dixisse credibilius apparet. Multa autem in Scripturis sanctis obscura, cognito locutionis genere dilucescunt. Pro- pter quod cognoscenda sunt eadem genera locutionum libi sententiffi patent; ut etiam ubi lateni, cognitio ipsa succurrat, easque intentioni legentis aperiat. Hujus opens titulus est, Locutiones de Genesi ; atque Ua de singuHs libris. Quod autem in Hbro primo po- sui (iYum. xvui) scriptum esse, Et fecit Noe omnia verba quxcumque praecepit illi DominuSf sic fecit {Gen, VI, 22), eamque locutionem dixi esse similem ei quod in conditione creaturse : posteaquam dicitur, Et sic est factum, additur, et fecit Detis (Id. i) ; non omni modo;;simile hoc eidem mihi videtnr. Denique ibi etiam sensus latet ; hic sola locutio est. Hoc opus sic incipit : Locutiones Scripturarum. CAPUT LV. Qusestionum libri septem. i. Eodemtempore scripsi eUam Hbros Quaestionum de Libris eisdem divinis septem, quos ideo appellare sic volui, quia ea quae ibi disputantur, magis quse- reuda proposui» quani quffisita dissolvi; quamvis multo plura in eis mihi videantur ita pertractata, nt possint etiam soluta et exposita non immerito jndi- cari. Regnorum quoque libros eodem modo jam coa- siderare ca^peramus; sed non multum progressi, in alia quee magis urgebant animum intendimus. la primo autem libro, nbi agitur de virgis varialis quas ponebat Jacob in aqua, nt in conceptu posit«e oves eas viderent cum biberent, et varios fetus pare- rent {Quaest, 93); non bene a nobls exposita est causa cur iterum concipientibus non ponebat, id est, cum alios fetus conciperent, sed in priore con- ceptu. Nam quaestionis alterius expositio (Quaest. 95). ubi queeritur cur dixerit socero sno Jacob, Et deu- pisti mercedem meam decem agnabus {Gen. xxxi, 41)| satis veraciter enodata, demonstrat istam, sicut solri debuit, non solutam. 2. In tertio quoque libro, ubi de summo agitor sacerdote, quomodo creabat liHos, cum haberet ne- cessitatem bis in die ingredi in sancta sanctonim, ubi erat altare incensi, ad oHerendum incensum mane et vespera {Exod, xxx, 7, 8), quo non posset, si- cut Lex diclt, immundus intrare ; et eadem Lei dicat, immundum fleri hominem etiam ex coocn- bitu conjugali, quem jubet quidem lavari aqua, sed et lotum dicit immundum esse usque ad vesperam {Lev. XV, 16); unde dixi, Consequens fuisse ui mA continens esset, au diebus aliquibus intermitteretur m- censum {Quwst, 82) : non vide non fuisse conseqaens. Potest enim sic inielligi quod scriptum est, Immun' dus erit usque ad vesperamj nt per ipsam vesperam ' jam non esset immundus, sed usque ad ipsam, ut vespertino jam tempore incensum roundus offerret, cum propter creandosHHospostmatutinum incensam mixtus esset uxori. Itemque ubi quaesitum est qao- modo prohibitus esset super funus patris sacerdos summus intrare {Levit. xii, 1 i ), cum eum fieri saeer- dotem (quando unus erat), nisi post morlem sacor- dotis patris non oporteret; dixi: Propter hoe necesse fuisse^ nondum sepulto patre statim post ejus mortem, filium ejus constitui, qui succederet patri ; propter eOam continuationis incensum, quod bis in die necesse erd offenH (Qusest. 83) ; qui sacerdos super mortem non- dum sepulti patris prohibetur intrare. Sed parnm at- tendi, potuisse hoc prsecipi magis propter Hlos qni futuri fuerantsummisacerdotes, non patribus summis sacerdotibus succedentes, sed tamen ex fiius, id est ex posteris Aaron, si forte summus sacerdos, aut HHos non haberet, aut ita reprobos haberet ut nulliis eorum patri deberet snccedere : sicut Samnel summo sacerdoti Ileii successit (I Reg, i) ; cum sacerdotis iiHus ipse non esset, sed tamen ex iilus, hoc est, ei posteris esset Aaron (a). < In Mss. quibusdam et Am., post ipsam vesperam. Non consentanee, nisi subaudiatur inchoatam. (a) Etsi noD leviasintrationum momenta propter quflB re- centiores sacrarum Utierarum tractatores seniiunt Saanie- lem inter levitas solummodo esse numerandum, ut qui non oriundus sit ex Aarone iuterposteros Levi natu majore ; at- tamen plerique veterum cum S. Augustinosacerdotalem ipsi dignitatem ascribunt ; Cypr. Epist. 65 : Ambros. in Psal. 418, serm. 18, etc. LIBER SECUiNDUS. atrone etiam cui dictum est, Hodie mecum 'odiso {Luc, xxiir, 43), [qaod non fuerit visi- >tizatus, quasicertum posui {Qusest. 84), cum m, magisque iilum baptizatum fuisse cre- it, sicut ego quoque alibi postea disputavi. l in quinto libro dixi, abi commemorantur t generationibus evangelicis, non eas positas patnbus (Qusest, 46, n. 2), verum est qui- ad rem de qua agebatur non pertiuet. Age- !m de iis qui ducebant fratrum vel propin- onjuges, eorum qui sine liliisdefuncti essent, los patres Josepb, qaorum alterum Matthseus »rat alterum Lucas . De qua quaestione dili- hoc opere disserui, cum retractaremus opus contra Faustum manichfleum. Hoc opus sic um Scripturas sanctas, qux appellantur Ca- 05i CAPUT LVL Anima et ejus Origine, libri quatuor. tempore, quidam Vincentius Victor in Mau- esariensi invenit apud Hispanum quemdam Qm Petrum, nonnullum opusculum meum, un loco de origine animse hominum singu- rum ex illa una primi hominis, ac deinde ex 8 propagentur, an sicut illi uni sine ulla one singulffi singulis dentur, me nescire con- a; verumtamen scire animam non corpus spiritum. Et contra ista mea ad eumdem ;ripsit ille duos libros, quos mihi de Ceesarea nonachus misit. Quibus ego lectis, respon- 1 quatuor reddidi; unum ad Renatum mo- alterum ad presbyternm Petrum, et duos im Victorem. Sed ad ^Petrum, quamvis ha- prolixitatem, tamen epistola est quam nolui ifleteris separari. In iis autem omnibus, in alta necessaria disseruntur, dcfendi de ori- larum, quse singulis hominibus dantur, cun- meam, et multos errores atque pravitates tionis ejus ostendi. Quem tamen juvenem )ropere detestandum, sed adhuc docendum »tui lenitate tractavi, et ab eo rescripta cor- Bjus accepi. Hujus operis liber ad Renatum t: Sinceritatem tuam erganos, Ad Petrum : Domino dilectissimo fratri, et compresbytero lorum vero novissimorum ad Vincentium primus sicincipit: Quod mihi ad te scriben- n. CAPUT LVIL entium, de Adulteinnis Conjugiis, libriduo. doos libros de Conjugiis Adulterinis, quan- i secundum Scripturas, cupiens solvere diffi* qasestionem. Quod utrum enodatissime fe- scio ; imo vero non me pervenisse ad hujus stionem sentio, quamvis multos sinus ejus 1, quod judicare poterit quisquis intelligenter us operis primus liber sic incipit: Prima ^t, frater dilectissime Pollenti, Sccundus au- .idea qux mihi scripseras. CAPUT LVIIL Contra Adversarium Legis et Prophetarum, libri duo. Interea liber quidam cujusdam hseretici sive Mar- cionistae, sive cujuslibet eorum quorum error opinatur quod istum mundum non Deus fecerit» nec Deus Le- gis quse data est per Moysen, et Prophetarum ad eamdem Legem pertinentium, verus sit Deus, sed pessimus dsemon ; cum apud Carthaginem multis confluentibus et attentissime audientibus, in platea maritima legeretur, pervenerunt ad eum fratres stu- diosissime christiani, eumque mihi redarguendum sine ulla dilatione miserunt, multum rogantes, ut nec ego respondere differrem. Refelli eum libris duobus, quos ideo preenotavi, Contra Adversarium Legis et Prophetamm, quia codex ipse qui missus est,' nomen non habebat auctoris. Hoc opus sic incipit: Libro quem misistis, fratres diiectissimi. CAPUT LIX. Cofitra Qaudentium Donatistarum ^piscopum libri duo. Per idem tempus Dulcitius tribunns et notarius hic erat in Africa exsecutor imperialium jussionum con- tra Donatistas datarum. Qui cum dedisset litteras ad Gaudentium Tamugadensem Donatistarum episcopum, unum illorum septem quos in nostra collatione au- ctores su8e defensionis elegerant exhortans eum ad unitatem catholicam, et dissuadens incendium quo se ac suos cum ipsa in qua erat ecclesiam consumere mi- nabatur, addens etiam ut si se justos putarent, fuge- rentpotiussecundumpraeceptum Domini Christiquam nefandis se ignibus concremarent ; rescripsit epi- stolas duas: nnam brevem, festinante^ ut asseruit, perlatore; aliam prolixam, quasi plenius diligentius- que respondens. Has mihi supra memoratus tribunus existimavit mittendas, ut eas potius ipse refellerem ; quas ambas nno libro redargui. Qui cum in ejusdem Gaudentii pervenisset manus, rescripsit quod ei visum est ad meipsum, nulia ratione respondens, sed magis se nec respondere, nec tacere potuisse declarans. Quod cum satis posset intelligenter legentibus, et no- stra atque ipsius dicta conferentibus apparere, nolui tamen sine rescripto relinquere quidquid illud fuit, Hincfactum est ut hi nostri ad illum duo libri essent. Hoc opus sic incipit: Gaudentius Donatistarum Tamu- gadensis episcopus. CAPUT LX. Contra Mendacium, liber unus. Tunc et contra mendacium scripsi ^librum cujus operis ea causa exstitit, quod ad Priscillianistas ha?re- ticos vestigandos, qui hairesim suam non solum ne- gando atque mentiendo, verum etiam pejerando exi- stimant occnlendam, visum est quibusdam catholicis Priscillianistas se debere simulare, ut eorum latebras penetrarent. Quod ego fieri prohibens, hunc librum condidi. Hic liber sic incipit: Multa mihi legendo misisti. Goo BETRACTATiONUM S. AUGUSTINI LIBER SEGUNDUS. 656 CAPUT LXI. Contra duas Epistolas Pelagianorum, libri quatuor. Seqauntur libri quatuor quos contra duas epistolas Pelagianorum ad episcopum Romanse Ccclesise Boni- facium scripsi; quia cum in manus ejus venissent, ipse niihi eas miserat, inveniens in illis calumniose interpositum nomen meum. Hoc opus sic inicipit: Noveram te quidemy fama celeberrima prxdicantv. CAPUT LXH. Conira Julianumf libri sex. Interca libri quatuor Juliani pelagiani, quos supra commemoravi, venerunt etiam in manus nostras ; in quibus comperi ilia quse ex eis decerpserat, qui ea comiti Valerio miserat, uon omnia eo modo quo a Juliano dicta sunt, ad eumdem comitem scripta, sed nonnuUa eorum aliquantum luisse mutata. Scripsi ergo sex libros, adversus ilios quatuor ; scd meorum duo primi, testimoniis sanctorum qui fidem catholi- cam post Apostolos defenderunt, JuliaDi impudentiam redarguunt qui tanquam Manichaeoram dogma nobis objicieudum putavit, qui ex Adam trahi dicimus originale peccatum, quod per lavacrum regeneratio- uis, non solum in majoribus,verum etiam in parvulis solvitur. Quantum autem ipse [Julianus quibusdam sententiis suis adjuvet Manichffios, in primi libri mei parte posteriore monstravi. Cseteri autem mostri qua- taor redduntur illis siDguiis singuli. Verum in hujus tanti tamque elaborati operis quinto volumine, ubi commemoravi deformem maritum conjugi suos, ne deformes pareret, proponere io concubitu formosam solere picturam (Cap. 14, n. 51); nomen hominis qui lioc facere solebat, qaasi certum posui, cum sit incer- tum quia memoria me fefellit. Hoc autem Soranus auctor medicinee * scripsit regem Cyprium facere so- lere, sed nomen ejus proprium non expressit. Hoc opus sic incipit : Contumelias tuas et verba maledica, Juliane, CAPUT LXIII. Ad Laurentiumj de Fide, Spe et Charitate^ liber unus. Scripsi etiam librum de Fide, Spe et Charitate, cum a me, ad quem scriplus est, postulasset ut ali- quod opusculum haberet meum de suis manibus non recessurum: quod geuus Graeci Enchiridion vocant. Ubi satis diligenter mihi videor esse complexus quo- modo sit colendus Deus, quam sapientiam edse homi- nis utique veram divina Scriptura definit. Hic libcr sic incipit : Dici non potest dilectissimc, fili Laurentiy quantum tua eruditione delectcr. CAPUT LXIV. De cura pro mortuis gerenda, ad Paulin um episcopum, liber unus. Librum de Cura pro mortuis gerenda scripsi, cum < Ita Mss a quibus di«?idcutes hic vulgati habent, medi- cin» arfis magister. At lib. 5 couira JuliaDum, cap. 14, ia concordiam cum Mss. redeunt. interrogatus litteris fuissem, ulrom prosit coique post mortem quod corpus ejus apud sancti alicujus memo- riam sepelitur. Hic liber sic incipit : Diu Sanctitati tuZj coepiscope vencrande Pauline. CAPUT LXV. De octo Dulciiii Quxstionibus, liber unus. Liber quem prsenotavi de octo Dnlcitii Queestioni- bus, non esset in hoc opere commemorandus inter li- bros meos, cum sit confectus ex iis quse a me in aliis antea conscripta sunt ; nisi et disputationis aliquid a nobis interpositum reperiretur in eo, et uni eanim quaestionum non ex opuscnlo aliquo alio meo respoa. sionem, sed tunc quse potuit occurrere, reddidissem. Hic liber sic incipit : Quantum mihi videtur^ dtfeettf- sime fili Dulciti. CAPUT LXVI. Ad Vdlentinum et cum illo monachos, de Gratia et Li- bero Arbitrio, liber unus. Propter eos qui, cum defenditur Dei gratia, putantes uegari liberum arbitrium, sic ipsi defendunt libemm arbitrium ut negent Dei gratiam, asserentes eam se- cundum merita nostra dari, scripsi librum cujus tita- lus est, de Gratia et Libero Arbitrio. Ad eos aatem scri- psi monachos Adrumetinos, in quorom monasteriode hac re coeperat esse contentio, ita ut me consiilere eorum aliqui cogerentnr. Hic liber sic incipit: Pro- pter eos qui hominis liberum arbitrium. CAPUT LXVII. Ad quos supra, de Correptione et Gratia, Uber wm. Rursus ad cosdem scripsi aiterum librum, qaem de Correptione et Gratia prsenotavi, cum mihi naatittaffl esset dixisse ibi quemdam, neminem corripiendnm, si Dei prsecepta non facit ; sed pro ilio, ut faciat, tan- tummodo orandum. Hiclibersicincipit: Lectii litUris vestris, Valentine fraier dilectissime. Hffic opera nonaginta tria in libris ducentis triginta duobus me dictasse recolui, quando hsec retractan, utrum adhuc essem aiiquos dictaturus ignorans; at- que ipsam eomm retractationem in lihris daobas edi- di, urgentibus fratribus, antequam epistolas ac sermo- nes ad populum, aiios dictatos, alios a me dictos rc- tractare coepissem *. ' In codicibus aliquot veteribus, postremo capitolo aseri- pta haBC a prima manu reperimus : Libri guipost emaiitA»- nem Utorum.a sanctoAugMtino episcopo scriptieteditiivnf'' RetractatioD u m i«tt d uo libri. Liber qui appellatur Specolum de teatimoniis Scriplurarum. Ad Prospcrum et Hilariiuii,de PraBdestinatioue Sanctorum libri duo.AdQuodvultdeamdia- conum, de Heeresibus libri duo. ContraGestahabitacomMe- ximinQ\TiiinoT\imepiscopo{quoniamdiesquopra:$e»teteMr /erebantdUputationeejiuiprolixa absumptusest), libriduo. GontraJuiianum pelagianum libri sex : SeptimumteroiiH' perfectum reti^it ; octavum aufemnec attigU. SwU enim ipsius Hxreti i Ixbri octo, quibus respondUeJus oerbaponens, eisque subjungens rexponsionts xuas.Sic legitur iu jHn. Pra- tellentfi et S. Aruulfi Meteusis, etc. ADMONITIO DE SEQUENTIBUS CONPESSIOxNUM LIBRIS. Qa£e causa fccit ut scriptoris cojusqac vita emittcndis in publicum cjus libris solemni more prsefigeretur, iadem etiam primos S. Augastini operum editores haud dubie movit ut Confessiones ipsius statimpost Retra- :tationum Itbros, qui recto ordine debcnt prsecedere, in tomo primo coUocarent. xNempe interest pliirimum ut luctoris genium, studia, mores, probitatem, iidem, aliasque dotcs perspectas habeat qui ejus scripta cum rolaptate et cum profectu perlegerein animuminducit. Atqui in Confessionibus suis Augustinus totum se ipse ixpressit perquam accurate : quippe qui in iis non ea solnm facta quse hominum oculis subjecta esse potuis- «nt ; sed etiam ea quse Deo tantum conscio in intimis agitaverat, cum bona, tum mala, singillatim exposuit. Q his enim sicilti anteactffi vitxB vel levissima errata, sic etiam accepta a Doo beneiicia fuse commemorat ; etemum posteris relicturus sive poenitentis, sive gratianimi monumentum, prseclarum etiamillius quamcon- tanter erga nosexhibet Deus, et justitise et bonitatis exemplum. Atque hoc in primis stndebat, scilicet (ipsias 'crbis rem ut explicemus) et demalis et de bonissuis Deum laudare justum et bonum, atque ineum excitare huma- tiun intellectum et affectum. Ll vero hac ratione exequitur. In primo libro,prsemi5sa Dci invocatione, recolit vitae saee primordia adannum qnintum decimnm. Infantise leccata agnoscit et pueritise ; atque hac rotate inlusum et puerilia quaeque oblectamenta ct vitia, quam in littc- 'arum studia procliviorem se fuisse confitetar. la secundo, ad oetatem aliam progreditur, primumque adolescentioi suoe, id est, sextnm decimum vitoe an- lom, quem in paterna domo, studiis intermissis, consumpserat genio ac libidinibus indulgens, ad men- iem revQcat cnm gravi dolore, severus admodam in dijudicando farto a se tanc temporis eum sodalibus per- petrato. Terrius liberde annis est oetatis illius decimo septimo, decimo octavo et decimo nono transactis Carthagine, ibi dum litterarii studii curricalum absolveret, se libidinosi amoris laqueo irretitum, necnon in Manichoeorum laeresim prolapsum fuisse meminit. Adversus horum errores et ineptias disserit luculenter. Matris lacrymas, !t responsum de tilii resipiscentia divinitus acceptum refert. In quarto libro eumpudetse illisectffiaddictumfuissepernovenninm.atquealiossecum in enmdemerrorcm lertraxisse ; deinde amicum charissimum sibi interea morte prflereptum, acerbiori quam sequum esset animi iolore faisse prosecutum. Cujus occasione, de vana et de solida amicitianon pauca dicit. Mentionem denique acit librorum de Pulchro et Apto a soanno cetatis vigcsimo sexto ant vigesimo septimo conscriptorum ,* necnon laem facili negotio liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno setatis ferme vigesimo, per sese nteilexerit. In libro quinto annum cetatis suce exhibet vigesimnm nonum, quo scilicet comperta Faasti manichoei impe- ■itia, propositum in illa secta proficiendi abjecit ; quo etiam Roma, ubi tunc rhetoricani profitebatur, missus fediolanam ut eamdem artem doceret, coepit audito Ambrosio resipiscere, et de Manichceismo abdicando lecnon de repetendo catechumenatu decernere. In libro sexto, cum jam Monnica ipsins mater Mediolanum advenisset, ipseque annum eetatis ageret trigesi- nam ; Ambrosii concionibus admonitns, catholicse doctrinse veritatem, quam Manichoei falso insimulabant, nagis magisque intelligebat. Alypii amici sui mores prosequitur. In diversa rapiebatur, dum de vita me- ius instituenda deliberaret ; mortis quoque ac judicii metu perculsu?, ad vitee convorsionem in dies accen- lebatur. In septimo libro exordium suse juventutis, id est annum cetatis trigesimum primum, ob mentis oculos re- lacii. Narrat se illa setate densioribus adhuc ignorantise tenebris involutum atque errantem circa Dci natu- am, necnon circa originem mali, in cujus inquisitione se mirum in modum angebat, pervcnisse tandcm ad 4)gaitionem Dei sinceram; quamvis nondum digne de Domino Christo sentiret. liber octavus vit® ipsius partem attingit celeberrimam, annom videlicet aetatis trigesimum secundum, quo lempecum Simplicianum consuluisset ab eoque didicisset Victorini conversionem, cum Antonii iCgyptii mo- leebi vitam ex Pontitiani relatione cognovisset, post vehemcntem luctam camem inter et animnm, codicem Lpostoli coelesti admonitus oraculo inspexit ; moxque ex illius lectione ad meliorem frugem toto animo immu- atas fuit, pleneque ad Deum conversus. In libro nono dicit de capto a se consilio rhetoricse professionem abjiciendi, nontamen antequam vindemia- iom feriarum, quod proxime instabat, tempus advenisset. Tum de suo in Yerecundi amici villam secessu, de 00 baptismate, ac de Monnicee matris virtutibns atque obitu, qui, baptizato ipso, incidit in eumdem huncce innnm, setatis videlicet Augustini trigesimum tertium. In libro decimo scrutatur deinceps, ac palam contestatnr, non qualis antea, sed qualis tunc esset. Deum, 650 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 66<» quem amat, studet indicare, dumque per singula ducit rerum genera, multis explicat memorifle vim plaDe stupendam, quod sua in memoria locum Deus habeat, gratulatus. Inquirit in actus, in sensus, et affectos suos omnes, ex triplici tentatione voluptatis, curiositatis, ac superbise. Dominum Ghristum unum mediatorem Dei et hominum confitetur, ejusque ope animi sui languores omnes sanandos esse coniidit. In libro undecimo et sequentibus tractat de Scripturis sanctis. Totum caput primnm Geneseos, qno mundi creatio describitur, dissertationibus illustrat, difQcultates incurrentes dissoivens, et ab adversariorum objeciis vindicans.Sedinundecimo disputat paulo fusius detempore.Induodecimodemateria informi, deque multiplici Scripturse sensu. In tertio decimo Dei bonitatem ex rerum productione commendat ; prcedicat Deam Tri- nitatem, et Spiritus sancti propriam quamdam notionem. Denique creati mundi historiam allegorice exponit. Hosce Ubros observamus scriptos circitcr annnm Ghristi quadringentesimum, propterea quod ab Aug^stino recensentur proxime ante illos quos episcopus adversus Faustum manichseum non mnlto ante yel post hunc annum elaboravit, uti suo dicetur loco. Certe si qua opera indubiam etdistinctam iemporis notam pree se non ferunt, si aliis demum argumentis id investigari non potest, decernendum videtur ex Retractationum serie ; quandoquidem, quantum potuit, curavit Augustinus, ut nos ex ipsa ordinem qno quseque scripta sunt, nosse- mus (1). Neque diHitebimur tamen quin interdum chronologise minus, magis autem pertractati argumenti n- tionem habuerit. S. AuGusTixus EPisTOLA 231, Dario comiti, n. 6. « Sumelibros, quos desiderasti, Gonfessionum mearnm. Ibi me inspice; ne me laudes ultra quam sam; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende, et vide qnid fuerim in meipso, per meipsum: et si qaid in me tibi placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me. Quoniam ipse fecit nos, etnon ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed qui fecit, refecit. Gum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam, sed perficiar. » Ex LIBRO DE DONO PEaSBVBRANTLfi, CAP. XX. a Quidautem meornm opnsculorum frequentius ct delectabilius innotescere potuit, quam libri Confessionam mearum ? Gum et ipsos ediderim antequam Pelagiana hseresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et scpe dixi : Da quod jubes, ei jube quod vis, Quae mea yerba Pelagius Romee cum a quodam fratre coepiscopo meo fuissent eo prffisente commemorata, ferre non potuit ; et contradicens aiiquanto commotius, pene cam eo quiilla commemoraverat, litigavit. » Vide prcBterea librum 2, cap. 6, Retractationam, pag. 632, n. 1 et 2, verbis^ Confessioniim mearum tisque ad verba, Magnus es, Domine. M. (1) Prolog. Retract. n. 3. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI CONFESSIONUM LIBRI TREDECIM '"'. LIBER PRIMUS. Preemissa Dei invocatione, recolit vitffi suae primordia ad annum decimum quintum. InfanlieB peccata agnotoit etpo^ ritise ; alque hac eetate in luaum et puerilia queeque oblectamenta, quam in litterarum studia procliyiorem ae foiue confitetur. GAPLT PRIMUM. cxliv, 3) r magna yirtus tua, et sapieQtise tnse non est Deum vult laudare ab ipso excitatus. numerus {PsaL cxlyi, 5). £t landare te vult homo, i. Magnus cs, Domine, et laudabili valde (Psal. aliqua portio creaturffi iua?; et homo circnmferens {a) Scripti anno circiter 400. UBER PRIMUS. 662 litaiem siiam, circumferens tesiimoniam peccati testimonium quia superbis resistis ^ (I Petr, v, ;amen laudare te vuU homo, aliqua portio creatu- e. Tu excitas, ut laudare te delectet ; quia fecisti te, et inquietum est cor nostnim, donec requie- te, Da mibi, Domine, scire et intelligereutrum .us invocare te, an laudare te; et scire te iit, an invocare te. Sed quis te invocat, nesciens iud enim pro alio potest invocare nesciens te. tius invocaris, ut sciaris ? Uuomodo autem in- ut in quem non crediderunt? aut quomodo t sine prffidicante ? (Rom, x, 14.) Et ;iaudabunt om qui requirunt eum {PsaL xxi, 27). Quae- enim invenient eum, et invenientes laudabunt }usram te, Domine, invocans te; et invocem dens in ie : prsedicatus enim es nobis. Invocat nine, lides mea quam dedisti mihi, quam iu- i mihi pcr humanitatem Filii tui, per ministe- trffidicatoris tui. CAPUT II. « quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo. i qnomodo invocabo Deum meum, Deum et um menm ? Quoniam ntique in me ipsum eum , cum invocabo eum. Et quis locus est in me Diat in me Deus meus? quo Deus veniatin me, oi fecit coelum et terram ? Itane, Domine Deus est quidquam in me quod capiat te ? An vero et terra quoi fccisti, et in quibus me fecisti, t te? An quia sine te non esset quidquid est, uidquid est capiat te? Quoniam itaque et ego nid peto ut venias in me, qui non essem, nisi I me? Non enim ego jam in inferis % et tamen bi es. Nam etsi descendero in infernum, ades XXXVIII, 8). Non ego essem, Deus meus, non \ essem, nisi esses in me. An potius non essem, lem in te, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia (Aom. xi, 36) ? Etiam sic, Domine, etiam sic. Quo te invoco. cum in te sim ? aut unde venias in me ? Quo enim recedam extra ccelum et terram, ut inde in me veniat Deus meus, qui dixit : Calum et terram ego impleo ? (Jerem, xxiii, 24.) CAPUT III. Ikus sie ubique totu^, ut res nuUa ipsum totum capiat, 3. Capiunt ergone te coelum et terra, quoniam tu imples ea ? An imples, et restat, quoniam non te ca- piunt? Et quo refuudis quidquid impleto coelo et terra restat ex te? An non opus habes, ut quoquam conti- nearis, qui contines' omnia ; quoniam quse imples, coniinendo imples? Non enim vasa quce te plena sunt, stabilem te faciunt ; quia etsi frangantur, non effun- deris. £t cum effunderis super nos, non tu jaces, sed erigis nos : nec tu dissiparis ^, sed colligis nos. Sed qui * imples omnia, te ioto imples omnia ? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui ca- pinnt, et eamdem partem simul omnia capiunt ? An singulas singula, et majores majora, rainores minora capiunt?.Ergo est aliqua pars tui major,*aliqua minor. An ubiqne totus es, et resnulla te iotum capit? CAPUT IV. Dei majestas et perfeetiones inexplicabiles, 4. Quid es ergo, Deus meus ? quid, rogo, nisi Do- minus Deus ? Quis enim Dominus praeter Dominum? aut quis Deusprseter Deum nostrum? {Psal. xvii, 32.) Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, mi- sericordissime et justissime, secreiissime et praesen- iissime, pulcherrime et fortissime, stabilis et incom- prehensibilis ; immuiabilis, mutans omnia ; nnnquam novus, nunquam vetus ;*innovans omnia ; et in vetnsta- iem perducens superbos, ei nesciunt : semper agens, semper quietus; colligens, et non egens ; porians, ei implensy et protegens ; creans, et nutriens, et perli- ciens ; qa»rens, cum nihil desii iibi. Amas, nec ADMONITIO P. P. BkNBDICTINOBUM. onum libri i^rodeuQt hic de novo emeailati ad veteres codices optimae notffi Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, ensem, Beaigoiaaum, qui aate aQQOS 700 vel 800 scripti yidentur : sradalioscoJices ioferioris SBtaiis. aut nobis quiQOQomaespropriisocuIisexpIoravimus iQCompertte; scilicetad iceosem, AlbiQensem, Lyraaum, ValiQeQsem, Regium, VedastiQum, Vaticaaum, uQumebibliothecaRR. PP. Prae- m Paris. via Jacobea, ex Sorbouica duos, ex Victoriaa tres, ex bibliotheca RR. PP. AugustiaiaQorum majorls QS Paris. q^uatuor. ae, ad Variaotes Lectioaes LovaaieQsium cura ex quiuque manuscriptis collectas ; necQoa ad quatuor maaus- iQgUcanos, scilicet uaum ex Bodleiaaa bibliotheca, duosex Collegio Mertoaeusi, et uaum ex ArchivaLaudiaa. »8ioQum Libris emeudaadis adhibiti puot editi codices aaiiquiores et castigatiores : et, liber excusus Basile® per Joauaem de Amerbach, aaao Domiai 1489. em Jodocus Badius per Joaauem Parvum Parisiis excudi curavit, aaao 1502. derii Erasmi cura castigatus, et Frobeaiauo prelo edilus Basilese^ aauo 1529. er quijuxtareco^aitiouemTheologorumLovaaieasium, ex PiaQtiaiaua typographia prodiitAQiuer()ise, auao 1777. tio quae D. Antoaii Arualdi doctoris Sorbouici studio ad duodecim mauuscriptos recogaita prodiit Parisiis,aQQO 1649. COMPARAVIMUS PB^TEREA BDITIONES : td.^id esi Lugdunensemtanni i^6i, / ^ .. Gm\\.,idestalteram Erasmi, PariHis datamin xdibusCarolx GuUlardy 1541.1 DuaBetiamQuperrimK exstaat, 1., id ext Venetam, anni 1584. leditioaes, P. Desb. et GG.. id est am., id estH. Sofnmalii e Societate Jesu, Colonlse Agripinxanno 1629. dex apud Rond. : .Vow enim ego sum in inferif. M. C03 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. m flestuas ; zelas, et sccurus cs ; poenitet tc, et dou du- les, irasceris et tranquiihis es; opera mutas, ne6 mutas consilium : recipis quod invenis, et nunquam amisisti ^ ; nunquam inops, et gaudes lucris ; nun- quam avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas ; et quis habet quidquam non tuum ? Reddis dcbita nulU debens, donas debita nihil perdens. Et quid diximus *, Dcus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit aliquis, cum de te dicit? Et vse tacentibus de te ; quoniam loquaces muti sunt. CAPUT V. Petit amorem Bei, et delictorum veniam, 5. Quis mihi dabit acquiescere in te ? Quis mihi da- bit ut venias in cor meum, et inebries illud, ut obli- viscar malamea,et unum bonum meum amplectarte? Quid mihi es ? Miserere, ut loquar, Quid tibi sum ipse, ut amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes miscrias? Parvane ipsa est ', si non amem te ? Hei mihi I Dic mihi per miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. Dte animx mex : Salus tua ego sum (Psal. xixiv, 3). Sic dic, ut audiam. Ecce aures cordis mei aute te, Domine; eas, et dic animx mex : Salm tua cgo sum. Curram post voccm hanc, et apprehendam te. Noli abscondere a me faciem tuam : moriar, ne moriar, ut eam videam. 0. Angttsta est domus animce mea; quo venias ad eam ; dilatetur abs te. Ruinosa est ; refice eam. Habet quae oilendant oculos tuos ; fateor et scio : sed qnis mundabit eam ? aut cui alteri prseter te clamabo, Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parceservo tuo? (Psal. xviii, t3, 14.) Credo propter quod et lo- quor ( Psal. cxv, iO ) ; Domine, tu scis. Nonne tibi prolocutus sum adversum medelicta mea, Deusmeus; et tu dimisisti impietatem cordis mei ?(Psa/. xxxi, 5.) Nonjudiciocontendo tecum quiveritas es (Job, ix, 2. 3) ; etego nolo fallere meipsum, ne mentiaturiniquitas measibi (Psa^ xxvi, 12). Non ergo judicio contendo tecum ; quia si iniquitates observaveris, Domine ; Do- mine. quis sastinebit? (Psal. cxxix, 3.) CAPUT VI. Infantiam snam describit^ laudat Dei providentiam et xtemitatem. 7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, me terram et cinerem. Sine ^ tamenloqui ; quo- niam ecce misericordia tua est,non homo irrisor meus, cni loquor. Et tn fortasse irrides me ; sed conversus misereberis mei. Quid ehim est quod volo dicere^ Do- mine Deus meus, nisi quia nescio unde venerim hnc, in istam dico vitam mortalem ', an mortem vitalem, 1 Juxta Somm. Flor, Rond.: Amittis. M. s Somm. etBond. ex uno Cd. : Dicimus. M. 3 Tn antiqnis Edd. Bad. An. et Er., nec non in uno e Mss. additur, miseria. ^ Summal. ; Bond. ex novem Mss. ; Mart. ex duobus Mss. ; Sine me. M. ^ Ita M88. ferme omnes et editio per Antonium Amal- dum doctorem Sorbonicum adomata ; ubi verbum nescio refertur ad superiorem sententiam : Vrvde venerkn Atic, qua Fe Augustinus siffniflcat circa anim® originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent : /n istam dico mortalem vitam : mortalem dicam vitam^anmortefnvUatemj netfcio :quam lectionem Lovanienses ad trium Mss. fldem sic mutarant; /n istam dica m mortalem vitam.an mortem vitatem^nescio. nescio. Etsusceperunt meconsolationesmiseratiQfiiiiin tuarum, sicut andivia parentibus camis mtm^ ex qoo^ et in qua formasti me in tempore, non enim ego m^ mini. Exceperunt ergo me consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nntrices mee nbera imple- bant : sed tn mihi per eas dabas alimentnm infuitiie, secundum institutionem tnamet divitiasnsqoeadfQii- dum rerum dispositas. Tu etiam mihi dabas nolie stm- plius quam dabas ; et nutrientibus me dare roihiTelie quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatnm affe- ctnm volebant quoex te abnndabaut. Nam l>oniimmt eis bonum meum ex eis ; qnod non ex eis \ sed perets erat : ex te quippe bona omnia, Dens ; et ex Deo meo salos mihi universa. Quod animadverti postmodim, clamante te mihi per haec ipsa quce tribuis intai et foris. Nam tunc sogere noram, et acquiescere deleeU- tionibus, tlere autem offensiones camis men ; nihil amplius. 8. Post et ridere coepi, dormiens primo, deiiide vigilans. Hoc enim de me mihi indicatum est et cre- didi, quoniam sic videmus etalios infantes : nam ista mea non memini. Et ecce pautatim sentiebam nbi es- sem,et voluntates meas volebam ostendereeisper qaos implerentur, et non poteram ; qoia illee intus eraot, foris autem illi, nec nllo suo sensn yalebant introin in animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa similia voluntatibns meis, pauca qoe potenm, qualia poteram : non enimerant veri similia. Etcum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto, vel ne obesset, indignabar non subditis majoribus, et liberis non servientibos, et me de illis flendo Tindicabam. Tales esse infantes didici qoos discere potui, et om talem fuisse magis mihi ipsi indicaTerant nescientai, quam scientes nutritores mei. 9. Et ecce infantia mea olim mortna est, et ego vivo. To autem, Domine, qui et semper Tivia, et nihii moritur in te, quoniam ante primordia sieci;lorniD,et ante omne quod vel ante dici potest, tn es, et Dess es Dominusque omninm qu» creasti : et apodte remffl omninm instabilium stant caus® ; et rerum omiiiiini irrationabilium et temporalium sempiternee TiTontn' tiones. Dic mihi sopplici tuo, Deus, et miserieors mi- sero tuo; dic mihiutrumjamalicuifletatimeemortoc successerit infantia mea : an illa est quam egi iiitn viscera matris mete ? Nam et de illa mihi nonnihO in- dicatum est, et prffignantes ipse vidi feminas. Qnid ante hanc etiam, dnlcedo mea, Deus meus? ftaine ali- cubi, autaliquis ? Nam quis mihi dicatista nonhabeo; nec pater nec materpotuerant, nec aliornmexpeiimeD- tum, nec memoria mea. An irrides me ista quttrea- tem, teqne de hoc quod novi, laudari ame jubes, et conflteri me tibi ' ? 10. Confiteor tibi, Domine coeli et terrae, landem 1 Apud Bad. Am. Er. et Lov. : Ex qua et in qua. Verios porro in Mss. et in editione Aut. Araaldi pro aeaigniiKlo utroque parente : Ex quo et in qua. s In B., quod ex eis non\ at Somm. Duh. Mart. Rood. cum 4 M. : Quod non ex eis. M. B Somm. Lov. Rond. ex nonnullis Ckld. quserentem let qui de hoc, quod ttoH, lavdarite. M. LfBER PRIMUS. 666 n de primordiis et iQfantia mea quee non me- dedisti ea homini ex aliis de se conjicere, et ibos etiam maliercalarum multa de se cre- im enim et yivebam etiam tunc, et signa, snsa mea nota aliis facerem, jam in fine in- iserebam. Unde hoc tale animal nisi abs te, Au qaisquam se faciendi erit artifex? aut ulla ituraliunde, quaesseetTivere currat in nos, am quod tu facis nos, Domine, cui esse et D aliud atque aliud est ; quia summe esse, at- me vi?ere idipsum es? Summus enim es, et iris ; neque peragitur in te hodiernus dies, et . te peragitar, quia in te sunt et ista omnia : haberent vias transeundi, nisi contineres ea. im anni tui non deficiunt <, annitai hodier- et quam multi jam dies nostriet patrum no« per hodiernum taam transierant, et ex illo at modos, et utcumque exstiterunt, et trans- ine alii, et accipient, et utcamqae existent! I idem ipse es; etomnia crastina atque al- iaque hestema et retro hodie facies, hodie uid ad me, si quis non intelligat? Gaudeat' licens: Qaid est hoc? Gaudeat etiam sic; et a inveniendo invenire, potius quam inve- on invenire te. CAPUT VIT. Infantia quoque peccaHs ohnoxia. aadi, Deus. Y® peccatis hominum ! Et homo ., et misereris ejus ; quoniam tu fecisti eum, am non fecisti in eo. Quis me ' commemorat I infantise mese? Quoniam nemo mandus a !oram te, nec infans cujus est unius diei vita rram (Job. xxv, 4). Quis me commemorat? )et tantiilus nunc parvulas, in quo video quod lini de me? Qnid ergo tunc peccabam? An ribas inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, lem uberibus, sed escse congruenti annis meis Qs, deridebor atque reprehendar jastissime. ;o reprehendenda faciebam : sed quia repre- m intelligere non poteram^ nec mos repre- ), nec ratio sinebat. Nam exstirpamus et eji- A crescentes. Nec vidi quemquam scientem, uid pnrgat *, bonaprojicere. Anpro tempore I bona erant, flendo petere etiam quod noxie indignari acriter non subjectis hominibus, majoribus, hisque a quibus genitus est, mul- «terea prudentioribas non ad natum volun- emperantibus ; feriendo nocere niti quantum [oia non obeditur imperiis qaibus perniciose ar? Ita imbecillitas membrorum infantiliam est, non animus infantium. Vidi ego et ex- e Qt, juzta quem loqueadi modum in libro de Magi- , i, Jicit Augustinus: Duas jam toquendi cauw ;out utdoceamus, aut utcommemoremus velatios etipsos. MM.^purga^at. — Ua Rond. cum8 Cdd. M. pertns sum zelantem parvulum : nondum loquebatar, et intaebatur pallidus amaro aspeetu collactanenm sunm. Quis hoc ignorat? Expiare se dicunt ista ma- tres atque nutrices nescio quibus remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante atque abnndante, opis egentissimum, et illo adhnc nno alimento vitam ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur hsec, non quia nuUa vel parva, sed quia eetatis accensu peritura sunt. Quod licct pro- bes, cum ^ ferri sequo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore deprehenduntor. i2. Tu itaque, Doraine Deus meus, qai dcdisti vi- tam infanti, et corpus, quod ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura decorasti, pro- que ejns universitate atque incolumitate omnes cona- tus animantis insinuasti ; jubes me laudare te in islis et confiteri tibi, et psallere nomini tuo, Altissime {Psal. xci, 2) : quia Deus es omriipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quse nemo alius potest fa- ccre, nisi tu, nne, a quo est omnis modus ; formosis- sime, qui formas omnia, et loge tua ordinas omnia. Hanc ergo setatem, Domine, quam me vixisse ' non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex aliis infantibus conjeci, qaanquam ista multum fida conjectnra sit, piget me annumerare huic vitae mea>, qaam vivo in hoc saeculo. Qnantam enim attinet ad oblivionis meee ienebras, par illi est quam vixi in ma- tris utero. Quod si et * in iniquitate conceptus sum, et in peccatis me mater mea in utero aiuit (Psal, l, 7) ; ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus tuus, ubi aut quando innocens fui ? Sed ecce omitto illud tempus : et quid mihi jam cum eo est, cujus nalla ve- stigia recolo ? CAPUT VIII. Unde puer loqui didicerit, 13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueri- tiam ; vel potius ipsa in me venit, et successit infan- tiffi ; Nee discessit illa : quo enim abiit? et tamen jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer loquens eram. Et memini hoc; et nnde loqui di- dicerim post adverti. Non enim docebant me majores homines praebentes mihi verba certo aliquo ordinc doctrinse, sicut paulo post litteras : sed ego ipse mente quam dedisti mihi, Deus meus, cum gemitibus et vo- cibus variis, et variis membrorum motibus edere vel- lem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec va- lerem qucR volebam omnia, nec quibus volebam omni- bus, preesonabam memoria ^; cum ipsi appellabant rem aliquam, et cum secundum eam vocem corpus ad 1 Ita in Mss. et recte. Vult niminim Aagustinus posse vel ez eo probari, quod iila quae iofantibus benigne tolerautur mala sint, quiam tetate provectioribustolerari aequo animo non possunt. Mendose ergo in Edd. legitur : Ouoa/tcetpro* bes, tamen/erri. * Er. Lugd. Ven. Lov. Sommal. Rond. cum 10 Mss. et Mart, cumtribusMss. : Qua me vixisse non memini ; etpaulopost : Qua vito... qua vixi. M. s Omittitur, si et^ in edit. Lovaniensi. ^ Lov. : Prensubam memoria, Bad. Am. Er. et Arnald. cum nonnullis Mss. : Pensabam memoria. Melior vjga est lectio Mss. Corb. Fossai. etaUorum optimffi aoUequihabent prcr- sonabam. . 667 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 668 aliquid movebant, videbam et teaebam hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant, cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle ex motu corporis ape- riebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gen- tium, qu8B iiunt vultu et nntu oculorum, caBterorum- que membrorum actu, et sonitu vocis indicante affe- ctionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis, fu- giendisve rebus. Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et crebro audita, quanim rerum signa essent, paulatim colligebam, measque jam voluntates edomito in eis signis ore, per haec enuntiabam. Sic cum his inter quos eram, vohintatum enuntiandarum signa communicdvi, et vitie humame procellosam so- cietatem altius iogressus sum, pendens ex parentum auctoritate, nutuque majorum hominum. CAPIJT IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulajidi timor in pueris, 14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes ! quandoquidem recte mihi vi- vere puero id proponebatur, obtemperare monenti- bus, ut in hoc sseculo florerem, et excellerem hnguo- sis artibus, ad honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus sum ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esset ignorabam mi- ser, et tamensi segnisin discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a majoribus, et multi ante nos vitam istam agentes, prsestruxerant srumnosas vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis Adam. Invenimus autem, Domine, homi- nes rogantes te; et didicimus ab eis, sentientes te/ut poteramns, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non apparens sensibus nostris, exaudire nos et sub- venlre nobis. Nam puer coepi rogare te, auxilium et refugium meum ; et in tuam invocationem ruropebam nodos linguffi mem ; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in schola vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod non erat ad insipientiam mihi (Psal, XXI, 3), ridebantur a majoribus hominibus, usque ab ipsis parentibus, qui mihi accidere mali ni- hil volebant, plagse meee, magnum tunc et grave ma- lum meum. 1 5. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, prsegrandi affectu tibicohffirens?estne, inquam, quis- quam?facit enim hoc qusedam etiam stoliditas : est ergo, qui tibi pie cohserendo ita sit affectus granditer, ut equuleos et ungulas, atque hujuscemodi varia tor- menta, pro quibus efTugiendis tibi per universas ter- ras cum timore magno supplicatur, ita parvi sestimet, deridens * eos qui ho^c acerbissimc formidant, quem- admodum parentes nostri ridebant tormenta quibus pueri a magistris afiligebamur? Non enim aut minus ea metuebamus, aut minus te de his evadendis depre- cabamur: et peccabamus tamen minus scribendo, aut legendo, aut cogitando de litteris, quam exigeba- tur a nobis. Non enim deerat, Domine, memoria vel ingenium, quae nos habere voluisti pro ilia setate sa- 1 NoDnulli e Mss. : DlHgens eos. Paulo post vero Bad. Am. et Er. : Acerbxssime in/ligunt. tis ; sed delectabat ludere : et Tindicabatar in nos ab eis qui talia utiqae agebant. Sed magorum nugee nego- tia vocantur ; puerorum autem talia cum sint, puQiuo- tur a majoribus : et nemo miseratur paeroSy yel illos, vel utrosque. Nisi vero approbet * quisquam bonos re- rum arbiter vapulasse me, quia ludebam pila puer, et eo ludo impediebar quominus celeriter discerem ht- teras, quibus major deformius luderem : aut ' aliod faciebat idem ipse a quo vapulabam ; qui si in aliqna quffistiuncula a condoctore suo victus esset, magis bile atque invidia torqueretur, quam ego cum in cer- tamine piiae a collusore meo saperabar. CAPUT X. Amore^lusus et spectaculorum avoeatur a liiterar^m studio. 16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum naturaiium, peccatonun autem tantum ordinator * : Domine Deus meus, pec- cal)am faciendo cuntra prsecepta parentum et magi- strorum illorum. Poteram enim postea bene ati titte- ris, quas voiebant ut discerem quocumque animo illi mei. Non enim meiiora eligens, inobediens eram, sed amore iudendi, amans in certaminibus snperbas vi- ctorias, et scalpi aures meas falsis fabellis, quo pm- rirent ardentius, eadem curiositate magis magisqae per oculos emicante in spectacula * iudosque majo- rum ; quos tamen qui edunt, ea dignitate prsediti «i- ceilunt, ut hoc pene omnes optent parvuiis suis: quos tamen csedi iibenter patiuntur» si spectacuiis ta- iibas impediantur a studio, quos eos ad taiia edendi cupiunt pervenire. Vide ista, Domine, misericorditer, et iibera nos jam invocantes te , iibera etiam eos qoi nondum te invocant, ut invocent te, et iiberes eos. CAPUT XI. Morbopressus Baptismum flagitat quem mater certo consilio differi, 17. Audicram enim ego adhuc puer de vita ffitema nobis promissa per humilitatem Domini Dei nostri de- scendentis ad superbiam nostram; et signabarjam signo crucis ejua, et condiebar ejus saie (a), jam inde 1 1n B., approbat; atEr. Lug. Yen. Lov. Somm. Dab. Mart. Flor. et Rond. cum 2 Mss. iegunt, approbei. M. sApud Bad. Am. Er. et Lov., haud. * In editionibus Am. Er et Lov. iegebatur, tantum fumordir nator. Erratum : quod emeudant Edd. Bad. et Arn. et Mss. piures ac potiores, a qoibus abest negatio. Enimvero notQm vuigo est id a S. Augustino passim confirmari, Deumjiutis- simum esse peccatorum ordmatorem. Sic iib. 11 de diviUte DeifCap. 17: «Deus, ioquit, sicut naturarum bonarumppti- amu8 creator est, ita malarum voiuntatum justissimiisor dinator. » Item ia Psai. 7: ftAiiud fecitet ordinavit; aiios c( autem non fecit, sed tamen etiam hoc ordinavit. » Qaam doctrinam illustrabit nonnihii aiius iocus iib. de PrtBdest Sanctorum. cap. 16, ubi iegitur : « E»t in malorum potest&te » peccare. Utautem peccanao hoc vei hoc iiia maiitia faciant, » aon est ia eorum potestate, sed Dei dividentis tenebraset » ordinantis eas. » ^ Lov., per oculos periculosa micante in spectacuia; alii Cdd., per oculos emicante.^Er. Lugd. Ven. et Somm. Le- gunt ut Lov. M. (a) Si^nificatsecatechumenorum sacramentojamaprimis anais initiatum : id quod rursum hocin opere clarius prodit iib. 6, c. 46: «Figam, inquit, pedesin eo gradu, in quopuer « a parentihus poaitus|eram, donec inveniatur perspicua ve- « ritas.» De sacramento salis per paschaies dies catechume- nis concedendo exstat primi concilii Carthag. can. 5: ejos- que ritiis uientionem facit non semel S. Ang., disertis^inie UBER PRIMUS. 670 ) matris meae, quce miiltum speravit in te. Vi- omiDe, cum adhucpuer essem, et qaodamdie tomachi ^ repente sestuarem pene moriturus; Deus meus, quoniam custos meus jam eras, »tu animi et qua fide baptismum Christi tui ^omini mei flagitavi a pietate matris mece^ et imnium nostrum Ecclesiae tuse. Et conturbata arnis mese, quoniam et sempiternam salutem iharius parturiebat corde casto in lide tua, aret festinabnnda ut Sacramentis salutaribus r et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in mem peccatorimi, nisi statim recreatus essem. !st itaque mundatio mea, quasi necesse esset c sordidarer, si viyerem ; quia videlicet post cn illud major et periculosior in sordibus deli- reatus foret. Ita jam credebam, et illa et lomus, nisi pater solus, qui tamen non evicit jus maternse pietatis, quominns in Christum 01, sicut ille nondum crediderat. Nam illa sat- ut tu mihi pater esses, Deus meus, potius le: et in hoc adjuvabas eam ut superaret vi- li melior serviebat ; qoia et in hoc tibi utique ati serviebat. logo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam quo consilio dilatus sum ne tunc baptizarer : 3ono meo mihi quasi laxatasunt lora peccandi, laxata sunt *? Unde ergo etiam nun» de aliis liis sonat undique in auribus nostris, Sine il- ciat quod vult *; nondumenimbaptizatus est: Q in salute corporis non dicimus, Sine, vul- amplius; nondum enim sanatus est*^ Quanto ilius et cito sanarer *, et id ageretur mecum n meaque diligentia, ut recepta salus animse ta esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius ed qaot et quanti iluctus impendere tentatio- •st pueritiam videbantur, noverat eos jam iUa et terram per eos ' unde postea formarer, [^sam jam efQgiem committere volebat. CAPUT XII. !eras cogebaiur, quo iamen Beus utebatur bene, i ipsa tamen pueritia, de quamihi minus quam iscentiametuebatur, non amabam Iitteras,etme [^rioderam ; et urgebar tamen, et bene mihi lie- ifaciebam ego bene : non enimdiscerem,nisi co- [emo autem invitus bene facit, etiamsi bonum est at. Nec qui me urgebant, bene faciebant ; sed be- lib. de Catechizandis rudib., c. 26 ; ubi mendum in 8 non ieve irre{)sit ad haec verbaf « quid in illo con- pro, « qui in illo coudiat. » sperimus iu melioribus Mss. Apud Arn. vero et non- Iss. : Pressus slomacho. Denique Bad. Am. £r. et rts$%is stomachi dolore, , juxta Er. Lug. Ven. Lov. Somm, Flor. cum G Mart. cum 6 aliis Cdd. M. it, quod vuUj a Mss. optimis io sanarer, mxio. Somm. Dub. Mart, cum 6 Mss. et am 4 Mss. M. flgit Arnald., nec aliter ferunt plerique Mss. ; sed beshuic loco illataest io Edd. e quibus Am. Er. et habent: El tibitam eos, Bad. porro: Etterrita per , particula interposita, etterram magis per eos : menparticulam non inelegauterinterdumsubintel- Q relinquit Augustinus. ne mihi fiebat abs te Deus meus. Illi enim non intue- bantur quo referrem ^ quod me discere cogebant, prse- terquam ad satiandas insatiabiles cupiditates copiosse inopiffi et ignominiosae glorise. Tu vero cui nomerati sunt capilli capitis nostri (Matth, x, 30}, errore omnium qui mihi instabant ut discerem, utebaris ad utilitatem meam: meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad poenam meam; qua plecti non eram indignus tantil- lus puer et tantus peccator. Ita de non bene facienti- bus tu bene faciebas mihi; et de peccante meipso juste retribuebas mihi. Jussisti enim, et sic est, ut poena sua sibi sit omnis inordinatus animus. CAPUT XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus. 20. Quid autem erat causae cur, grsecas litteras oderam qaibus puerulus imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui gram- mntici vocantur. Nam illas primas ubi legere et scri- bere et numerare discitur, non minus onerosas poenalesque habebam, quam omnes grsecas. Unde tamen et hoc nisi de peccato et vanitate vitse, quia caro eram *, et spiritus ambulans et non revertens? (Psal, Lxzvii, 39.) Nam utique meliores, quia certio- res erant primse illae litterae, quibus tiebat in me, et factumest, et habeo illud ut et legam si quid scriptum invenio, et scribam ipse si quid volo, quam illae qui- bus tenere cogebar JEnea^ nescio cujus errores, obli- tus errorum meorum ; et plorare Didonem mortuam, quia se occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te morientem, [Deus vita mea, siccis oculis fer- rem miseriimus. 21. Quid enim miserius misero non miserante se- ipsum, et tle^te Didonis mortem, quse iiebat amando iEneam ; non flente autem mortem suam, quae iiebat non amando te, Deus, lumen cordis mei, et panis oris intus animse mese, et virtus maritans mentem meam et si- num cogitationis mese? Non te amabam, et fornicabar abs te» et fornicanti sonabat undique, Euge, euge. Amicitia enim mundi hujus, fornicatio est abs te ; et Euge, euge dicitur, ut pudeat si non ita homo sit. Et haec non flcbam, sed flebam Didonem exstinctam, ferroque extrema secutam (JEneid, vi, 456), sequens ipse extrema condita tua. relicto te, et terra ^ iens in terram : et si prohiberer ea legere, dolerem, quia non legerem quod dolerem. Taiis dementia honestiores ct uberiores litterae putantur, quani iilae quibus legere et scribere didici. 22. Sed nunc in anima mea clamet, Deus meus, et veritas tua dicat mihi : Non est ita, non est ita ; melior est prorsus doclrina illa prior. Nam ecce paratior sum oblivisci errores iEneae, atque omnia ejusmodi, quam scribere et legere. At enim vela pendeut liminibus grammaticarum scholarum: sed non illa magis ho- norem secreti, quam tegumentum erroris significant. Non clament adversus me, quosjamnon timeo, dum ^ In Mss. Lyrensi : Referrelur. > Mss. frequentes, gua caro eram, » Am. Er. et Lov., e terra. 671 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. m couiiteor iibi quie vultanicia mea, Deus mcus, etac- quiesco ia reprehensione malarum viarum mearum, ut diligam bonas vias tuas. Non clameut advcrsum me venditores grammaiica; vel emptorcs: quia si pro- ponam eis, interrogans utrum verum sit quod iflneam aliquandoCarthaginemvenissePoeta dicit; indoctiores se nescire respondebunt, docliores autem etiam ne- gabunt verum esse. At si quairam quihus litteris scri- batur yEncai nomcn, omnes mihi, qui liaec didiccrunt, verum respoudehunt; secundum id pactum et placi- tum, quo intcr se homines ista signa lirmarunt. Item, si quflcram quid horum raajore vitae hujus incommodo quisque obliviscatur, legeroetscribere, an poeticailla ligmenta ; quis non videat quid respousurus sit, qui non est penitus oblitus sui? Peccabamergo puercum illa inania istis utilioribus amore pra^ponebam, vei potius ista oderam, illa amabam. Jamvero imum ct unum duo, duo et duo quatuor, odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum spectaculum vanitatis equus ii- gneus plenus armatis, et Trojse incendium, atque ipsius umbra Creuste (Mneid. ii). CAPUT XIV. Litteras grxcas odcrat. 23. Cnr crgo graecam otiam grammaticam oderam taiia cantantem? Nam et Homerus peritus texere taies fabellas, ct dulcissime vanus est, et mihi ta- men amarus erat puero. Credo etiam grcecis pucris Virgilius ita sit, curo eum sic disccre coguntnr, ut ego illum. Videlicet difticuitas ^ omnino edisccndfe peregrinre HnguoB, quasi felle aspergebat omnes sua- vitatcs grsecas fabulosarum narrationum. Nnlla enim verba illa novcram, et ssevis terroribus ac poenis ut nossem instabatur mihi vehcmenter. Nam et latina aliquando infans utiqiie nulla noveram ; cttamcn ad- vertendo didici sine ullo metu atque cruciatu, inter etiam blandimenta nutricum, et joca arridentium, et lietitiasailudentium. Didiciveroilla sinepoenali onere urgentium, cuni me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quie non posscm ', nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a loquentibus, in quorum et e^o auribus parturiebam quidquid sen- tiebam. Hinc satis elucet majorem habere vim ad di- scenda ista liberam curiositatem, quam meticulosam necessitatem. Sed iliius iluxum hoTtc restringit lcgibus tuis, Deus, legibus tuis a magistrorum ferulis usque ad tentationes martyrum, valentibus legibus tuis mi- scere saiubrcs amaritudines, revocantes nos ad to a jucunditate pestifera, quia recessimus a te ^ CAPUT XV. Precatio ad Detm. 24. Exaodi, Domine, deprecationem meam, ne de- ficiat anima mca sub disciplina tua ; neque deficiam in confitendo ubi miserationes tuas, quibus eruisti me ab omnibus viis meis pessimis ; ut dulcescas mihi 1 Ita M.48. praostantiores ; at Lov. et Arn., difficulter, dif/icuUax. — Difficutier. DiffictUtas juxta Somm. Mart. cuai 5 Cdd. Et Rond. cum 3 Edd. M. s Mss. aliquot cum Arn. : Et quia nonesset nisiy aliinon- *iulli : ft qux non nosset nisi. ' Rond. cum 7 Cd«l. : Hecesseramm a te .M. super omnes seductiones qaas seqaebar; et amem te vaiidissime ctamplcxer manum taam totis praecordiis meis, eteruas me abomni tentatione asqae ia tinem. Ecce enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi scrviat quidquid utile puer didici ; tibi senriat qaod loquor, et scribo, et lego, et numero: quoniam cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis peccata delectationum mearum dimisisti mihi. Didici euim in eis muita verba atilia, sed et quse in rebus non vanis disci postunt: et ea vita tuta est io qua pueri ambularent CAPUT XVI. Improbat modum juventutis erudiendx, 2o. Scd vee tibi, flumen moris humaai! Quis re- sistet tibi? quamdiu non siccaberis? quousque volves Evse filios in maro magnum et formidolosum, quod vix trunseunt qui iignum conscenderint? Noune ego in te iegi ct tonantem Jovem et adulterantem ? Et utique non possct hsec duo; scd actum est, at haberet auctoritatem ad imitandum verum adulterium, leno- ciuante falso tonitruo. Quis autem penulatoram magi- strorum audit auro sobria, ex eodem pnlvere hominem clamantem et diccntem: Fingebat kaec Homerus, et humana ad Deos transfcrebat ; divina mallem ad nm? [Cicero, Tuscul. 1.) Sed verius dicitur quod fingebat hcec quidem ille; sed hominibus flagitiosis diyina tri- buendo, ne Qagitia flagitia putarentur ^, et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed coelestes deo$ videretur imitatus. 20. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum mercedibus ut hoec discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in foro, io conspectu legum supra mercedem salaria decemen- tium; etsaxatua percutiset sonasdicens : HincTerbi discuntur, hinc acquiritur eloquentia rebus persoa- dendis sententiisque explicandis maxime necessaria. Ita vero non cognosccremus verba hseCy imbrem au- reum, et gremium, et fucum, et templa coeli, et alia verba quoe in eo loco scripta, sunt, nisi Terentias iodn- ceret nequam adolescentemproponentem sibi Joyem ad exemplnm stupri, dum spectat tabulam quamdam pi- ctam in parietc, ubi inerat pictura haec : Jovem quo pacto Da)iax misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum^fucumfactum mulicri? Etvide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi coelesti mag^sterio : At quem deum (in^uiO? Qui templa ccbU summa sooitii concutit. Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illad ita ae lubens. (in Bunucho , (sct. 3, scen. 5.) Non omnino per hanc turpitudinem yerbaista com- modius discuntur ; sed psr haec verba turpitudo ista contidentius perpetratur. Non accuso verba, quasi vasa electa atque pretiosa ; sed vinum erroris quod in eb nobis propinabatur ab ebriis doctoribus : et nisi bibe- refnus, ceedebamur, nec appeliare aliquem jpdieem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in ciyos conspectujam securaest recordatio mea, libenterbsc ^ Apud Lov. : Ne /lagitia pittarentnr. Non inlegre. UBEK PIUMUS. 674 eis delectabar miser et ob lioc bonse spci llabar. CAPUT XVII. r contra modum exercendx juventutis in re litteraria. i me, Deas meus, dicere aliquid et de in- ) munere tuo, in quibus a me deiiramentis ir. Proponebatur enim mihi negotinm anima.' inquietum, prcemio laudis, et dedccoris vel metu, ut dicerem verba Junonis irascentis i quod non posset Italia Teucrorum avertcre neid. Ub. i, v. 36-75); quffi nunquam Ju- cisse audicram : sed iigmentorum poeticorum Tantes sequi cogebamur, et tale aliquid dicere :bis, quale Pocta dixisset versibus ; etilledi- Abilius, inquopro dignitate adumbratce per- I ac doloris similior eiiectus eminebat, ver- itias congrucnter vestientibus. Utquid mihi 3ra vita mea, Deus meus, quod mihi recitanti atur proi multis coxtaneis et conlecloribus nne ccce iila omnia fumus et ventus? Itane erat ubiexercereturingeniumet linguamea? QS, Domine, laudcs tua; per Scripturas tuas rent palmitem cordis niei, et non raperetur ia nugarum turpis prai^da volalilibus. Non ) modo sacriticatur transgressoribus angelis. CAPUT XVIII. wies curant servare leges grammaticorum^ et non divinorum prxceptorum. id autem mirum quod in vanitates ita fere- i te, Deus meus, ibam foras, qaando mihi proponebantur homines, qui aliqua facta sua a, si cum barbarismo aut solcecismo enuu- reprehensi confundebantur ; si autcm libi- as integris et rite consequentibus verbis co- lateque narrarcnt, laudati gloriabantur ? Vi- Domine, et taces, longanimis, et multum rs, et verax. Numquid semper tacebis? Et is ^ de hoc immanissinio profundo quserentem im, et sitieutem dclectationes tuas, et cujus ; tibi: Quxsivi vultum tuum] vultum tuum, requiram (Psal. xxvi, 8). Nam « longe a a, in afTectu tenebroso ^. Non cnim pedibus lis locorum ilur abs tc, aut reditur ad te. 0 lilius ille tuus minor equos, aut currus, s quiBsivit, aut avolavit peuna visibili, aut »plite iter egit, ut iu longinqua regione vi- ^dige dissiparet quod dederas proliciscenti? ater quia dederas, et egeno redeunti dulcior , 12, 32). lu atfeclu ergo libidiuoso, id enim )roso, atque id est longe a vultu tuo. ie, Domine Deus, et patienter, ut vides, vide, 0 diligenter obscrventlilii hominum pacla lit- Sr.et Lov.: Etnoneruis. SedmeliuslongeBad Arn. traecipui : £7 nmvc eruis. tres Aoffl.: yam ivi. . Lov. auditur, cesseram. Am. et Er., recesseram, Ab.hoheiur^iualfectu eram lenebroso . Apud. Bad. 1. et ca'teros fere omoes Mss. geueralior effertur i absque addilo, ut inlcUigauius looge a Dco cssc suut in affectu leuebroso. teraram, et syliabarum accepta a prioribus locatori- bus, et a te accepta seterna pacta perpetute salutis negligant; ut qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam grammaticam, sine aspiratione primse syllabse, ominem, dixerit, displi- ceat magis hominibus, quam si contra tua prsecepta hominem oderit, cum sit homo. Quasi vero quem- libot inimicam homincm perniciosius sentiat quam ipsum odium, quo in eam irrilatur, aut vastet quis- quam persequendo alium gravius, quam cor suam vastat inimicando. Et certe non est interior littera- rum scientia, quam scripta conscientia, id se alteri * facere quod nolit pati. Quam tu secretus es, habitans in excelsis in silentio, Deus solus magnus, leg» infa- tigabili spargens poenales cfficitates super illicitas cu- piditates! Cum homo eloquentiai famam qucerit, astans ante homincm judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio immaniesimo in- scctans, vigilantissime cavet ne pcr linguse errorem dicat, Inter hominibus * ; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibas, non cavet. CAPUT XIX. Fueritix vitia quae in majores aetates transeunt. 30. Horum ego puer moruni in limine jacebam miscr, et hujus arence paliestra rrat illa, ubi mngis timebam barbarismum facere, quam cavebam si fa- cerem, non facientibus invidere. Dico haec et cou- liteor tibi, Deus meus, in quibus laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim videbam voraginem turpitudinis in quam pro- jectus eram ab ocalis tuis. Nam in illis jam quid me fopdius fait ; ubi etiam talibus displicebam, fallendo innumerabihbus mendaciis et paedagogum, et magi- stros, et parcntes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et imitandi ludicra inquietudine ? Furta etiam faciebam de cellario parentum et de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem qaod darcm pueris, ludum suum mihi, quo paritcr utique dcle- ctabantur, tamen vendentibus. In quo etiam ludo frau- dulentas victorias, ipse vana * excellentise cupiditate victus, saepe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si deprehcnderem, arguebnni, quam id quod aliis faciebam, et si dcprehensus ar« guerer, saevire aagis quam cederelibebat?lstanc est innocentia pueriiis ? Non est, Domine, non est: oro tc, Deus meus. Nam htec ipsa suut qu«e a pcedagogis et magistris^ a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad praifectos et reges, aurum, prcedia, mancipia ; ha^c ipsa omnino quoe succedentibas majoribus oBtatibus transeunt, sicut ferulis niajora suppiicia succedunt. Ilumilitatis ergo siguum in statura pueritio'., Rex no- ster, probasti, cum aisti : Talium est regnum coslorum (Matth. XIX, 14). 1 Alteri nony juxta Ron(>. cum 4 Mss. M. s Lov.,inter homines. Patet legendum essecumMss. infer hominibus;Ye\ sioeaM)iratione, inter omines : quod Augu- stinus inexemplum anertlocutionis incongru® et;cavend8B. * 1'rtM.T. inxta Rond. cum K Mss. quibus adstipulantar 2 Mss. apud MarL M. 6»» »» iO CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 676 CAPUT XX. Pro bonis sibi in pueritia collatisDeo gratiasagit. 31. Sed tamen, Domine, tibi excelleQtissimo atque optimo conditori et rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum os36 voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam * atque sentiebam, meamque incoiumitatem, vestigium secretissimo; uni- tatis ex qua eram, curae habebam ; custodiebam in- teriore sensu integritatem seusuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum cogitationibus vcri' tate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam, locutione instruebar, amicitia mulcebai*, fugiebam do- lorem, abjectionem, ignorantiam. Quid in tali ani- 1 Slc Mss. cum Edd. plerisque. ubi Lov. habent :Et jam tunc audebam, — Et jam tunc vivebanitjuxlei Sommal. et RoDd. cum 4 Mss. M. mante non mirable atque laudabile? At ista omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi hasc : et bona sunt, et hsec omnia ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi exsulto bonis omni- bus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non in ipso, sed in creaturis ejus, me atqae cseteris .^, voluptates, sublimitates, yeritates qucere- bam; atque ita irruebam in dolores, confusiones, errores. Gratias tibi. dulcedo mea, et hoaor meus, et tiducia mea, Deus meus: gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim servabis me; et augebuntur et perficitintur quse dedisti mihi, et ero ipse tecum ; quia ct ut sim, tu dedisti mihi. 1 Bad. Am. Er. et Lov. cxteras, Castigatum est ex Ara. et Mss. Cci;(em. Qiiippehocloco fatetur Augastinus se in eo Eeccasse, quod voiuptates, sublimitates, veritates, non in )eo, sed iu seipso et creaturis aliis qusereret. LIBER SECUNDUS. Ad setatem aliam progreditur, Primumquse adolescentise sufle, id est, sextum decimum vit® annum, qcem in patema domo studiis intermissis consumpserat genio ac libidinibus indulgeus, ad meutem revocat cum gravi dolore, sevenu admodum in dijudicando furto a se tunc temporis cum sodalibus perpetrato. CAPUT PRIMUM. Adolescentix xtatem et vitia recolit. i. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones animse meae ; non quod eas amem ; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis mese, uttudulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et coiii- gens ^ me a dispersione in qua frustalim discissus sum, dum ab uno te aversus in multa evanui. Exarsi enim aliquando satiari inferis ' in adolesccntia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus ; et contabuit species mea ; et computrui coram ocuiis tuis placens mihi, et placere cupiens oculis hominum CAPUT II. Annum xtatis suae decimum scxtum in ardore libidinoso consimptum, 1 . Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus * limes amicitise ; sed exhalabantur nebulae de limosa concupiscentia carnis et scatebra pubertatis, et obnubilabant atquc offuscabant cor meum, ut non discerneretur sereni- tas dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in con- fuso sestuabat, et rapiebat imbeciilam aetatem per abrupta cupiditatum, atque mersabat gurgite llagi- tiorum. Invaluerat super me ira tua, et nesciebam. Obsurdueram ^ stridore catenae mortalitatis mese, J Tres Mss. Angl., colligas. 8 Lov.cum autiquioribus Edd.^satiariminferis. Expunxi- mus i/i juxta Mss. et Arn. 3In libris editis ab Ueurico Sommalio Societatis Jesu. et a Thoma Blasio, legitur : limosus Ufnes. Incodice Corb. limi- noit». Utrobique corrupte: illic enim deflet Au^ustiuusquod sese intra honestte amicitiae limites haud contjnuerit ; adeo- que legendum cum Mss. et aliis Edd.; tuminosus limes, ^ In Lov. Somm. et Blus.: Obsordueram. Substituimus ob- poena surperbiae anima^ mea; ; et ibam longius a te, et sinebas ; et jactabar, et eflfundebar, et diffluebam, et ebuUiebam per fornicationes meas, et tacebas. 0 tardum gaudium meuml Tacebas tunc, et ego ibam porro longe a te in plura sterilia semina dolormn, superba dejectione, et inquieta lassitudine. 3. Quis mihi moderaretur^ serumnam meam,«t no- vissimarum rerum fugaces pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus nietas prsetigeret, ut usque ad conjugaie littus exa?stuarent iluctus «etatis mese, si tranquillitas in eis non poterat esse, One pro- creandorum liberorum contenta, sicut praescribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem mortali- taiis nostrse *, potens imponere lenem manam ad temperamentumspinarum a paradiso tuo seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam cum longe sumus a tc. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius adverterem: Tribulationem autem carnis habcbunt hujusmodi. Ego autem vobis parco ; et, Bonum cst homini mulierem non tangere ; et, Qui mt uxore esty cogitat ea qux sunt Dei, quomodo placeat Dco : qui autem matrimonio junctus esty cogitat ea qux sunt mundiy quomodo placeat uxori (I Cor, vii, 28, i, 32, 33, 34). Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter rcgnum coelorum {Matth. xix, 12), fclicior exspectarem amplexos tuos. 4. Sed elTerbui miser, sequens impetum tluxus mei relicto te; et excessi omnia legitima taay nec evasi llagella tna : quis enim hoc mortalium? Nam tu semper aderas misericorditer sseviens, et amarissimis asper- gens otfensionibus omnes illicitas jucunditates meas, surdueram^ aliorum codicum auctoritate,necnonexigente vocabulo stridore, quod ad aures refertur. 1 Mss. primce not£e et prope omneshabent, modutaretur't quam lectionem parum abfuit et prseeligeremas. < In Mss. optimis, mortis nostrx. LIBER SfiCUNDUS. tffirerem sine offensione jucundari ; etubihoc lon inveniremquidquam, prseter te, Domine, B qui fingis dolorem in prsecepto {Ps. xcui, 20), da ut sanes, et occidis nos ne moriamur abste ixii, 39). Ubi eram, et quam longe exsuiabam idomustuse, anno illosexto decimoaetatiscar- , cum accepit in me sceptrum, et totas ma- sdi, vesania libidinis ^, licentiosse per dcdecus m, iliicitfle autem per leges tuas ? Non fnit 3rum ruentem excipere me matrimonio ; sed t tantum ut discerem sermonem facere quam ly et persuadere dictione. CAPUT III. ^rinatione studiorum causay et de parentum proposito, inno quidem illo intermissa erant studia mea, tii reducto a Madauris, in qua vicina urbe eram iitteraturce atque oratorise percipiendce eregrinari, longinquioris apud Carthaginem lationis somptus prseparabantur, animositate uam opibus patris, municipis Thagastensis ad- tenuis. Cuinarro hsec? Neque enimtibi,Deus ed apud te narro hsec generi meo, generi hn- nantulacumque ex particula incidere potest meas litteras. Et utquid hoc ? Ut videlicet ego nis heec legit, cogitemus de quam profundo um sit ad te. Et quid propius aoribus tuis, mfitens et vita ex fide est ? Qois enim non ex- laudibus tunc hominem patrem meum ', quod *e9 reifamiliaris suae impenderetfilioquidquid •nge peregrinanti studiorum causa opus es- iltonim enim civium longe opulentiorum nul- ) negotium pro libeiis erat : cum interea non i idem pater qualis crescerem tibi, aut quam ssem ; dummodo essem disertus, vel desertus coltnra, tua, Deus, qui es unus verus et bonus s agri tui cordis mei. I ubi sexto illo et decimo anno, interposito aecessitate domestica feriatus ab omni schola, rantibus esse coepi, excessernnt caput meum (ibidinum ; et nulla erat eradicans manus. ) ubime iilepaterinbalneisviditpnbescentem, eta indutum adolescentia, quasi jam ex hoc les gestiret, gaudens matri indicavit ; gaudens ia inquateiste mundns oblitus est Creatorem )t creatnram tuam pro te amavit, de vino in- perversce atque inclinatff'. * in ima voluntatis d matris in pectore jam inchoaveras templum t exordinm sanctse habitationis tuae : nam ille atechumenus, et hoc recens erat. Itaque iila pia trepidatione ac tremore ; et quamvis mihi I fideli, timuit taraen vias distortas, in quibus at qui ponunt ad te tergnm, et non faciem. i mihi ! etandeo dicere tacuisse te, Dens meus, 678 . Somm. et Blas., accepitinme luxuria scepirumy nanui ei dedi vesanix Uhidinis, In aliis plerisque 18 habeturinrecto, tesania\ etabest voz, luxuria. enim hominum non extollebat laudibus (unc pa- um? Juxta Somm. et Hond. M. Lyrensie, percersus atque inclinatus. cum irem abs te longius. Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verbaiilaper matrem meam, fidelem tuam, quse cantasti in aures meas ? Nec inde quidqnam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto memini ut monueht cum sollici- tudine ingenti ne fornicarer, maximeqne ne adulte- rarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus mulie- bres videbantur, quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tni erant, et nesciebam : et te tacere puta- bam, atqueillam loqui, per quammihi tunon tacebas, etin iilacontemnebarisamefilio ejus, filio ancillffituae, servo tuo. Sed nesciebam, et prseceps ibam tanta cse- citate, ut inter cosetaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos jactantes fiagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes essent : et libebat facere non solum libidine facti, verum etiam landis. Quid dignnm est vituperatione nisi vitium ? Ego ne vituperarer, vitiosior fiebam ; et ubi non suberat qoo admisso sequarer perditis, iin- gebam me fecisse quod non feceram, ne viderer ab- jectior qoo eram innocentior, et ne vilior haberer quo eram castior. 8. Ecce cum quibus comitibus itor agebam platea- rum Babyloni^, et volutabar in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico ejus, quo tenacius hcererem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat me, quia ego sednctilis eram. Non enim et illa, qufle jam de medio Babylo- nis fugerat, sed ibat in caeteris ejus tardior mater camis meee, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a viro suo audierat, jamqne pestilentio- sum et in posterum periculosum sentiebat, coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non poterat. Non curavit hoc quia metus erat ne impedi- retur spes mea compede uxoria ; non spes illa quam in te futori ssecnli habebat mater, sedspes litterarum, quas ut nossem nimis volebat parens uterque ; ille, quia de te prope nihil cogitabat, de me antem inania; illa autem, quia non solnm nnllo detrimento, sed etiam nonnullo adjnmento adte adipiscendum futura existimabat usitata illa studia doctrinse. Ita enimcon- jicio, recolens, ntpossum, mores parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenffi, ultra temperamentum severitatis, indissolutionem atfectio- num variarum, et in omnibus eratcaligo intercludens mihi, Deos meus, serenitatem veritatis tufle : et pro- dibat tanquam ex adipe iniquitasmea (Psal, lxxii,7). CAPUT IV. Furtum cum sodalibus perpetratum. 9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lexscri- pta in cordibus hominum, quam ne ipsa quidem delet iniqnitas. Quis enim fur sequo animo forem patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere voloi et feci, nulla compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitia *, et sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo melius : nec ea re volebam frui quam furto appetebam ; sed i Mss. frequentiores : Pfisi penuria et faslidiojuBtWa:. 079 CO.NFESSlOiNUM S. AUGUSTINI. 68U ipso furto et peccalo. Arbor eral pirus in vicinia vi- nesB nostrce pomis ouusla, nec forma nec sapore illc- cebrosis. Ad hanc exculiendam atque asportandam, nequissimi adolescenluliperreximusnocte intempesta, quousque iudum de pestilentiae more in areis pro- duxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus ; dum tamen iieret a nobis quod eo libcret quo non licerct. Ecce cor meum, Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abys- si. Dicat tibi nuuc ecce cor meum quid ibi quserebat, ut essem gratis malus, et malitiae mese causa nuUa esset nisi malilia. Foeda erat, et amavi eam ; amavi perire : amavi defectum meum ; non illud ad quod dcllciebam, sed defectum meum ipsum amavi : turpis amma et dissiliens a iirmamento tuo in exterminium ; nou dedecore ' aliquid, sed dedecus appetens. CAPUT V. Nemincm peccare sine causa. iO. Etenim species est pulchris corporibus, et au- ro, et argento, et omnibus; etin contactu carniscou- gruentia valet plurimum, cselerisque sensibus est sua cuique accommodata modiiicatio corporum ; habet etiam honor temporaiis, et impcritandi atque supe- randi potcntiasuum decus, unde etiam viudiclse avi- ditas oritur : et tamcn in cuncta hsc adipiscenda non est egrediendum abs te, Domine, neque de- viandum a lege tua. Et vita quam iiic vivimus ha- bet iilecebram suam propter quemdam modum dccoris sui, et convenientiam cum his omnibus inii- mis pulchris. Amicitia quoque homiuum charo nodo dulcis est propter nnitatem de multis animis. Propter universa hsec atque hujusmodi peccatum admittitur, dum immoderata in ista inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur, tu, Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. ilabent enim et heec ima delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia ; quia in ipso delectatur justus, et ipsc est delicia^ rectorum corde. ii.Cum itaque de faciuore quo^ritur qua causa fa- ctum sit, credi non solet, nisi cum appetitus adipi- scendi alicujus illorumbonorum quse iniima diximus, cssepotuisse apparuerit, aut metus amiltendi. Pulchra sunt enim et decora, quamquam prae bonis superiori- bus et ' beatiiicis abjecta et jacentia. Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavitejus conjugem autprsedium, aut voiuit deprsedan unde vivcret aut timuit ab illo tale aliquid amittere, aut ieesus ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret, ip^^o homicidio dele- ctatus?Quis crediderit? Nam et de quo dictum est vecordi et nimis crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis erat, prsedicta est tamen causa : Ne per otium^ inquit, torpesceret manus aut animus [SaUustiiiSj de Bello CatiL, cap. ix). Quare id quoque ? cur ita? Ut scilicet illa excrcitatione scclerum, capta urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et ca- 1 De decorfy juxta Somin. et Rond. Mart. ex 3 Mss. : Non decus ahqtiod, Sfddedecas appeJtns, M. ' St opibuSf ju.xta Somm. et Rond. M reret metu legum et difficultate rerDm» propier ino- piam rei familiaris, et conscientiam scelerum. Nec ipse igitur Catihna amavit /acinora soa ; sed atique aliud cujus causa illa faciebat. CAPUT VI. Omnia quas boni specie ad vitia invitantf in solo Deo esse vera et perfeeta, i2. Quid ego ' miser in te amavi, o furtum meam, 0 facinus illud mcum nocturnum sexti decimi anai oetatismese? Non enim pulchrnm eras, cum furtam esses ; aut vero aliquid es, ut loquar ad te ? Pulchra erant poma illa quae furati sumus, quoniam creaUui tua erat *, pulcherrime omnium, creator omniam, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum venim meum : pulchra erant illa poma ; sed non ipsa conco- pivit anima mea miserabilis. Eratenimmihi meliomm copia; illia autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta projeci, opulatus inde solam iniquitatem *, qua laetabar fruens *. Nam et si quid illorum pomo- rum intravit in os meum, condimentum ibi * faciaas erat. Et nunc, Domine Deus meus, quffiro quid me in furto delcctaverit, et esse species nulla est : non dico sicut in «equitate atque prudentia ; sed neque sicut in mente hominis atque memoria et sensibos et vegetante vita ; neque sicut speciosa sunt sidera et decora locis sui* et terra et mare plena fetibus, qoi succedunt nascendo decedentibus ; non saitem ut est qusedam defectiva species et umbratica vitiis iallea- tibus. 13. Namet superbia celsitudinem imitatur; cam tu sis unus super omnia Deus excelsus. Et anDtbiiio qnid nisi honores quserit et gloriam ; cum ta sis pne cunctis honorandus unus ei gloriosus in fietemam? Et ssevitia potestatum timeri vult : quis autem limeD- dus, nisi unus Deus ? Cujus potestati eripiaotsubtrahi quid potest *? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo potest? Et blanditise lascivientium amari volunt ; sod neque blandius est aliquid tua charitate, nec amator quidquam salubrius, quam illa prse cunctis formosa et luminosa veritas tua. Et curiositas aifectare vtdetor studium scientiae ; cum tu omnia summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, simplicitatiset innocentioe nomine tegitur ; quia te simplicius qoid- quam non reperitur. Quid te autem innocentius, quandoquidem opera sua "^ maUs inimica sunt ? Et ignavia quasi quietem appetit : quse vero quies certa prseterDominum? Luxuria satietatem atque abundaa- tiam se cupit vocari : tu autem es plenitudo et inde- ficiens copia incorruptibilis suavitatis. Eifusio liberaU- taUs obtendit umbram: sed bouorum omnium largitor * Ergo^ juxta Somm. Dub. Mart. Rond. Quid ergo efO, juxta alios Edd. M. s i?ran^ juxtaEr.Lugd. Lov. Somm.Dub.Mart. etRond.M. 3 Lov., sola iniquitate ; at aUl Cdd. meliue,. satam mi- quitatem. * Aoffl. duo, /urem ; alii, fruens. 5 In Mss. quatuoret Arn., mihi. 6 Omittendum, j;o/es/,juxta Somm. Lov. Flor. Rond.M. 7 Ita in Mss, et antiquioribus Edd., cum iu Lov.et Arn. legatur : Opera tua maiis inimica iunt : contra mentem AugusUui, quif nidi falliuiur, probare intendituihil Dei iooo- centiae derogari poeua malisirrogata, quia si quid naUuotur uocumenU, totuui in ipaa eorum opera refundi ael>et. IJBER SEC!:ND!IS. 682 mcis tu es. Avaritia multa possidere vult; es omnia. lavidentia de excellentia litigat: ellentius? Ira vindictam quaerit: te justius it? Timorinsolila et repentina exhorrescit, amantur adversantia, dom prsecavet secu- enim quid insolitum? quid repentinum? le separat quod diligis ? aut ubi, nisi apnd ecurilas? Tristitia rebus amissis contabe- s se oblectabat cupiditas ; quia ita sibi nol- bi auferri nihilpotest. ^micatur anima, cum avertitur abs te, et ra te ea quse pura et liquida non invenit, •edit ad te. Perverse te imitantur omnes e a te faciunt, et extollunt se adversumte. uc te imitando indicant creatorem te esse irffi ; et ideo non esse quo a te omni modo Quid ergo in illo furto ego dilexi? et in inm meum vel vitiose atque perverse imi- An libuit facere contra legem saltem fal- potentatu non poteram, ut mancam libor- vus imitarer faciendo impune quod non lebrosa omnipotenti(B similitudine? Ecce us fugiens Dominum suum et consecutus > putredo, o monstrum vitce, et mortis pro- Potuitne libere quod non licebat, non ob quia non licebat? CAPUT VII. git Deo pro remissionepeccalorumy quodque a multis servatus sit, [ retribnam Domino, quod recolit hffic aea, et anima mea non metuit inde? Dili- imine, et gralias agam, et confitear nomini iam tanta dimisisti mihi mala et nefaria . Gratiee tucn deputo et misericordise tuae, ita mea tanquam glaciem solvisti. Gratise ) et qusecumque non fccimaia; quid enim potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? )ihi dimissa esse fateor ; et quse mea sponte et quac te duce non feci. Quis est hominum cogitans inQrmitatem, audet viribus suis stitatem atque innocentiam suam ; ut minus lasi minus ei necessaria fuerit misericordia onas peccata Anversis ad te? Qui enim vo- secutus est vocem tuam, et vitavit ea qu» ipso recordantem et fateutem lcgit, non me 3 60 medico o^grum sanari, a quo sibi prce- ut non aegrotarct, vel potius ut minus aegro- leo te tantumdem, imo vero amplius diligat ; uem me videt tantis peccatorum meorum is exui, per eum se videt tantis peccatornm isnon implicari. CAPUT VIII. it in furto consortium simul peccantium. m fructum habui miser aliquando in iis quce nunc recolens erub*isco {Rom» vi, 21), maxime in illo furto in quo ipsum furtum amavi? Nihil aliud ; cura et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et ta- men solus id non fecissem, sic recordor animum tnnc meum ; solus omnino id non fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium rcorum cum quibus id feci? Non ergo nihil aliud quam furtum amavi ; imo vero nihil aliud, qnia et illud nihii est. Quid est revera? Quis est qni doceat me, nisi qui illnminat cor menm et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quserere, et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa quce furatus snm, et eis frni cuperem, possem etiam solus, si satis esset committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad vo- luptatem meam ; nec confricatione consciorum animo- rum accenderem pruritum cupiditatis mese. Sed quo- niam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore, quam faciebat consortium simul peccan- tium. CAPUT IX. Contagiosa re$ sodales mali, 17. Quid erat ille affectus animi ? Certe cnim plane turpis erat nimis; et vffi mihi erat qui habebam ilium. Sedtamen quid erat? Delicta quit intelligit? {Psal, xviu. 13.) Risus erat, quasi titiliato corde, quod fallebamus eos qui haec anobisfieri non putabant, et vehementer nolebant. Cur ergo eo me delectabat, quod id non faciebam solus? An quia etiam nemo facile solus ridet? Nemo quidcm facile : sed tamen etiam so- los et singulos homines, cum alius nemo prsesens est, vincit risus aliquando si aliquid nimieridiculnm, vel sensibus occurrit % vel animo. At ego illud solus non facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva recordatio animse meae. Solus non facerem furtum illud, in quo me non libe- bat id'quod furabar, sed quia furabar: quod mesolnm facere prorsus non liberet nec facerem. 0 nimis in- imica amicitia, seductio mentis investigabilis, exludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni appetitus ; nulla lucri mei, nuUaulciscendi libidine: sed cum dici- tur : Eamus, faciamus ; etpudet non esse impudentem. CAPUT X. In Deo omne bonum. 18. Quis exaperit istam tortuosissimam et impli- catissimam nodositatem? Foeda est; nolo in eam in- tendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et inno- centia, pnlchra ej decora honestis luminibus, et insatiabili satietate. Quies est apnd te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te, intrat in gaudium Domini sui {Matth. xxv, 2i); et non timebit, et habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factns snm mihi regio egestatis. « Occurrerit^ juxta Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. M. Patrol. XXXII. {Vingi-deux.) 683 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. m LIBER TERTIUS. De annis aetatis illius decimo se^timo, decimo octavo et decimo nono transactis Carthagine, ubi dum litterarii stadii curriculum absolveret, se libidinosi amoris laqueo irretitum, necnon in Manichseorum h^eresim prolapsum fuisse me- minit. AJversus horum errores et ineptias disserit luculenter. Maternas pro se lacrymas et responsum de sua resi- piscentia divinitus acceptum refert. CAPUT PRIMUM. Amorc quem venabatur capitur. 1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me un- dique sartago tlagitiosorum amorum. Nondum ama- bam, et amare amabam *, ct secretiore indigentia oderam me minus indigimtem. Qiioprebam quod ama- rem, amans amare, et odcram securilatem, et viam sine muscipulis, Quoniam fames mihi erat intus ab interiore ciboteipso, Deus meus, etea farae nonesu- riebam ; scd eram sine desiderio alimentorum incor- rnptibilium : non quia plenus eis eram, sed quo ina- nior, eo fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mca; et ulcerosa projiciebat se foras miserabiliter .scalpi avidacontactusensibilium. Sed si non haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi erat, magis si et amantis corpore frue- rer. Venam igitur aftiicitiflR coinquinabam sordibus concupiftcentiae, candoremque ejus obnubilabam de tartaro libidinis *; ettamen fcedus atque inhonestus, elegans et urbanusesse gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi. Deus meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem iliam, et quam bonus a?pcrsisti! quia et ainatus sum, et perveni occulte ad vincuium fruendi, et colligabar Inetus a^rumnosis nexibus, ut ca^dorer virgis ferreis ardcntibus zeli, et suspicionum, et timorum, et ira- rum atque rixarum. CAPUT II. Amavit spectacula tragica. 2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imagi- nibus miseriarum mearum, et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat lu- ctuosa atque tragica, quse tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex eis dolorem spectator, et dolor ipse esl volnptas ejus. Quidest, nisi miserabilis insa- nia *? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus afTectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis compatitur misericordia dici solet. Sed qualis tandem misericordia in rebus lictis et scenicis? Non enim aj subveniendum provo- catur auditor : sed tantum ad dolendum invitatur: et actori * carum imaginum amplius favet, cnmampiius dolet. Et si calamitates illse hominum vel antiqnte vel falssesic agantur, ut qui spectat nondoieat; abscedit inde fastidiens et reprehendens : si autem doleat. raa- net intentus, et gaudens lacrjmatur. iLov. lElamariamabam ;moxque:i4mans amari;at Bad. Am. Er. et Arn. cum Mss. pro amarif habent amare, utroque loco, et meiius. s Am. Er. et Lov. : De tartarealibldine; atBad. Arn. et Ess. : De tartaro libidinis, 3 Septem Mss. : Mirabilis insania. * Am. Er. et Lov. fmctori. : 3. Ergo amantur et doiores *? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem ; quod quia non sine dolore est, hac nna causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitise est. Sed quo vadit? qno iliiil? Utquid decurrit in torrentem picis bullientis a^stas ' immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutator et vertitur per nutum proprium de coelesti sereoitate detorta atque dejecta? Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliqnando. Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meu, Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia sfficula {Dan, iii, 3'2); cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc intheaths congaudebam amantibus, cum sesse fruebantur per flagitia, quamvis hsec imaginarie gererent * in lodo spectaculi Cum autem sese amittebant, quasi mise- ricors contristabar ; et utrumquo delectabat tamen. Nunc vero magis miscreor gaudcntem in flagitio. quam velut dura perpessum detrimento pcmiciosip voluptatis, et amissione miserfe felicitatis. Haec cert^ ' verior misericordia ; sed non in ea delectat dolor •. Nam etsi approbalur ofticio charitatis qui dolet mi- serum ; mallet tamen utiquc non csse quod doleret. qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod fieri non potest ; potest et ille qai veraciter sinceriterque miseretur, cnpere esse misc- ros ut misereatur. Nonnullusitaque dolor approban- dus, nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deos, qui animas amas, longc iateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore saacia- ris. Et ad hsec quis idoneus ? 4. At ego tunc miser dolere amabam, et Iquaprebara ut esset quod dolerem, quando mihi in sramna aliena, etfaisa, et saltatoria, ea magis placebat actio histrionis, mequc alliciebat vehementius, qua mihi lacrymse exculiebantur. Quid autem mirumcuminfe- lix pecus aberrans a grege tuo, et impatiens custodic tuae turpi scabie foedarer? Et inde erant doloram amores, non quibus altius penetrarer; non eniin amabam talia perpeti, qnalia spectare; sed qoibos auditis ctfictis, tanquam in superlicie raderer: qoos tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus? 1 Theologi Lov . legunt : Lacrymx ergo amanturet dolorts. Abest vox tacrymx a Mss. et Edd. plerisque. s/nafi/u.f. juxta Roud. cum 3 M88.,et Marl. cumS Mss. M. 3 Gererentur, juxta Er. Lugd. Somm. Mart. Rond. M. ^ Bad.Am. Er. etLov. : Delectatur eor ; nostram vero le- ctionem prteferont Mss. et Arn. LIBER TERTIUS. 686 CAPUT III. )/a rhetoris ab Evcrsorum factis ahhorrebat, ;ircQmvolabat supcr me fidelis a longe mise- lua. In quantas iniquitales distabui, et sacri- uriosilalem secutus sum, ut deserentem te, *X me ad ima infida, et circumventoria obse- imoniorum, quibus immolabam facta mea in omnibus flagcllabas me ! Ausus sum etiam ritate solemnitatum tuarum, intra parietes tuae concupiscere et agere negotium procu- iictus mortis: unde me verberasti gravibus ed nihil ad culpam meam, o tu prsegrandis rdia mea, Dcus meus, refugium mcum a ter- nocentibus, in quibus vagatus sum preefi- lio, ad longe recedendum a te, amans vias non tuas, amans fugitivam libertatem. jebantct illastudia qua:» bonesta vocabantnr, suum intnentem fora litigiosa, ut excellerem 00 laudabilior, quo fraudulentior. Tanta est lominum de cffcitate etiara gloriantium. Kt m eram in schola rhetoris; et gaudebam su- t tumebam typho ; quanquam longe sedatior, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus nebant Eversores (hoc enim nomen scap- diabolicum, velut insigne urbanitatis est ) , 35 vivebam pudore impudenti, quia talis non X cum eis eram, et amicitus eorum delecta- aando, a quonim semper factis abhorrebam, ab eversionibus, quibus proterve insecta- ignotorum verecudiam, quam perturbarent ludendo atquc inde pascendo malevolas Ia>ti- . Nihil cst illo actu similius actibus da?mo- Quid itaque verius quam eversores vocaren- rsi plane prius ipsi atque perversi, deriden- et seducentibus fallacibus occulte spiritibus, \o quo alios irridere amantet fallere. CAPUT IV. \$ius Ciceronis cxcitavit illum ad ardorem philosophidc, ir hos ego, imbccilla tunc aetate discebam li- quentia^ in qua cminere cupiebam fine da- et ventoso per gaudia vanitatis humanae ; et jam disccndi ordine perveneram in librum 11 Ciceronis, cujus linguam fere omnes mi- pectus non ita. Sed liber ille ipsius exhor- i continet ad philosophiam, et vocatur Hor- Ille vcro Iil)er mutavit affectum meum, eipsum, Domine, mutavit preces meas, et desideria mca fecit alia. Viluit mihi repente ana spes, et immortalitatem sapientioe concu- n aestu cordis incredibili; et surgere cceperam redirem. Nun enim ad acuendam linguam, iebar emere maternis mercedibus, cum age- lum aetatis undcvigesimum, jam defuncto patre nnium : non ergo ad acuendam linguam refe- llum librum ; neque mihi loculionem, sed quod tur persuascrat. QXtavetustos Cdd. scribendum hic,5ccprt/m, id est n; non sa?vum^ iit srribitur opud Er. et Lov. 8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo arde- bam revolare a terrenis ad te ; et nesciebam quid ageres mecum ! Apud te est enim sapientia. Amor autem sapientiae nomen grajcum habet c-.Xojo^tav, quo me accendebant illse littertp. Sunt qui seducant per philosophiam, magno et blando ct honesto nomine colorautes et fucantes errores suos ; et prope omnes qui ex illis et supra temporibus tales erant, notantnf in eo libro et demonstrantur ; et manifestatur ibi sa- lutifera illa admonitio Spiritus tui pcr servum tuum bonum et pium : Videte ne quis vos decipiat per philo- sophiam et inancm srductioncm, secundum traditioncm hominum, secundum clemcnta hujus mundij et non sc- cundum Christum ; quia in ipso inhabitat omnis pleni- tudo divinitatis corporaliter (Coloss. ii, 8, 9). Et ego illo tempore, scis tu, lumen cordis mei, quoniam non- dum mihi ha^c apostolica nota erant, hoc tamen solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam aut illam sectam, sedipsam, qusecumque esset, etsapien- tiam ut diligercm, et qucererem, ct assequerer, ette- nerem atquc amplexarcr fortiter, excitabar sermonc illo, et accendebar, et ardebam ; et hoc solum me in tanta fiagrantia refrangebat ^ quod nomen Christi non erat ibi. Qnoniam hoc nomen secundum misericor- diam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in ipso adhuc lacte matris, tenerum cor mcum praebiberat *, et altc rotinebat ; et quidquid sinc hoc nomine faissct, quamvis litieratum, et expolitum, et veridicum, non me tolum rapicbat. CAPUT V. Fastidiit sacras Lilteras propter simplicitatem stili. 0. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem quales essent. El eccc tideo rem non compertam superbis, nequc nudatam pueris ; sed incessu humilem, successu excelsam et veiatam my- steriis : et non eram ego talis ut intrare in eam pos- sem, aut inclipare cervicem ad ejus gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad il- lam Scripturam : sed visa est mihi indignaquam Tul- lianae dignitati.compararem. Tumor enim meus refu- giebat modum ejus ; et acies mea non penetrabat interiora ejus, Verumtamcn ilia erat quai cresceret cum parvulis ; sed ego dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar. CAPUT VI. A Manichijeis quomodo captus. iO. Incidi itaque in homines superbe delirantes, ct carnales nimis et ioquaces, in quorum ore laquei dia- boli, et viscum confectum commixtione syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti con- solatoris nostri Spiritus sancti. Hasc nomina * non recedebant de ore eornm, scd tcnussono * et strepitu linguoe; et coeterum, cor inane veri. Et dicebant, Vc- 1 Sic Mss. prope omnes cum Bad., neque secus Ara. et Er., nisi quod ^cv\h\\i\\.refnngehat\ atLov. et Arn.habent : Et hoc solo in me lanla flagranlia refrinebut. ' Pie hiberat; juxta Er. Lugd. Ven. Flor. et Mart. cuni 6 Mi^s. M. 3 Lov. : ff!VC enim omnia non. * 4 Mss., fenuisono; alii, tenvs mio. (»87 CONFESSIONUM S. AIJGUSTINI m ritas, et vcrltas : et multum eam dicebant mihi, et nusquam erat in eis ; sed falsa loquebantur, non de te tantum, qui vere Veritas es, sed etiam de istis ele- mcntis hujus mundi creatura tua, de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui prae amore tuo, mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. 0 Veritas, Veritas, quam intime etiam tum medullmanimi mei suspirabanttibi, cum te ilii sona- rent mihi frequenter et multiplicitcr voce soia, et li- bris multis et ingentibus ! Etillacrant fercula in qui- bus mihi esuricnti te, inferebantur pro te sol et iuna, pulchra opera tua ; scd lamen opera tua, non tu, nec ipsa prima. Priora cnim spiritualia opera lua, quam isla corporea, quamvis lucida et ca*Icstia. At cgo ncc priora illa, sed tcipsam, te, Veritas, in qua nou cst comnuitatio nec momcnli obumbratio (Jacobi i, 47), esuriebam et sitiebam ; ct appouebantur adhuc mihi in illis ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem, saltem istis oculis ve- rum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et tamen, quia te pmabam, manducabam ; non avide quidcm, quia nec sapiebas in ore meo sicuti es; nc- que enim tu eras ligraenta illa inania ; nec nutriebar cis, sed cxhauriebar magis. Cibus in somnis similli- mus est oibis vigilantium, quo tanicn dormientcs non aluntur; dormiuntjenim : atillanec similiaerantnullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es ; quia illa erant corporalia phantasmata, falsa corpora, quibuscertiora sunt vera corpora ista qua3 videmus visu carneo, sive ccplestia sive terrestria :*cum pecudibus et volatilibns vidcmus hw.c ; ct cerliora sunt, quam cum imagina- raur ea. Et rursus ccrlius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur aliagrandiora, etintiuila, qum omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pasccbar inanibus ; et non pasccbar. At tu, amor meus, in quem deticio ut forlis sim, nec ista corpora es qu« videmus, quan- quam in ccelo ; nec ca es qua; non videmus ibi, quia tu ista condidisti, ncc in summis tuis conditionibus habes *. Quanto ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus corporum quse omuino noa sunt ! quibus certiores sunt phantasiae corporum eo- nim quae sunt ; et cis certiora corpora, quae tamen non cs : sed ncc anima es, quaj vita est corporum. Idco melior vila corporum certiorque quam corpora. Sed tu vita cs animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non mntaris, vita animce mese. ii.Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longo? Et longe peregrinabar abs te, exclusus et a siliquis por- corum, quos de siliquis pascebam (Luc. xv, \6), Quanto enim meliores grammalicorum ct poetarum fabellse, quam illa decipula ? Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam quinqae elementa Tarie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quoe omninonullasunt,et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad vera puln|enta * transfero. Volan- tem autem Medeam etsi cantabam, non asserebam ; * Er., abes. s Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. reddunt, clementa. Angl. qualaoT, buhnenta. etsi cantari audiebam, non credebam, illa autem crr didi. Vse, vse ! quibus gradibus deductus sum in pro- funda inferi? Quippe laborans et sestuans inopia veri, cum te. Deus meus (tibi enim confiteor, qui me mise- ratus es et nondum conQtentem), cum te uoa secun- dum intellcctum mentis, quo me pr^stare voluisti bel- luis, sed secundum sonsum carnis qusererem. Ta autem eras interior intimo meo, et superior summo meo. Olfendi illam * muliercm audacem, iaopcm pra* dcutise, o^nigma Salomonis, sedentem surper sellam in foribus, et dicentem: Panes occultos Ubenter edite^ et aquam dulcem funivam bibite ( Prov, ix, 17). Qaae me seduxit, quia invenit foris habitantem iu oculo carnis mc(]e, et taliaruminantcm apud me, qualia per illum^ vorassem. CAPUT VII. Doclrina Manicheorum absurda cui su/fragabatur. i2. Nescicbam enim aliud vcre quod est: et quasi acutule movebar ut suffragarcr stultis deceptonbas, cum a me qusererent unde malum ; et utrum forma corporea Deus finiretur et haberet capilloset angues: et utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, etocciderent homines, et sacrificareot de animalibus. Quibus rernm ignarus perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam milii videbar; quia non noveram malum non esse nisi privationem boDi, usque ad quod omnino non est. Quod ande viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membraessent pcr longuoi et latom, nec cui esse moles esset: quia moles in parte minor est quam in toto suo ; et si infinita sit, miaor est in aliqiia parle certo spatio defmita, quam pccin- finitum ; et non est tota ubique, sicut spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod esse- mus similes Deo ct recte in Scriptura * diceremar ad imaginem Dei (Gen. i, 27), prorsus ignorabam. 13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine judicantem, sed ex lege rectissi- ma * Dei onrnipotentis, qua formarentur mores re- gionumet dierum pro regionibusetdiebus; cum ipsa ubique ac semper csset, non alibi alia, nec alias ali- ter; secundum quam justi essent Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes landati ore Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, jodi- cantibus ex humano die, et universos mores hamaoi generis ex parte moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentisquid cui membroaccommo- datum sit, ocrea velit caput contegi, etgaleacalceari; et murmuret quod non apte conveniat : aut in uno die indicto a pomeridianis horis justitio, quisquam sto- maohetur non sibi concedi quid veaale propoaere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari macibus, a quoquam servo, quod fa- 1 /n i//am juxta Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart Flor. et Rond. M. » Per s. Cum autem Deus aliquid contra morem aut n quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum >ud Lov. additur Deus ; sed eavoxabesta Mss.etple- Edd., quia quce hic laudatur Justitis, non est alia ab eo qui prscepit. est, fadendum est : et si omissum, instaurandnm ; et si institutum non erat, instituendum est. Si enim regis licet in civitate cni regnat, juberealiquid quod neque ante ilium quisquam, nec ipse unquam jusserat ; et non contra societatem civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem nonobtemperatur : generale quippe pactum est societatis humauffi obcdire rcgibus suis : quanlo magis Deo rcgnatori universse creaturassuiB, ad ea quae jusserit, sine dubitatione semendumest ? Sicut enimin potestatibus societatis human8e,majorpotestas minori ad obedicndumprseponitur; ita Deus omnibus. 16. Item in facinoribus, ubi libido est nocendi, sive per contumeiiom, sive pcr injuriam ; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut ininiico iuimicus ; vel adipi- scendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori ; vel evitandi mali , sicut ei qui timetur ; vel invidendo, sicut feliciori miserior; autinaliquo prosperatus, ei quem sibi aequari timet aut fiequaiem dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores gladiatorum, aut irrisores, aut iliusores quorumlibet : boec sunt capita iniquitati!<, quse pullulant principandi et spe- ctandi et sentiendi libidine, aut una, aut duabus ea- rum, ant simui omnibus ; etviviturmale adversustria et septem, psalterium decem chordarum decalogum tuum, Deus altissime et dulcissime. Sed quoe ilagitia in te qui non corrumperis?aut quse adversus te faci- nora, cuinoceri nonpotest?Sed hoc vindicasquasquod in se homines perpetrant, quia etiam cum in te pec- cant, impie faciunt in animas suas, et mentitur in- iquitas sibi, sive corrumpendo ac pervertendonaturam suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderatc utendo concessis rebus, vel in non concessa tlagrando in eumusum qui est contra naturam ; aut rei tenentur, animo et verbis ssevientes adversus te, ot adversus stimulum calcitrantes ; aut cum disruptis limitibus humanse societatis, laetantur audaces privatis conci- liationibus aut diremptionibus,proutquidquedeIecta- verit aut offenderit. Et ea tlunt cum tu derelinqueris fons vitfie, qui es unus et verus creator et rector uni- versitatis; etprivata superbiadiligitur inparte unum falsVim. Haque pietate humili reditur in te, et purgas nos a consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et exaudis gemitus compeditorum, et solvis a vinculis quce nobis fecimus, si jam non eri- gamus ai^versus te cornua falsae libertatis, avaritia plus habendi, et damno totnm amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum . CAPUT IX. Discrimen inter peccata, et inter Deijudicium et hominum. 17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas in- iquitates, sunt peccata proficientium, quse a bene ju- dicantibus et vituperantur ex regula perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut herba segetis. Et sunt quse- dam similia vei ilagitio vel facinori, et non sunt pec- cata ; quia nec te offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium : cUm conciliantur aliqua in usnm vit«e coagrua tempori, et incertum est an libi- 691 CONFESSIONUM S. AUGUSTIM. {}*)i dine habendi ; ant puniuntur currigeudi studio pote- state ordinata, et incerlnin est au libidine nocendi. Multa itaque facta quee hominibus improbanda vide- rentur,testimonio tuoapprobatasunt ; etmultalaudata ab hominibus, te teste damnantur : cuni sa;pe se ali- ler habet spccies facti, et aliter facientis animus, at- que articulus occulti temporis. Cum vero aiiquid tu repente inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis cansam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit aliquorum hominum societatis ; quis dubitet esse fa- ciendum, quaudo ea justa est societas hominum, qujje servit tibi? Sed beati qui te imperasse sciuut. Fiunt enim omnia a servienlibus tibi, vel ad exhibendum quod ad praesens opusest, vel ad futura prienuntianda. CAPUT .\. Nufjse Manichxorum de terrx fruclibus. 18. Haic ego nesciens, irridebam ilios sanctos ser- voset Prophetas tuos. Et quid agebam cumirridebam .009, nisi ut irriderer abs te ; sen^im atque paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum plorare cum decerpitur, et matrem ejus arborem lacrymis lacteis ? Quam tamen licum si coraedisset aliquis san- ctus, alieno sane, non suo scelere decerptam, misce- ret visccribus, et anhelarct de iila angeios, imo vero particulas Dei, gemendo in oratione atque ructando : quoB particulae summietveri Dei ligalae fuissent iuillo pomo, nisi electi sancti dente ac ventre soiverenlur. Et credidi miser magis esse miscricordiam prajstan- dam fructibus terroe. quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim esuriens peteret, qui Ma- nicheeus non esset, quasi capitaii suppiicio damnanda buccella videretur, si ci darctur. CAPUT Xi. Planctus et sorntiium matris de tilio. 19. Et misisti manum tuam cx alto, ct de hac pro- funda caligine eruisti animam meam {Psal, cxliii, 7), cum pro mc Ueretad tu inatermealidelistua,amplius quam tlent matres corporea funera. Videbat enini illa mortein meain ex fide et spiritu, quem habebat ex te ; et exaudisti eam, Doniine. Exaudisli eam, ncc despe- xisti lacrymas ejus, cum proflueates rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis ejos ; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, utviverc me concederet * et habere secum eamdem mensam in domo ; quod nolle coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei ? Vidit enim stan- teni se in quadam regula lignea, et advenientem ad te juvenem splendiduin, hilarem atque arridentem si- bi, cum illa esset ma:rens et mcerore confecta : qui cum causas qucBsisset ab ea moestitiu3 suae quotidiana- rnmque lacrymarum,docendi, ul assolet,non discendi gratia, atque ilia respondisset perditionem meam se * In Editis Bad. Am. Er.etLov. :Me secnmcrederetysed legendum cum Mss. potioribus : Me concederet ; vel cum Arn. : Me secum concederet, — Editio FlorentiDalegit, nie secum crederetf quam lectionem tuctur auctoritate Bad. Am. Er. Lov., Somm. et 11 Mss. Etruriae. M. plangere ; jussisse illum quo secura esset, atque admo- nuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me. Quod illa ubi attendit, vidit me juxta se in ea- dem regula stantem. Unde hoc, nisi quia erant aures tuae ad cor ojus? 0 tu,bone omnipotens, qui sic curas unumquemque lu. 1. .m, tanquam solumcures ; etsic omnes, tanquam singulos I 20. Unde illud etiam, quod cum miUi narrasset ipsum visum, etego ad id trahere eonarer, ut illa sc potius non desperaretfuturam esse quod eram ; coati- nuo sine aiiqua hsesitatione, Non^ inquit, non enim mihi dictum est^ Ubiilley ibi ettu ; sed, Ubi lu ibi^ et ilU. Coniiteor tibi,Domine, recordationem meam quantum recolo, quod sa',pe non tacui, amplius me isto per mi. trcm vigilantem responso tuo, quod tam vicina inter- pretationis falsitate turbata non est, et tam cito vidil quod videndum fuit, quod egocerte, antequam dixis- set, non videram ; etiam tum commotum fuisse, quain ipso somiiio, quo feminae piae gaudium tanto postfu- turum, ad consolationem tunc preesentis soilicitadi- nis, tauto ante praedictum est. Nam novem ferme an- ni secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac te- ncbris falsitatis, cum saepe surgere conarer et graviu5 alliderer, volutatus sum : cum tamen illa vidua ca^ta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed lletu et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum de me plangere adte; et intrabant in coiispectuin tuum preces ejus, el me tamen dimittebas adhuc volvi et invoivi illa cali- gine. CAPUTXll. Quale responsum matcr Augustini accepit aquodamviii- scopo de ipsius conversione. 21. Et dedisti alterum responsum interim, qaod recolo . Nam et multa pra^tereo, propter quod propero ad ea qua?me magisurgent contiteri tibi, et multanoo memiui. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam episcopum nutritum in Ecclesia, etexerci- tatum in Libris tuis. Quem cum illa feinina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enini hoc, si quos forte idoneos invenisset) ; nolait ille, prudenter sane, quantum sensi postea. Respoo- dit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate ho^resis illius, et nonnuUis qusestiua- culis jam multos impcritos exagitassem, sicut illa in- dicaverat ei. Sed sine, inquit, Htum ibi, et tantum roga pro eo Dominum : ipse legendo reperiet qui^ ille sU er- m*, et quanta impietas. Simul etiam narravit se quo- que parvulum a seducta matre sua datum fuisse Ma- nichseis, et omnes pene non legisse tantum, veram etiam scriptitasse libros eorum ; sibique apparoisse, nullo contra disputante et convincente, quam esset illa secta fugienda ;itaque fugisse. Quoe cum ille dixis- set, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magi» deprecando, et ubertim tlendo, ut me videret, et me- cum dissereret : ille jam substoniachans Uedio, Vad^, UBER QUARTUS.- 694 ame; Ua vivas : fieri ' n(m potest ut fUius tsto- ter colloqoia sua mecum saepe recordabatur, ac si de crymarum pereat, Qaod iila ita se accepisse. in- coelo sonuisset. Lugd. Ven. Lov. For. et Rond. fieri enim. M. n estbic ascribere Augustinilocum ex lib. 3 contra Lttteras Petiliani donostistse, cap. 17 :a Me etiam presby terum ) Mauichseorum, vel falsus vel fallens mirabili teuieritate contendat. VerbatertiilibriConfesnonummearum, quae upsa,etdemultis ante et posteadictismanifestissimasunllegentibas.sub quo eividetur intellectu proponatatque t, etc. » Qusenamverosint verba illa, quaesuo avnlsaloco proterveinterpretabaturPetiliauus.nobisincompertum (ean ista capitis sextiraNam versumet carmen etiam ad verapulmeutatransfero.» Quippe amatoria maleficia mu- ta exprobrabat Augustiuo, ut videre est iu iu ejusdem libri coutra Petiliani Litteras capite 16. LIBER QUARTUS. . Augustinum se Mauichaeorum sectae addictum fuisse per novenQium,atque alios secum in eumdem erroremper- ;tumetiamconsuluissemathematicos : etamicumsibi intereamorteprsreptum, acerbiori quam a?quumessetanimi uisse prosecutum ; cujus occasioue, de vaua et de solida amicitia uou pauca dicit. Mentionem facit librorum hro ct Apto, a se anuo aitatis vigesimo sexto aut vigesimo septimo conscriptorum ; necuon quam facit ne- jeralium artiuni libros atque Aristotelis Categorias, anno aetatis ferme vigesimo, per sese - intell«xerit. CAPUT PRIMUM. Quamdiu et quomodo alios seduxerit, r idem tempus annorum novem, ab undevige- ano setatis meae, usqueadduodetrigesimum, se- mur et seducebamus, falsi atque fallentes in upiditatibus ; et palam per doctrinas quas libe- ocaut,*occQlte autem falso nomine religionis. lerbi, ibi superstitiosi, ubique vani. Hac popu- orise sectantes iuanitatem, usqae ad theatricos i, et contentiosa carmina ', et agunem corona- learum etspectaculorum nugas, et intemperan- bidinum : iilac autem purgari nos ab islis sor- zpetentes, cum eis qui appellarentur electi et aiferremus escas, de quibus nobis in ofticina uli sui fabricarent angelos et deos per quos li- nur; et sectabar ista atque faciebam cum ami- s, per me ac mecum deceptis. Irrideant me itcs, et nondum salubriter prostrati et elisi a .smeus;ego tamen conillear tibi dedecoramea e tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire ti memoria prseterilos circuitus erroris mei, et ire tibi hostiam jubilationis. Quid enim sum hi sine te, nisi dux in priEceps? Aut quid sum ihi bene est, nisi sugens lac tum ; aut fruens qui non corrumpitur?Et quishomo estquilibet cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et po- nos autem infirrai et inopes confiteamur tibi. CAPUT II. eam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam promittebat, contemnit. >cebam in illis annis artem rhetoricam, et victo- loquacitatem victus cupiditate vendebam. Male- men, Domine, tu scis, bonoshabere discipulos, ipeliantur boni : et eos sinc dolo docebam dolos ; libus contra caput innocentis agerent, sed ali- » pro capite nocentis. Et. Deus, vidisti de longin- [)8antem in lubrico, et in multo fumo scintilian- lem meam, quam exhibebamin illo magisterio tibus vanitatem, et quserentibus mendacinm, eorum. In illis annis unam habebam, non eo Bgitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam 1: Am. Er. et Lov., certamina. indagaverat vagus ardor, inops prudentiae ; sed unam tamen, ei quoque servans tori iidem : in qua sane ex- perirerexemplomeo, quid distaretinterconjugalis pla- citi modum quod foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles etiam contra votum nascitur, quamvis, jam nata cogat se diligi. 3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis cer- tameninire placuisset, mandassemihi nescioquem aru- spicem, quid ei dare mercedis vellemnt vincerem ; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abomina- tum respondisse, necsi coronailla esset immortaliier aurea, muscam pro victoria mea necari me sinere. Ne- caturus enim erat ille in sacrificiis suis animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura dsemonia videbatur. Sed hoc qnoque malnm non ex tua casti- tate * repudiavi, Deus cordis mei. Non enim amare te noveram. qui nisi fulgores corporeos cogitare non no- veram. Talibus enim iigmentis suspirans anima, nonno fomicatnr abs te, et iidit in falsis, et pascit ventos? Sed videlicet sacriiicari pro me nollem dsenionibus, quibus me illa superstitione ipse sacriiicabam. Quid est enim aliud, ventos pascere (Osee xii, i), quam ipsos pascere ; hoc est, errando eis esse voluptati at- quederisui? CAPUT m. Ab astrologia cui deditus erat, per senem medicinse et rerum peritum revocatur. 4. Ideoque illos planos ^, quos mathematicos vo- cant, plane consulere non desistebam, quod quasi nul- lum eis esset sacrificium, et nullse preces ad aliquem spiritam ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et vera pietas consequenter repellit et da- mnat. Bonum est enim confiteri tibi, Domine, et di- cere, Miserere mei ; cura animam meam^ quoniam peccavi tibi (Psal» XL, 5) ; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua, sed meminisse dominicfie vocis, Ecce > Bad. Am. et Er. substituunt, charitafe. 'In quibusdameditionibuB. p^n/arios. Itaiuipsaeditione Lovaniensium, per typographorom oscitantiam; qnando- quidem in suis castigationibusaiuntrectiusvideriaibilegen- dum planos^ id est impostores, quo nomineappellatos olim fuisse Mathematicos, palam est. Hoc porro nomea alias ad- hibet Augustinus, ul libro 3 contra Academicos, cap. \h. 69» CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. m sanus factus es; jam noU peccai'et ne quid tihi deterim contingat {Joan, v, i4). Quam totam illi saiubritatem interlicere coiiaatur, cum dicunt : De coelo tibi est inevitabilis causa peccandi ; et, Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars. Scilicet, ut homo sine. culpa sit, caro et sanguis et superba putredo ; culpandus sit au- tem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic, nisi Deus noster, saavitas et origo justitiae, qui reddis unicnique secundum opera ejus {Math. xvi, 27), et cor contritum et humiliatum uon spernis? {Psal. L, 19.) 5. Erat eo tempore vir sagd-^c (a), medicfie artis peritissimus, atque in ea nobilissimus, qui pro con- sule * mana sua corouam iilam agonisticam imposue- rat non sano capiti meo, sed non at medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui resislis superbis, humili- bus autem das gratiam (I Petr, v, o). Numquid ta. men etiam per illum senem defuisti mihi, aut dcsti- tisti mederi animsB mex? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus sermonibus (erant enim sine ver- borum cultu vivacitate sententiarum jucundi et gra- ves) assiduus et lixus inhserebam; ubi cognovit ex colloqaio meo librisgenethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos abjicerem, nequo curam et operam rebus utiiibus necessariam, illi vani- tati frustra impenderem : dicensita se illam didicisse, ut ejus professionem primis annis setatis suee deferre voiuisset, qua vitam degeret ; et si Hippocratem in- tellexisset, et ilias utique litteras potuisse intelli- gere * : et tamen non ob aliam causam se postea, il- lis relictis medicinam assecutum, uisi quod easfalsis- simas comperisset, et noilet vir gravis decipiendis hominibus victum qucerere. At uty inquit, quo te in ho- minibus sustentas^,rhetoricam tenes; hanc aatemfalla- ciam libei'0 studio^ non necessitate rei familiaris sectaris, quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecie discere elaboravi, quam ex ea sola vivere volui. A quo ego cum qusesissem qufle causa ergo faceret ut multa inde vera pronuutiarentur ; respondit ilie, ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum natura usque- quape diffusam. Si enim de paginis ^ poetee cujus- piam longe aliud canentis atque intendentis, cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio ssepe versus exiret; mirandum non esse dicebat, si ez anima humana, supehore aiiquo instinctu, nesciente quid in se iieret, non arte sed sorte sonaret aliquid quod interrogantis rebus factisque concineret. 6. Et hoc quidem ab ilio vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea per me ipsum qusererem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec 1 Pro consule^ juxta Er. Lugd. Ven. Beuedict. Proconsul emanu stca, juxta Lov. M. * Sic legendum cumMss. ADffi. — Sic etiam juxta 6 Mss. Fior. Mart. cum3 Mss , et Rond. cum 4 Mss. M. [Potuisset intelUgere.] 3 Su8tenies,juxiBi Lov. etRond. M. ^ Apud Am. Er.etLov. dePo^nis, quibus, perperam suf- firagaatur alfguot Mss. (a) SciUcet, VindiciaDUs ex nomineposteadesignatua lib. 7, cap. 6, et ab Augustino laudatu8inEpi8t.138,n.3,ad Mar- ceilinum. charissimas mens Nebiidias, adolescens yalde bo- nus et valde cautus, ^ irridbns totum illod divinatio- nis genus, persuadere mihi potuerunt ut hsc abjice- rem: quoniam me ampiius ipsorum auctorum mo- vebat auctoritas ; et nullum certum quale qiuerebam documentum adhnc inveneram, qao mihi sine ambigni- tate appareret, qus ab eis consultis vera dicerentor, forte vel sorle, non arte inspectorum siderum dici. CAPUT IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus involverat; eoque morte sublato, dotet gra- vissime. Mirabilis efficacia sacramenti Baptismi. 7. In iilis annis, quo primum tempore in munici- pio quo natus sum docere coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, costqqi mihi et conilorentem ilore adoledcentias. Mecum paer creverat, et pariter in scholam ieramus, pariterqoe luseramus. Sed nondum erat sic amicus, quanquain ne tunc quidem sicuti est vera amicitia ; quia non est vera, nisi cum eam tu agglutinas inter inhsreales tibi, charitate diifusain cordibus nostris perSpiritam sanctum qui datus est nobis (Aom. v, 5). Sed tamen dulcis erat nimis,coacta ' fervore parilium studionim. Nam et a iide vera, quam non germanitCis et penitus adolescens tenebat, deflexeram ego eum in sapersti- tiosas fabellas et perniciosas, propter quas plangebat me mater. Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat anima mea sine illo. Et ecce tu immiaeo» dorso fugitivorum tuorum, Deus uitionum et foos misericordiarum simui, qui convertis * nos ad te mi- ris modis ; ecce abstulisti hominem de hac Tita, com vix explevisset annum in amicitia mea, suavi ^ mihi super omnes suavitates iilius vitce meae. 8. Quis iaudes tuas enumerat uuus, in se nno qoas expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meos, et quao investigabilis abyssus judiciorum tuorum? Gam eniBi laboraret ille febribus, jacuit diu sine sensa in sodore ' letali. Et cum desperaretur, baptizatus esi nescieas. me non curante, et prflesumente id retinere potinsani- mam ejus quod a me acceperat, non quod innescien- tis corpore iiebat. Longe autem aliter erat ; nam re- creatus est et salvus factus. Statimque nt primum cum eo loqui potui (potui autem mox nt ille potoit, quando non discedebam, et nimis pendebamus ex io- vicem), tentavi apud illum irridere, tanquam et illo irrisuro mecum Baptismum quem acceperat mente atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille ita me exhorruit ut inimicom, ad- monoitque mirabili et repentina libertate, nt si ami- cus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego ao- tem stupefactus atque turbatus, distuli omnes motu5 meos, nt convalesceret prius, essetque idoneus viri- bos valetudinis cum quo agere possem quod veiiem. ^ Castus. juxta Mart, cum 3 Mss. M. s Sic M»8. plures, et meliusaostra opinione dicitureoacUi, id est coagmentala amicitia, cocta^ licet hanc vocem Lovan. prffitulerint. — Mart. cum 5 Msa.» coacto fervore. M. ' ia Edd. Am. Er. et Lov. : Simulque convtrtens. Paalo post, apud Lov. legere est: Suptr omnes eivUatet, pro, suavUales, ^ Er. Ludg. Ven. Lov., suavi. LIBER QUARTUS. 698 e abreptus dementise meee, ut apud te servare- isolationi mece, post paucos dies, me absente, .ur febribus et defungitar. )ao. dolore contenebratum est cor meum ; et lid aspiciebam, mors erat . Et erat mihi patria nam, et paterua domus mira infelicitas ; et quid- iim illo communicaveram, sine ilio in cruciatum lem verterat. Expetebant eum undique oculi l non dabatur miiii; et oderam omnia, quia nou mt eum', nec mibi jam dicere poterant: Ecce , sicut cum viveret, quando absens erat. Factus pse milii magna qusestio, et interrogabam ani- meani quare tristis esset, et quare conturbaret ide ; et nihil novarat respondere mihi. Et si dice- >perain Deum (PsaL xli, 6 ) ; juste non obtem- it: quia vcrior erat et mclior homo quem cha- nm amiserat, quam phantasma in quod sperare itur. Solus fletus erat dulcis mibi et successerat meo in deliciis animi mei. CAPUT V. Cur fletus dulcis miseris. St nunc, Domine, jam illa transierunt, et tem- soitum est vulnus meum. Possumne audire abs veritas es, et admovere aurem cordis mei ori l dicas mihi cur iletus dulcis sit miseris? An tu, ^is ubique adsis, longe abjecisti a te miseriam m? Et tu in te manes ; nos autem in experimen- vimur. Ettamen nisi ad aures tuas ploraremus, 'esidui de spe nostra iieret. Unde igitur suavis 5 de amaritudine vitffi carpitur, gemere et llere, [>irareet conqueri? An hoc ibi * dulceest, quod Qus exaudire te? Recte istud in precibus, quia rium perveniendi habent. Numquid iu dolore e rei et luctu quo tunc operiebar? Neque enim •am reviviscere illum, aut hoc petebam lacrymis, Qtum dolebarn et ilebam. Miser enim eram, et ram gaudium meum. An et iletus res amara est, fastidio rerum quiUus prius fruebamur, et tunc 1> eb abhorremus, delectat? CAPUT VI. Quantus ex amici morte dolor. Qnidautem ista loquor? Non enim tempus que- aunc est, sed contitendi tibi. Miser eram, et mi- ; omnis animus vinctus amicitia rerum morta- et dilaaiatur cum eas amittit, et tunc sentit am qua miser est et antequam amittat eas. Sic ram illo tempore, et ilebam amarissime, et acebam in amaritudine. Ita miser eram, et ha- \ chariorem illo amico meo vitam ipsam mise- *lam quamvis eam mutare vellem, nollem tamen re magis quam illum. Et nescio an vellem vei o, sicut de Oreste et Pyiade traditur, si non LT, qui vellent pro invicem vel simui mori, quia pejus eis erat non simul vivere. Sed in me quis aifectus nimis huic contrarius ortus erat, iam vivendi erat in me gravissimum, et mo- metus. Credo quo magis illum amabam, eo mortem, quse mihi eum abstulerat, tanquam t. Er. et L.OV.: in hoc iibi. atrocissimam inimicam oderam et timebam, et eam repente consumpturam omnes homines putabaoi, quia iilum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus meus : ecce intus vide quia memiui, spes mea, qui me mundas a talium aifectionum im- munditia, dirigens ocuios roeos ad te, et evellens de laqueo pedes meos {Psal, xxiv, 15). Mirabar enim caeteros mortales vivere, quia ille, quem quasi non moritnrum dilexeram, mortuus erat ; et me magis, quia illi alter eram, vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit de amico suo : Dimidium animae mese {Horat. Carm., lib. 1, ode 3). Nam ego sensi ani- mam meam et animam illius unam fuisse animam in duobus corporibus ; et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam dimidius vivere, ct ideo forte mori metuebam, ne totus ilie moreretur quem multum amaveram ffietract, lib. 2, c. 6). CAPUT VII. Impatientiadoloris mutat locum. 12. 0 dementiam nescientem diligere homines hu- maniter! o stuitum hominem immoderate bumana patientem, quod ego tunc eram ! Itaque asstuabam, suspirabam, ilebam, turbabar ; nec reqnies, erat, nec consiiium. Portabam enim couscissam ^ et cruentam animam meam, impatientem a me portari ; et ubi eam ponerem non invenieimm, Non in amoenis ne- moribus ; non in ludis atque cantibus ; nec in suave olentibus locis ; nec in conviviis apparatis ; neque in voluptate cubilis et lecti ; non deoique in iibris atque carminibus acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux ; et quidquid non erat quod ille erat, improbum et odiosum erat, prseter gemilum et lacrjmas. Nam in eis solis aliquantula requies. Ubi autem inde au- ferebatur anima mea, onerabat me grandis sarcina miseriffi. Ad te ', Domine, levanda erat et curanda, sciebam ; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid solidum et iirmum, cum de te cogitabam. Nou enim tu eras, sed vanum phan- tasma, et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut requiesceret, per inane labebatur, et iterum raebat super me ; et ego mihi remanseram in- felix locas, ubi nec csse possem, nec inde recedere. Quo enim cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem ? quo me non sequerer ? Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quflerebant oculi mei, ubi videre non soiebant ; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem. CAPUT VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur. 13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur per semsns nostros; faciunt in animo mira opera. Ecce veniebant et prceteribant de die in diem, et veniendo et prstereundo inscrebant milii species alias et alias memorias, et paulatim resarciebant me pristinis ge- neribus delectationum, quibus cedebat dolor meus iile ; sed saccedebant non quidem dolores alii, caas«e tamen aliorum doiorum. Nam nnde me facillime et in intima dolor iiie penetraverat, nisi quis fn- 1 5 Ms8.,eof»cJiam. < I ta magno consensu Mss. ;at Edd.habent: Miierixqux a te . 699 CONFESSlONrM S. ALGUSTLM 'M deraminarenamanimam meam, diiigendo moriturum ac si non moriturum ? Maxime quippe me reparabaut atque recreabant aliorum amicorum solalia, cum qui- bus amabam quod pro te aniabarn : et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus adullerina con- fricaiione coiTunipebalur mens noslra pruriens in au- ribus. Sed illa miUi fabula non moriebalur, >i quis amicorum meorum moreretur. Alia erant quai in eis ampiius capiebai)t animum : colloqui etcorridere, ct vicissim benevoie obsequi ; siniul legere libros dulci- ioquos, simul nugari, et simul honestari ; dissentire interdomsine odio, tanquam ipse liomo seoum, atque ipsa rarissinia dissensione condire conscnsiones plurimas ; docere aliquid invicem, aut dii?cere ab in- vicem, desiderare absenles cum raoiesLia, suscipcrc venientes cum laetitia : his atque hujusmodi signis a corde amautium et redamantium proccdentibus per os, per linguam, per oculos, et mille motus gralissi- m^os, quasi fomitibus contlare animos, et ex pluribus uuum facere. CAPUT IX. Ue humana amicitia. Bcatris qui amat in Dto, 14. Hoc est quod diligitur in amicis, et si diiigitur, ut rea sibi sit humana conscientia, si non amaverit i;^damantem, aut si amantem non redamaveri t, nihil quterens ex ejus corpore praHer indicia benevolentiie. Hinc ille hictus, si quis moriatur; et tenebrce dolo- rum, et versa dulcedine in amaritudinem cor madi- dum, et ex omissa vita morientium mors viventium. Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim nullum charum amittit, cui omnes in illo charisunt, quinonamittitur. Et quisest iste, nisi Deus noster, Deus qui fecit coplum et tcrram et implet ea, quia implendo ea fecit ea ? Te nemo amittit, nisi qui dimittit : et qui dimittit, quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit legem tuam in pcena sua ? Et lex iua ve- ritas, et veritas tu. CAPUT X. Labilcs crcaturx, ncc in cis potvst aniina nquiesccrv. 15. Deus virtutum, converte nos et ostende faciem tuam et salvi erimus {PsaL lxxxiv, 4j. Nam quoqno- versum se verterit anima hominis, ad dolores Hgitur aiibi praiterquam in te ; tametsi figitur in pulchris extra te et extra se. Quse tamen nuila essent nisi es- sent abs te, qute oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiuut, et crescunt ut perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt : et non * omnia se- uescunt, et omnia intereunt. Ergo cum oriunlur ct tendunt es3e ; quo magis celeriter crescunt ut sint, eo magis festinant ut nou sint : sic est modus corum. Tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, qusenou sunt omnes simul ; sed decedendo ac succedendo agnnt omnes universum, cujus paries sunt. Ecce sic peragitur et sermo noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo si unum verbum non decedat cnm sonuerit partes suas, ut succedat aliud. I.audet > Seqnimur Ms». ; iii Edd. porro, sublata negatione, le- j.Mtur : Elenim omnia seixebcunf. te ex iliis anima mea, Deus creator omniam ; sed non in eis inligatur giutine amoris per sensas coiporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint >, et conscindunt eam desideriis pestilentiosis, quoniam ipsa esse vult. et requiescere amat in eis quse amat. In illis aotem non est ubi: quia non stant, fugiunt; et qiiis ea se- quitur sensu carnis? aut quis ea comprehendit, vei cum preeslo sunt? Tardus est cnim sensus camis, quoniam sensus caruis est, et ipse est modus ejus. Sufiicit ad aliud ad quod factus est: ad illud autem non suflicit, ut teneant transcnrrentia ab initio debito usque ad iinem debiium. In verbo enim tuo per quod crcautur, ibi audiunt: Ilinc, et hucosque. CAPUT XI. Omnia crcata sunt instabUia. Solus Detis stabilis, 10. Noli esse vana, anima mea. et obsurdescere in aure cordis, tumuitu vanitatis tus. Audi et to: Verbum ipsum clamat ut redeas ; et ibi est locusqaie- tis impcrturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non descrat. Ecce illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis pariibns constet iutima universitas. Numquid ego aliquo discedo, ait Verbum Dei? Ibi ijge mansionem tuam: ibi commenda quidquid iode hubes, anima mea, saltem faiigata fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a veriiate, et non perdes aliquid; et reilorescent puiria tua, et sanabontur omnes languores tui, et iluxa tua reformabuntur, el renovabuntor, et constringentur ad te : et non te de- ponent quo descendunt; sed stabunt tecum, et per- manebunt ad semper stantem ac permanentcm DeuiD. 17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsaie sequatur conversa. Quidquid per iilam sentis, in parte est: et ignoras totum cujus hse partes sunt; et dele- ctant te tamen. Sed si ad totum comprehedeDdQm esset idoneus sensus caruis iuce, ac non et ipse io parte universi accepisset pro poena toa jnstum nioduin, velles ut transiret quidtiuid existit in prseseniia, ot magis tibi omnia placerent. Nam et quod loqaimor. per eumdem sensum carnis audis ; et non vis utiqiie stare syllabas, sed transvolare, ut aliw veniant, et to- tum audias. Ita, semper omnia quibus unum aliquid constat, et non simul sunt omnia ea quibus consiat: plus deleciant omnia quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe his melior qui fecit omnia, et ipse est Deus noster: et non discedit, quia nec succedi- tur ei. CAPLT XII. Amor non improbatur^ modo in his quse placent, ame' mus Deum. 18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et in artiiicem eorum retorqne amorem; ne in his quastibi placent, tu dispiiceas. Si placent animae, in Deo ameD- tur :quia etipscemutabilessunt,6tin illoflx^estabiliun- tur ; alioquin irent et perirent. In illo ergo amentur;et rape ad eum tecum quas potcs, etdic eis: Huncame- mus, hunc amemus : ipse fecit hsc. et non est longe Non enim fecit aique abiii, sed eX illo in illo sant. Ecce > Mds. Ires: Eunt enim (juoiut non sint. LIBER QUAKTUS. 702 ', ubi sapit veritas. Intimus cordi est ; sed cor ib co. Reditc, preevaricatores, ad cor, ct in* illi qui fecit vos. State cam eo, et stabitis: re- e iu 60, et quieti oritis. Quo itis in aspera ? ? lionuui quod amatis, ab iilo est : sed quan- ad illum, bonum est et suave ; sed amarum e, quiainjusle umalurdeserloillo, quidquidab Quo vobis aJbuc et adbuc ambulare vias dif- t laboriosas? Nonestrequies ubi qua^ritis eam. quod quo^ritis: sed ibi non est ubi qu£eritis. vitam quffiritis in regione mortis : non est .omodo enim l)eala vita, ubi nec vita ? : descendit buc ipsa Vita nostra, et tulit nior- tram^ et occiditeam de abundantia vitaj suce: t clamaus, ut rodeamus binc ad cum in illud n uude proces^it ad uos, in ipsum primum em uterum, ubi ei nupsit bumana creatura, ►rtaiis, ne esset semper mortalis ; etinde velut procedeus de tbalamo suo, exultavit ut gigas indam viam [FsaL xvui, 0). Non enim tarda- cucurrit ; clamans dictis, factis, morte, vita, 12, ascensu ; clamans ut redeamus ad eum. Et ; ab oculis, utredeamus ad cor, et inveniumus t)scessit euira, et ecce bic e^t. Noluit nobiscum j, et uou reliquit nos. liluc euim abscessit, mquam rccessit, quia muudus' per eum factus in hoc mundo crat (Joan, i, 10), et venit in undum peccatores salvos facere (I Tim. i, 15); itetur anima mea^ et sanat eam ^ quia peccavit I. LX,o ) Filii bomioum usquequogravcscorde? r, 3.) Numquid et post desccnsum^ vitai non jcendere ct vivere ? Sed quo ascenditis, quaudo estis, et posuistis in coelum os vcstrum ? {PsaL .) Desccndite, ut ascendatis, et ascendutis ad Cecidistis enim, ascendendo contra eum. Dic ut plorent in convalie ploralionis, et sic eos :um ad Deum ; quia de Spiritu ejus bcec dicis icis ardens ignc charitatis. CAPUT Xlli. Amor unde proveniat. sec tunc non noveram, et amabam pulchra a, et ibam in profundum, ct dicebam amicis (um amamusaiiquid, nisi pulchrum ? Quid est uichrum ? et quid est pulchritudo ? Quid est )S allicit et conciliat rebus quas amamus?Nisi sset in eis decus et species, nulio modo nos loverent. £t animadvertebam et videbam in rporibus aliud esse quasi totum, et ideo pul- aliud autemquod ideo deceret, quoniam apte lodaretur alicui, sicut pars corporis ad univcr- im, aut calccamentum ad pedem, et similia. M^nsideratio scaturivitin animo meo ex intimo leo ; et scripsi libros de Pulchro et Apto; puto, t tres. Tu scis, Deus : nam excidit mihi. Non ibemus cos, sed aberraverunt a nobis, nescio lo. jdice Sorbonico : Ecce ibi est, ubi sapil verilas, Arn. Mart cum quinque Mss. necnon Roud. cum Mas., u£ ianeteam, M. gnian. codex optimse notse, discessum. CAPCT XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde kunc amaxerat, 'l\, Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium ' Romanoi urbis oratorem scri- berem illos libros, qucm non noveram facie, sed ama- veram hominem ex doctrin» fama illi clara erat, et quasdam verba ejus audieram, etplacuerant mihi? Sed magis quia placebataliis,et elferebant cum laudi- bus, stupentes quod ex bominc syro, docto prius grae- cee facundise, postea in latina etiam dictor ^ mirabilis exstitisset, et essct scientissimus rerum ad studium sapientise pertincntium ; mihi placebat. Laudalur ho- mo, et amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intratiu cor audientis amor iile ? Absit : sed ex amante alio acceuditur ulius. Hincenim amatur qui laudatur, dum non failaci corde laudatoris praedicari creditur ; id est, cum amans eum laudat. 22. Sic enim vunc amabam homines ex hominum judicio ; uon enim ex tuo, Deus meus, iii quo nemo fallitur. Sed tamcu, cur uon sicut auriga nobilis, sicut venator studiis popularibus dilfamatus, sed longe ali- ter et graviter, et ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita laudari et amari me, ut histrioucs ; quauquam eos et ipse laudarem et ama- rem : sed eligens latere, quam ita notus esse ; et vel haberi odio, quam sicamari. Ubi distribuuntur ista pondera variorum ct diversorum amorum in anima una? Quid est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, uou a me dctestarer et repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim, sicutequusbonus amatur ab eo qui noUct hoc esoc, eliamsi posset; hoc et de histrione dicendum est, qui naturjB nostra; so- cius est. Ergoue amo in homine quod odi esse, cum sim homo? Crande profundum cst ipse homo, cujus etiam capillos tu, Domine, numeratos habes, et non minuuntur in le : et tamen capilli ejus magis numera- biles suntquam atfectus ejus, et motus cordis ejus. 23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic ama- bam, ut vellem me esse talem ; et errabam typho, et circumferebar omni vento, et nimis occulto guberna- bar abs te. Et unde scio, et unde certus conliteor tibi quod illum in auiore laudantium magis amaveram, quam ia rebus ipsis de quibus laudantur. Quia si non laudatumvituperarent eumiidemipsi, et vituperando atque spernendo ea ipsa narrarent. non accenderer in eum et non excitarer. Et certe res non alicB forent, nec homo ipse alius ; sed tantummodo alius effectus narrantium. Ecce ubi jacet anima inQrma, uondum hop.rens soliditati veritatis. Sicut auree linguarum tla- verint a pectoribus opiuantium, ita fertur et vertitur, torquctur, ac retorquetur, et obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est ante nos. Et magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi viro innotescerent. Quue si probaret, flagrarem magis ; » Sicscribitur ineditioue Lov. et inMsd. plerisque. At iu Bad. Am. Er. Aru. et quatuor Mss., Icherium. 8 In Edd., rfoctor. In duobusMBs. Loy. ^dictalqr : comiplc scilicetpro dictor; quam vocem nostrorum codicum aucto- ritate re.«tituere vidum est. 703 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 704 si autem improbaret, sauciaretar cor vannm et inane soliditatis tuce. Et tamen pulchrum iliud atque aptum, unde ad eum scripseram, libentcr animo versabam, ob os contcmplationis mese*, et nullo collaadatore mirabar. CAPLT XV. Quod corporalibus imuginibus contcncbratuSj non potuit capere spiritualia. 24. Sed tantff; rei cardinem in arte tua nondum vi- debam, Omoipotens, qui facis mirabilia solus {Psal, Lxxi, i8) : et ibat animus meus per formas corporeas ; et pulchrum quodperseipsum ; aptum, autem, quod ad aliquid accommodatnm deceret, detiniebam et di&- tinguebam, et exemplis corporeis astruebam. Et con- verli me ad auimi naturam ; et non me sinebat falsa opinio quam de spiritualibus habebam, verum cer- nerc. Et irrucbat in oculos ipsa vis veri, et avcr- tebam palpitantem mentem ab incorporea re ad linea- menta, et colores, et lumentes magnitudines. Et quia non poteram ea videre in animo, potabam me non posse videre animum meum. Et com in virtute pacem amarem, in vitiositate autem odissem discordiani ; in illa unitatem, in ista quamdam divisionem notabam. Ifique illaunitate mens rationalis et natura veritatis ac summiboni mihi esse videbatur : in ista vero divisione irrationalis vita; ', ncscio quam substantiam et natu- ram summi mali, qnaenon solum esset substantia, sed omniuo vita csset, et tamen abs te non esset, Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem appellabam, tanquam sine ullo sexu mentem *; hanc vero dyadem, iram in facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. Non enim noveram neque didiceram, nec ullam substan- tiam malum esse, nec ipsam mentem nostram sum- mum atque incommutabiie bonum. 25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motns, in quo est impetus, et se jactat insolen- ter ac turbide ; et ilagitia, si est immoderata illaani- mse affectio, qua carnales hauriuntur voluptates : ita crrores et falss opinioncs vitam contaminant, si ra- tionalis mens ipsa vitiosa est ; qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura veritatis. Quoniam tu illuminabis lucernam meam, Domine ; Deus meus. illuminabis tenebras meas (Psal. xvi, 29) : et de plenitudine tua nos omnes acccpimus. Es enim tu lumen verum quod iiluminat omnemhominem venientem in hQUC mundum {Joan. i, 16, 0) ; quia in te non est transmutatio, nec momenti obumbratio (Ja- cobi 1, 17). 26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam superbis resistis. Quid au- tem superbius, quam ut assererem mira dementia me * Arn.curoeditioDeMoretian. 1650 Bic hnbet: Animover- saham ef ostentationemcontemptationis mex. Mss. sex : Ifo- dox comfempt. ^Mss An^l. cum nostris babent: UivUionelrrationalibHis vifse^ sive trrationalis.XpudhoY.^rationalis; mendose, ut patet. 3 1n Mss. quinque dou detrnoris Dotae liabetur, sine utlo temu mentem ; pro, sine illo sexu. id esse naturaliter quod tu es ? Com enim ego essein mutabilis, et eo mihi manifestum esset, quod ideo ntique sapiens esse cupiobam, ut ex deteriore melior fierem; malebam tamen etiam te opinari mutabilem, quam me non hoc esse quod tu es. Itaque repellebar, et resistebas ventosa; cervici meai : et imaginabar for- mas corporeas, et carocarnem accusabam, et spiritas ambulans nondum revertebar adte (Vsal. Lxxvn, 39); et ambuiando ambulabam in ea quse non sunt, neque in te, neque inme, neque in corpore ; neque mihi crea- bantur a veritate tua, sed a mea vanitate fingebantor ex corpore: et dicebam parvulisfidelibustuis, civibns meis, a quibus nesciens exsulabaim ; dicebam illis garrulus et ineptus, Cur ergo errat anima quam fedt Deus? Et mihi nolebam dici, Cur ergo errat Deus7 Ei contendebam magis incommutabilem tnam substan- tiam coactam errare, quam meam mutabilem fponte deviasse, etpoena errare confitebar^ 27 . Et eram setate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa volumma scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia cordis mei anribas ; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem melo- diam tuam. cogitans de pulchro et apto, et stare ca- piens et aadire te, et gaudio gaudere propter vocem sponsi [Joan. iii, 29), et non poteram : quia vocibns erroris mei rapiebar foras, et pondere superbin mec in ima decidebam. Non enim dabas auditui meo gao- dinm et isetitiam, aut exsuUabant ossa mea, qu« hn- miliata non erant (Vsai. i, 10). CA.PUT XVI. Categorias Aristotelis et liberatium artium /i6ro< per se inteltexit. 28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus meas venissent Aristotelica qucedam, quas appellant decem Categorias; quarum nomine, cum easrhetor Carthaginensis magister meos buccis typho crepantibus commemoraret, etalii qui docli habebantur, tanquam iu nescio quid magnum et divinum suspensus inhiabam ; legi eas solus et intel- lexi ? Quas cum contuiissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris erudilissimis, non loquentibus tan- tum, sed multa in pulvere depingentibus, inteilexisse; nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, qnam ego so- lus apud meipsum legens cognoveram, et satis a})erte mihi videbantur loquentes de substantiis, sicuti est homo ; et quffi in illis essent, sicoti est figura homi- nis ; qnalis sit et statura, quot pedum sit ; et cogna- tio, cujusfrater sit ; aut ubi sit constitutus ; autqoando natus ; aut stet, ant sedeat ; aut calceatus vel armatni sit ; aut aliquid faciat ; aut patiatur aliquid : et quft- cumque in his novem generibus, quorum exempli gra- tia qusedam posni, vei in ipso substantiee genere in- numerabilia reperiuntur. 29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat ? cun etiamte, Deus meus mirabiliter simplicem atque in- commutabilem, iilis decem predicamectis putans qnidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere ' Edd., pene errare con/Uebar^ manifesto lapsu. UBER QUINTUS. 70r» qaasi et ta subjectus esses magaitudini taoB Liitudiai, ut iila esscnt in te quasi in subje- in corporc; cum tua magnitudo ct tua pul- tu ipse sis : corpus autem non eo sit magnum um quo corpus est; quia etsi minus magnum I pulclirum csset, niliilominus corpus esset. mim erat quam dc te cogitabam, non veritas; ita miserise mese, non firmamenta beatitudi- Jusseras enim, et ita iiebat in me, ut terra tribulos parerel mihi, et cum labore perve- panem mcum [Gen. iii, i8, i9). ({uid mihi proderat quod omnes libros artium rales vocant, tunc nequissimus malarum cu- a servus per meipsum legi et intellexi, quos- legere potui? Et gaudebam in eis, et nescie- e esset quidquid ibi verum et certum esset. enim habebam ad lumen, et ad ea quae ilhi- r, faciem: unde ipsafacies mea, qua illumi- lebam. non iliuminabalur. Quidquid de arte et disserendi, quidquid de dimeusionibus n, et de musicis et de uumeris, sine magna te, nullo hominum tradente inteliexi, scis iu, Deus meus; quia et ceieritas intelligeudi, et idiacumen S donum tuum est : sed non inde )am tibi. Itaque mibi non ad usum, scd ad n magis valebat, quia tam bonam partem sub- mea^ sategi habere in potcstate : et fortitudi- im non ad te custodiebam {Psal. lyiu, \0); sed isnm abs te in longinquamregionem,uteam imin meretrices cupiditates-(Lwc. xv, f2, 13, Jquioribus editionibus, discendi. Lov. et Arn., dis- At in Mss. pluribus, (/i£/iictendi acumen, quae ger- :tio visa est. cum antiquioribus ediiiomhxn, meretriciascupidl' 30). Nam quidmihiproderat bonares, non utenti bene? Non enim sentiebam illas artes etiam ab studiosis ct ingeniosis difticillime inteliigi, nisi cum eis easdem conabar exponere; et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non tardius sequeretur. 31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas, corpus esses lucidum et immen- sum, et ego frustum de illo corpore? Nimia perversi- tas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, conti- teri tibi in me misericordias tuas, et invocare te, qui non erubuitunc profiteri hominibusblasphemiasmeas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc proderat ingenium per illas doctrinas agilc, et nullo adminiculo humani magisterii tot nodosissimi libri enodati, cum deformitcr et sacrilega turpitudine in doctrina pietatis errarem? Aat quid tantum oberat parvulis tuis longe tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido Ecclesise tase tuti plumescerent, et alas cha- ritatis alimento sanoe fidei nutrirent? 0 Domine, Deus noster, in yelamento alarum tuarum spcromus {Psal. Lxu, 8); et protege nos, et porta nos. Tu portabis et parvulos, et usque ad canos tu portabis (Isai. xlvi, 4) : quoniam tirmitas nostra quando tu cs, tunc est lirmi- tas; cam autem nostra est, infirmitas est. Vivit apud te scmper bonum nostrum; et quia inde aversi sumas, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut nonever- tamur ; quia vivit apud te sine nuilo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es:,et non timemus^ ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non ruit domus nostra seternitas tua. tates. AtMss. cum Arn., merefrices : quod vocabulum usur- pavit Auffustiuus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit. 1 Timcoimas, juxta Soaim. Lov. Aru. Mart. cum 7 Msa. et Rood. cum 13 Mss. M. LIBER QUINTUS. 1 eetatis sufie exhibet vigcsiQium nonum, quo scilicet,comperta fausti Manicheei imperitia, propositum in illa )flciendi abjecit ; quo etiam Homa, ubi tunc rhetoricam profitebatur, missus Mediolanum ut eamdem artem coepit audito Ambrosio resipiscere, et de MaQichaeismo abdicando necnon de repetendo catechumenatu de- CAPUT PRIMUM. Exeitat mentcm ad Deum laudandum. icipe sacrilicium confessionnm mearum de inguae mese, quam formasti et excitasti, ut tur nomini tuo ; et sana omnia ossa mea, et Domine, quis similis tibi? (Psa^ xxxrv, 10.) )nim docet te quid in se agatur qui tibi confi- aia oculum tuum non excludit cor clausum, mm tuam repellit duritia hominum: sed sol- , cum voles, aut miserans aut vindicans; et qai se abscondat a calore tuo. Sed te laudet aea, ut amet te ; ct conQteatur tibi miseratio- s, ut laudet te. Non cessat nec tacet laude iversa creatura tua ; nec spiritus omnis homi- os conversum ad te, nec animalia nec corpo- r os considerantiam ea ; ut exsurgat in te a ine anima nostra, innitens eis quoe fecisti, et transiens ad te qui fecisti haec mirabiliter : et ibi re- fectio et vera fortitudo. CAPUT II. Dei praesentiam iniquos non effagere : itaque ad eum de- bere converti. 2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui : et tu vidos eosy et distinguis umbras; et ecce puichra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes sunt. Et quid nocue- runt tibi? aut in quo imperium tuum dehonestave- runt, a coelis usque in novissima jastum et integrum? Quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua? aut ubi tu non invenis eos ? Scd fugerunt, ut non vide- rent te videntem se, atque excsecati in te offenderent ; quia non deseris aliqaid eorum quffi fecisti : in te of- fenderent ii^ustiy et juste vexarentnr * ; sabtrahentes 1 Ita Cdd. pleriqae, et elegantius videtur, quam si, rapto periodinexa, nova incipiat sententiahocmodo : in teoffen 707 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. r08 se lenitati tuae, et ofTendentes in rectitiidinem tiiam, et cadentes in asperitatf^m siiam *. Videlicet ncsciunt quod ubiquc sis, quem nuUus circumscribit locus, ot solus es prffisens, ctiam iis qui longe liunt a te. Cuii- vertantur ergo ct qusprant te, quia non sicut ipsi dc- seruerunt' creatorem suum, ita et tu deseruisti crea- turam tuam.Ipsi convcrtantur, et quaprantte; et ecce ibi es in corde eorum, in corde conlitentium tibi, et projicientium sc in te, etplorantium in sinu tuo post vias suas difficiles : et tu facili* tergens lacrymas eo- rum ; et magis plorant et gaudent in fletibus, quo- niam tu, Domine, uon aliquis bomo caro etsanguis; sed tu, Domine, qni fecisti, relicis et consularis eos. Et ubi ego eram, quando te qua^rebam? Et tu eras ante me ; ego autcm et a me discesseram, nec me in- veniebam ; quanto minus te? CAPUT III. De Fausto manichxo^ ct dc philosophorum cxcitatc qui pcr crcaturas Creatorem non cognovcrunt. 3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum a>tatis meae. Jam venerat Carthagi- nem quidam Manicbceorum episcopiis, Faustus no- mine, magnus laqueus diaboli : et multi implical)an- tur in eo per illecebram suaviloquentim; quam ego tametsi laudabam, discernebam lamen a veritate re- rum, quarum discendarum avidus eram ; nec quali vasculo sermonis, sod quid niihi scientise comedendum apponeret nominatus apud eos ille Fauslus, intuebar. Fama enim de illo praelocuta mihi erat quod esset honeslarum omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriseque mandata retincbam, ex cis qua.»dam comparabam illis Mani- chcEorum longis fabulis : et mihi probabiliora ista vi- debantur, qua» dixerunt illi, qui tantum potuerunt valere, ut possent aestimare saiculum, quanquam ejus Dominum minime invenerint. Quoniam magnus es, Domine, et humilia rcspicis; cxcclsa autem a lonpe cognoscis {Psal. cxxxvii, 0) : nec propinquas nisi obtrilis corde; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa peritia numerent stellas et arcnam, et dimc- tiantur sidereas plagas, et vestigent vias astrorum. 4. Mente enini sua qurprunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis : et multa invenerunt et pra^nuntiave- runt ante multos annos defectus luminarium solis et lunjp, quo die, qua hora, quanla ex parle futuri essent; et non eos fcfellit numerus, et ila factum cst ut praenuntiavcrunt : et scripserunt regulas indagatas. et legunturhodie, atque ex eis praenuntiatur quo anno et quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quola parle luminis sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut prffinuntiatur. Et mirantur ha?c ho- mines et stupent qui nesciunt ea, et exsullant atque extolluntur qui sciunt; et per impiam superbiam rc- cedentes et deficientes a luminc tuo, tanto antc solis defectum futurum pra^vident, et in prsesentia suum derunt injusti ut jusle verarentur, uti habeul nonnnlli MsB. cum Arn. 1 Subslituimus suam, ex Ms?. melioris notce, loco tuam quod in Cdd. vulgatis et in Ess . nonnullis reperitur. Don vident. Non enim religiose quserunt unde habeant ingenium quo ista quserunt. Et invenientes qaia tu fccisti eos, non ipsi dant Hbi se ut senres quod fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi *, et truci- dant exaltationes suas sicut volatilia, et curiositates suas sicut pisccs maris quibus perambulant secreta.s semitas abyssi, et luxurias suas sicut pecoraeampi; ut tu, Deus ignis edax, consumas mortuas curas eo- rum recreans eos immortaliter. o. Sed non noverunt viam, Verbum tuum, per quod fecisti ea quo; numerant, et ipsos qui nume- rant, ct sensum quo cernunt quse nuraerant, et nientem de qua numerant; et supicntiae non est numerus {Psal, r.xLvi, 5). Ipse autem Unigenitus fa- ctus est nobis sapientia. et justitia, et sanctiiicatio (1 Cor. I, 30); et numeratus est inter nos, et solvit tributum Ca?sari {Matth. xxii, 2t). Non novenmt hanc viain, qua descendant ad illum a se, et peream asccndant ad eum. Non noverunt hanc viam, et pa- tant se excelsos esse cum sideribus et lucidos; et ecce rueront in terram, et obscuratum est insipiens cor eorum. Et multa vera de creatura dicunt, et Verita- tem, creatura^ artilicem, non pie quserunt, et ideo nou invcniunl: aut si inveniunt, cognoscentes Deum, non sicut Deum honorant, aut gratias agunt; sed evanescunt in cogitationibus suis, et dicunt se esse sapientes, sibi tribuendo quae tua sunt, ac per boc studentperversissima occitate etiam tibi tribuerequae suasunt,mendacia*sciIicetinteconferente8, qui veritas es, et immutantes gloriam incorrupti Dei in simili- tudinem imaginis corruptibilis bominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpcntum, et convertunt veri- tatem tuam in mendacium ; et colunt, et serviunl croatura} potius quam Creatori {Rom, 1, 21-25). G. Mnlta tamen ab ci«, ex ipsa creatura, vera dicta rctinebam; ct occurrebat mihi ralio per nunieros et ordinem temporum, ct visibiles attestationes siderum, ot cunferebamcum dictis Manichaei, quse ' de bisre- bus multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ralio nec aolstitrorum ct aequinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid tale in li- bris sffcularis sapientiaj didiceram. Ibi autem credere jubebar, ct ad illas rationes numeris et oculis meis oxploratas non occurrebat, et longe divcrsum erat CAPUT IV. Sola Dci cognitio beat. 7. Numquid,Dominc Deus veritatis, quisquis novil ista, jam placet tibi? Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te scit, etiamsi illa nesciat. Qui vero et te ut illa novit, non proptcr illa beatior, sed propter te solum bcatas cst. si cognoscens te, sicut Deuui glorilicet, et gratias agat, et non evanescat in cogitationibus suis. Sicnt cnim melior est qui novit possidere arborem, et do usu ejus tihi gratias agit, quamvis nesciat vel quot 1 Arn. et Mss. 2, occidant se tibi\ raoxque, (mcidenf- Alii plerique Cdd. comprobanlalterauilectionen, qnae pau- lulum obdcura proplerdistantiara particulre negantis ref»'- rendsB etiara ad verba occidunt et irucidani. - Quiy ju.xta Sonum. Dub. Mart. et Hond. M. 109 LIBER QUINTUS. cubiiis alta sit, yel quanta latitudine diflfusa; quam ille qui eam metitur, et onines ramos ejus numerat, et neque possidet eam, ncque creatorem ejus novit aut diligit : sic iidelis homo, cujus totus mundus di< vitiarnm est, et quasi nihil habens, omnia possidet, inhflerendo tibi cui serviunt omnia, quamvis nec sal- tem septentrionum gyros noverit; dubitare stullum est quin utique melior sit quam mensor coeli, et nu- merator siderum, et pensor elementorum, ct negli- gens tui qui omnia in mensura et numero et pondere disposuisti (Sap. xi, 21). CAPUT V. Manichsei de astris imperitia indignum eum fidc in cx- teris facichat, 8. Sed tamen quis quserebat Manichjpum nescio qaem etiam ista scribere, sine quorum peritia pietas disci polerat? Dixisti cnim homini, Ecce pietas et sa- pientia{Job xxvni, 28, sec. LXX); quam ille ignorare posset, etiam si ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat, impudentissime audens doccre, pror- SQS illam nosse nou posset. Vanitas cst enim ndun- dana ista etiam nota profiteri, pielas auiem tibi con- iiteri. Unde iile devius, ad hoc * ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere didicisscnt, quis esset ejus sensus in caileris qua» abditiora sunt, mani- feste cognosceretur. Non cnim parvi existimari se voluit, sed Spiritum sanctum cons.olatorem et dilato- rem iidelium tuorum, auctoritaic plenaria personali- ter in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum dc roelo ac stcUis, et dc solis ac lunae motibus falsa dixisse deprehenderetur, quamvis ad doctrinam reli- l^onis ista non pertineant, tamen ausus ejus sacrile- gos fuisse satis emineret ; cum ea nonsolum ignorata, sed etiam falsa, tam * vesana superbia; vanitate diceret, ut ea tanquam divinue personop tribuere sibi nitereiur. 9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, ilum aut illum, ista nescientem, et aiiud pro alio seniieniem, paticntcr intueor opinaniem homincm; nec illi obesse video, cum de ie, Domine creaior omnium, non credat indigna, si forte situs et habi- tus creaiurce corporaiis ignoret. Obest auiem si hoc ad ipsam docirinae pietatis formam periinere arbitre- tur, et pertinacius aftirmare audcat quod ignorat. Sed etiam talis iniirmiias in iiJeicunabuIis a charitaie maire susiineiur, doncc assorgat novus homo in virum perfectom, et circumferri non possii omni vento doctri- nse [Ephes, iv, i3, 14). luillo autem quidoctor, quiau- ctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita ficri ausus esi, utqui eum sequerentur, non quem- libet hominem, sed Spiriium tuum sanciuni se sequi arbitrarentur ; quis taniam demeniiam, sicubi falsa dixisse convinceretur, non deteslandam longequc abjiciendam esse judicarei? Sed iamen nondum li- quido compereram utrum etiam secundum ejus verba, Ticissitudines longiorum ei breviorum dierum aique noctium, et ipsiusnociis et diei, et dcliquia luminum, 7i0 » HxCf juxta Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. M. s Sic quatuor Mss,ADQ\.[Fal8atatVesanasuperbiie ] Mart. ctRond. cum Mss. noDnnllis. falsa tam. M. et si quid ejusmodi in aliis libris legeram, posset ex- poni; ut, siforte posset, incertum quidem mihi fieret uirum iia se res haberet, an non ita; sed ad lidem meam illius aucioritatem, propter creditam sancti- taiem, praeponerem. CAPUT VI. Fatistus eloquenSy sed liberalium disciplinarum expers. 10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi, nimis extenio desiderio ventnrum exspectabam isium Faustum. Cffiieri enim eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quocstionibus a me objectis dcticiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque colloquio fa- cillirae mihi hapc, et si qua fortc majora quairerem, enodatissime expedireniur. Ergo ubi venit, expertus sum Iiominem gratum et jucundum verbis, et ea ipsa quse illisolent dicere, multo suavius garrentem. Sed quid ad meam sitim preiiosiorum poculorum decen- iissimus ministraior? Jam rebus talibus saiiatae erant aures mcfle ; nec ideo mihi meliora videbantur, quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserla; nec ideo sapicns anima, quia vulius congruus et deco- njm eloquium. Illiauiera quieum mihi promittebant, non boni rcrum existimatores erant ; et ideo illis vi- debatur prudens ei sapiens, quia delectabat eos lo- quens. Sensi autem aliud genns hominum etiam ve- ritatcm habere suspectam, et ei nolie acquiesccre si compto atque uberi sermone promereiur. Me auiem jam docueras, Deusmeus, mins et occultis modis; ct propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum est, nec quisquam prseler te alius est doctor veri, ubicumque et undecumque clarucrit. Jam ergo abs et didicerara, nec eo debcre videri aliquid verum dici, quia eloquenier diciiur; nec eo falsum, quia incom- posite sonant signa labiorum : rursus, nec ideo ve- rum, quia irapoliie enuntiatur, nec idco falsum, quia splendidus sermo est: sed perinde esse sapieniiamet stultiiiam, sicut sunt cibi utiles ei inutiles; verbis auiem ornatis et inornaiis sicut vasis urbanis et rusti- canis uirosque cibos posse ministrari. 11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspeciaveram hominem, deieciabaiur quidem motu afTectuque disputaniis, et verbis congruentibus. atque ad vestiendas senieniias faciie occurrentibus. Delecta- bar autem et cum multis, vel etiam pree muliis lauda- bam ac eflerebam; sed moleste habebam quod in coeiu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum eo curas quoisiionum mearum, conferendo fami- liariier, et accipiendo ac reddendo sermonem. Quod ubi poiui, et aureS ejus cum familiaribus meis eo- que * tempore occupare coepi, quo non dedecerei alternis dissererc, et proiuli qusedam quee me mo- vcbani; experius sum prius hominem experiem libe- ralium disciplinarum, nisi graminaiicee. atque ejus ipsius usiiaio modo. Et quia legerat aliquas TuUianas oraiiones, et paucissimos Senecoe libros, et nonnulla poetarum, et su8e sectffi si qua volomina latine atqae composite conscripta erant, et quia aderat quotidiana 1 So quoque.iaxiB. Er. Lugd. Ven. Lot. M. 71! CONFESSIONUM S. ARUSTINI. :i2 sermocinandi exercitatio : indc suppetebat eloqaium, quod Qebat acceptius magisque seductorium modcra- mine ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus, arbiter conscientifle meai ? Coram te cor meum et recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiae tuse, et inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et odissem, CAPUT VII. Alienaiur a secta Manichseorum, 42. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere putaveram, satis ap- paruit, despcrare coppi posse eum mihi illa quc^ me movebant aperire atque dissolvere ; quorum quidem ignarus possct veritatem tcnere pietatis, sed si ma- nichseus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt longissimis fabulis, de corIo et sideribus, ^t sole et luna: quse mihi eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego legeram, utrum potius ita essent ut Manichaei libris contine- bantur, an certe vol par etiam inde ratio reddere- tur, subtiliter explicare posse jam non arbitrabar. Quae tamen ubi consideranda et discutienda protuli, modeste sane ille nec ausus est subire ipsam sarci- nam. Noverat enim seistanon nosse, nec cumpuduit coniiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces passus cram, conantes ea me docere, et dicentes ni- hil. Iste vero cor habebat, etsi non rectum ad to, ncc tamen nimis incautum ad seipsum. Non usquequaquc imperitus erat imperilifle suae, et noluit sc temore disputando in ea coarctari, unde nec exitus ei uilus, nec facilis essct reditus : etiam hinc mihi amplius placui^ Pulchrior est enim temperantia confitentis nnimi, quam illa quse nosse cupiebam ; et eum in omnibus difficilioribus et subtilioribus quo^stionibus talem inveniebam. 23. Refracto itaque studio quod * intenderam in Manicha^i litteras, magisque desperans de coetcris eorum doctoribus, quando in multis quee mc move- bant, ita ille nominatus apparuit ; coepi cum co pro studio ejus agere vitam, quo ipse fiagrabat in eas lit- teras, quas tunc jam rhetor Carthagini adolesccntes docebam ; et legere cum eo, sive quse ille aodita desi- deraret, sivc quse ipse tali ingenio aptaexistimarem. Cflpterum conatus omnis meus, quo proficere in illa socta statueram, illo homine cognito prorsus interci- dit : non ut ab cis omnino separarer, sed quasi me- lius quidquam non inveniens, eo quo jam quoquo modo irrucram, contentus interim esse decreveram. nisi aliquid foite quod magis eligendum esset eluce- ret. Ita ille Faustus, qui multis laqueus mortis exsti- tit, meum quo captus ernm relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tua>, Deus meus, in abdito providentise tu», non deserebant animam meam ; et de sanguine cordis matris mcffi, per lacry- mas ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur tibi ; ct egisti mccum miris modis *. Tu illud egisti, ^ Quo juxta Rond. M. > Miriset occullis modit ^^ixia, Somm. Am. cum 7 Mss., et Rond. cnm liMss. M. Deus meus. Nam a Domino gressus homiiiis dirigan- tur; ct viam ejus volet (Psal, xxxvi, 23). Aut qax precuratio salutis, prseter manum tuam, reficientem quffi fecisti? CAPUT VIII. Proficiscitur Romam contra matris vobmtatem, ik, Egisti ergo mecumntmihi persuaderetur Ro- mam pergere, etpotiusibidocere quod docebamCar» thagine. Et hoc unde mihi persuasum est ^, non prs* teribo confiteri tibi ; quoniam et in his aliissimi toi rccessus, et prssentissima in nos misericordia toa co- gitanda et pra^dicanda est. Non ideo Romam pergere volui, quod majorcs qua?stus, majorque mihi dignitas ab amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; quan- quam et ista ducebant animum tunc meum : sed ilia erat causa maxima et pene sola, quod andiebam qme- tios ibi studerc adolescentes, et ordinatiore discipluue coercitione sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve irniant ; nec eos ad- mitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud Car- thaginem foeda est et intemperans licentia scholasti- corum. Irrumpimtimpudenter, etpropeforiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque discipolis ad pro. iiciendum inslilueriL Multa injuriosa faciunt mira he- betudine, et punicnda lcgibus, nisi consuetndo pa- trona sit; hoc miseriores eos ostendens, qoo jam quasi liceat, faciunt quod per tuam setcrnam legem nunquam licebit ; et impune se f^cere arbitrantar,ciim ipsa faciendi coecitate puniantur, et incomparabiliter patianturpejora, quam faciunt. Ergo qnosmores, com studerem meos esse nolui * ; eos, cum docerem, coge* bar perpeti alienos : et ideo placebat ire ubi talia noa fieri, omncs qui noverant, indicabant. Verum autem tu, spes mea et portio mea in terra viventium {Psd. cxLi, 6), ad mutandumterrarumlocum pro salotetni- mm mea;, et Carthagini stimulos qoibus inde aTcUe- rer, admovebas, et Romo; illecebras qoibos attrahe- rer, proponebas mihi per homines qui diligunt ' vi* tam mortuam, hinc insana facientes, inde vana poUi- ccntes; et ad corrigendos gressos meos utebaris occulte et illorom et mea perversitate. Nam et qoi perturbabant otium meum, foeda rabie caeci erant; et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant Ego aa- tem qui detestabar hic veram miseriam> illic falsam felicitatcm appetebam. 15. Sed quare hinc abirem, etilloc irem, tu scie- bas, Deus; necindicabas mihi necmatri, quse mepro- fectum atrociter planxit, et usque ad mare secuiaest. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ot aut reTO- caret, aut mecum pergeret ; etfinxi me amicom nolle deserere, donec vento facto navigaret. Et mentitos sum matri, et illi matri, etevasi: quia et hoctodi- misisti mihi misericorditer, servans me ab aquis ma- ris, plenum exsecrandis sordibus, usque ad aqoao gratiffi tuae, qua me abluto siccarentor iloraina matec- 1 .Sit, juxtaEr. Liigd.Ven.Lov. Dub.Mart.FIor.etRond.M. 2 Cotlex Sorb.: E!*fOS esse volut, ConsenlitGallicaTersio Am. ; sed alii Cdd., etiam Ara.,inUtinotextuhabentao/iii; etreipsa, cum in schola rhetoris studeret AugusUnus, fait longe eedatior, ut ait supra, libro 3, cap. 3. HHUgebant, juxta Somm. Dnb. Am. Mart et Rond. .M. UBER QUINTUS. 714 oculoram, quibns pro me quolidietibi rigabal sub vultu suo. Et tamea recusanti sine me re- ix persuasi ut in loco, qui proximus nostrse *at, mcmoria beati Cypriani, maneret ea nocte. nocte cianculo ego profectussum : illa autemre- ' orando et llendo. Et quid a te petebat, Deus tantis lacrymis, nisi ut navigare me non sine- id tu alte consulens, et exaudiens cardinem de- ejus, non curasti quod tunc petebat, ut in me * quod semper petebat. Flavit ventus, et im- ^ela nostra> et littus subtraxit aspectibus no- Q quo mane illainsaniebat dolore, et qucrelis, ac implebat aures tuas contemnentis ista * ; cum cupiditatibus meis raperes ad liniendas ipsas ates, et illius carnale desiderium justo dolo- gelio vapularet. Amabat enim secum prffisentiam morematrum, sed multismulto amplius ; et ne- quid tu illi gaudiorum facturus esses de absen- I. Nesciebat, ideo flebat et ejulabat, atque illis ibus arguebatur in ea reliquiarium Evse ^, cum quserens quod cum gemitu pepererat. Et ta- ost accusationem fallaciarum et crudelitatis uinversa rursus ad deprecandum te pro me, l solita, et ego Romam. CAPUT IX. Febri correptus periculose laborat. \i ecce excipior ibi flagello oegritudinis corpo- t ibam ad inferos, portans omnia mala quoe seram et in te, et in me, et in alios, multa et soper originalis peccati vinculum quo omnes m morimur. Non enim quidquam eorum mibi ras in Christo ; nec solverat ille in cruce sua ' tias quas tecum contraxeram peccatis meis. do enim eas solveret in cruce phantasmatis, e illo credideram ? Quam ergo falsa mihi vide- dors carnis ejus, tam vera erat animee mese : a vera erat mors carnisejus, tam faisa vitaani- UB, quse id non credebat, Et ingravescentibus 18 jam ibam et peribam. Quo enimirem, si tunc >irem, nisi in ignem atque tormenta digna fa- lisinveritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat, m pro me orabat absens. Tu autem ubique prce- ibi erat exaudiebas eam ; et ubi eram misere- .magnoconsensu ferunt :non fftofui/. Verior forsitan it, qua filium mater significatiir suis fletibus ac pre- »ro8ecuta. I. ut me faceres. iemnentes isla, juxta Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. ond. M. mtituimus ex yeterrimo codice Corb., nam peccatam diis plerisque Mss.quihabent, arguebalur in eareli- m Bvx, Qaos sequuntur Bad. Am. et Er. Alii vero dum emaculatum cupiuDt, substituunt, rea^ yro.inea, rte refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitia- (itlocus ab iis quibus insolens et ignotaerat vox, reli- nii.InqaaIibrariirur8umpeccaruntlibrolQu8e8tionam sslm, qusstione 148, nbi codices veriores praeferunt ire ▼eslramreliquiariumJuxtaLXXcakr/etpitH: non !is,aut reUquiarum ut alii.— Codex Corb. roboratur tate duorum Mss. Florentinorum. M. legendum cum Mss. cum Bad.et et Ar., non ut Am.Er. , in carne; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem Aogustinus.Nam hic dicere maluit, nec solverat ille in qiua sui recordabatur errorisquo anteacumMani- lon crucem, 8«d camem Christi negaverat. Patrol. XXXII. baris mei, ut recuperarem saluiem corporis mci, ad- huc insanus corde sacrilego. Nequeenini desiderabam in illo tanto periculobaptismum tuum ; et melior eram puer, quandoillumde materna pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus sum. Sed in dedecus meum creveram, et consilia medicinse tuse demens irridebam, qui me non sivisti talera bis mori. Quo irulneresiferiretur cor matris,nunquamsanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi, et qnanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam carne pepererat. 17. Non itaque video quomodo sanareiur, si mea talis illa mors transverberasset viscera dllectionis ejus. Et ubi essent tantse preces et tam crebrse sine inter- missione? Nusquamnisiadte. An vero tu, Deusmise- ricordiarum, sperneres cor contritum et humiliatuni viduo? castse ac sobrise, frequentantis eleemosynas, obsequentis atque servientis sanctis tuis, nullum diem prsetermittentis oblationem ad altare tuum ; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam sine ulla in- termissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles loquacitates, sed ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in snis orationibus. Hujusne tu lacrymas, qui- bus non a te aurum et argentum petebat, nec aliquod nutabile aut volubile bonum, sed salutem animse lilii sni ; tu cnjusmunere taliserat, contemneres etrepel- leres ab auxilio tuo? Nequaquam, Domine. Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo praede- stinaveras esse faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis visionibns et responsis tuis, qusejam commemo- ravi, et qua". non commemoravi, quse illa fldeli pectore tenebat ; et semper orans, tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris enim, quoniam in soeculum misericordia tua, eis quibus omnia debita dimittis, etiampromissionibus tuis debitorfleri. CAPUT X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam. 18. Recreasti ergo me ab illa fiegritudine, et sal- vum fecisti fllium ancillee tuse, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque certiorem dares. Et jungebar etiam tunc Romae falsis illis atque fallentibus sanctis: nonenim tantum anditoribus eorum, quorum e numero erat etiam is in cujus domo segrotaveram et convalueram ; sed eis etiam quos electos vocant, adhuc enim mihi videbatur non esse nos qui pecca- mus, sed nescio quam aliam in nobis peccare natu- ram; et delectabat snperbiam meam extra culpam esse ; et cum aliquid mali fecissem, non conflteri me fecisse, ut sanares animam meam, quoniam peccabat tibi; sed excusare eara amabam*, et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et ego non essem. Ve- rum antem totum ego eram, et adversnm me impie- tas mea me diviserat: et id erat peccatum insanabi- lius, quo me peccatorem non esse arbitrabar; etexse- crabilisiniquitaste, Deus omnipotens, teinme'adper. 1 Ita vetusti Cdd. ubi Lovan. habent: Peccavi tiffi; sed excu* sare meamabam, — Peccaftam, juxtaSom. Mart. etRond.M. s LoT. et antiqu® editiones te a me. MeliuB yero Mss. et Arn., te in me^ juxtaManichsBorum errorem, qui Dei portio- nem in bomine cum natura mali depugnare credebant. ( Vingt-trois.) 715 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 716 niciem meam, quam meatc ad salutcm mallcsupcrari , Nondam ergo posacras custodiam ori mco, ct osiium continentise circum labia mca, ut non dcclinarct cor meum in verba maligna, ad excusandas excusationes inpeccatis cum hominibus operantibus iniquilatcm ; ct ideo adhuc combinabam cum electis corum * PsaL cxi/3, 4). 19. Scdtamen jam desperans in ea falsa doctrina mc posse proQcere ; eaque ipsa quibus si nihil mclius reperirem, contentus esse decrcvcram, jam rcmissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est ctiam mihi cogitatio, prndcntiores Cffitcris fuisse illos philo- sophos, quos Academicos appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab ho- mine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse videbantur, ut vulgo habentur, etiam illorum intentionem nondum intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a ni- mia fiducia, quam scnsi eum habere de rebus fabulo- sis, quibus manichcei libri pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam cffitcrorum hominuni qui in illa hsercsi non fuissent. Nec eam defendebam pristina animositate ; sed tamcn familiaritas eorum, plures enim eos Roma occultat, pigrius me facicbat aliud quoercre; prsesertim desperantem in Ecclcsia tua, Domine ca^Ii et terrse, creatoromnium visibilium et invisibilium, posse inveniri vcrum, undo me illi avei*terant : miiltumque mihi turpe videbatur, credcre tiguram te habere humanoi carnis, et membrorum nostrorum lineamcntis corporalibus tcrminari. Et quo- niam cum de Dco mco cogitare vellcm, cogitaro nisi moles corporum nonnovcram, ncque enim videbatur mihi esse quidquam quod talc non csset, ea maxima et prope sola causa erat iuevitabilis erroris mei. 20. Ilincenim etmali substantiam quamdam credc- bam esse talem, et habere suam molem tctram et deformem ; sive crassam, quam terram diccbant, sivo tcnuem atque subtilem, sicutest aeris corpus ; quam malignam mentem per illam terram repcntem ima- ginantnr. Et quia Deum bonum nullam naturam creasse, qualiscumque pietas me crcdere cogebat ; constituebam ex adverso sibi duas moles, utramque inQnitam, sed malam angustius, bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me cffitera sacrilegia sequc- bantur. Gum enim conarctur animus meus recurrere in catholicam fidem, rcpercutiebar, quia non erat catholica iides quam esse arbitrubar. Et magis pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui contltentur ex me miserationes tuae, vei ex c(etcris partibus iniinitum crederem, quamvis ex una qua tibi molcs mali oppo* nebatur, cogerer finitum fateri, quam si ex omnibus partibus in corporis humani forma te opinarcr liniri. Et melius mihi videbar credere nullum malum te crcasse ; qaod mihi nescienti non solum aliqua sub- stantia, sed etiam corporea videbatur, quia et mentem t Alludilad versicalum 4PsaI. 140.et8equilur hicetalias lectiouem quamdam LXX, quo! habet, su.^fDUASo, comhinabo: 2uapropter scribimus cum autiq uioribus codicibus cofiidmo- am pro quo in aliis est, convxvebam^ aut eombibebam^ convivabart communicabam. cogitare non noveram, nisi eam subtilo corpQS esse, quod tamen per loci spatia diOTunderetur * ; qoam credcre abs te esse qualcm putabam naluram mali. Ipsum quoquc Salvatorem nostrum unigcnitum tuum, tanquam dc massa lucidissimce molis tuse porrectaffl ad nostram salutcni, ita putabam, ut aliud de illo non credcrem, nisiquod possem vanitate imaginari. Talcm itaque naturam ejus nasci non posse de Maria vir^ arbitrabar, nisi carni concerneretur. Concemi aotem ct non inquinari non vidcbam, quod mihi tale ligart- bam. Mclucbam itaque credero in carne natum, ne credere cogerer ex carne inqninatom. Nunc spiritaa- les tui blande et amanter ridebunt me, si has conles- sioncs meas legerint : sed tamen talis eram. CAPUT XI. Qualitcr Augustinus contulerit cum catholieii, 21. Deinde quse illi in Scripturis tuis reprehende- rant \ defendiposse nonexistimabam : sed aliqoando sane cupicbam cum aliquo illorum librorum doctis- sinio conferre singula, et experiri quid inde sentiret Jam enim Uclpidii cujusdam adversus eosdem Mani- chseos coram loquenlis et disserentis sermones, etiam apud Carthaginem movcre mecoeperant, cumtaliade Scripturis profcrret, quibus resisti facile non posset, et imbecilia mihi responsio vidcbatur istorum. Qaam quidcm non facilo palam promebant, sed nobis secre- tius, cum dicerent scripturas Novi Testdmenti fislsatas fuisso a nescio quibus, qui Judceorum legem inserere christianoi fiJei voluerunt, atque ipsi incorrupta exeoh plaria nulla proforrcnt. Sed me maxime captam et otfocatum quodammodo deprimebantcorporalia cogi- tantem moles illoe, sub quibus anhelansin auram toc vcritatisliquidam et simplioem respirare non poteram. CAPUT XII. Fraus discipulorum Romm in prxceptoret. 22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod ve- neram, nt docerem Romae artem rhetoricam, et prios domi congregare aliquos, quibus et per qaos iono- tescere coeperam ; et ecce cognosco alia Roroee fien, quce non paticbar in Africa. Nam revera illas ever- siones a pcrditis ndolesccntibus ibi non ficri manife statum est mihi. Sed subito, inquiant, ne merceden magistro reddant, conspirant mnlti adolescentes, et trausferunt se ad alium ; desertores fideiy et qnibos prffi pccnnioi charitatc justitia vilis est. Oderat etiam istos cor meum, quamvis non perfecto odio. Qoiid enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse, quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Gerte tamen turpes sunt tales, ct fornicantur abs te, amando volt- tica ludibria temporum et Incram Inleum, quod com apprehenditur, manum inquinat ; et amplectendo mon- dum fugientem, contcmnendo te mancntem, et revo- cantem, et ignoscentem redeunti ad temeretrici animft humanoi. Et nunc tales odi pravos et distortos, qoam- vis eos corrigendos diligam, ut pecuniee doctrinam ipsam, quam discunt, proiferant, ei vero te Deom i Bad. Am . et Er. , di/funderetur abs le. Has vocea absteei- punxeruul Lovanieusu», neque nos przelerquam in Ilegio- mooteudi codicc cas repcriuius. ^ Heprcf^endebanfy juxta Marl. ct Rond. M. UBER SEXTUS. 7i8 et ubertatem ccrti boni cl pacem castissi- d tunc eos magispati nolebam malos propter 1 fieri propter te bonos volebam. CAPUT XIII. 'keiorkamjniUitur Mediolanum; ab Ambrosio suseipitur. (jne posteaqaam missum est a Mediolano d praBfectum urbis, nt illi civitati rhetoricflc provideretur, impertita etiam evectione pu- ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichseis is ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed lesciebamus, nt dictipne proposita me pro- 'flefcctus tunc Symmachus mitteret Et veni im ad Ambrosium episcopum, in optimis bi terrse, pium cultorem tuum ; cujus tunc Lrenue ministrabant adipem frumenti tui, m olei, et sobriam vini ebrietatem po- . Ad eum autem ducebar abs te nesciens, n ad te sciens ducerer. Suscepit me paterne Dei, et peregrinationem meara satis epi- dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem lam doctorem veri, quod in Ecclesia tua sperabam, scd tanquam hominem benignum studiose audiebam disputantem in populo, itione qua debui, sed quasi explorans ejus ly ntrum conveniret famse suse, an major profluerct, quam prsedicabatur : et verbis mdebar intentns ; rerum antem incuriosns nptor astabam; et delectabar suavitate ser- inquam eruditioris,minas tamen hilarescen- mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad lodum. Caeterum rerum ipsarum nulla com- lam ille per manichaeas fallacias aberrabat ; I saluberrime docebat salutem. Sed longe atoribus salus, qualis ego tunc aderam : et 3pinquabam sensim et nesciens *. CAPUT XIV. Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit, Q enim non satagerem discere quse dicebat, 01 quemadmodum dicebat audire (ea mihi s. Angl.cum Dostris. At Am. Er. Lo\,,et nescivi. 18., et nesciebam. tio,quod aliis diploma,facultas eratusarpaadi cur- i. qaem privato cuilibet usurpare haud licuisset. tb Honorio duta ferebat : « Ne quis sibi deinceps pablicum privatus usurpet, nisi cum aut a nobis ', aut a clementiaB nostrse veneratioue discedit. » as CapitoliDUB, in Pertinace, quod is « tuoc praefe- )rti8, m Syriam profectus, T. Aurelio imperatore, le SyrisB quia sine diplomatibus cursum usurpa- quippe jam desperauti adteviampatere homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbisquoi diligcbam, res etiam quas negligebam. Neqne enim ea dirimere poteram. Et dum cor aperi- rem ad excipiendum * quam disertc dlceret, pariter intrabat et quam vcre diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse mihi jam coeperant videri, et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici adversus oppugnantes Manichseos putaveram, jam non impndenter asseri existimabam; maxime au- dito uno atque altero, et ssepius cenigmate soluto de Scriptis veteribus: ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar *. Spiritualiter itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam reprehendebam despera- tionem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et Prophetas detestantibus atque irridentibus resisti omnino non posse. Nec tamen jam ideo mihi catholl- cam viam tenendam esse sentiebam, quia et ipsa po- terat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde bbjecta refellerent; nec ideojam damnandnm iilad quod tenebam, quia defensions partes sequaban- tur. Ita enim Catholica non mihi victa videbatur, ut nondum etiam victrix appareret. 25. Tnnc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus documentis Manichceos con- vincerefalsitatis. Quodsi possem spiritualem substan- tiam cogitare, statim machinamenta illa omnia sol- verentnr et abjicerenturex animo meo; sed non pote- ram. Yeramtamen de ipso mundi hnjus corpore, omniqne natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque coroparans, judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur, dubi- tans de omnibus 'atque intcr omnia flnctuans, Mani- cheeos quidem relinquendos esse decrevi : non arbi- trans eo ipso tempore dubitationis mese in illa secta mihi permanendum esse, cuijam nonnullos phi- losophos prseponebam; quibus tamen philosophis, qvLod sine nomine salutari Christi essent, cura- tionem languoris animse mete committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem. ^Lov., decipiendum. s Somm. et Rond. oceidebar spirilualiier. iiaque. M. ff verat, pedibus ab Antiochia ad legationem suam iterfacere c coactas eat. » LIBER SEXTUS. n Monnica ipsius mater Mediolanum advenisset, ipseque annum ffitatis agerettrigesimum, Ambrosii concloni- litus, catholicce doctriDffi veritatem, quarn Manichffii falso insimulabant, magis magisque intelligebat. Alypii mores prosequitur. In diversa rapiebatur, dum de vita melius inslitaeuda deliberaret ; mortis qaoqae ac Ju- i perculsuB, ad viUe conversionem in dies accendebatar. CAPUT PRIMUM. igustinus nec manichaeus nec catholicus. \ mea ajuventute mea, ubimihi eras, et »eras? An vero non tu feceras mci etdiscre- veras me a quadmpedibusetvolatilibuscceli? Sapien- tiorem me feceras, et ambnlabam per tenebras et lu- bricum, et quffirebam.te foris a me, et non inveniebam Deam cordis mei; et veneram in profandum marisi 719 CONFESSIOiNUM S. AUGUSTINI. m et diflidebam et desperabam de invcntioae veri. Jam Teneral ad nie mater pietate fortis, terra marique me seqaens, et in periculis omuibus de te secura. Nam et per marina discrimina ipsos naatas consolabatur, a quibus rudes abyssi viatores, cum perturbantur, con- solari solent; pollicens eis perventionem cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me periciitantem quidem graviter desperatione inda- gandse veritatis. Sed tamen ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichoium, sed neque catho- licum christianum, non quasi inopinatum aliquid au- dierit, exsilivit IsBtitia ; cum jam secura lieret ex ea parte miserice mese, in qua me tanquam mortuum sed resuscitandam tibi flebat, et ferctro cogiiationis eife- rebat, ut diceres iilio viduoc : Juvenis tibi dtco, surge ; et revivisceret et inciperet loqui, et traderes illam matri sum(Luc. vu, 14, 15). Nulla ergo turbulenta exsaltatione trepidavit cor ejus, cum audisset ex tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut iie- ret; veritatem me nondum adeptum, sed fulsitati jam ereptum : imo vero quia certa erat, et quod restabat te daturum, qui totum promiseras ; placidissime et pectore pleno iiducifle respondit mihi, credere se in Christo, quod priusquam de hac vita emigraret, me visuraesset fidelem catholicum. Et hoc quidem mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas densiores *, ut accelerares adjutorium tuum, et iliu- minares tenebras meas; et studiosius ad Ecclebiam currere, et in Ambrosium ' ora suspendi, ad fontem salientis aquse in vitam setemam (Joam, iv, 14}. Dili- gebat autem illum virum sicut angelum Dei, quod per illum cognoverat me interim ad iliam ancipitem llu- ctuationem jam esse perductam, per quam transitu- rum me ab segritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore periculo *, quasi pcr accessionem quam cri- ticam medici vocant, certa praisumebat. CAPUT II. Epulx et synaxis apud sepulcra martgrum, 2. Itaqae cum ad memorias sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes et panem et merum attulisset atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientcr amplexa est, ut ipse mirarer ^ quam facile accusatrix potius consuetudinis sum (a), quam disceptatrix illius prohi- bitionis elTecta sit. Non enim obsidebat spiritum ejus vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque mares et feminas, qui ad canti- cum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum so- lemnibus epulis prsegustandis atque largiendis, plus > In codice Alb. additur, fundere, 9 Ita potiores Mss. At Edd. curreremei in AmbrosiL 3 Acriore periculo, juxta Er. Lugd. Ven. et Lov. M. * Sis Ms9. et Am. Er. Arn. ; atBad. et Lov., wuiare^ur. (a) ConsuetudiDcm de c[ua hic agitur, totalicct Africa pri- dem receptam, quoniam m comcssationes et ebrictates de- flexerat, resciodere similiter a^greditur Augustiuus, et ca de re scribitEpist. 12. ad Aurelium Cartboginensem. Quia- etiam Hipponeusem Ecclesiam ipse noudum episcopus ad Qocce more penitus revocat, sicuti fidem facit Episl. 29, ad Alypium. etiam quam anum pocillum * pro suo palato satis so- brio temperatum, unde dignationem samen*t, non ponebat. Et si multse essent, quse illo modo videbaa- tur honorandse, memorioe defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circamferebat; quo jam non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo * cum suis prsesentibus per sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quserebat, non voluptatem. Itaqae ubi comperit a prseclaro prsedicatore atque antistite pietatis, prseceptum esse ista non iieri, nec ab eisqoi sobrie facerent, ne uUa occasio se ingurgitandi dare- tur ebriosis, et quia illa quasi parentalia supersti- tioni gentilium essent simiilima ; abstiaait se liben- tissimo: et pro canistro pleno terrenis fnictibos, plenum purgalioribus votis pectus ad memorias mar- tyrum alferre didicerat ; ut et quod posset daret egen- tibus, et sic communicatio Dominici corporis illie celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et' coronati sunt martvres. Sed tamen videtur mihi, Do- minc Deus meus, et ita estin conspectu tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda con* suetudine matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut Ambrosium diligebat, quem propter salutcm meam maxime diligebat; eani vero iiie propterejusreligiosissimamconversationem, qua in bonis operibus tam fervens spiritu freqnenti- bat ecclesiam : ita ut sspipe cramperet, cum me vid^ ret, in ejus prsedicationem *, gratulans mihi qaod tdlem matrcm haberem ; nesciens qualem illa me fi- lium, qui dubitabam de illis omnibus, et inveiiiri posse viam vitse minime putabam. CAPUT III. Occupationes et studia Ambrosii. 3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi ; sed ad quserendum intentus, et ad dissereodom inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium felicem quemdam hominem secundum saeculam opi- nabar, quem sic tantae potostates honorarent; cx- libatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur. Qaid auteni ille spei gereret, et adversus ipsius excel- Icntiui tcntamenta quid luctaminis haberet, qoidTe solaminis in adversis, et occultum os ejas quod erat in corie ejus, quam sapida gaudia de paoe tuo ruminaret ; nec coojicere noveram, nec expertus eram : nec ille sciebat scstus meos, nec foveam peri- culi mei. Non enim qnserere ab eo poteram quod to- lebam, sicut volebam, sccludentibus me ab ejus anre atque ore catervis negotiosorum hominum, quoniai inlirmitatibus scrviebat. Cum quibus quaudo nonerat, quod per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis, aot lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas, etcor io- tellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. Ssepe cum adessemus, non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari mos erat ; sic eam « Am. et Er., poliHum. ^^oinm,Arn.Duh.FioT.elRoad,:Quod...aquatisumum'' tepidissimum ; alins : Quod jam non soium aquadssimo. M. ' Lov. Somm. Uiaa. habent: /n ejus pradicatiofie. UB£R SEXTUS. 722 vidimus tacite, et aiiter nunqaam : seden- dialurno silentio (quis enim tam intentocsse leret?) discedebamus, et conjectabamus eum 0 tempore, quod reparandse menti suffi nan- r, feriatum ab strepilu causarum alienarum, aliud avocari; et cavere fortasse ne auditore et intento, si qua obscurius posuisset ille geret, etiam exponere necesse esset ; aut de difiicilioribus disceptare quffistionibus, atque i temporibns impensis, minus quam vellet im eyolveret : quanquam et causa servandse 86 illi faciliimc obtundebatur, poterat esse cite .legcndi. Quolibet tamen animo id age- otiqac ille vir agebat. certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi ebam de tam sanclo oracalo tuo pectore il- cum aliquid breviter essetandiendum. ^stus i mei otiosum eum valde, cui refunderentur, .nt, nec unquam inveniebant. Etoum quidem } verbum veritatis recte tractantem omni die audiebam; et magis magisque mihi con- ir omnes versutarum calumniarum nodos, dcceptores nostri adversus divinos Libros .nt, posse dissolvi. Ubi vero etiam comperi aem tuam hominem a tc factum, a spiritua- s tuis quos de matre Gatholica per gratiam sti, non sic intelligi ut humani corporis terminatum crederent atque cogitarent : in quomodo se haberet spiritualis substantia, m tenuiter atque in senigmate suspicabar ; iudens erubui non me tot annos adversus m lidem, sedcontra carnalium cogitationum latrasse. Eo quippe temerarius et impius qaod ea quse debcbam quairendo discere * 0 diieram. Tu enim, altissime et proxime,. me et prsesentissime, cui membra non sunt ira et alia minora, sed ubique totus es, ct locorum es; non es utique forma ista cor- amen fecisti hominem ad imaginem tuam; et a capitc usquc ad pedes in loco est. CAPLT IV. uun Ecclesiss Ambrosio concionante inteUigit, Q ergo nescirem quomodo heec subsiste- ;o tua, pul?ans * proponerem quomodo cre- esset, non insultans opponerem quasi ila crc- tset: tanto igitur acrior cura rodebat intima 1 certi reUnerem, quanto me magis pudebat illusum et deceptum promissione certorum, rrore et animositate, tam multa incerta quasi rrisse. Quod enim falsa essent, postea mihi uertum tamen erat quod incerta essent, et a lando pro certis habita fuissent, cum Catho- im ccecis contenlionibus accusarem, etsi non- apertam vera docentem, non tamcn ea do- jQce graviter accusabam. Itaque confundebar, •tebar : et gaudebam, Dcus mcus, quod Ec- iicere. fl^enduui cuni Mss. el Soiam. Ara., uou quemadmo- . et cacteri cditi habent, puhansque. clesia * unica corpus Unici tai, in qua mhi nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nu- gas; neque hoc habere in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci quamvis sum- mum et amplum, tamen undique terminatum mem- brorum humanorum figura contruderet. G. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non iilo oculo mihi legenda propo- nerentur, quo antea videbantur absurda, cam argue- bam tanquam ita sentiontes sanctos tuos; verum autcm non ita sentiebant : et tanquam regnlam dili* gentissime commendaret, ssepe in popuiaribus sermo- nibus suis dicentem Ambrosium Iffitus audiebam, Littera occidit ; spiritus autem vivificat (II Cor. iii, 6) : cum ea quse ad litteram perversitatem docere vide- bantur, remoto mjstico velamento spiritualiter aperi- ret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret, quce utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni assensione, timens proicipitium ; et suspendio magis necabar. Volebam enim eorum quse non viderem ita me certnm iieri, ut certus essem quod septem et tria decem sint. Neqae enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem posse comprehendi ; sed sicct hoc, ita cffitera cupie- bam, sive corporalia quee coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de quibus cogitare nisi. corporaliter nesciebam. Et sanari credendo poteram. ut purgatior acies mentis mese dirigeretur aliquo modo in veritatem tuam semper manentem, et ex nullo deticientem. Sed sicut evenire assolet ut malum me- dicum expertus, etiam bono timeat se committere ; ita erat valetudo animse mcffi, quee utique nisi cre- dendo sanari non potcrat, et ne falsa crederet, curari recusabat; resistens manibus tuis, qui medicamenta iidei confecisti, et sparsisti super morbos orbis terra- rum, et tantam iilis auctoritatem tribubti. CiPUT V. Dc sa(^orum Librorum auctoritate et necessario usu. 7. Ex hoc tamen quoqacjam praeponens doctrinam catholicam, modestius ibi minimeque fallaciter sen- tiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur (sive esset quid, sed cui forte non esset; sive nec quid esset ) , quam illic temeraria pollicitatione scientise credulitatem irrideii ; et postea tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant, credenda imperari. Deinde paulatim tu, Do- mine, manu mitissima et misericordissima pertractans et componens cor menm, consideranti qaam innume- rabilia crederem qus non viderem * , neque cum gererentur adfuissem; sicut tam multa in historia gentium, tam multa de locis atque urbibus quse non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus aliis atque aliis; qu» nisi crederen- tur, omnino in hac vita nihil ageremus ; postremo, quam inconcusse iixum lide retinerem, de quibus pa- 1 Post vocem, Ecclesia, additur in Edd. tua, quie vox abest a Mss. -' Videram, juxta Mart. M. 723 CONFESSIONUM S. AU6UST1NI. m rentibas orlus essem, quod scire non possem, nisi audiendo credidissem : persuasisti mihi, non qui cre- derent Libris tuis, quos tanta in omnibus fere genti- bus auctoritate fundasti ; sed qui non crederent esse oulpandosy nec audiendqs esse, si qui forte mihi dice- rent : Unde scis illos Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi ministratos? Idipsum cnim maxime crcdendum erat, quoniam nulla pugna- citas calumniosarum qucestionum, per tam multa quce legeram inter se confligentium philosophorum, extor- quere mihi potuit ut aliquando non crederem, te esse quidquid esses quod ego ncscirem ; aut administratio- nem rerum humanarnm ad te pertinore. 8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; sempcr tamen credidi et esse te, et cnram nostri gerere ; etiamsi ignorabam vel quid sentiendum cssct de substantia tua, vel quoi via duceret aut redu- ceret ad te. Ideoque cum essemus infirmi ad invenien- dam liquida ratione veritatem, et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctanim Litterarum, jam credore coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excel- lentem illi Scripturse pcr omnes jam terras auctorita- tem, nisi et per ipsam tibi credi, et per ipsam te quffiri voluisses. Jam enim absurditatem qaoB me in iiiis Litteris solebat offendere, cum multa ex eis pro- babiliter exposita audissem, ad sacramentorum alti- tndinem referebam : eoque mihi illa venerabilior et sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore servaret; verl)is apertissimis ct humillimo genere loqucndi se cunctis prffibens, et cxerccns intentionem eorum, qui non sunt levcs corde : ut cxcipcrot omnes populari sinu, ct per angusta foramina paucos ad te trajiceret, muUo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis cmincret, nec turbas gremio sanctse humilitatis hau- riret. Cogitabam hffic, et aderas mihi ; suspirabam, et audiebasmc: iluctuabam, et gubemabas me; ibam pcr viam seeculi latam, nec deserebas. CAPUT VI. De miseria ambitiosorum^ adducio exemplo mendici Ustantis. {h Inhiabam honoribus, lucris, conjugio ; et tu irri- debas. Patiebar in eis cupiditatibus amarissimas dif- ilcultates, te propitio tanto magis, quanto minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Yide cor meum, Domine, qui voluisti ut hoc recordarer et confitcrer tibi. Nunc tibi inhcereat anima mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super omnia, ct sine quo nulla essent omnia; convertcretur, ct sanaretur. Quam ergo miser eram, et quomodo egisti nt sentirem mi- seriam meam, die illo quo cum pararem recitarelm* peratori laudes (a), quibus plura mentirer, et men- (a) Fortean Valentiniano minori, quia ejus «comitatiis apud «Mediolanum,» ex Possidio cap. 1,«tum crnt conslilulaSf » cum ibi rhctoricam proiitcljatur Augustinus ; qui pricterea lib.3coutra Pctiliani Litt., cap. 25, Bcril>il sc iucauem urbe (« Bautoni consulicalendisjanuariilaudem pro sua tunc rhe- a torica profcssione recitasse. » tienti faveretar ab scientibns, eaaqaa earas anhela- ret cor meum, et cogitationam tabificarom febribos eestaaret; transicns per quemdam Ticom Mediolaneii- sem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturam, jocantem atqae Istantem : et ingemoi, et iocutus sum cum amicis qui mecum eranti multos dolores insaniarum nostrarnm, quia omxiibas talibos conatibus nostris, qualibus tunc laborabamt sab sti- mulis copiditatum trahens infelicitatis maie sarcinim, et trahendo exaggerans, nihil yellomas aliud nisi ad sccuram Imtitiam pervenire, quo nos mendicns ille jam prscessisset, nunqaam fortasse illuc yentnrost Quod enim jam ille paacnlis et emendicatis nunmiaiis adeptus erat, ad hoc ego tam ffinmmosis anfractibns et circuitibus ambiebaro,ad leetitiam scilicet tempon- lis folicitatis. Non cnim verum gaudinm habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsins quaerebam. Et certe ille Isetabatur, ego anxius eram ; secums iUe, ego trepidus. Et si qaisquam percontaretur me, atrnm mallem exsaltare anmetuere; respondorem, Exsoi- tare. Ilursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an qnalis ego tunc essem ; meipsum cnris timoribusque confectum eligerem : sed perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me pneponere illi dcbobam , quo doctior eram, qaoniam non inde gao- dcbam, sed placere inde qnsrebam hominibus; ooi at eos docerem, sed tantum ut placorem. Proptena ct at bacnlo disciplinoi tnse confringebas oasa mea. iO. Rccedant ergo ab. anima mea qui dicantei: Intcrest nnde quis gaudeat. Gaudcbat mendicas ille vinolentia ; tu gaadere cupiebas gloria. Qua gloria, Domino? Quos non est in te. Nam sicut illud verom gaudium non erat, ita ncc illa vera gloria ; et ampliiis vcrtebat mcntcm meam. Et ille ipsa nocte digestanis erat ebrictatem suam; ego cum mea dormieramet surrexeram, et dormiturus et surrectums eram; vide quot diebus. Intcrest vero unde quis gaudeat, scio, ct gaudium spei fideUs incoroparabiliter distat ab illi vanitate; sed et tnnc distabat inter nos. Nimirom quippe ille felicior erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscorarer; veram eliam, qaod ille bene optando acquisivcrat vinam, ego mentiondo qaserebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et sicpe advertebam ia bis quomodo mihi esset; et inveniabam male miiii esse, et dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum, t£edel>at apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat. CAPUT VII. Alypium a Circcnsium insania convertU, { i . Congemiscebamus in iis qui simal amice vive- bamus, et maxime ac familiarissime cum Aljpio et Ncbridio ista coUoquebar; quorum Alypius ex eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primati- bus municipalibns, me minor nata. Nam et studoe- rat apud me, cum in nostro docere ccepi oppido, et iu)stea Carthagini : et diligebat me mullum, quod ei boniis et doctus viderer; et ego illum, propter ma- gnam virtutis indolem, qu» in non magna setate sati UfiER SEXTUS. 726 )at. Gurgcs tamen morum CartLaglnensium, Dugatoria fervent spectacula, absorbucrat i insaniam Circensium: sed cum in eo mise- 3r volveretur, ego autem rhctoricam ibi pro- [)ublica schola uterer, nondum mo audicbat ut nim, propter quamdam simultatcm quoc intcr )atrom ejus crat exorta, et compcrcram quod exitiabilitcr amarct, et graviter angebar, intam spem perditurus, vel ctiam pcrdidisse idebatur. Sed moncndi eum ct aliqua coerci- evocandi nulla erat copia, vcl amicitioi bene- a, vcl jure magistcrii. Putabam enim eum dc npatre sentiro ; ille vcro non sic erat. Itaquc sita in hac re patris voluntate, salutare me t, veniens in auditorium moum, et audire ali- tque abire. ^ed enim de memoria milii lapsum erat agere .0, ne vanorumludorum cceco et prsecipiti stu- 1 bonnm intcrimeret ingcnium. Vcrum autcm, 3, tu qui prsBsidcs gubcrnaculis omnium qua^ . non eum oblilus erasfuturum intcr filios tuos em sacramenti tui ; et ut aperte tibi tribuerc- is correctio, per me quidem illam, sed ne- (n operatus es. Nam quodam die cum sedercm lito, et coram me adessent discipuli, vcnit, it, scdit, atque in ea qum agebantnr animum t: et forte lectio in manibus crat, quam dum rem, et opportune mihi adhibenda viderctur ido Gircensium,quo illud quod insinuabam ct .us et planius llcret, cum irrisione mordaci quos illa captivassct insania: tu scis, Deus quod tunc dc Alypio ab illa peste sanando gitavcrim. At iilc in se rapuit, meque illud ii propter se dixisse credidit. Et quod alius Bt ad succenscndum mihi, accepit honestus ens ad succensendum sibi, et ad me ardentius lum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras tuis : Corripe sapienicmj et amabit te [Frov, ix, ;go illom jam non corripucram ; scd utcns tn iSy et scientibus ct nescientibus, ordine quo t iile ordo justus est, de corde et lingua mca 15 ardentcs operatus es, quibus menteni spci doreres tabcscentom, ac sanares. Taceat lau- 18 qoi miserationes tuas non considerat, qua". roedollismeis confitcntnr. Etcnim illo post ilia »Poripuit se ex fovea tam alta, qua libenler ;ebatur, et cum miserabili voloptate * caecaba- excussit animum forti temperantia, et resilu- imncs Circcnsium sordes ab eo, arapliusquc m accessit. Doinde patrem recluctantcm ovicit, inagistro ulerctur ; ccssit illc atque conccssit. .pe me rursus incipiens, illa mccnm supcrsti- ivolntus est, amans in Manichseis Oitenlati- ontinentia; quam vcram ct germanam pula- at autem illa vecors et seductoria, pretiosas captans, nondnm virtutis altitudinem scicntcs I, et supcrGcic decipi faciles, sed tamon adum- dmalat^que virtutis. I Mss. Angl. : Cum mira volupf.atc. CAPUT VII. Alypius capitiir insania ludorum gladiatoriorxm^ a quibiis antea abhorruerat. 13. Non sane relinqnens incantatam sibi a paren- tibns tcrrcnam viam, Romam proiccsscrat, ut jus disccrct ; ct ibi gladiatorii spectaculi hiatu incredibiii et incredibiliter abreptus est. Cnm enim avcrsaretur ct dctostaretnr talia, quidam ejus amici et condisci- puli, cum forte de prandio redeuntibus pcrvius es- set % recusantem vehementor et resistentem, fami- liari violentia duxerunt in amphithcatrum, crudelium ct funestorum ludorum dicbns, hoic diccntem : Si corpus mcum in illum locum trahUis^ et ibi consiituitis ; numquid et animum et oculos moos in Ula spcctacida potestis intendere ? xidero itaque absens^ ac sic et vos et illa superabo. Quibas auditis, illi nihilo sccius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare cupien- tcs, utrum posset efQcere. Quo ubi ventum est, ct se- dibus qnibus potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille clausis foribns oculo- rum, interdixit animo ne in tanta mala procederet ; atque ntinam et anres obtaravisset I Nam quodam pugnee casu, cum clamor ingens totins populi vehe- menter eum pulsasset, curiositato victns et quasi pa- ratus qaidquid illnd esset, etiam visum contemnere et vincero, aperuit oculos ; et percussus est graviore vulnere in anima, qnam ilii in corpore, qnem cer- ncre concupivit, ceciditque misorabilius quam iile qno cadente factus est clamorquiper ejus auras intra- vit, et reseravit ejus lumina, ut esset qua ferirctnr ct dejiceretur audax adhuc potius quam fortis ani« mus, et eo inQrmior quo de se prcesnmpserat, qui dcbuit do tc. Ut cnim vidit illum sanguinem, imma- nitatem simul ebibit, ot non se overtit, sed fixit aspectum ; et hauriebat furias, et nesciebat, et dcle- ctabatur scelere certaminis, et crnenta voluptate in- cbriabatur. Et non erat jam ille qui vonerat, sed unus de tnrba ad quam venerat, ct verus corum socius, a. quibos adductus erat. Quid plnra ? Spcctavit, cla- mavit, exarsit, abstulit inde secum insaniam qua stimularetur redire, non tantam cum illis a quibus prins abstractus est ; sed etiam prte illis, ct alios trahens. Et inde tamen manu validissima et miseri- cordissima eruisti cum ta, et docuisti non sui habere, sed tni flduciam ; sed longe postea. CAPUT IX. • Alypius ut fur apprehenditur. 14.' Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus mcmoria roponebatur. Nam et illud, quod cnra adhuc stnderet jam mo audiens apud Carthagi- ncm, et mcdio die cogitarct in foro quod recitaturas erat, sicati exercori scholastici solent, sivisti enm comprehcndi ab ffiditimis fori tanquam furem. Non arbitror aliam ob cansam te permisisse, Deus noster, nisi ut ille vir tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in dignoscendis causis homo ab ho- minc dainnandus csset temeraria credulilate. Quippe « Obvius essc^ juxta Er. Lugd. Von. Lov. Mart. Per vlam obvius essct, juxta Somm. et Rond. M. 727 CONFESSIONUM S. AU6USTINI. 7» ante tribunal deambulabat solus cam tabulis ac stilo, cam ecce adolescens qaidam ex namero scholastico- ram fur veras, securim clanculo apportans, illo non sentiente ingressus ost ad cancellos plumbeos qui Tico argentario desupcr praeminent, et precidere plambum coepit. Sono autem secaris audito submur- muraverunt argentarii qui sabter erant, ot miserunt qai apprehenderent quem forte invenissent. Qaorum vocibus auditis, relicto instramento ille discessit, ti- mens ne cum eo teneretur. Alypius autem qai non viderat intranteni, cxeuntem sensil, et celeriter vidit abeuntem : et causam scire cupiens ingressus est lo- cum, et inventam securim stans atquo admirans con- siderabat. Cum ecce iili qui missi faerant, reperiunt cum solam ferentem ferrum cajas sonitu ezciti yene- rant : tenent, attrahant ; congregatis inquilinis fori, ianquam furem manifcstum se comprehendisse glo- rianlar, et inde offerendus judici ducebatur. 15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Do- mine, subvenisti innocentise cujud testis eras tu solus. Gum enim duceretur vcl ad cnstodiam, yel ad suppli- cium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima eratcurapublicarum fabricarum. Gaudentilli eum po- tissimum occnrrisse, cui solebant in suspicionem ve- nire ablatarum rerum quse perissent de foro, ut quasi tandem ille cognosceret a quibus hoec fierent. Veram autem viderathomo ssepe Alypium in domo cujasdam senatoris ad quem salutandum ventitabat : statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti mali causam quserens, quid gestnm esset audivit : om- nesque tumuUuantes qui aderant et minaciter fremen- tes jussit yenire secum. Et venernnt ad domum illius adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, cttam parvns erat ut nihil exinde domino suo metaens, facile posset totum indicare : cum eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit Aljpius, architecto intimavit. At ille sccurim demon- stravit puero, quserens ab eo cajus esset. Qui confe- stim, Nostra, inquit : deinde interrogatus aperuit cse- tera. Sic iu illam domum translata causa, confusisque turbis quee de illo triumphare jam cceperant, futurus dispensator verbi tui, et multarum in Ecclesia tua causarum examinator, experientior instructiorque dis- cessit. GAPUT X. Dc integritate Alypii et adventu iVc6rt(iu. 16. Hunc ergo Romse inveneram, et adbcesit mihi fortissimo vinculo, mecumque Mediolanum profectus est, ut nec me desereret, et de jure qaod didicerat aliquid ageret,secundumvotummagis parentum quam suum. Et ter* jam assederat mirabili continentia cse- teris, cum ille magis miraretur eos qui aurum inno- centise prseponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non solum illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo ti- 1 Bad. Am. Er. et Blas.,et ibi.Lov. Sonim., elin(erha:c;Bi Mss. nlurespotioresque cum Am. habent : Et terjam asside- rat. Praetulimus; nam Alypius tertium unctus assessoris mu- uere dicitur etiampostea lib. 8, c. 6 : Mecum erat AtypiuSj inqmi Xugu&ttOtiosusaboperejuriiperilorumpostassessiO' nem tertiamy exspectans quibus iterum coiisHia venderet. moris. Romse assidebateomiti largitionam Italidaiii' rum^ Erat eo tempore quidam potentistimas senator, cujus et beneliciis obstricti multi at terrori eobditi erant Voluit sibi licere nescio qaid ez more poteo- ti«e suae, qnod esset per leges illicitnm ; restitit Alj pius ; promissom est prfiemiam ; irrisit animo : pre- tentseminse; calcavit: mirantibns omnibos inositaiam animam, quffi hominem tantum, et innamerabilibns prsestandi nocendiqne modis ingenti fama celebrataiB velamicum non optaret, vei nonformidaretinimieom, Ipse antem jodex, cui consiliarias erat, qnamTis et ipse fleri nollet, non tamen aperte recusabat : sed io istum causam transferens, ab eo se non permitti as- serebat ; quia et revera si ipse faeeret, iste diseede- ret Hoc solo antem pene jam illectas erat stndio lit- terario, ut pretiis prsetorianis codices sibi conficien- dos curaret : sed consolla justitia deliberationem ia melius vertit ; utiliorem jndicans eequitatem qaa pro- hibebatur, quam potestatem qoa sinebatar. Parvom est hoc ; sed qui in parvo iidelis est, et in magno fidelis cst . Nec ollo modo erit inane, quod de tuse Veritatis ora processit : Si in injusto mammona fideles non fUistis; quod vcrum estj quis credet vobis ? £< st tn aiieno fdtks non fuistis ; quod vestum est, quis dabitvolfis ? (Liie.xn, iO-12.) Taiis ille tunc inhserel^at mihi, mecnmqoeiia- tabat in consilio, quisnam esset tenendus vitce modas. 17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina Cir. thagini, atque ipsa Carthagine ubi frequentisiimos erat, relicto rure paterno optimo, relicta domo et non secutnra matre, nnllam ob aliam causam Mediolannm venerat, nisi nt mecnm viveret in flagrantissimo sto- dio veritatis atque sapientise : pariter suspirabat, pt- riterque iluctuabat, beatffi vits inqoisitor ardens, et quffistionum difficillimarum scrotator acerrimos. Et erant ora trium egentium, et inopiam saam sibimet invicem anhelantium, et a te exspectantium, nt daras eis escam in tempore opportuno. Et in omni amari- tudine qu» nostros ssecolaresactus de misericordiatoi sequebatur, intueutibus nobis finem cur eapateremor, occnrrebant tenebrse ; et aversabamur ' gementes, et dicebamas : Quamdiu hsc? Et hoc crebro dicebamos; et dicentes non relinquebamus ea ; qoia non elocebat certam aliquid quod illis relictis apprehenderemos. CAPUT XI. Anxius Augustinus de instituenda vUa deliberat. 18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longumtempus essetabundevigesimoanno «ta- tis mece, qoo fervere coeperam studio sapientise ; dis- ponens, ea inventa, relinqocre omnes vananun cupi- ditatom spes inanes et insanias mendaces : et eece jam tricenariam setatem gerebam, in eodem loto lis- sitans aviditate frnendi prsesentibus, fugientibas et dissipantibus me, dnm dico : Cras inveniam ; eoce manifestum apparebit, et tenebo : ecce Faostus veniet et exponet omnia. 0 magni viri Academici ! nihii ad 1 Apud Lov.,//a/'carttiii;atin vetustis Cdd. ItalieismarMm. utiscribitur etiam inNotitiadi^aitatum Imperii, etabiisqai de Coniile largilionibus in faciendis pre lecto agont. s lu B. adversabamur. Juxta Er. Lugd. Ven. Lov.8ooud. Arn. Dub. Mart. Fio. et Rond., advertahamwr» M. 729 LIBER SEXTUS. 730 ageDdam vitam certi comprehendi potest. Imo qasera- mos diiigenUus, et non desperemus. Ecco jam non sant absurda in Libris ecdesiasticis quse absarda vide- bantur, et possunt aliter atque honeste intelligi. Fi- gam pedes in eo gradu in qao puer a parentibas posittis eram, donec inveniatur perspicua Teritas. Sed abi quseretur? quando qu8eretur?Non vacat Am- brosio, non vacat legere. Ubi ipsos codices quflerimus? unde, aut quando comparamus? a quibus sumimus? Oeputentar teropora, distribaantur bor» pro salate anim». Magna spes oborta est: non docet catholica lides qvLod putabamos, et vani accusabamas ; nefas habent docti ejus credere Deum figura bumani corpo- Tis terminatum : et dubitamus pulsare quo aperiantar Cflelera? Antemeridianis horis^ discipuli occupant: caeteris qaid facimas? cur non id agimus? Sed quando salutamus amicos majores, quorum sulfragiis opus habemus? quando prceparamus qaod emant scholasti- ei ? quando reparamus nos ipsos, animum relaxando ab intentione curarum? 19. Pereant omnia, et dimittamus hsec vana et ina- nia: conferamus nos ad solam iuqaisitionem verita- iis. Vitahcecmisera est; mors incerta. Si subito ob- repat, quomodo hinc exibimus? etubi nobis discenda 8unt qu» hic aegIeximus?An non potius hujus negli- genii» supplicia luenda sunt? Quid, si mors ipsa om- nem caram cum sensu amputabit et finiet? Ergo et hoc quflerendum. Sed absit ut ita sit. Non vacat, non est inaoe quod tam eminens culmen aactoritatis chri~ atianffi fidei toto orbe diifanditur. Nunquam tanta et talia pro nobis divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animse consumerctur. Quid cunctamur igi- tur relicta spe s«eculi, conferre nos totos ad queeren- dnm Deum et vitam beatam? Sed.exspecta: jacunda suntetiam bta ; babent non parvam dulcedinem suam : non facile ab eis prsecidenda est intentio, quia turpe cst ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, nt impetretur aliquis honor? et quid amplius in his de- siderandum? Suppetitamicorum majorumcopia: ut nihil aliud, et maitum festinemus, vel preesidatus dari potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sum- ptum nostrum gravet; et iile erit modus cupiditatis. Molti magni viri et imitatione dignissimi, sapientiie sindio cum conjugibus dediti fuerunt. 20. Cum bsec dicebam, ei alternabant hi venti ei impellebanthucatque iliuc cor meom,transibant tem- pora, ei tardabam converti ad Dominum, et diffcre- bam de die in diem vivere in te, et non differebam qnoiidie in memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua ; et ab ea fugiens, qucere- bam eam. Putabam enim me miserum fore nirois, si femins privarer amplexibus, et medicinam misericor- diffi iaee ad eamdeminllrmitatem sanandam noncogi- tabam, quia expertas non eram ; et propriarum virium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam slultus essem ut nescirem, sicut scriptum est, neminem posse esse continentem, nisi iu dederis (Sap. viii, 21 ). Utiqae dares, si gemitu in- * ^ori«, JQxta Er. Lugd. Veu.Lov. Som. Flor.etRood.M. temo pulsarem aures tuas, et fide solida in te jacta- rem curam meam. CAPUT Xll. Contentio inter Alypium et Augustinum dematnmonio et ccBlibatu. 21 . Prohibebat roe sane Alypius ab uxore ducenda» causans ^ nullo modo nos posse securo otio simul in amore sapientia; vivere, sicut jaro diu desideraremns *, si id fecissem. Et at cnim ipse in ea re etiam tunc ca- stissimus, ita ut mirum esset; quia vel experientiam concubitus ccperat in ingressu adolesccntioe sua>, sed non hffiserat; magisquedolueratetspreverat,etdeindo jaro continentissiroe vivebat. Ego auteni resistebam illi, cxemplis eorum qui conjugati coluissent sapicn- tiam, et promeruissent Deuro, et habuissent fideliter ac dilexissent aroicos. A quorum ego quidem grandi- tate animi longe aberam : et deligatus * morbo carnis mortifera suavitate, trahebam catenam meam, solvi iimens, et quasi concusso vulnere repellcns vcrba bene suadentis, tanquro roanuro solventis. Insaper etiam per me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque spargebat per linguam meam dul- ces laqueos in via ejus, quibus illi honesti et expediii pedes implicarentur. 22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvi- penderet, ita hoerere visco illius voluptatis, ut me af- tirmarcm, quotiescumque inde inter nos qusereremus, cselibem vilam nullo modo posse degere; atque ita me defenderero, cum illum mirantem viderero, ui dicerem roulturo interesse inter illud quod ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam no roeminis- set quidero, atque ideo nulla roolestia facile conte- roneret, et delectationes consuctudinis meoe, adquas si accessisset honestum nomen matrimonii, non eum mirari oportere, cur ego illaro vitam nequirem sper- nere : coepcrat et ipse dcsiderare conjugiuro, nequa- quam victus libidine talis voluptatis, sed curiositatis. Dicebat enim scire se cupere quidnam esset illud, sine quo vita mea quce illi sic placebat, non mihi vita, sed poena videretur. Stupebat enim liber ab illo vin- culo auimus servitutem meam, et stupendoibat in cx- periendi cupidinem, venturus in ipsaro experientiam, atque inde fortasse lapsurus in eain quam stupebai servitutem ; quoniam sponsionem volebat facere cum morte; et qui amat periculum, incidet in illnd. Neu- trum euim nostruro, si quod est conjugale dccus in ofiicio regendi matrimonii et suscipiendorom libero- rum, ducebat, nisi tenuiter. Magna autem ex parte ai- que vehementer consuetudo satiandae insatiabilis con- cupiscenti» me captum excruciabat; illum autem admiratio capiendum trahebat. Sic eramos, donec to, Altissime, non deserens humnm nostram, miseratus miseros, snbvenires miris et occultis modis. CAPUT XIII. Uxor quaeritur Auguslino. 23. Et instabatur impigre ut dncerem uxorem. Jam 1 CantanSf juxta Arn. Flor. et Mart. ex 6 Mm. M. * Desideraveramust inxiti Somm. Kond. et Murt. ex 3 Mss. M. 3 Lov. Blas, cum aliquot.M., delicatw, Som. Arn. dete- ctatus. Stunt vero pro nodtra lectioue melioris noUe Mss, 731 COiNFESSIONUM S. AUGUSTINI. 73t petebam, jam promittebatur, maxime roatre dante operam, quo mc jam conJQgatum Baptismus salutaris abluoret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac promlssa tua in mca fide compleri animadvertcbat. Cum sane et rogatu mco ct desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprccaretur quotidiCi ut ei per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; non- quam voluisti. Gt vidcbat qusndam vaua et phanta- 8tica,quo cogebat impctus dc hac resatagcntis humani spiritas, et narrabat mihi, non cum flducia qna sole- bat, cum tu demonstrares ei, sed contemnens ca. Dice- bat enim discerncre se nescio quo saporc, quem vcrbis explicare non poterat, quid inleresset intcr revclantcm te, et animam suam somniantem. Instabatur tamen, et puella petebatur, cujus a^tas ferme bicnnio minus quam nubilis erat ; et quia ca placebat, cxspectabatur. CAPUT XIV. Ds vUa communi agenda cum amicis delibcrat, 24. Et multi amici agitaveramus animo, et collo- quentes ac detestantes turbulentas humanffi vitro mo- lestias, pene jam firmavcramus remoti a turbis otiose vivere: idotium sic moliti, ut si quid habcre possc- mus, conferremus in medium, unamque rem familia- rem conflaremus ex omnibus; ut per amicitioi sincc- ritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod ex cunctis iicrct unum, et universum singulorum csset, et omnia omnium : cum vidercmur nobis essc posse dcccm ferme homines in eadcm societato, cs- sentque inter nos prsedivites, Romanianus maxime communiccps nostcr, qucm tunc gravcs a?slus ncgo- tiorum suorum ad comitatum attraxcrant, ab incunto a.'tatemihi familiarissimus; qui maxime instabathuic rci, et magnam in suadcndo habcbat auctoritatcm, quod ampla rcs ejus mullumcscterisantcibat: et pia- cuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria curarent, ca^teris quietis. Sed postcaquam cocpit cogitari utrum hoc mulierculai sinerent, quas et alii nostrum jam habebant, et nos habcre voleba- mu8, totum illud placitum quod benc formabamus ', dissiluit in manibus, atqub confractum et abjcctom est. Inde ad suspiria ct gemitus *, et grcssus ad sc- qucndas latas et tritas vias srcculi, quoniam mullic cogitationes crant in corde nostro ; consilium autem tuum manet in o^ternum {Psal, xxxii, 2). Ex quo con- silio deridcbas nostra, et tua pra?parabas, nobis da- tu rus cscam in opportunitate, et aperturus manumtuam atque impleturus animas nostras bencdictione (Psal, cxLiv, 15, 16). CAPUT XV. In locum discedentis concubinse alia s^iccedit. 25. Interea peccata mea multiplicabantur, etavulsa < Firmamut juxta vetustigginias editiones et aliquot Mss. Pene finnaveravius^ juxtn Fior. M. 3 CoJex, Alh. et aDtiquiores Edd.: Inde ad susplria et ge- mitus convertcbamvrt et gresnts. a latere meo tanquam impedimento conjugii, cam qoa cubare solitns eram, cor ubi adho^rebat concisDm et vulneratum mihi crat, et trahebat sangoincm. Et iila in Africam rcdierat, vovens tibialium sevirum nesci- turam, reiicto apud me naturali cx illa filio meo. At cgo infeiix ncc femince imitator, dilationis impations, tanqnam post bienniom acceptnrus eam qoam pe- tcbam, quia non amator conjugii sed iibidinis senrus cram; procuravi aliam, non utique conjugem ; quo tanqoam sustentaretur et perduccretur vel integer vel auctior morbus animce me», satellitio perdurantis consuctudinis, in regnum uxorium. Nec sanabatur vulnus illud mcum quod prioris prfficisione £actam f ucrat, sed post fervorem doloremque acerrimum pa- trcscebat, et quasi frigidius, sed despcratins doiebat CAPUT XVI. Mortis et judicii metum nmquam dcposuit, 26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego llebam miserior, et tu propinquior. Aderat jam- jamque dextera tuaraptura me de coeno, et ablatura nic; et ignorabam, Ncc me rcvocabat a profundiora voluptatum carnalium 'gurgitc, nisi metus mortis et futuri judicii tui, qui per varias quidem opiniones, nunquam iamen rccessit de pectore moo. Et disputa- bam cum amicis meis Alypio et Ncbridio de finibus bonorum ct malorum, Epicurum accopturnm fuisse palmam in animo moo, nisi ego credidissera post mortcm rcstare animac vitam, ct tractus meritorum, quod Eptcurus credcre noluit. Et quoirebam, si essc- mus immortalcs et in pcrpetua corporis voluptate sine ullo amissionis tcrrore viveremus, cur non essemos beati, aut quid aliud quo^reremus? Nosciens idipsom ad ^magnam miscriam pertinere, quod ita demersus ct ca^cus cogitare non possem lumen honestatis et gratis amplectcndfe pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur exintimo. Nccconsidcrabam miser, cx qua vena mihi manaret, quod ista ipsa, fcBda tamen cum amieis dulciter confercbam; nec csse sine amicis poteram bcatus, etiam secundum sensum qucm tunc habebam in quantalibct afllucntia carnalium voluptatum. Quos utiquc amicos gratis di- ligcbam, vicissimque ab eisme diligi gratis scntiebam. 0 tortuosas vias ! Vse animoi audaci quai spcravit, si a to recessisset, sc aliquid meiius habituram ! Vcrsa et rcvcrsa iu tergum, et in latera, ct in ventrem, et dura sunt omnia : ct tu solus rcquies. Et occe ades, et li- bcras a miserabilibus erroribus, et constituis nos ia via tua, et consolaris, et dicis: Curritc: ego feram, ct ego perducam, ct ihi ego fcram *. » In Lyrensi Cdd., et egoibiliberabo. UBER SEPTIHUS. 734 LIBER SEPTIMUS. i suflB juventutis, id est annum astatis trigcsimum primum, cb menlis oculos reducit. Narrat se illa ffitate dcn- mc ignorantim tcnebris inyolutnm. atque errantem circa Dci naturam, necnon circa originem mali,in cujus se mirum in modum angebat, pervenisse tandem ad cognitiooem Dei sinceram ; quamvis nondum digne de risto sentiret. CAPUT PRIMUM. \at tanquam aliquid corporeum per infinita spatia diffusum, riortaa crat adolescentia mea mala et ne- bam in juventutem, quanto letate major, ale tnrpior. Qui cogitare aliquid substantiai 3n poloram, quale per hos oculos videri te cogitabam *, Deu5 in lignra corporis c quo audire aliquid de sapientia coepi; z fugi: et gaudebam me hoc rcperisse in ilis matris nostrse Catholicse tuae. Sed quid ^itarem non occurrebat ; et conabar cogi- 10, et talis homo, summnm et solum et vc. : et te incorruptibilem, et inviolabilem, et bilem, totis medullis credebam ; qaa, ne- e et quomodo, plane tamen videbam et 1, id quod corrumpi potest, deterius esse lod non potest; et quod violari non potest, )r prsponebam violabili; et quod nullam tationem, melius esso quam id quod mu- , Clamabat violenter, cor mcum advcrsus atasmata mca, et hoc uno ictu conabar abi- Divolantem turbam immnnditise ab acie a;; et vix dimota in ictu ocali, ecce con- SQS aderat, ct irruebat in aspectum meum, ibat eum : ut quamvis non forma humani jorporeum tamen aliquid cogitaro coge- itia locorum, sive infusum mundo, sive I mundum per inflnita diffusum, etiam rruptibile et inviolabile et incommatabile, ptibili et violabiii et commutabili prsepo- oniam quidquid privabam spatiis talibus, ssse videbatur : sed prorsus nihil, ne inane Qqaam si corpus auferatur loco, et maneat corpore vacuatus, et terreno ct humido et slesti, sed tamcn sit locus inanis tanquam nihil. aque incrassatns corde, nec mihimetipsl spicuus, quidquid non per aliquanta spatia vel diffunderetur, vel conglobaretur, vcl )i tale aliquid caperet, aat capere possct, is esse arbitrabar. Per quales enim formas culi mei, per tales imagines ibat cor meum : m hanc eamdcm intentionem, qaa illas nes formabam, non esse tale aliquid; qute i non formaret, nisi esset magnum aliquid. j,vitavitffi mca;,grandem per infmita spa- cogitabam penetrare totam mundi molcm, im quaquaversum per immcnsa sinc tcr- I. ct Er. : Non tamen te cogitabam. mino ; ut haberet tc terra, habcret coelum, haberent omnia, etilla iinirenturin te, tuautem nusquam. Sic- at autcm laci solis non obsisterctcorpus aeris hujus qui supra terram est, ]quominus per eum trajiceretar penetrans enm, non dirumpendo aut concidendo, sed implendo eum totum : sic tibi putabam non solum coeli et aeris ot maris, sed etiam terro; corpns per- vium, et ex omnibus maximis minimisque partibus penctrabile ad capiendam prsesentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus et cxtrinsecus administrante omnia quse crcasti. Ita snspicabar, quia cogitare aliud non poteram ; nam falsum erat. Ilto enim modo major pars terrm majorem tni partem haberet, et minorem minor : atque ita te plena esscnt omnia, nt amplias tui caperet elephanti corpus quam pasceris, quo esset isto grandins, grandioremqne occuparet locum ; atque ita frustatim partibus mnndi, magnis magnas, brevi- bus breves partos tuas praesentes faceres. Non es au- tcm ita. Sed nondum ^illuminaveras tenebras meas . CAPUT II. Monentum quo Nebridius onfutarat Manichseos, 3. Sat erat mlhi, Domine, adversns deccptos illos et deceptores, ct loquaces mntos ^ quoniam non cx eis sonabat verbum tuum : sat erat ergo illud qaod jnmdiu ab usque Carthagine a Nebridio proponi so- lcbat, et omnes qui audieramas concassi sumus. Qnid crat tibi factura nescio quce gens tenebrarum, quam cx adversa mole solent opponere, si tu cam ea pu- gnaro noluisses *? Si enim responderetur, aliquid fuisse nocitaram, violabilis tu et corruptibilis fores. Si autem nihilea nocere potuisse diceretur, nuUaailer- rctur causa pugnandi, et ita pugnandi, ut qnaedam portio taa et membrum tuum, vel proles de ipsa sub- stantia tua, miscerctur adversis potestatibus et non a te creatis naturis, atquo in tantum ab eis corrum- peretur ct commutaretur in deterius, ut a beatitudine in miseriam verteretur, et indigeret auxilio quo erai purgarique posset: et hancesse animam, cui tuus sermo, servienti liber, et contaminatse purus, et cor- ruptse integer subveniret ; sed et ipse corraptibilis, quia ex unaeademque substantia. Itaque, si te, quid- quid es, id est, substantiam tuam qua es, incorrupti- bilem dicerent ; falsa esse illa omnia et exsecrabilia : si autem comiptibilem ; idipsum jam falsum et prima voce abominandum. Sat ergo erat istad adversus eos omnimodo evomendos a pressura pectoris ; quia non habebant qua cxirent sine horribili sacrilegio cordis ct linguffi, sentiendo de te ista et loqnendo. » Am. Er. : Loquaces mutos, et ob hoc mutoSt quonlam. 3 Legitur votutsses apud Bad. Er. Sonim. ct Blas, 735 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 736 CAPUT III. Libcrum arbiinum causa peccati. 4. Sed et cgo adliuc, qiiatnvis incontaminabilem ct iaconvertibilem et nuUa ex parte miitabtlem dicerem, lirmeque sentirem Dominum nostrum Dcum vernm, qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam cor-' pora, nectanlum animas nostras ctcorpora, scd om- nes ct omnia; non tcncbani cxplicitam et enodatam causam mali : qusecumque tameu esset, sic cam quse- rcndam videbam, utnon pcr iliam constringcrcr Dcum incommutabilem mutabilem credere, ne ipse fiercm quod qusercbam. Itaquc sccurus cam qusercbam, et certus non esse verum quod ilii diccrcnt, quos toto animo fugiebam ; quia vidcbam, quserendo undc ma- lum, rcpletos malitia, qua opinarcntur tuam potius substantiam male pati, quam suam male faccre. 5. £t intendebam ut ccrnerem quoi audiebam, li- berumvolunlatis arbitrium causamcsse ut male face- remus, ct rectum judicium tuum ut patcrcmur ; ct eam liquidam ^ cerncrc non valebam. Itaque acicm mcntis de profundo educere conatus, mcrgebar ite- rum ; et ssepe conatus, mcrgcbar iterum atque iterum. Sublevabat enim mc in luccm tuam quod tam me scie- bam habere voluntatcm, quam me vivore. Itaquccum aliquid vcllem aut noUem, non alium quam mo vcllc ac noUe certissimus cram, et ibi csse causam pcccati mei jam jamque animadvcrtebam. Quod aulem invitus facerem, pati me potius quam faccre vidcbam; ct id nonculpam, scd poenam csse judicabam, qua me non injuste plccti, tc justum cogitans, cito fatcbar. Scd rursus dicebam : Quis fccit mo ? Nonne Deus meus, non tantum bonus, scd ipsum bouum? Uude igitur mihi male velle ct bcne nolle, utessetcur justc pa3nas luercm? Quis in mc hoc posuit, ct insevit mihi planta- rium amaritudinis, cum totus iiercm a dulcissimo Dco meo? Si diabolus auctor, undc ipse diabolus? Quod si et ipse pcrvcrsa voluntate ex bono angclo dlabolus factus est; unde ct in ip5o voluntas mala qua diabo- lus iicret, quando totus angelus a conditorc optimo factus esset bonus 8? His cogitationibus deprimcbai iterum ct sulfocabar: sed non usquc ad ilium infer- ttum subduccbar erroris, ubi nemo coniitetur tibi, dum tu potiusmala pati, quam homo facerc putatur. CAPUT IV. Deum incovruptibilem esse oportet. 6. Sic cnim nitcbar costcra invcnirc, utjam invc- ueram melius esse incorruptibilc, quam corruptibilo ; et idco le, quidquid csscs, essc incorruptihilcm con- iitebir. Ncqueeuimulla auima unquam poluit, pote- ritvc cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et optimum bonum cs. Gum autcm vcrissime alque ccrtissimc iucorruplibilc corruplibili prajponatur, sic- ut jam cgo prajpoacbam, potcram jam cogitationo aliquid attingerc quod esset mclius Deo mco, nisi tu * SicMss. Angl. et noalri prope ooiues Mss. Et paulo post, nonalium quam me. \ Bam liquidc cernere... non aliudqitam fne.]— Aru.Mart.Flor. el RouJ. cum iionnullis Mss.: JSon alium qaam me .M. " Oaiittitur Uonus lu Mss. Bouifjfii. ThcoJcrica ct aliquol ahis. esses incorruptibilis. Ubi igitur videbam incormpti- bile corruptibiii esse prsefcrcndum, ibitc qusereredc- bebam, atque inde adverterc unde *■ sit malum, id est, unde sit ipsa corruptio, qua violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim prorsus modo Yiolat corruptio Deum nostrum ; nulla volnntatey nalla ne<- cessitate, nullo improviso casu; quoniam ipse est Deus, ct quod sibi vult bonum est, ct ipse est ideni bonum: corrumpi autcm non cstbonum. Nec cogeris invitus ad aliquid, quia voluutas tua non est major quam potcntia tua. Essct autem major, si te ipso tu ipsc major csses: voluntasenim ct potentia Dei, Deus ipse cst. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et nulla natura cst, nisi quia nosti oam? Et utquid multa dicimus, cur non sit corruptibilis substantia quse Deos est, quando si hoc esset Deus? CAPUT Y. Quairit iterum unde malum, et quse radix ejus. 7. Et quoerebam unde malum, et male quaercbam; ct in ipsa inquisitione mca non videbam malum. Et constituebam in conspcctu spirilus mei univcrsam crcaturam, quidquid in ea ccrncrc possumus ; sicuti cst terra, et mare, ct acr, sidera, et arbores, et ani- malia mortalia: et quidquid in ea non videmus, sicut iirmamcntum coeli, insupcr et omncs Angelos et cun- cta spirilualia ejus ; scd ctiam ipsa, quasi corpora csscnt, locis ct locis ordinavit imaginatio mea ; et feci unam massam grandem distinctam generibus corpo- rum creaturam tuam^; sive quffi vera corpora eraat, sive quce ipsc pro spirilibus iinxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire non poteram; scd quantum libuit, undiquevorsum sane iinitam. Te autcm, Domine, ex omni parte ambientem eam et pcnetrantem, sed usquequaqueintinitum: tanquamsi mare essct ubique, ct undique per immcusa spatiain- iiuitum solum mare, ct haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed iinitam tamen ; plena esset utiquc spongia illa ez omni sua parte cx immcnso ma- ri: sic crcaturam iinitam te iniinito plenam pu- tabam, ot dicebam : Ecce Deus, et ecce qus creavit Dcus, ct bonus ost Deus, atque his validissime lou- gissimeque proistantior ; sed tamcn bonus bonacrea- vit, ct ccce quomodo ambit atque implet ea. Ubi ergo malum, ct unde, qua huc irrepsit! Quffi radix ejus, ct quod semen ejusV An omnino non cst? Cur ergo timemus et cavcmus quod uon cst? Aut si inaniler timemus, ccrtc vel timor ipse malum est, quo inca:r sum stimulatur ct cxcruciatur cor: et tanto gravius malum, quantonon cst quodtimeamus,ettimemus.Id- circo aut est malum quod timemus, aut hoc malamest quia timemus. Unde est igitur, quoniam Deus fccit hffic omnia, bonus bona? Majus quidem et summum bonum minora fccit bona, sed tamen elcreans et crea* ta bona sunt omnia. Uude est malum? An unde fecit ea *, matcrics aliqua mala erat, et formavit atque 1 lu B., ubi. Plcrique Edd. unde M. - (Juatuor Mss. creaturarum tuarum. > ItaMss. cumBad.et Aru. : atAm.Er.Lov., mutalaiutcr- l«unctioue, habcut: uC unde fccit cal maicrics aliquantuld erat. 737 LIBER SEPTIMUS. 738 ordioavit eani, sed reliquitaiiqnid in illa, quod inbo- num non converteret? Cur et lioc? An impotens erat totam yertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit omnia potens ? Postremo, cur inde aliquid fa- cere Toloit, ac non potius eadem omuipotentia fecit ut nuiia essct omnino? Aut vero eiistere poterat con- tra ejus voluntatem? Aut si seterna erat, cnr tam diu per infinita retro spatia temporum, siceam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid ex ea faeere? Aut jam si aliquid subito voluit agere, hoc potius ageret omnipo- tens, ut illa non essct, atque ipse solus esset totum, verum et summum et iniinitum bonum. Aut si non erat bene ut non aiiquid boni etiam fabricaretur ^, et conderet qui bonus erat; illa sublata et ad niliiium redacta materia quoi mala erat, bonam ipse institue- ret unde omniacrearct. Non enimesset omnipotens, si condere non posset aliquid boni, nisi ea, quam ipsc Qon condiderat, adjuvaretur materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato curis mordacissimis de timore mortis, et nou inventa veritate : stabiliter ta- mea hserebat in corde meo, in catholica Ecclesia (idcs Christi tui Domini ct Salvatoris nostri ; in muUis qui- dem adhuc informis, et prieter doctrina^ normam ilui- tans ', sed tamen eam non relinquebat, animus, imo in dies magis magisque imbibebat. CAPUT YI. Mathematkorum divinatiojm rejiciL 8. Jam etiam mathematicorum fallaccs divinatio- nes, et impia dcliramenta rejeceram. Conliteantur etiam hinc tibi dc intimis visceribus animse meie mi- serationes tuae, Deus meus.Tu enim, tu omnino : nam quis alins a morte omnis erroris revocat nos, nisi vita qute mori nescit, et sapientia meutes indi- gentes illuminans, nuUo indigens iumine, qua mun- dus administratur usque ad arborum volatica foiia ? tu procurasti pcrvicaciae mes, qua obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti mirabi- lis animoe : illi vehemcnteraflirmanti, huic cum dubi- tatione quidem aliqua, sed tamen crebro dicenti, non esse ullam ' artem futora prsevidendi ; conjecturas auteih hominum habere soepe vim sortis, etmultadi- cendo dici pleraque ventura, nescientibus eis qui di- cerent, sed in ea non tacendo incurrentibus : procu- rasti ergo tu hominem amicum, non quidem segnetn consultorem mathematicorum, nec eas litteras bene callentem: sed, utdixi, consultorem curiosum, et ta- men scientem aliquid quod a patre suo se audisse di- eebat, quod ^ quautum valeret ad illius artis opinio- nem evertendam ignorabat. Is ergo vir nomine Firminus, liberaliter institutus et ezcultus eloquio, cum me tanquam charissimnm, de quibusdanj suis rebus, in quas soccularis spes ejos intumuerat, con- suleret quid mihi secundum suas, quas constellationes appellant,videretur; ego autem, qui jam de hac re in Nebridii sentenliam flecti cosperam, non quidem ab- 1 Fabricarel, juxta Er. Lugd. Ven. Somm. et Iloud. M. ' Bad. Am. Er. Lov., fluctuans. s In MsB. non eae iltatn artem. * Sic ez Mds. Angl. lOicebat quantxmvaleret.l nuerem conjicere ac dicere qood nutanti occurrebat ; sed tamen subjicerem, prope jam csse mihi persuasum ridicuid esse ilia ct iuania : tuuc ille mihi narravit patrem suum fuisse librorum talium curioslssimum, et habuisse amicum seque illa simulque seclantem ; qui pari sludio et collatione llatabant in eas nogas ignem cordis sui ', itaut mutorum quoque anima- lium, si quQC domi parerent, observarent momenta nascentium, atque ad ea posilionem cceli notarent, nnde illius quasi artis experimenla coUigerent. Itaque dicebat audisse se a patre suo, quod cum eumdem Firminum * proegnans mater esset, etiam illius paler- ni amici famula qusedam pariter utero grandescebat ; quod latere non potuit dominum, qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia nosse cura- bat : atque ita factum esse Ut cum iste conjugis, ille autem aucUItc dies et horas, minutioresque horanim articulos cautissima observatione numerarent, enizse essent ambse simul; ita ut easdem constellationes us- quo ad easdem minutias utriquc nascenti facere cogo- rentur, iste lilio, Uie servulo. Nam cum mulieres par- turire coepissent, indicaverunt sibi ambo quid in sua cujusque domo ugeretur, et paraverunt quos ad se invicem mitterent, simul ut natum quod parturieba- tur esset cuique nuntiatum ; quod tamen ut continuo nuntiaretur, tanquam in regno suo facile effecerant. Atque ita, qui ab alterutro missi sunt, tam ex paribus domorum intervallis sibi obviam faclos esse dicebat, ut aliam positionem siderum, aliasque particulas mo- mentorum, neuter, eorum notare sineretur : et tamen Firminus amplo apud suos loco natus, dealbatiores vias sseculi cursitabat, augebatur divitiis, sublimaba- tur honoribus; servus autem ille, conditionis jugo nuUatenus relaxato, dominis serviebat, ipso indicante qui noverat eum. 9. Ilis itaque auditis et creditis, talis quippe narra- verat, omnis illa reiuctatio mea resoluta concidit : et primo Firmiuum ipsum conatus sum ab iUa curiosi- tate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis, ut vera pronuntiarem ', debuisse me utique vidcre ibi parentes inter suos esse primarios, nobi- lem familiam proprioe civitatis, uatales ingenuos, ho- nestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me iile servus ex eisdem constellationibus, quia et iUius ipsffiessent, consuluisset, ut eidem quoqne vera proferrem, dobuisse me rursum ibi videre abjectissi- mam familiam, conditionem serviiem, et caelera ibn- ge a prioribus aliena, longeque distantia. Unde autcm Ueret ut eadem inspiciens diversa dicerem, si vera dicerem; si autem eadem dicerem, falsa dicerem : inde certissime colligi ^, ea quce vera, consideratis 1 In editis pleridaue : Bt cotlalione flagrabani in eas^ nugas igne cordis sul. CasUgavit Arn. flabanl ignem ; nos' ez Msa. reetituimus, flatabant : quo in verbo, qaia minus famiiiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperont. Id porro udurpat Arnobius, adversus Geutes libro 2, circa medium : Qaid mimulos, histrioneSy cantores, tuba^ tUfia, catamoquejlatantes ? ^ l)e eowsm /V/ifii/io, juzta Er. Lugd. Veu. Somm. et Hond. M. ^ Prasnuntiaremy juxta Mart. Aru. ^ Sic legendum juxta Mas. Angl. [Dic€rem\ Inde ceriis- sime coilegi ea qux vera\. 730 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 740 constellatioiiibas dicerentar, non arte dici, scd sorte ; quffi autem falsa, non artis imperitia, sed soriis mendacio. 10. Hinc autem accepto aditu ', ipse mecum talia ruminando, ne quis corumdem delirorum qui talem qusBstum sequerentur, quos jam jamque invadere, atque irrisos refellere cupiebam, mibi.ita resisteret, quasi aut Firminus mihi, aut illi pater falsa narrave- rit; intendi considerationcm iu eos qui gemini nascun- tur : quorum plerique ita post invicem funduntur ex utero, ut parvum ipsum temporis intervallum, quan- tamlibct vim in rerum natura babere contendant, col- ligi tamen bumana observatione non possit, litteris- que signari omnino non valeat, quas matbematicus inspecturus est, ut vera pronuntiet. Et non erunt yera, quia easdem litteras inspiciens, eadem debuit dicere de Esau et Jacob ; sed non eadem utrique acci- derunt. Falsa ergo diceret : aut si vera diceret,non ca- dem diceret, etiamsieadem > inspiceret. Non ergo ar- te, sed sorte vera dicerct. Tu enim, Domine, justis- sime moderator universitatis, consulentibus consul- tisque nescientibus occulto instinctu agis, ut dumqnis- que consulit, boc audiat quod eum oportet audire occultis meritis animarum, ez abysso justi judicii tui, cui non dicat bomo : Quid est boc? ntquid boc? Non dicat, non dicat; bomo cst cnim. CAPUT VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum, H. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quoerebam unde malum, et non erat exitus. Sed me non sinebas ullis fluctibus cogitatio- nis auferri ab ea iide qua credebam et esse te, et esse incommutabilem substantiam tuam, et esse de bomi- nibus curam et judicium tuum, et in Cbristo Filiotuo Domino nostro ; atque in Scripturis sanctis quas Ec- clesioi tu(B catbolic® commendaret auctoritas, viam te posuisse salutis bumanse, ad eam vitam, quai post banc mortem futnra est. His itaque salvis, atque in- concusse roboratis in animo meo, quo^rebam ffistuans unde sit malum. Quse illa tormenta parturientis cor« dis mei ! qui gemitus, Deus meus ! Et ibi erant au- res tuffi, nesciente me. Et cum in silentio fortiter quffirerem, magnffi yoces erant ad misericordiam tuam, tacitffi contritiones animi mei. Tu sciebas quid patiebar, et nullus bominum. Quantum enim erat quod inde digerebatur per linguam meam in aures familiarissimorun^ meorum? Numquid totus tumultus animoe mem, cui nec tempora, nec os meum sufll- ciebat, sonabat eis ? Totum tamen ibat in auditum tuum, quod rngiebam a gemitu cordis mei, et ante tc erat desiderium meum, et lumen oculorom meorum non erat mccum {Psal. xxxvii, 9-H). Inlus enim erat, ego autem foris. Nec in loco illud : at ego in- tendebam in ea qu» locis continentur, et non ibi in- yeniebam locum ad requiescendum ; nec recipiebant * 1 Bad. Am. Er. et 5 Mss., audilu. \ 8 Diceret si eadvjn, iuxla Er. LugJ. ct Yen. el eadem jnxta Somni. Arn. et Afart. M. 3 Codcx Beuign., rapiebant. me ista ut dicerem, Sat est, et bene est; nec di- mittcbant redire, ubi mibi satis esset bene. Sape- hor enim eram istis, te vero inferior ; et ta gaudiam yerum mibi subdito tibi, ct ta mihi subjeceras quc infra mo creasti. Et boc erat rectum temperamen- tum, et media regio salutis mece, ut manerem ad imaginem taam, et tibi serviens dominarer corporL Sed cum superbe contra te surgerem, et carrerem adversus Dominum in cervice crassa scuti mei {Joh XV, 26), etiam ista infima supra me facta sunt, et premebant, et nusquam crat laxamentum et respira- mcntum. Ipsa occurrebant undique acenratim et con- globatim cernenti ; cogitanti autem imagines corpo- rum ipsffi opponebantur redeunti, qaasi diceretor : Quo is, indigne et sordide ? Et bffic de yulnere meo creverant, quia bumiliasti tanquam yulneratum, sa- perbum (Fsal, Lxxxyiii, li); et tumore meo separa- bar abs te, et nimis inflata facies claudebat oculos meos. CAPUT VIII. Qumodo divina misericordia subvenerit Augustiao. i2. Tu vero, Domine, in ffiternum manes, et non in ffiternum irasceris nobis : quoniam miseratus es terram et cinerem, et placuit in conspecta tuo reformare deformia mea; et stimulis intemis agitabfls me, ut impatiens essem, donec mibi per interiorem aspcctum certus esses. Et residebat tumor meus ex occulta manu medicin» tuffi, aciesqne conturbata et contenebrata mentis meffi, acri collyrio salabriaiD dolorum de die in diem sanabatur. CAPUT IX. I/i Platonicorum libris Verbi wtemi diviniicUem^ wm incamati humititatem invenit. 13. Et primo volens ostendere mibi quam resistts superbis, bumilibus autem des gratiam (I Petr. y, 5), et quanta misericordia tua demonstrata sit hominibos via bumilitatis, quod Verbum tuum caro iactam est, ct babitavitinterbomines; procurasti mibi perqaem- dam bominem immanissimo tjpbo turgidum, qoos- dam Platonicorum libros ex grsca lingua in latinam versos : et ibi legi, non quidem bis verbis, sed boe idem omnino multis et multiplicibus suaderi rationi- bus, quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbnm : boc erat in pnn- cipio apud Deum; omnia per ipsum facta sont, et sine ipso factum est nibil quod factam est : in eo vita est, et vita erat lux bominum, et lux in tene- bris lucet, et tenebrse eam non comprebenderunt. £t quia bominis anima quamvis testimonium perhibeat de lumine, non est tamen ipsa lumen ; sed Verbom Dei, Deus, est lumen yerum quod iUuminat omnem bominem venientem in bunc mundum. Et qaia inboe mundo erat, et mundus per ipsum £actas est, et mundus eum non cognovit. Quia yero in sna pro- pria venit, et sui eum non recepernnt; quotqnot autem receperunt eum, dedit eis potestatem iilios Dci licri, credentibus iu nomine ejus : non ibi legL 14. Item ibi legi quia Deus verbum, non ex carne, non cx sanguine, non ex yoluntate yiri, neque ex 741 LIBER SEPTIMUS. ▼oluntate carnis, sed ex Deo natas est. Sed quia Yerbum caro factam est, et habitavit in nobis (Joan, I, 1-1 4 j ; non ibi lcgi. Indagavi quippe in illis litteris varie dictum, et multis modis, quod sit Fi- lius in forma Patris, non rapinam arbitralns essc roqualis Deo, quia naturaliter idipsum est. Sed quia semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in si- militudincm bominum factus, et babitu inventus ut liomo ; bumiliavit se factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis : propter quod Deus eum exai- tavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est supcr omne nomcn, ut in nomino Jesu omne genu ilectatur, coelestium, terrestrium et infcrnorum ; et omnis lin- gua conQteatur quia Dominus Jesus Cbristus in gloria est Dei Paths {Philipp. u, 6-11); non habent illi libri. Quod enim anto omnia tempora, et supra om* nia temporaincommutabiiiter manet unigenitus Fiiius tuus coseternus tibi, et quia de plenitudine ejus acci- piunt animffi ut beat» sint (Jfoan. i, 16), et qnia par- ticipationo manentis in se sapientiae reuovantur ut sapieutes sint ; est ibi. Quod autem sccundum tem- pus pro impiis mortuus est {Rom. v, 6.) ; et Filio anico tuo non pepercisti, sed pro nobis omnibus tra- didisti eom {Id. viii, 32) ; non est ibi. Abscondisti 742 enim bsec a sapientibus, et revelasti ea parvulis ; ut yenirent ad eum laborantes et onerati^ et reiiceret eos : quoniam mitis>st et humilis corde, et dirigit mites in jadicio, et docet mansuetos vias suas, videns humiiitatem nostram, et laborem nostrnm, et dimit- tens omnia peccata nostra (Psal. xxiv, 9, 18). Qoi antem cothurno tanqnam doctrinse sublimioris elati non audiunt dicentem, Discite a me quia mitis sum et humilis corde et invenietis requiem animabus vestris (Matth, XI, 25, 28, 29) : etsi cognoscunt Deum, non sicut Deum glorilicant aut gratias agunt ; sed evanc- scant in cogitationibus suis, et obscnratur insipiens cor eorum ; dicentes se esse sapientes, stulti iiunt. 15. Et ideo legebam ibi etiam immutatam gioriam incorruptionis tu2e in idola et varia simuiacra, in si- militudinem imaginis corruptibilis bominis, et volu- crumi et quadrupedum, et serpentom {Rom, i, 21, 23) ; videiicet iEgyptium cibum (a) qno Esaa perdi- dit primogenita sua (6en. xxv, 33, 34) : quoniam ca- pat quadrupedis pro te honoravit populus primogeni- tus, conversus corde in iCg^rptam, et curvans ima- ginem tuam^ animam suam ante imaginem vituli manducantis fenum {Exod. xxxii, 1-6 ; et Psal. cv, 19, 20), Inveni bsec ibi, et non manducavi. Placuit enim libi, Domine, auferre opprobrium diminutionis ab Jacob, ot major serviret minori (ilom. ix, 13); et Yocasti Gentes in beereditatcm tuam. Et ego ad to Yeneram ex Gentibus, et intendi in aumm quod ab (a) Juvat huncce locum ex alio illastrare. Nempe Euarr. in Psal. 46f n. 6,8icdisderit Augustinus : aLenticulamautem « inveuimus cibum esse iEgyptiorura, nam ibi abuudat in « ^gypto ; unde maguificatur lenticula Alexandrina, etvenit « usque ad terras uostras, ^uasi bic uon nascatur lenUcuIa, « ErgoEsau desiderando cibum iEgyptium.perdidit prima- « tum. Sicetpopulus Judoeorum de quo dictumestf Conveni « suntcorde m jEgtjptum^ lenticulam quodammodo deside- « raveront, et primatum perdiderunt. » iCgypto voluisti ut aufcrret popnlus tuus {Exod. iir, 22 ; et xr, 2), quoniam tuum erat, ubicumque erat. £t dixisti Atheniensibus per Apostolum toum, quod in te vivimus et movemur et sumos ; sicut et quidam sccundum eos dixerunt (Act, xvii, 28) : et otique inde erant ilii libri. Et non attendi in idola iEgy- ptiorum quibus de auro tuo ministrabant, qoi transmutaverunt vcritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturce potius quam Grea- tori (Rom, i, 25). CAPUT X. Clarius innotescunt jam Augustino divina. IG. Et inde admonitus redire ad mcmetipsum, in- travi in intimamca, duce te ; et potui, quoniam factus es adjutor meus. Intravi, et vidi quaiicumque ocalo animoB me%, supra eumdem oculum animffi meee su- pra mentem meam, iucem * incommutabiiem ; non hanc vulgarem et conspicuam omni carni : nec quasi ex eodem genere grandior erat, tanqoam si ista molto moitoque clarius claresceret, totumque occnparet magnitudine. Non hoc iila erat ; sed aliud, aliud valdo ab istis omuibus. Nec ita erat supra mentem meam sicut oieum super aquam, nec sicut coelum super ter- ram ; sed superior, quia ipsa fecit me, et ego inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam ; et qui novit eam, novit fieternitatem. Cliaritas novit eam. 0 (eterna vcritas^ et vera cbaritas, etchara eetemitas ! tu es Deus meus ; tibi sospiro die'ac note. Et cum te primum cognovi, tu assumpsisti me, ut vi- derem esse qnod vidercm, et nondum me esse qui vi- derem. Et reverborasti inlirmitatem aspectus mei| radians in me vehementer, et contremui amore et horrore ; et inveni longe me esse a te in regione dis- similitudinis, tanquam audirem vocem tuam de excel- so : Cibus sum grandium ; cresce, et manducabis me. Ncc tu me in te mutabis^ sicut cibumcarnis tuos; sed tu mutaberis in me. Et cognovi quoniam pro iniqui- tate erudisti hominem, et tabescere, fecisti sicut ara- neam animam meam (Psal, xxxviii, 12) ; et dixi : Numquid nihil est veritas, quoniam neque per finita, neqne per infinita iocorum spatia diffusa est ? Et cla- masti delonginquo: Imo vero, Ego sum quisum{Exod, in, 14.) Et audivi sicut aoditur in corde, et non erat prorsus unde dubitarem ; faciliusque dubitarem vivere mc, qoam non esse veritatem, quse per ea quae facta sant, intellecta conspicitur ' (ilom. i, 20), CAPUT XI. Quomodo creaturx sunt et non suni. 17. Et inspexi c^etera infra te, et vidi nec omnino esse, ncc omnino non esse : esse quidem, quoniam abs te sont ; non esse autem, quoniam id quod es non sunt. Id enim vere est, quod incommutabiliter manet Mihi autem inhierere Deo bonum est {J^sal, lxxii» 20), qnia si non manebo in iilo, nec in me potero. lile ao- tcm in se manens innovat omnia (Scnp, vii, 27). Et Dominus Deus meos es, quoniam bonorum meonun non egcs (Psal, xv, 2). 1 Hic in Edd. additur, Domini, qua voce carent Mss. * Mss. maguo consexuu ferunt, conspiciuntur. 743 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 744 CAPUT xn. Omnia bona^ quascumque sunt. 18. Et maDifestatam est mihi quoniam boca sunt quee corrumpuntur, qua^ neque si summa bona essent, neque nisi bona essent, corrumpi possent: quia si summa bona essent, incorruptibiiia esscnt ; si autem nuUa bona essent, quod in eis corrumperctur non es- set. Nocet enim corruptio, et nisi bonum minueret, non noceret. Aut igitur nihil nocet corniptio, quod fieri non potest : aut, quod cerlissimum est, omnia quse corrumpuntur, privantur bono. Si autem omni bono privabuntur, omnino non erunt. Si enim enint, et corrumpi jam non polerunt, meiiora erunt, quia incorruptibiliter permanebunt. Et quid monstruosius quam ea dicere omni bono amisso facta meiiora ? Ergo si omni bono privabuntur, omnino nulla erunt : ergo quamdiu sunt, bona sant: ergo quop.cumque sunt bo- na sunt. Malumque iiiud quod quasrebam unde esset, non est substantia ; quia si substantia esset, bonum esset. Aut enim esset incorruptibiiis substantia, ma- gnum utique bonum : aut substantia corruptibilis es- ^et, quse nisi bona esscl, corrumpi non posset. Itaque vidi et manifestutum est mihi quia omnia bona tu fe- cisti, et prorsus nullse substantia; sunt quas tu non fecisti. Et quoniam non (equalia omnia fesisti, ideo sunt omnia ; quia singula bona sunt, et simul omnia valde bona : quoniam fecit Deus noster omnia bona valde {Gcn. i ; et Eccli. xxxix, 21). CAPUT XIII. Omnia condita laudant Deum. 19. Et tibi omnino non est maIum,non solum tibi, sed nec universse creaturse tuoe ; quia extra * non est aliquid quod irrumpat, et corrumpat ordinem quem posuisti ei. In parlibus autem ejus qusedam, quibus- dam quia non conveniunt, mala putantur : et eadem ipsa conveniunt aliis, et bona sunt, et in semetipsis bona sunt. Et omnia hscc quse sibimet invicem non conveniunt, conveniant inferiori parti rerum, quam terram dicimus, habentcin ccelum suum nubilosum atque ventosum congruum sibi. Et absit jam ut dice- rem : Non essent ista *: quia etsi sola ista cernerem, desiderarem quidem meliora, sed jam etiam de solis istis laudare te deberem : quoniam landandum [te ostendunt dc terra dracones et omnes abyssi, ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, qnse faciunt verbum tuum : montes et omnes colies, ligna fructi- fera et omnes cedri ; bestio; et omnia pecora, reptilia et volatilia pennata ; reges terrse et omnes populi, principes et omnes judices terrse ; juvenes et virgines. seniores cum junioribus, laudant nomen tuum. Cum vero etiam de coelis te laudent, laudent te, Deus no- ster, in excelsis omnes Angcli tui, omnes virtutes tusp, sol et luna, omnes stellse et lumen, coeli coelorum et ^LegebaturinLoy.etanliquioribuBeditionibu8,9tftaex(ra te non eU aliquid. At Arn. expunxit te, qua; vox abest a Mas. et abesse dcbet, cum scnsus sit, uiliil esse exlra uoiversam creaturam, quod ad perturbaodum ordinema Deo coostitu- tum irrumpat. ' Sic Mss. cum Arn. ubi Somm. habet, ul dicerem non esse 'nisi ista: cseteri porro Edd., ut dicenm non esse isla. aquse quse supcr coelos sunt, laadent nomen tuam (Psal. cxLvi, 1-12) : non jam desiderabam meliora, quia omnia cogitabam ; et meliora quidem soperiora quam inferiora, sed meliora omnia quam sola superio- ra, judicio saniore pendebam. CAPUT XIV. Sanm mentis hominis nikil displicet inter creaturas Dei, 20. Non est sanitas eis quibus displicet aliquid creaturse tus ; sicut mihi non erat, cum dlsplicerent multa quse fecisti. Et quia non audebat anima mea at ei displiceret Dens meus, nolebat esse tunm qaidqaid ei displicebat. Et Inde ierat in opinionem duaram substantJarum, et non requiescebat, et aliena loque- batur. Et inde rediens fecerat sibi Deam per infimtt spatia locorum omnium, et eum putaverat essete; et eum collocaverat in corde suo, et facta erat rorsos templum idolisui abominandumtibi. Sed posteaqoam fovisti capnt nescientis, et clausisti oculos meos ne vi- derent vanitatem, cessavi de me paululum, et conso- pita est insania mea : et evigilavi in te, et vidi te io- iinitum aliter ; et visus iste non a carne trahebator. CAPUT XV. Quomodo veritas et falsitas in erecUuHs. 21. Et respexi alia, et vidi tibi debere quia sant, et in te cuncta finita : sed aliter, non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate ; et omnia vera sunt, in quantum sunt : nec qaidquam €»t falsitas nisi cum putatur esse quod non est« Et vidi quia non solum locis sua quseque suis conveninnt, sed etitm tcmporibus : et quia tu, qui solas setemos es, Don post innumerabilia spatia temporum ccepisti openri ; quia omnia spatia temporum, et qase prseterieront et quse prseteribunt, nec abirent nec venirent, nisi te operante et manente. CAPUT XVI. Omnia bona^ licet quibusdam non apta. 22. Et sensi, et expertus sum non esse miram, quod palato non sano poena est panis, qui sano soavis est ; et oculis segris odiosa luz, quse puris amabilis. Et justitia tua displicet iniqnis ; nedum vipera et ve^ miculus, quse bona creasti, apta inferioribus creatorc tuse partibus ; quibus et ipsi iniqai apti sunt, quanto dissimiliores sunt tibi: apti autem soperioribos, quanto similiores fiant tibi. Et qoaesivi quid esset iniquitas, et non inveni substantiam : sed a summa substantia, te Deo, detortse in iniima ' voluntatis pe^ versitatem, projicientis intima sua (Eccli. x, 10}, et tomescentis foras. CAPUT XVII. Qux retardent a cognitione divtnomm. 23. Et mirabar quod jam te amabam, non pro te phantasma. Et non stabam * frui Deo meo, sed rapie- bar ad te decore tuo ; moxque deripiebar abs te pon- dere meo, ct ruebam in ista com gemito : et pondos hoc, consuetudo carnalis. Sed mecum erat memoria 1 SicDad. Am. etEr. sicque Mss. AogL etplurese nostris Mss. At Ara. et Mss. arujuot, deiortx in inj^mam. Sopple, substaaliam. Lov. detortam ini/i/imam [detorix ininfimam votuntatis perversitatem]. ^ Am. et£r. cumMss. quatuor babent, ei non initabem. LIBER SEPTIMUS. 740 [ue uUo modo dubitabain esse cui cohsererem, .dum csse me qui cohoererem : quoniam cor- d corrumpitur, aggravat animam; et depri* rena inhabitatio sensum muita cogitantem :, 15). Eramque certissimus quod invisibilia onstitutione mundi, per ea quffi facta sunt, in. conspiciuntur ; sempiterna quoque virtus et s tua {Rom, i, 20). Quoirens enim undo ap- m pulchritudinem corporum, sive coeiestium, restrium; et quid mihi pro^sto esset integre ibilibus judicanti et dicenti : IIoc ita esse de- id non ita : hoc ergo quacrons unde judicarem, jndicarem, inveneram incommutabilem et ve- itatis ficternitatem, supra mentem meam com- em. Atque ita gradatim a corporibus ad sen- per corpus animam; atque inde ad ejua em vim, cui sensus corporis exteriora annuntia- ijuousque possunt bestice : atque inde rursus cinantem potentiam ad quam refertur judican- od sumitur a sensibus corporis. Qufle se quoque comperiens mutabiiem, erexit se ad intel- n suam ; et abduxit cogitationem a consuetu- ibtrahens se contradicentibus turbis phanta- , ut inveniret qno lumine aspergeretur, cnm i dubitatione clamaret incommutabiie prffife- «sse mutabiii; unde nosset ipsum incommu- [Qod nisi aliquo modo nosset, nullo modo ii- tabili certo prseponeret. Et pervenit ^ ad id t, in ictu trepidantis aspectus. Tunc vero invi- la, per ea quse facta sunt, intellecta conspexi ; m tigere non evalui * : et repercussa infirmi- Jitus soiitis, non mecum ferebam nisi aman- moriam, et quasi olfacta desiderantem qnce :e nondum possem. CAPUT XVIII. Solus Christm via ad salutem. i quffirebam viam comparandi roboris quod meum ad fruendum te ; nec inveniebam, do* ilecterer mediatorem Dei et hominum, homi- iristum Jesum (I Tim. ii, 5), qui est super )eus benedictus in saicuia {Rom, ix, 5), Yocan- dicentem : Ego sum vta, veritaSf et vita {Joan, et cibum, cui capiendo invalidus eram, mi- carni ; quoniam Yerbum caro factum est, ut nostrce lactesceret sapientia tua, per quam omnia. Non enim tenebam Dominum meum iumiiis humilem ; nec cujus rei magistra es- infirmitas noveram. Verbum enim tuum seter- 19, superioribus creaturse tuse partibus super- , subditos erigit ad seipsam : in inferioribus idilicavit sibi humilem domum de limo nostro, m sobdendos deprimeret a seipsis, et ad se t, sanans tumorem, et nutriens amorem; ne nii progrederentur iongius, sed potius infir- r videntes ante pedes snos intirmam divi- ex participatione tnnicoe pellicece nostroe, et pum huncce locum reparant codices Mss. Nam in corrupte legebatur, el perveniret, [, juxU Er. Lngd. Ven. Lov. Mart. Fior. M. Patrol. XXXII. iassi prosternerentur in eam, iila autem surgens le- varet eos. CAPUT XIX. Quid senserit de Christi incarnatione. 25. Ego vero aliud putabam, tantumque sentiebam de Domino Christo mco, quantum do excelientis sa- plentiai viro, cui nullus posset u^quari ; proeserlim quiu mirabiiiter natus ex virgiuo, ad exemplum conte- mnendorum temporalium pro adipiscendaiuimortali- tate, divina pro nobis cura tantam auctoritatem ma- gisterii meruisse videbatur. Quid autem sacramenti haberet Vcrbum caro faclum(Joan. i, 14), nesuspicari quidem poteram. Tantum cognoveram cx iis quoe dc illo scripta traderentur, quia manducavit et bibit, dor- mivit, ambolavit, exhilaratus est, contristatus est, sermocinatus est; non hxsisse carnem illam Verbo tuo, nisi cum anima et mente humana. Novit hoc omnis qui novit inconimutabilitatem Verbi tui, quam ego jam noveram, quantum poteram ; nec omnino quidquam inde dubitabam. Etenim nunc movero membra corporis per voluntatem, nunc non movero : nunc aliquo affectu afQci, nunc non afiici; nunc pro- ferre per signa sapientes sententias, nnnc esse in si- lentio: propria sunt mutabilitatis animse et mentis. Quoe si falsa do illo scripta essent, etiam omnia peri- clitarentur mendacio, neque in illis Litteris ulla lldei salus generi humono remaneret. Quia itaque vera scripta sunt, totum hominem in Christo agnoscebam ; non corpus tantum hominis, aut cum corpore sine mente animum ^ sed ipsum hominem : non persona Veritatis, sed magna quadam naturse humanae excel- lentia, et perfectiore participatione sapientiee praeferre cffiteris arbitrabar. Alypius autem Deum carne indu- tum ita putabat credi a Catholicis^ ut pr(eter Deum et carnem, non esset in Christo anima ; mentemque hominis non existimabat in eo prcedicari. Et quoniam bene persuasum tenebat, ea quo! de illo memorice mandata snnt, sine vitali et rationali creatura non iieri, ad ipsam christianam fidem pigrius movebatur. Sed postea hsereticorum Apollinaristarum hunc errorem esse cognoscens, catholic» fidei colifletatns et con- temperatus est. Ego autem aliquanto posterius didi- cisse me fateor, in eo quod Verbum caro factum est, quomodo catholica veritas a Photini falsitate dirima- tur. Improbatio quippe hsereticorum facit eminero quid EcClesia tua sentiat, et quid habeat sana doctri- na. Oportuit enim et bsereses esse, ut probati manifesti fierent inter inflrmos (I Cor. xi, 19). CAPUT XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat, 26. Sed tnnc lectis Platonicorum illis libris, postea- qnam inde admonitus quserere incorpoream veritatem, invisibilia tua, per ea quae facta sunt, intellecta con- spexi; et repulsus sensi quid per tenebras animoe mese contemplari non sinerer, certus esse te, et inii- nitum esse, nec tamen per locos finitos infinitosve diffundi ; et vere te esse qoi semper idem ipse esses, ex nulla parte nulloque motn aliter aut aliter ; ccetera 1 .4nimam,juxtaEr. Lugd. Ven.Rond. M. ( Vinffi-quafre.) 747 COXFESSIONUM S. AUGUSTINI. 748 yero ex te esse omnia, hoc solo firmissimo documen- to, quia sunt : certus quidom iu islis eram, nimis ta- mcn infirmus ad fruendum te. Garriebam plane quasi peritus, et uisi ia Ciiristo Salvatore nostro viani tuam quaTerem, non pcritus, scd pcriturus csscm. Jam enim cajperam vclle vidcri sapions, picnus pojna mea : et non llcbam, insuper et intlabar scientia. Ubi enim erat iila ffiditicans ckaritas a fundamento humilitatis, quod est Christus Jesus?Aut quando illi libri doce- rent me eam ? lu quos me propterea, priusquam Scri- pturas tuas considerarem, credo voluisti incurrere, ut imprimeretur memoriffi meas quomodo ex eis alfectus essem : et cum postea in iibris tuis mansuefactus cs- sem, et curantibus digitis tuis contrectarcntur vulnera mea ; discernerem atque distinguerem quid intcresset inter prassumptionem ct confessionem ; inter videntcs quo eundum sit nec vidcntes qua, et viam ducentem adbcatiticam patriam, non tantum cernendalm, sed et habitandam. Nam si primo sanctis tuis Litteris infor- matus essem, et in carum familiaritate obduicuisses mihi, et postea in illa voiumina incidisscm : fortasse aut abripuissent me a solidamento pietatis, aut si in aOectu quem salubrcm imbiberam perslitisscm, puta- rem etiam ez illis libris eum possc concipi, si eos so- los quisquam didicisset. CAPUT XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis. 27. Itaqno avidissime arripui vencrabilem stilum Spiritus tui, et prse coiteris apostolum Paulum ; et perierunt iila; qua^stiones in quibus mihi aliquando vi- sus est adversari sibi, et non congruere testimoniis LegLs et Prophetarum textus sermonis ejus. Et appa- ruit mihi una facies cloquiorum castorum, et exul- tare cum tremore didici. Et coepi *, et inveni quid- quid illac verum legeram, hac cum commendatione gratiffi tua; dici; ut qui videt, non sic glorictur quasi non acceperit, non solum id quod videt, sed etiam ut videat (quid enim habet quod non accepit? [I Cor, iv, 7]) : et ut tc, qui cs semper idem, uon solum admoneatur ut videat, sed etiam sanetur ut teneat : et qui de lon- 1 Cepi, juxta Dub. Mart. Rond. M. ginquo videre non potest, Tiann iamea ambulet qoa veniat, et videat, et teneat ; quia etsi condelectetor homo Icgi Dei secundum interiorom hominem, quid faciet do alia lege in membris suis, repugnante legi mentis sua;, et se captivum duceute iu legc peccati, quae est in membris ejus? Quoniam justas e?, Domioe; nos autem peccavimus, inique fecimus, inique gessi- mus, et gravata est super nos manus tua, et jaste tra- diti sumus {Dan. iii, 27-32) antiquo peccatori praepo- sito mortis ; quia persuasit voluntati nostrie simiiito- dinem voluntatis suoc, qua iu veritate tua non st^ {Joan, VIII, 44). Quid faciet miser homo? Qois eain liberabit de corpore mortis hujus, nisi gratia taa per Jesum Christum Domiuum uostrum {Rom. viiy 23-25), quem genuisti coaeternum, et creasti in principio via- rum tuarum (Prov. viii, 22), in quo princeps hojiu mundi non invenit quidquam morte dignum {Jotau XIV, 30), et occidit cum; et evacuatam est chirogra- phum quod erat coatrai*ium nobis {Coloss, ii, U)? Hoc iiia3 littero! non habent. Non habent ill» pagiiue vultum pietatis hujus, iacrymas confessionis, sacrifi- cium tuum, spiritum contrihulatum, cor contrituin et humiliatum {Psal. l, 19), popoli salotem, spoosam civitatcin {Apoc. xxi, 2), arrham Spiritus sancti(I( Cor. V, 5), poculum pretii nostri. Nemo ibi cantat: Nonne Deo subdita erit anima meaJ Ab ipso enm sala- tare meum, Etenim ipse Deus meus et scUutaris mm\ susceptor meus^ non movebor amplius {Psed. vn, 2, 3). Nemo ibi audit vocantem : Venite ad me, qui labmUis, Dedignantur ab eo discere quoniam mitis est et hu- milis corde. Abscondisti enim haec a sapientibos et prudentibus, et revelasti ea parvulis {Matth, xi, 28, 20, 25). Et aliud est de silvestri cacumine videre pa- triam pacis, et iter ad eam non invenire, et frastra co* nari per invia, circom obsidentibus et insidiantibos fugitivis dcsertoribus, cum principe suo leone et dra- cone : et aliud tenere viam illuc ducentem, curia * coelestis Imperatoris munitam, ubi non latrocinantttr qui coelestem militiam deseruerunt; vitant enim eam sicut supplicium. H®c mihi inviscerabantnr miris mo- dis, cum minimum Apostoiorum taoram legerm, et consideraveram opera toa^ et expaveram. 1 In Edd., cura; at in Mss. Benign. longe melios, enrli calestis Imperatoris. LIBER OCTAVUS. ViUe ipsius partein attingit celeberrimam, annum «tatis tri^esimum secundum, quo nempecnm Simpltcianom oonsa- Iuis8et,ab eoque didicisset Victoriui convorsioDem, cum Automi i£gyptii monachi vitam ex PontiLiani relatione cognovis- set, post vchementcm luctam caruem iuter et auimum, codicem Aposloii cceiesti admonitus oraculo iuspexit; moxqoeex illius lectione ad meliorem frugem toto animo immutatus fuit plcneqae ad Deum conversos. CAPIIT PRIMUxM. Studio vitx melius instituendx ad Simplicianum ire statuit. i. Deas meus, recorder in gratiarnm actione tibi, et confitear misericordias tuas super me. Perfundan- tur ossa mea dilectione tua *, et dicant : Domine, quis > Bad. Am. Er. cum codico Alb., delcctatione tua» simUis tibif {Psal. xxxiv, iO.) Dirapisti yincala mea, sacriiicem tibi sacriiicium laudis {Psal. cxv, i7). Qao- modo dirupisti ea, narrabo ; et dicent onmes qoi ado- rant te, cum audient hoec : Benedictas Domioas in caio et in terra ; magnum et mirabile nomea ejus. Inhiese- rant pripcordiis meis verba tua, et undique circumval- labar abs te. De vita tua fieterna certus eram : quamTis 749 UBER OCTAVUS. 750 eam in senignate et quasi per speculum videram (I Cor. xiii, 12); dubitatiotamen omnis de incorruptibili sub- slantia, quod ab illa esset omnis substantia, abiatamibi erat : uec ccrtior dc tc, scd stabilior in te csse cupic- bam. De mea vero tcmporali vita nutabant omnia, ct mundandum erat cor a fermcnto veteri; et placebat ▼ia ipse Salvator, et ire per ejus angustias adbuc pi- gebat. Et immisisti in mcntem meam, visumque est bonum in conspectn meo pergere ad Simplicianum qni mibi bonus apparebat servus tuns, et lucebat in eo gratia tua. Audieram etiam quod a juventute sua de- Totissime tibi viveret : jam vero tunc senuerat, et lon- ga oetate in tam bono studio scctandje vi» tuee, multa expertus, multa edoctus mibi videbatur; et vere sic erat. Unde mihi ut proferret volebam, conferenti se- cnm sestus meos, quis esset aptus modus sic alfecto, ut ego eram, ad ambulandum in via tua. 2. Videbam enim plenam Ecclesiam ; et alins sic ibat, alius autem sic. Mihi autem displicebat quod age- bam in saeculo, et oneri mihi erat valde, non jam in- flammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe bonoris ' et pecunioe ad tolerandam illani servitutem tam gra- Ycm. Jam enim me illa non deiectabant prse dulcedine tna et decore domus tuse quam dilexi (PsaL xxv, 8) ; sed adhuc tenaciter coliigabar ex femina : necmepro- hibebat Apostolus conjugari, quamvis exhortaretur ad melius, maxime volens omnes homines sic esse ut ipse erat (I Cor. vn). Sed ego infirmior eligebam moiiio- rem locum : et propter hoc unum volvebar in cmteris languidus, et tabescens curis marcidis, quod * et in aliis rebus quas nolebam pati, congmere cogebar vit» oonjugali, cui deditus obstringebar. Audieram ex ore Yeritatis, esse spadones qui seipsos absciderunt pro- pterregnum coelorum ; sed, Quipotest, inquit, capere^ capiat (Matth. xix, 12). Vani sunt certe omnes homi- nes qnibus non inest Dei scientia ; nec de iis quce viden- tor bona, potaemnt invenire enm qui est (Sap. xiii, \ .) At ego jam non eram in illa vanitate : transcenderam eam ; et contestante universa creatura tua^ inveno- ram te creatorem nostrum, et Verbum tuum apud to Deom,tecumque cumSpiritu sancto > unum Deum, per quod creastiomnia. Estet aliud genus impiorum, qui cognoscentcs Deum non sicut Deum glorificaverunt, ^ aut gratias egemnt. Inhoc quoque incideram ; ctdex- tera tua suscepit me {Psal. xvii, 36), et inde ablatum posuisti ubi convalescerem, quia dixisti homini : Ecce pietasest sapientia (Job. xxviii, 28) ; et, Nolivelle videri sapiens {Prov. iii, 7), quoniam dicentes se esse sapten- tes stuUifacti smt (Rom. i, 21, 22). Et inveneram jam bonam margaritam; etvenditisomnibus quflehaberem, emenda erat, et dubitabam {Matth. xiii, 46). CAPUT II. De Victorino rhetore ad fidem converso, 3. Perrexi ergo ad Simplicianura, patrem in acci- pienda gratia tua tunc episcopi Ambrpsii, et quem vere ut patrem diligebat. Narravi ei circuitus erroris mei. t QuOf jnxta Mart. cum tribns Mss. M. t OmitU poterant isthffic verba, cum Spiritu sanciOt qu® absunt a pfuribua et potioribus manuscriptl». Ubi autem commemoravi legisse me quosdam libros Platonicorum, quos Victorinus quondam ihetor nrbis Homie, quem christianum defunctum esse audieram, ia latinam linguam transtulisset; gratulatus est mihi quodnon iualiorumpbilosopliorum scriptaincidissem, plena failaciarum et deceptionum secundum elementa hujus muudi (Colos. ii, 8) : in istis autem, omnibus mo- disinsinuari Deum etejus Vcrbum. Deinde, ut meex- hortaretur ad humilitatem Christi, sapicntibus abscon- ditam et revelatam parvulis [Matth. xi, 2o), Victorinum ipsum recordatus est, quem, Romoe cum esset, fami- liarissime noverat : dequc illo mihi narravit quod non sileb6. Habet enim magnam laudem gratiffi tuse con* fitendam tibi, quemadmodumiile doctissimus senex, et omnium liberalium doctrinarum peritissimus, quippe philosophorum tani muita legerat, et dijudicaveraf, et dilucidaverat ^; doctor tot nobilium senatornm, qui etiam ob insigne prseclari magisterii, quod cives hujus mundi eximium putant, statuam in Homano foro me- ruerat et acceperat ; usque ad illam a^.tatem venerator idoIorum,sacrorumque sacrilegorumparticeps, quibus tunc tota fere Homana nobilitas inilata inspirabat po- pulo jam et omnigenum deum monstra *, et Anubem lati*atorem, qua; aliquando contra Neptunum et Vene- rem, coutraque Minervam tela tenuerant {^neid., Hb, 8, 678-700), et a se victis jam Homa supplicabat ; qu(B iste senex Victorinus tot annos ore terricrepo de- fensitaverat : non erubuerit esse puer Chi*isti tui, et in- fans fontis tui, subjecto collo ad humiiitatis iugum, et edomita fronte ad cmcis opprobrinm. 4. 0 Domine, Domine, quiinclinasticoelos, et descen- disti; tetigistimontes, etfumigaverunt (Psaim. cxuu, 5]: quibus modis te insinuasti iili pectori? Legebat, sicut ait Simplicianns, sanctam Scripturam, omnesque chri- stianas litteras investigabat studiosissime et perscm- tabatnr ; et dicebat Simpliciano non palam, sed secre- tius et familiarius : Novei^is mejamesse christianwn. Et respondcbat illo : Non credam, Jiec deputabo te inter ChnstianoSt nisi in ecclesia Christi ie videro. Ilie autem irridebat dicens : Eryoparietes faciunt Christianosf Et hoc s€epe dicebat, jam se esse christianum ; et Sim- plicianus iilnd ssepe respondebat, etsflepe ab iilo parie- tum irrisio repetebatur. Amicos cnim suos reverebatur oiTendere superbos dcemonicolas, quorum ex culmine Babylonicoi dignitatis, quasi excedris Libani quas non- dum contriverat Dominus {Psat. xxviii, 5); graviter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. Sed posteaquam lcgendo et inhiando hansit flrmitatem,timuitque negari a Christo coram Angelis sanctis, si cum timeret coram 1 Mss. non addunt et dilueidaverat. * Mirum quantumhicvarieot Codices. Ex vetuslioribuset castigatioribus Fossat. Denign. Corb. etc. pro populo Jam^ hs^ent, spH-abat popiUosjam, Alii auinque cum Bad. Am. £r. Som. Blas., In B. : In me ipso. Lnpd. Ven. et Lov., meo ipxo. Er. Somm. Arn. Mart, et Flor. cum pluribus Mss, meipao cxpe- rimenlo M. patiebar invitus, quam faciebam volens >. Scd tamen consuetudo adversus me pugnacior ex me facta erat, quoniam volens, quo noUem, pervcneram. Et quis jure contradiceret, cum peccantem justa poenascque- retur ? Et non crat jam illa excusatio ", qua videri mihisolebam proptcrca nondum me contempto saeculo servire tibi, quia incerta mihi esset perceplio vcrita- tis : jam enim et ipsa certa erat. Ego autem adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam ; et impedi- mentis omnibus sic timebam expediri, qucmadmodum impediri timendum est. 12. Ita sarcina sdcculi, veiut somno assolet, dulci- tcrpremebar ; et cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus cxpergisci volentium, qui ta- men superati soporis altitudine remerguntur. Et sicut nemo est qui dormire semper veiit, omniumque sano judicio vigiiare prffistat ; diifert tamenplerumquehomo somnum excutere, cum gravis torpor in membris est ; cumque jam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi tempus advenerit : ita certum habcbam esse melius tiise charitati me dedere, quam meie cupiditati cedere ; scd illud placebat et vincebat * ; lioc libebat et vinciebat. Non enim erat quodtibiresponderem dicenti mihi, Surge qui dormis^ ei cxsurgeamortui8;et mumina- bitte Christus{Ephes. v« 14) : etnndiqueostendenti vera te dicere, non erat omnino qood responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta : Mo- do, ecce modo ; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum ; et Sine paululum, in longum ibat. Frustra condelectabarlegi tuossccundum interio- rcm homincm, cum lex atia in membris meis repugna- ret legi mentis mcffi, etcaptivum me ducoret iu legem peccati, quae in mcmbris mciserat.Lexenimpeccatiest violentia consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam in- vitns aninius,eo merito quo ineamvolens illabitur. Mi- serum ergo mo quis liberaret de corpore mortis hujus, nisigratia tuaper Jesum Christum Dominumnostrum? {Rom. vii, 22- 2o.) CAPUT VI. Vontitianus 7ian'at Antonii vitam. 13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar, et sa^cularium negotiomm servi- tutc, qoemadmodnm me exemeris narrabo, et conii- tebor nomini tuo, Domine, adjutor meuset redemptor mcus. Agebam solita, cresccnte anxietudine, et quo- tidie susptrabam tibi ; frequentabam ecclesiam luami quantum vacabat cis negoliis sub quorum pondera gemebam ^. Mecum crat Alypius otiosus ab opera ju- risperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus itKrum consilia venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo prsestari potest. Nebridius autem amicitiui nostrie cesserat, ut omnium 1 Lov. : Quod faciebam volms. Sed legendum quam, uti habeut alii coaitied; et suppleudum magis^ quam parti- culam relicere amat Augu^tiuus. 2 Bad. Am. Er. Lov., uUa ercusaiio. 3 Iii Msii. quatuor, et non vincebat. Sed verior alionim co- dicuni lectiosiue uej^atione, id oeuipe viAcehat yf^o\\ snDiore iuiJicio mentid pra^rerebnlur, tumetsi iutinuiorid aUhuc vo- luntatisaffectu non eligeretur. ludemox dXii Noneraiomni- no quod responderem veritate convictus. • L Sic in Mss. At in codicibue editiB scribitur PolUiantis, servire tibi: erant ' autem ox eis quos dieant agcntes in rebus. Tunc subito replctus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos in timicam, et ait illi : DiCf quseso te, omnibus istis UUwribtiS nostris quo ambimus peruenire ? quid qwerimus ? eufus rei causa mHitamus ? Majorne esse poterit spes nostra in patatio, qxiam ut amici Imperatoris simus ? Et ibi quid non fror giky plenumque periculis ? Etper quot pericula perveni- tur ad grandius periculum ? Et quando ' istue erit ? Ami' cus autem Dei, si voluero^ ecce nunc /lo. Dixit hoe, et turbidus parturitione novse yits, reddidit oculos pa« ginis ; et legebat, et mutabatur intns obi ta Yidebas, etexoebatur mundo mens ejus, nt mox appamit. Nam- que dum legit et volvit fluctus cordis sai, infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora ; jamqao tuus, ait amico suo : Ego jam abrupi me ab Ula spe noetra, et Deo servire statui \ ethoc ex hora haCy tn koc loco aggredior, Te si pigit imitari, noli adversari, Re- spondit ille, adhcerere se socium * tantse mercedis tantoique militise. Et ambo jam tui, «dificabant tur- rim sumptu idoneo relinqendi omnia sua et seqneDdi* te {Luc, XIV, 26*35}. Tum Pontitianos et qoi cum oo per alias horti partes deambulabant, qusrentes eos devcnerunt in eumdem locum, et invenientes admo- nuerunt ut redirent, quod declinasaat dies. At illi narrato placito et proposito suo, quoqne modo in eis talis Yolontas orta esset atque firmata, petiverunt ne sibi molesti essent si adjnngi recusarent. Isti m\m nihilo mutati a pristinis, fleveront se tamen, at di- ccbat ^, atque illis pie congratulati sunt, et commea- daverunt se orationibos eorum, et trahentes corin terra abierunt in palatium ; illi antem affligentes eor coelo manserunt in casa. Et ambo habebant sponsas : quse posteaquam hoc audieront, dicaverunt etiam ipse virginitatem tibi. CAPUT VII. Rodebatur intus audito Pontitiano. 16. Narrabat hsec Pontitianus: tu autem, Domioe, inter verba ejus retorquebas me ad meipsum, aufe- reub me a dorso meo ubi me posueram, dum noUem me attendere ; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. £t videbam, et hor- rebam ; et qao a me fagerem non erat. Et si conabar a me avertere aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu memrsns opponebas mihi, et impingebas me in oculos meos ut invenirem iniquitatem meam et odis- sem. Noveram eam, sed dissimuiabam ; et conniTe- bam *, et obliviscebar. 17. Tunc vero, quanto ardentins amabam illosde » Am. Er. Lov., erat. s In pleridqae Edd., et quamdia. At in melioribas Uu, et Arn., et quando. Malumus ulaotithesis servetur, qaiain scquenti membro dicitur, ecce nunc fio. — Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond., istud, non htue. M. 3 Sic Mss. At Lov., socio. ^ Decebal^ juxta Somm. et duo Mss. Germaneuses. M* 6 Lov. in quatuor suis Mss. leffcbat convlvebam: nos io nostris repcrimus coahibtbam. Nempe soam iniqaitetein secum habebat, convivebat, et tamen obliTiscebatur. — Cohibebamy juxta editionem Florentinam. M. 757 LIBER OCTAVUS. 758 quibus audiebam salubres affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius nie compara- tum eis oderam. Quoniam muili mei anni mccum ef- lluxerant, fortc doodecim anni ex quo ab uodevige- simo anno ffitatis mea^, lecto Giceronis Hortensio, cxcitatns eram studio sapientiae; ot differebam con- temptafclicitate terrenaadeam investigandam vacare, cujus non inventio, sed vcl sola inquisitio jam pro^po- nonda erat etiam inventis tbesauris regnisquegentium, et ad nutum circumAuentibus corporis voluptatibus. Et ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius adoIescentieB etiam petieram a te castitatem, ct dixcram : Da mibi castitatem et continentiam, sed noli modo. Timebam enim ne me cito exaudires, et cito sanares a morbo concupiscentiffi, quam malebam explcri quam exstingui. Et ieram per vias pravas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi prseponens eam cffiteris ^ qucc non pio quscre- bam, sed inimice oppugnabam. 18. Et putaveram me propterea diScrre de die in diem contcmpta spe sseculi, te solum scqui, quia non milii apparebat certum aliquid quo dirigercm cursum meum. Etveneratdies quo nudai*er mibi, etincreparct ia me conscientia mca : Ubi est * lingua ? Ncmpc tu dicebas propter incertum verum uoUe te abjicere sar- cinam vanitatis. Ecce jnm ccrtiim cst, et illa te ad- huc premit, bumcrisque liberioribus pennas recipiunt, qui nequeita inquirendo attriti sunt, nec deccnnio ct ampiius ista meditati. Ita rodebar intus, et confunde- bar pudoro borribiii vclicmcntcr, cum Pontitianus talia loqueretur. Terminato autem sermone et causa qua venerat, abiit ille. Et ego ad me quce non in ms dixi? Quibus scntentiarum verberibus non Uagellavi animam meam, ut sequeretur me conantem post te ire ? Et re- nitebator*;recusabat, et nonse excusabat. Gonsumpta erant et convicta argumenta omnia : remanserat muta trepidalio ; ct quasi mortem rcformidabat restringi a fluxu cousuetudinis quo tabescebat in mortem. CAPUT VIII. In hortum seccditf quid ibi egcrit, 19. Tum in illa grandi rixa interioris domus mcffi^ quam fortiter cxcitaveram cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam mcnte turbatus, invado Alypium, et exclamo : Quid patimur?quid est hoc? qoid audisti?€urgunt indocti et ca^lum rapiunt; et nos cum doctrinis nostris sine corde, ecce ubi vo- lutamur in carne et sanguineJ|A n quia prascesserunt, padet sequi, et non pudet nec saltem sequi? Dixi nescio qaas talia, et abripuit me ab illo oestus meus, cam taceret attonitus intuens me. Neque enim solita sonabam, plusque loqucbantur animum mcum frous, genoe, oculi, color, modus vocis, quam verba qu» promebam. Uortulus quidam eratbospitii nostri, quo nos utebamur sicut tota domo : nam bospes ibi non babitabat doniinus domus. llluc me abstulerat tumul- tuspectoris, ubi nemo impediret ardcntem litem quam 1 Er .cum uno Mss., certis, « Et, juxta Er. Lugd. Lov. Mart. M. 3 Mss. Augl., relinebaiur; alii, renilebalur. mecum aggrcssus eram, donec exiret qua tu sciebas ; cgo autem non * : sed tantum insanicbam' salubriter, et moriebar vitaliter, gnarus quid mali essem, et igna- rus quid boni post paululum futurus essem. Abscessi ergo in bortum, et Alypius pede post pedem '. Neque enim secrctum meum non erat, ubi ille aderat : aut quando me sic alTcctum desereret? Scdimus, quan- tuni potuimus remoti ab o^dibus. Ego frcmebam spi- ritu indignans turbuientissima indignatione, quod non irem inplacitum ct pactum tecum, Deusmeus, in quod eundum esse omnia ossa mca claniabant, et in coelum tollebant laudibus : et non illuc ibatur navibus aut quadrigis, aut pedibus, quautum saltem do domo in eum locum ioram, ubi scdeliamus. Nam non solum irc, verum etiam pcrvcnire illuc, nibil erat aliud quam vcile irc, scd vellc forliter et integre ; non se- misauciam bac atque bac versare et jactare volunta- tem, parte assurgente cum alia parte cadente luctan- tem *. 20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis cestibus, quae aliquando volunt bomines, et non valent, si aut ipsa membra non babeant, aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, yel quoquo modo impcdita sint. Si vulsi capillum, si per- cussi frontcm, si consertis digitis amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui|autem velle et non fa- ccrc, si mobilitas mcmbrorum non obsequeretur. Tara roulta ergo fcci, ubi non Iioc erat velle quod posse : et nou faciebnm quod ct incomparabili affectu amplius mibi placebat, el mox ut vellem, possem ; quia mox ut vellcm, utiquc vellem. Ibi enim facultas ea quse voluntas, et ipsum velle jam facere erat ; et tamen non iiebat : faciliusque obtemperabat corpus tenuissimse voluntati anima^, ut ad nutum mentis membra movercntur, quam ipsa sibi anima ad volun- tatom suam * magnam in sola voluntate perficiendam. CAPUT IX. Unde fit ut animus impcret sibi et resistaiur. 21. Unde Iioc monslrum? ct quare istud? Luccat misericordiatua; et interrogem, si forte mibi respon- dcre possint latebrce poenarum bominum, et tenebro- sissimffi contritiones iiliorum Adam. Unde hoc mon- strum? et quare istud? Imperat animus corpori, et paretur statim; imperat animus sibi et rosistitur. Impcrat animus ut moveatur manus, et tanta est fdti- litas ut vix a servitio discernatur imperium : et ani- mus animus est, manus autem corpus est. Imperat animus ut velit animus, nec alter est, nec facit tamea. Unde boc moustrum? et quare istud? Imperat, iu- t yon 4rif6afn, juxta Er. Liigji. Ven. M. « In B. iusanibam, Er. Lugd. Veu. Lov. Somm. Flor. et IXoud., insaniebam. hi. _^^. . ^^ . j -, JSiclegendumjuxU Mss. {Ediiivevo Pedemposipedem]. ♦ Velus Cd. Corb. : rarteassurgcntem; cum aliapariB alibi jacente cadentem, luclantem. AngL duo, fflrre 0$- surgenicm cum alia. — Pnrtem as.>urgentem, juxla Er. Lugd. Veu. Edilio Florenlina legitut Cd. Corb.; duo Ms*. Flor. ut Angl. duo. M. 5 Lov. Somui. Was. ad volupiatem suam : corrupte, nam de perflcienda volunlale loquitur Augustinus. Elycro in Mss., nullo fcrre excepto, in antiquioribuB editionibua et Aru. Uabetur, ad votutUaiem iuam. 759 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. m quam, nt veHt, qui non imperaret nisi yellet, et non iit qnod imperat. Sed non ex toto vult ; non ergo ex totoimperat. Namintantumimperat, inquantumvult, ct in tantum non tit quod impcrat, in quantum non Yult. Qnoniam volunfas imperat ut sit Toluntas, nec alia. scd ipsa. Non utique plcna impcrat, ideo non est quod impcrat. Nam si plena esset, nec impcraret ut csset, quia jam esset. Non igitur monstrum partim velle, partim nollc ; sed a^gritudo animi est, quia non totus assurgit veritate sublevatus, consuetudine pr»- gravatns. Et idco sunt duo* voluntales, quia una- carum tota non est, ct hoc adest alteri quod deest altei i. CAPLIT X. Adversuh Manichxos qui ex duabus contrariis voluntati- bus duas contrarias naturas asscverant, 22. Pereant a facie tua, Deus, sicuti pereunt vani- loqui et mentis seductores, qui cum duas voluntates in deliberando animadvcrtoriut, duas naturas duarum mentium esse asscvcrant, unam bonam, alteram ma- lam. Ipsi vere mali sunt, cum ista mala sentiunt, et iidem ipsi boni erunt si vera senserint, verisque con- senserint, ut dicat eis Apostolus tuus : Fuistis aliquando tenebrae; nunc autcm lux in Domino {Ephes, v, 8). Isti enim dum volunt esse lux, non in Domino, sed in seipsis, putando animse naturam hoc esse quod Deus est, ita facti sunt densiores tenebrcc ; quoniam longius a te rccesserunt horrcnda arrogantia, a te vero lumine iliuminante omnem hominem venicntcm in hunc mun- dum {Joan. i, 9). Attcnditc qniddicatis, et erubescite, et accedite ad eum |ct illuminamini, et vultus vestri uou erubcscent (PsaL xxxm, 6). Ego cum delibera- bam ut jam scrvirem Domino Deo meo, sicut diu dis- posucram, cgo eram qui volebam, ego qui nolebam ; ego, cgo eram. Nec plene volebam, nec plene nole- bam. Ideo mecum contendebam, ct dissipabar a me ipso. Et ipsa dissipatio me invito quidem iicbat, nec tamen ostendebat naturam mentis aiienffi, sed pcenam me(B. Et ideo non jam cgo opcrabar illam, scd quod habitabat in me peccatum (ilom. vii, 14) de supplicio liberioris peccati, quia eram iilius Adam. V.3. Nam si tot sunt contrariai naturse, quot volun- tates sibi resistunt; non jam dua;, sed plures crunt. Si deliberet quisquamutrumadconvcnticulum eorum pergat, an ad theatrum ; clamant isti : Ecce duas na- tur»; una bona bac ducit, altera mala illac reducit. Nam unde ista cunctatio sibimet adversantium volun- tatum? Ego autem dico ambas malas, et qua: ad illos ducit, et quee ad theatrum reducit. Sed non credunt nisi bonam esse qua itur ad eos. Quid si ergo quis- quam nostrum deliberet, et secum altercantibus dua- bus voluntatibus iluctuet, utrum ad theatrum pergat, an ad ecclesiam nostram ? nonne et isti quid respon- deantiluctuabunt? Autenim fatebuntur, quod nolunt, bona voluntate pcrgi in ecclesiam nostram, sicut in eam pergunt qui sacramentis ejus imbuti suut atque detinentur : aut duas malas naturas, et duas malas mentes in uno homine coniligere putabunt; et non erit verum quod solent dicere, unam bonam et alteram malam : aut conYertentnr ad Temm, etnon negalniiit, cum quisque deliberat, animam unam dirersis voIqb- tatibus cestuare. 24. Jam ergo non dicant, cum duas volontates io homine uno adversari sibi sentiunt, daas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de doo- bus contrariis principiis contendere, unam bonam, altcram malam. Nam tu, Dens verax, improbas eos, et redargois atque convincis eois, sicnt in utraqiie mala voluntate, cum quisque deliberat utmm bo- minem vcneno interimat an ferro; utmm fondiiin alienum lllum, an illum invadaty quando utrain- que non potest; utrum emat voluptatem luxuria, an pecuniam scrvet avaritia ; utrum ad circum pergat, an ad theatrum, si uno die utramque exhibeatur; addo etiam terlium, an ad furtum de domo aliena, si sob- est occasio ; addo et quartum, an ad committendaoi adulterium, si etinde simul facultas aperitur, si omnit concurrant in unum articulum temporis, pariterque cupiantur omnia quse simul agi nequeunt : diseerpmit enim animum sibimet adversantibos quatnor volimlft- tibus, vel etiam pluribus in tanta copia remm quc appetuntur, nec tamen tantam multitudinem divena- rum substantiarum solent dicere : ita et in bonis vo- luntatibus. Nam qooero ab eis utrum bonum sit dele- ctari lectione Apostoli, et utrum bonum sit delectari psalmo sobrio, et utrnm bonum sit Evangelium disse- rere. Respondebunt ad singola : Bonum. Quid siergo pariterdelectent omnia simulque uno tempore? Nonae diversffi voluntatcs diotendunt cor hominis, cum deli- beratur quid potissimum arripiamos? El omnes bon» sunt, ct ccrlant secum, donec eligatur unum, qno fe- ratur tota voluntas una, quee in plures dividebator. Ita etiam cum a^ternitas delcctat superins, et tempo- ralis boni voluptas retentat inferius, eadem anima est non tota voluntate iilud aut hoc volens ; et ideo diseer- pitur gravi mol^stia, dum iliud veritate prseponit, hoe familiaritate non ponit *. CAPUT XI. Lucta spiritus ct camis in Augustino, 25 . Sic segrotabam et excruciabar accusans memet- ipsum solilo accrbius nimis, ac volens et versans me in vinculo meo, donec abrumperetur totum quo jam exigno tenebar, sed tenebar tamen. Et instabas tu in occultis mcis, Domine, severa misericordia, flagella ingeminans timoris et pudoris, ne rursus cessarem, et non abrumperetur idipsum eziguum et tenuequodre- manserat; et revalesceret iterum, et me robostius al- ligaret. Dicebam enim apud me intus : Ecce modo iiat, modo iiat. Et cuni verbo jam ibam in placitom. Jampene faciebam, et non faciebaro : nec relabebarta- men in pristina, sed de proximo stabam, et respirabam. Et item conabar, et paulo minus ibi eram, et paulo minos jamjamque attingebam et tenebam ; et non ibieram, nec attingebam, nec tenebam, hsesitans mori morti, et rits vivere; plusque in me valebatdeterius inoUtum,quam melius insolitum : punctumque ipsum temporis quo aliudfuturus eram, quanto propius admovebatur, tanlo * MbS. Corb, et aliquod alii, iioft punit. 761 UBER OCTAVUS. 762 ainpliorein incutiebat horrorem ; sed noa rQcutiebat retro, nec averlebat, sed suspendebat. 26. Retinebant nugsc nugarum, et vanitates vanita- tum * antiquaj amicsB mea», et succutiebat vestcin meam carneam, et submurmuiabant : Dimittisnenos ? et a momcnto isto non erimus tecum ultra in aetcr- num?et a momento istonon tibi licebit hoc et illud ultra in fieternum ? Et qucc suggerebant in eo quod dizi, lloc et illud ? qua3 suggerebant, Deus meus ? Avertat ab anima servi tui misericordia tua ! Quas sor- des suggerebant ! qua^ dedecora ! Et audiebam easjam longe minus quam dimidius, non tanquam libere con- tradicentes eundo in obviam, sed veluti a dorso mus- sitantes, et discedentem quasi furtim vellicantes, ut rcspicerem. Rctardabant tamcn cunctantem me abri- pere atque cxcutere ab cis et transilire quo vocabar, cum diceret mihi consuctudo violenta : Putasne sine istis poteris ? 27. Sed jam tepidissime hoc dicebat. Aperiebatur enim abea parte qua iQtendcram faciem, et quo trans- ire trepidabam, casta dignitas contincntiae, serena et non dissolule bilaris, honeste blandiens ut venirem neque dubitarem, et extendens ad me suscipicndum et amplectcndum pias manus plenas gregibus bono- rom cxemplorum. Ibi tot pueri ct puello; ; ibi juventus mnlta et omnis a^tas et graves vidua;, et virgincs anus : et in omnibus ipsa continentia nequaquam ste- rilis ; sed fccunda mater filiorum gaudiorom de mari- to te, Domine. Et irridebat me irrisione hortatoria, quasi diceret ; Tu non poteris qood isti, quod istffi '? An vero isti ct istffi in semetipsis possunt, ac non ' in Domino Deo suo ? Dominus Deus eorum me dedit eis. Quid in tc stas, et non stas ? Projice te in eum ; noli metuerc, non se subtrahet ut cadas : projice te sccu- rus^ excipiet et sanabit te. Et erubescebam nimis, quia illarnm nugarum murmur adhuc audiebam, et cuncta- bundus pendebam. Et rursus iila, quasi diccret : Ob- surdesce adversus immunda illa membra tua super terram, ut mortiiicentur. Narrant tibi deiectationes, scd non sicut lex Domini Doi tui (Psal, cxvui, 85). Ista controversia in corde meo, nonnisi de meipso adyersus meipsum. At Alypius afCxus lateri meo in- usitati motus mei exitum tacitus opperiebatur. CAPUTXII. Vocis admonilu quomodo totus conversus, 28. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio con- trazit ct congessit totam miseriam meam in conspe- ctum cordis mei, oborta est procelia ingens, ferens in- gentem imbrem lacrymarum. Et ut totum eilundercm cum vocibus suis, surrexiabAlypio: solitudo mihi ad negotium ilendi aplior suggerebatur;etsecessi remo- titts, quam ut posset mihi onerosa esse etiam ejus prassentia. Sic tunc eram, et iile sensit: nescio quid ^ enim, puto, dixeram, in quo apparebat sonus vocis * Id B., vanifandum Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Fior. et lloiid., vanUatum. M. * QuodisU et /4/a\ juxtra Er. Lugd. Somm. Lov.Rond. M. ^ An non, juxta Mart. cum 4 Mfts. M. * Lov.r £/ illesensit nescioauid. Aliquid enim. ^Sicetiam Er. Lugd. Ven. Somm. et nond. M. mese jam fletu gravidus, et sic surrexeram. Mansit ergo ille ubi sedebamus, nimie stup^ns. Ego sub qoa- dam iici arbore stravi me nescio quomodo, et dimisi habenas lacr^mis» et proruperunt ilumina oculorum meorum, acccptabilc sacriticiumtunm.Et nonquidem his vcrbis, sed in hac sentcntia multa dixi tibi : Et tu, Dominc, usqucquo ? [Psal, vi, 4.)Usquequo, Domine, irasceris in lineni *? Ne memor fueris iniquitatum no- strarum antiquarum (PsaL lxxxvhi, 5, 8). Sentiebam enim eis me teneri : jactabam voces miserabiles. Quamdiu? quamdiu, cras et cras? Quarc non modo ? quare non hac hora ilnis turpitudinis mese ? *29. Dicebam hsec, et flebam amarissima contritione cordis mei. Et ecce audio vocem de vicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis, quasi poeri an puellffi, nescio : Tolle^ legc ; tolle^ lege, Statimqoe mu- tato vultu, intentissimus cogitare coepi utrumnam so- lereut pueri in aliquo genere ludendi cantitare tale aliqnid: nec occurrcbat omnino audivisse me uspiam. Repressoque impetu lacrymarum, surrexi, nihi aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut aperirem codiccm, et iegerem quod primum caputinvenissem, Audieram enim de Antonio quod ex evangelica lectio- ne, cui forte supervenerat, admonitus fuerit, tanquam sibi dicerctor quod legebatur : Vode, vende omnia qum habeSf et dapaujieinbus; et habebis thesaurum incoRlis; et veni, sequere me {Matth, xix, 21); et tali oraculo confestim ad te esse conversum. Itaque concitus re- dii ad eum locum ubi sedebat Alypius : ibi enim po- sueram codicem Apostoli, cum iude surrexeram. Ar- ripui, aperui, et legi in silentio capitolum, quo pri- mum conjecti sunt oculi mei : Non in cofnessationibus et ebrietatibus, non in cubihbus et impudicUiiSy non in contentione et amutatione ; sed induite Dominum Jesum Christumy et carnis providentiam nc feceritis in concu., piscentiis (Rom, xiii, 13, 14). Nec ultra volui legere ; nec opuserat. Statim quippe cum fiuo hujusco senten- tiffiquasi luce securitatis infusa cordi meo^ omnes du- bitationis tenebrffi difTogerunt. 30. Tum interjecto aut digito aut nescio quo alio siguo, codicemclausi, et tranquillo jam vultu indicavi Alypio. At ilie quid in se ageretor. quod ego nescie- bam, sicindicavit. Petitviderequidlegissem: ostendi ; et attendit eliam ultra quam ego iegeram, et iguora- bam quid sequeretur. Sequebator vero : Infirmum aU" tem in fide recipite * (fd., xiv, i). Quod ille ad seretu- lit, mihique aperuit. Sed tali admonitione firmatus est, placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me in melius jam olim valde lungeque distabat, sine ulla turbulenta cunctatione conjunctus est. Inde ad matrem ingredimur, indica- mus ; gaudet. Narramus quemadmodum gestum sit ; cxsultat et triumphat; et benedicebat tibi, qui potens cst ultra quam petimus aut intelligimusfacere {Ephes, III, 20), quia tanto^^amplius sibi a te concessum de me videbat, quam petere solcbat miserabilibus flebilibus- que gemitibus. Gonverlisti cnim mead te, utuec uxo-* ' Lov., assumite ; a)ii Cdd., recipite. 703 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 764 rem queererem, nccaliqoam spem seculi hujtis, stans 12) multo nberios qnam Yolnerat ; et mulio charios in ea regula fidei in qua me antc tot annos ei revela- atque castius, quam de nepotibus camis meee requi- yeras. Etconvertisti luctum ejus in gaudium {Psai xxix, rebat. LIBER NONUS. • Dicit de capto a se concilio rhctoricfle profbssioncm abjicieodi, non tamen antequam vindemialium feriamm, quod proxime instabat, tempus ndvcnisset. Tum de suo in Verecundi amici villam seccssu, de suo Baptismate, ac de Monnic« matris virtutibiis atque obitu, qui, baplizato ipso, incidit in eumdemhuncce annum, ailatis videlicet Augustiui trigesimum teriinm. CAPUT PRIMUM. Laudat Bei bonitatem, agnoscens 6uam miseriam. { . 0 Domine, ego servus tuus ; ego servus tuus, et filius ancillse tuee. Dirupisti vincula mea, tibi sa- criiicabo sacriiicum laudis [?saL cxv, 16, 17). Lau- dct te cor meum et lingua mea, et omnia ossa mca dicant : Bomine^ quis similis tibi ? Dicant, et rcsponde mihi, et dic animx mcx, Salus tua cgo sum {Psal. XXXIV, 10, 3). Quisego, et qnalis ego? Quid non mali aut factamea* ; aut, si non facta, dicta mea ;aut, si non dicta, voluntas mea fuit? Tu autcm, Dominc, bonus et misericors, ct dcxtcra tua respiciens profunditatem mortis mcs, ctafundo cordis mei exhauricn? abyssum corrnptionis. Et hoccrat tolumnoUc quod volcbam, ct velle quod vofebas'. Scd ubi crat tam annoso tcraporc, ct de quo imo altoque sccreto cvocatum cst in mo- mcnto libcrum arbitrium menm, quo subdercm cer^^i- ccm lcni jugo tuo, ct humeros levi sarcina! tuffi (Matth. XI, 30), Christe Jesu, adjutor mcus ct rcdemptor meus ? Quam suave mihi subito factum estcarere sua. vitatibus nugarum I et qoas amittere mctus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejicicbas cnim easa me, vera to et summa suavitas : ejiciebas, et intrabas pro eis omni voluptate dulcior,sed noncarni etsanguini; omni loce clarior, scd omni secrcto interior ; omni honore sublimior, scd non sublimibus in se. Jam li- bcr erat animus mcus a curis mordacibus ambiendi ct acquirendi, et volutandi atque scalpendi scabicm libidinum ; ct garriebam tibi claritati mcffi, et divitiis mcis, et saluti meae Domino Dco mco. CAPUT II. Desercrc rhetorices professionem differt usque ad vin- demiales ferias. 2. Et placuit mihi in conspectu tuo non tumul- tuose abripere, sed leniter subtrahere ministerium linguiB meffi nundinisloquacitatis * ; ne ullerius pueri meditantes non legem tuam, non pacem tuam, sed insanias mendaces, et bella forensia, mercarentur ex ore meo arma furori suo. Et opportuno jam paucis- simi dies supcrcrant ad vindemiales fcrias, et statoi tolerare iilos ut solemniter abscedercm, et redemptus a tejam nonrediremvcnalis. Consilium ergo nostrum crat coram te ; coram hominibus autem, nisi nostris, t Sic Mss. ct Arn. : nt Lov.: Quid nonmali ego7An facta mea, In aliis etiom Edd . babetur cgo, sed an mutatur iu aut. 3 Editiones plcrsque : Ei hoc erat tolum noKe quod vole- bas, et velle quod lolebas, Sequi malumus cum Arn. lcctio- ncm !^Is8. 3 In Codice Beuig. mundanis loquacilotibus. non erat Et convenerat inter nos ne passim cniquam eiTunderetur ; quanquam tn nobis a convalle plora- tionis ascendentibus {Psal. txxxui, 6, 1), et can- tantibns canticnm graduum, dedcras sagittas acntas, et carbones vastatores adversns linguam subdolam (Psal. cxix, 3-5), velut consulendo coniradicentem, et sicut cibum assolet, amando consumentem. 3. Sagittavcras tu cor nostrum charitate tua, etge- siabamus vcrba tua transGxa visceribus ; ct exempla servorum tuorum quos de nigris lucidos, et de mor- tuis vivos feccras, congesta in sinum cogitationis no- stroc urcbant et absumcbant gravem torporem, ne in ima vergcremus ' ; ct asccndebant nos valide, at omnis cx lingua subdola contradictionis flatus in- flammarc nos acrius possct, non exstinguere. Verum- tamen quia propter nomen tuum, quod sanctificasti pcr tcrras, etiam landatorcs utique haberet votom et propositum nostrum, jactantise simile videbatur non oppcriri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque ante ocnlos omnium ^ta ante discedere ', ut conversa in factum meum ora cunctorum intuentium, quam vicimum vindemialium diem prsevenire voluerim, multa dicerent *, quod quasi appetissem magnus videri. Et qno mihi erat istud, ut putaretur et disputaretor de animo meo, et blasphemaretur bonum nostrum ? 4. Quin etiam, quod ipsa sestate litterario labori ni- mio pulmo meus cedere coeperat, ct difliculter tra- here suspiria, doloribusque pectoris testari se saa- cium, voccmque clariorem productioremve recnsare, primo perturbaverat me, qnia magisterii illins sar- cinam pene jam necessitate dcponcre cogebat^ aat si curari et convalescere potuissem, ccrte intermit- tere. Sed ubi plena voluntas vacandi, et videndi qoo- niam tu es Dominus, oborta, mihi est atque firmata ; nosti, Deus meus, etiam gaudere coepi, quodhse quoque suberat non mendax excosatio, quse offcnsio- nem hominom temperaret, qui propter liberos soos meliberom esse nunquam volebant. Plenus igitur tali gaudio tolcrabam iilud intervallnm temporb, donec decurreret : nescio otrom vel viginti dies erant, sed tamen fortiter tolerabantor ; quia reccsserat cupiditas quee mecum solebat ferre grave negotiom, et egopre- mcndus remanseram, nisi patientia succcderet. Pcc- t Mss. duo habent :.Vc in ima mergeremur. « Dwcec^crcmJuxtaC Mss.quorum duo Germ. Mart.,iii/fl diicederem. (Jnus Germ. fert etiam voculas si iia M. 3 Multi dicerent, juxta Mart. ex 4 M?s. M. LIBER in hoc qaisqnam servornm tuorum fratrum dixerit, quod jam pleno corde railitia tua, B fuerim vel una bora sedere in cathodra At cgo non contendo. Sed tu, Domine mi- sime, noane et hoc peccatum cum caeteris et funereis, in aqua sancta ignovisti et re- ihi? CAPUT iir. Ferecundus concedit illi rus suum. Tabatur anxietudiue Verecundus de isto nu- >, quod propter vincula sua, quibus tenacis- sbatur, deseri se nostro consortio videbat. christianus, conjuge iideli, ea ipsa tamen irae cseteris compede, ab itinere quod ag- imus, retardabatur : nec christianum esse > se vclle dicebat, quam ilio quo non poterat. lane obtulit, ut quamdiu ibi essemus, in rure nus *. Retribues illi ', Domine, in resurrc- torum, quia jam ipsam sortem retribuisti ei. enim absentibus nobis cum Romse jam e&- ^rporali fiegritudine correptus, et in ea chri- ; fidelis factus, ex hac vita emigravit: ita es non solum ejus, sed etiam nostri, ne co- gregiam erga nos amici humanitatem, nec grege tuo numerantes, dolore intolerabili lur. Gratias tibi, Deus noster, tui sumus ; iortationes etconsolationes tu» : fidelis pro- «ddes Verecundo, pro rure illo ojus Gassi- . ab cestu soBcuIi requievimus iu te, amoenita- piterne virentis paradisi tui, quoniam dimi- occata super tcrram, in monte incaseato, ), monte uberi {Psal. lxvii, 16). ^batur ergo tunc ipse ; Nebridius autem col- '. Quamvis enim et ipse nondum christianus 'oveam perniciosissimi erroris inciderat, ut Filii tui carnem phantasma crederet; ta- emergens, sic sibi erat, nondum ullis Eccle- sacramentis imbutus, sed inquisitor arden- reritatis. Qucm non multo post conversionem et regenerationem per Baptismum tuum, am fidelem catholicum castitate perfecta at* nentia tibi servientem in Africa apud snos, domus ejus per eum christiana facta esset, Ivisti; et nunc ille vivit in sinu Abraham. illud est quod illo signilicatur sinu (a), ibi i meus vivit, duicis amicus meus, tuus autem, adoptivus ex liberto iilius; ibi vivit. Nam s tali anima^ locus! Ibi vivit, nnde me multa bat homuncionem inexpertum. Jam non po- 1 ad os meum, sed spirituale os ad fontem t bibit, quantum potest, sapientiam pro avi- a, sine fine felix. Nec sic eum arbitror in- lullo fcre excepto, habent : In re ejus essemus, ue illi, juxta Mart. ex 4 Mss. M. siDuAbrahsesigniHcaricredideritAugustinus.apc- t08tea in lib.4 de Auimaetejus Ori^iniic. 16, 2i: LbrahsB iutellige rcmotaui secicui quietis atquese- jbiestAbraham; etidcoAbrahsB dictum nonquod atumsit, sedquod ipsepatermuitarumgentiumBit qaibus est aa imitandum fidei principatu propo- NONUS. 766 ebriari ex ea, ut obliviacatur mei, cum tu, Domine, quem potat ille *, nostri sis memor. Sic ergo eramus Verecundom consolantes tristcm, salva amicitia, de tali conversione nosti^a «, et exhortantes ad fidom gradus sui, vita? scilicet conjugalis ; Nebridium autem opperientes quando seqneretur, quod de tam proximo poterat, et erat jam jamque facturus : cum ecce evo- luti sunt dies illi tandem ; nam longi et multi videban- tnr prse amore libertatis otiosae, ad cantandum de mddullisomnibus, Tibi dixit cormeum^ Quaesivivultum tuum ; vtiUum tuum, Domine, requiram {Psal. xxvi, 8). CAPUT IV. Libri apud Cassiciacum scripti Epistoke ad Nebridium. De ablato repente dolore dentium acerrimOy dum psahnos pie evolvit. 7. Et venit dies in quo etiam actu solverer a pro- fessione rhetorica, nnde jam cogitatn solutus eram. Et factum est« et eruisti linguam meam, unde jam crueras cor meom ; et benedicebam tibi gandens, pro- fectus in villam cum meis omnibus. Ibi quid egerim in litteris, jam quidcm servicntibus tibi, sed adhnc superbice scholam, tanquam in pausatione anhelanti- bus *, testantur libri disputati cum praesentibus, et cum ipso me solo coram te : qna^ autem cum absente Ne- bridio^ tostantur epistolse. Et quando mihi sufficiat tempus commemorandi omnia magna erga nos benefi« cia tua in illo tempore, prsesertim ad alia majora pro- peranti? Revocat enim me recordatio mea, ct dulce mihi fit, Domiae, confiteri tibi quibns intcrnis mc sti- mulis perdomueris, et quemadmodum me complana- veris, humiliaiis raontibus et collibus cogitationum mearum, et tortuosa mea direxeris, et aspera lenioris; quoque modo ipsnm etiam Alypim fratrem cordis mei subegeris nomini unigeniti tni Domini ot Salva- toris,nostri Jesu Christi, quod primo dedignabatur in- seri litteris nostris. Magis enim eas volebat redolere gymnasioram cedros, quas jam contrivit DominuSy quam salubres herbas ecclesiasticas adversas scrpen- tibus. 8. Quas tibi, Deus meus, voces dedi, cum legerem Psalmos David, cantica fidelia, et sonos pietatis exclu- dentes tnrgidum spiritnm; rudb in germano amore tuo, catechnmenus in villa cum catechumeno Aljpio fo- riatus, matre adhcerente nobis muliebh habita, virili fide, anili secaritate, materna charitate, christiana pietate? Quas tibi voces dabam in psalmis iUis, et quomodo in te infiainmabar ex eis, et accendebar eos recitare, si possem, toto orbe terranim, adversus ty- phum generis homani? Et tamen toto orbe cantantur, et non est qui se abscondat a calore tno. Quam yehe- menti et acri doiore indignabar Manichseis ; et misera- f In duobuB Mss., a fuo potatur Hte. s LoY. cum antiquioribua Edd., conpersatione noilra. ^Som. iSedadfiucinsuperbiicxholam^ tanquam ittpau- sationem Mhelantibtis, Arn. et Alss. uostram proBferuiit lc- ctionem. Nempe adillud Auguslinusaliudit quod acciditfu- ffianiibus, qui cum primum {musani, aliquandiu anhelant, Libri porroqiioshic dicit in villaScriptoSiiisuntqaireeeu* scutur in libro ! Retract. cap. 1-4. 767 COXFESSmUM S. AUGUSTLXI. 768 bar eos rorsos, qood illa sacrameDta, illa medicamenta nescireDt, et insani essent adversus antidotum quo saoi essc potuisseotl Vellem ut alicubi juxla essent tuncS ct me nesciente quod ibi essent, intuerentur faciem meam, et audirent voces meas, quando legi qiiartum psalmom, in illo tonc otio, quid de me fece- ritille psalmus. Cum invocaremf exaudivitme Deus ju- sUtix mex ; in tribulatione dilatasti mihi, Miserere mei, Ikmine, et exaudi oratUmem meam. Audirent, igno- rante me utrum audirent, ne me propter se illa dicere putarent, quoi inter ba;c yerba dixerim. Quia et re- vera nec ea dicerem, nec sic eadicerem, si me abeis audiri viderique sentirem : nec, si dicerem, sic acci- percnt quomodo mecum et mibi coram te de familiari affectu animi mei. 9. Inborrai timendo, ibidemque inferbui sperando et ezsultando in tua misericordia, Pater. Et biec omnia exibant per oculos meos et Tocem meam, cum con- versos ad nos spirilus tuus bonus ait nobis : Ft7tt ho^ minwHt quousque graves corde? Utquid diligitis vanita- temf et quxritis mendacium ? Dilexeram enim vanita- tem, et qusesieram mendacium. Et tu, Domine, jam magnificaveras Sanctum tuum, suscitans eum a mor- tuis, et collocans ad dcxteram tuam (Jfarc. xvi, 19)y unde mitterct cx alto promissionem suam, Paracle- tum Spiritom veritalis {Joan, xiv, 16, 17) : et miserat eom jam (Ac^ii, i-4), sed ego nesciebam. Miserat eom, quia jam magnificatns erat, resurgens a mortuis, et ascendcns in ca^lum. Ante autem Spiritus nondum crat datus, quia Jesus nondum erat clariiicatus {Joan, vii, 39). Et clamabat propbctia': Quousque graves cordeT \Utquid diligitis vanitatem, et qHgeritis menda^ cium? et scitotc quoniam Dominus magnificavit Sanctum suum. Clamat, quousque; clamat, scitote : et ego tam- diu nesciens vanilatem dilexi, et mendacium qua^sivi; el idco audivi et contrcmui, quoniam talibus dicitur qualem me fiiisse reminiscebar. In pbantasmatibus' enim quee pro veritate tenueram, vanitas eratet nien- dacium. Et insonui multa gravitcr etfortiterin dolore rccordatiouis meo'.. Qua; utinam audlssent qui adhuc usque diligunt vaoitatem, ctquoerunt mcndacinm. For- te conturbarentur, et cvomuissent illud ; et exaodires eos, cum clamarent ad te : quoniam vera morte camis mortuos est pro nobis, qui te intcrpellat pro nobis. 10. Legebam: Irasciminif et nolite peccare. Et quo- modo movebar, Dens meus, qui jam didiceram irasci mibi de pncteritis, ot de ccetero non pcccarcm? Et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me peccabat, sicut dlcunt qui sibi non irascuntur, et tbesaurizant sibi iram in die iroe etrevelationis justi 1 Essent tunc, ignorante me utrum audirent, et me neseiente quod ibi essent, juxla Er. Lugd. Lov. Somm. et Rood. M. * Propheta, juxtaeditionemFIoreutioam. JEr/rtoma/t)ro- pA Lov. Som : Ibi enim.Ufimihi ; at Mss. com Bad. Am. Er. BIrs. Afd. Kfienimubi mtAi. — Ultima huic lecilonl acce- dunt 6 Mss. FloreDtioi. M. ^ c< 3 Ita Mfls., nuo loco Edd. habeot, iemporalUmi* — Si^ etiam editio FloreDtiaacumscx Mss. M. ^ Priu$,y\x\A tres Mss. Mart. prx iiUs^ jnxta Rond. et Mart. cuin udo Mss. M. ^* Am. Er.etLov. Etsuperinimicis scripluris Seripturt hujus; at Mss. Bad. et Atd. careut voce scH]i#Mrii* 6 lu B., recordabar, et sic iocipli cap. 18: Sedusc sblir tus. M. 6!l LIBER NONUS. i i i\ miiie meus, Deos meos ; nihil enim tale ab ineunte setate experlus fueram. Et insinuati sunt mihi in pro- fundo nutus tui ; et gaudens in iide laudavi nomen tnum. Et ea iides me securom esse non sinebat de prieteritis peccatis meis, qaee mihi per Baptismum tuum remissa nondum erant. CAPUT V. Ambrosium consulU quid legendum. iZ, RenuDtiaviy peractis viodemialibus ; ut schola- sticis suis Mediolanenses venditorem verborum alium providerent, quod et tibi ego servire dclegissem, et illi profesfiioni, pree difiicaltate spirandi ac dolore pe- ctorisy non sufficerem. Et insinuavi-per litteras anti- stiti tuo, viro sancto Ambrosio pristinos errores meos, et presens votummeum/ut moneretquid potissimum mihi de Libris tuis legeudum esset, quo percipiende tantffi gratiffi paratior aptiorque iierem. At ille jussit Isaiam prophetam ; credo, quod prse ceeteris Evan- geliivocationisque Gentium sit ]irffinuntiator apertior. Verumtamen ego primam hujus leclionem non intel- ligens, totumque talem arbitrans, distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio. CAPUT VL Mediolani baptizaturcumAlypio etAdeodalo, i4. Inde ubi tempus advenit qao me nomen dare oporteret, relicto rure, Mediolanum remeavimus. Placuit et Alypio renasci in te mecum, jam induto homilitate Sacramentistuiscongroa,et fortissimo do- mitoricorporis, usquead Italicumsolum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. Adjunximus etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. Tn bene feceras eum. Annorum erat ferme quindecim, et ingenio praeveniebat multos gra- Tes et doctos viros. Munera tua tibi confiteor, Domine Dens meus, creator omnium, et multumpotens refor- mare* nostra deformia : nam ego in illo pueropraeter delictum nihil habebam. Quod enim enutriebatur a nobis in disciplina tna, tu inspiraveras nobis, nulius alios : munera tua tibi confiteor. Est liber noster qui inseribitur, de Magistro : ipse ibi mecum loquitur. Tu seis ilUus esse sensa omnia quee inseruntur ibi ez per- lona collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim, Multa ejus alia mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illudilludingeninm ; etquis prsetertetalium miraculorum opifex? Cito de terra abstulisti vitam cgoB ; et securioreumrecordor, non timens quidquam pneritiee, nec adolescentiae, nec omnino homini illi. Sodavimus eum cosevum nobis in gratia tua, educan- dnm in disciplina tua ; et baptizati sumus, et fugit a Dobis sollicitudo yitee prffiterits. Nec satiabar iliis diebas dulcedine mirabili, considerare altitudinem eonsilii tui super salutem generis humani. Qnantum fleri in hymnis et canticis, suave sonantis Ecclesiie tiue Tocibus commotus acriter ! Voces illse influebant aoribns meis, et eliquabatur veritas in cor meum ; et exaestuabat inde affectus pietatis ',et currebant lacr}*- < In Mss.piaribasetpotioribas : Multumpotensformare; et paalo post : Praltr delktum uon haMam. ' LoT. : £t ex ea xstuabat affectut pietatls. mse, et bene mihi erat cum eis. CAPUT VII. Ecclesiasticl cantus institutio Mediolani, Inventio cor- ponm SS. Protasii et Gervasii. 15. Non longe coeperat Mediolanensis Ecclesia ge- nus hoc consolationis et exhortalionis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et cordi- bus. Nimirum aunus erat, aut non multo amplius, cum Justiua Valenliniani regis pueri mater, honiinem tuum Ambrosium persequeretur, haeresis suse causa, qua ^ fuerat seducta ah Arianis. Excubabat pia plebs in ecclesia, mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mater mea, ancilla tua, soliicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos adhuc frigidi a calore Spiritus tui, excitabamur tamen civitate atto- nita atque turbata. Tunchymni etpsalmi utcanerentur secundum morem orientaiium partium, ne populus mceroris taedio contabesceret, institutum est; et ex ilio in hodiernam, retentum, multisjam ac peneomni- bus gregibus tuis, et per csetera orbis imitantibu^ '. 16. Tanc memorato antistiti tuo per visam ape- ruisti, quo ioco laterent martyrum corpora Protasii et Gervasii, quse per tot annos incorrnpta in thesauro secreti tui recondideras, unde opportune promeres ad coercendam rabiem femineam, sed regiam. Cum enim propalata et elfossa digno cum honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos immundi vexabaut spiritus, confessis eisdem dcemonibns sana- bantur, verum etiam qnidam plures annos coecus civis dvitatique notissimus, cum populi tumultuantis Ifleti- tioe * causam qusBsisset atqae audisset, exsilivit, eoque se ut duceret, suum ducem rogavit. Quo per- ductus, impetravit admitti, ut sadario tangeret fere- trum pretiosee in couspectu tuo mortb sanctorum tuorum (Psal. cxv, 15). Quod obi fecit, atque admovit oculis, confestim aperti sunt. Inde fama discurrens, inde laudes tuoe ferventes, Incentes ^ inde iilius in- imicffi animus etsi ad credendi sanitatem non amplia- tus ^, a persequendi tamen furore compressus est. Gratias tibi, Deus meus. Unde et quo duxisli recor- dationem meam, ut heec etiam coniiterer tibi, quse magna oblilus preeterieram? Et tamen tunc cum ita fragraret odor unguentorum tuornm non currebamus post te [Cantic. i, 3)| et ideo plus llebam inter cantica hjmnorum tuorum, olim suspirans tibi, et tandem respirans ^, quantum patet aura in domo fenea. CAPUT VIII. Evodii conversio. Matris obituSy ejusque a tenerii edkh catio. 17. Qui habitare facis unanimes in domo (Psal, Lxvii, 7), consociasti nobis et Evodim juvenem ex * Qux, juzta sex Mss. MarL, et Rond. cum 2 Mss. M. * Somm. Mart . Per cxteraspartes imUantibus. Per exteras orbispartee, jazta Rond. M. sAliquot txtitia. — Sic etiam editio Florentina cum UDO Ms8. M. ^ Feroenler lucentes, juxta Somm. et RoDd M. s SicIegeuduuijuxtatresMsB. Aagl., ut constet antlthe- sisad subsetiuens verbum, eomprestuse8t.^[Applicatus.] Appiicitu9,}u%tBi. Er. Lugd. Veu.Lov. Somm. M. ^ In tribus Mss., at tantum respiranw. M. 771 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. Til nostro municipio. Qui cum agens in rebus militarety prior nobis ad to conversas est et baptizatus, et re- licta militia saeculi, accinctus in tna. Simul eramus, simul habitaturi * placito sauclo. Quccrobamus quisnam locus nos ntilius haberet scrvientes tibi : pariter re- meabamus in Africam. Et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. Multa prsetoreo, quia mnltnm festino. Accipe coufessiones meas et gratia- nun actiones, Deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. Sed non prceteribo quidquid mihi anima parturit de illa famula tua, quee mc parturivit; et came, ut in banc temporalem; et corde, ut in setemam lucem nascerer '. Non ejns, sed tua dicam dona in ea ; neque enim seipsam fecerat, aut educa- Terat seipsam. Tu creasti eam, nec pater nec mater sciebat qualis ex eis iieret. Et erudivit eam in timore tno virga Cliristi tui, regimen nnici Filii tui in domo lideli, bono membro Ecclesice tuce. Nec tantam erga snam diciplinam diligentiam matris prffidicabat , quan- tam famulse cujusdam decrepitffi, quoe patrem ejus infantem portaverut, sicut dorso grandiuscularum puellarum parvuli portari solent. Cujus rei gratia, et propter senectam ac mores optimos, in domo chri- stiana satis a dominis honorabatur. Unde etiam curam dominicarum filiarum commissam sibi diligenter ge- rebat, et erat in eis coercendis, cum opus esset, Bancta severitate vehemens, atque in docendis sobria pnidentia. Nam eas, proeter illas horas quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent siti, nec aquam bibere sinebat, prseca- yens consuetndinem malam, et addens verbum sa- nnm : Modo aquam hibitis, quia in potestate vinum nofi habetis ; cum autem ad maritos veneritis^ factae dominm apotheearun^ et cellariorum^ aqua sordebUj sed mos po- iandi praevalebit. Hac ratione prsecipiendi et auctori- tate imperandi frenabat aviditatcm tenerioris eetatis, et ipsam puellarum sitim formabat ad honestum mo- dnm, ut jam nec liberet quod non deceret. 18. Et snrrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, surrepserat ei vinolentia. Nam cum de more, tanquam puella sobria, jubcretur a parentibus de cuppa vinum depromere, submisso poculo qua de- super patet, priusquam in lagnnculam funderet me- rum, primoribus labris sorbebat exignum, quia non poterat amplius, sensu recusante. Non enim ulla te- mulenta ' cnpidine faciebat hoc, sed quibusdam superiluentibus fietatisexcessibus, quiludicris motibus ebuUiunt, et in puerilibus animis majorum pondere pre- mi solent. Itaqueadiilud modicum quotidiana modica addendo; quoniam qui modica spernit, paulatim deci- dit (£cc/t. XIX, 1); in eam consuetudinem-lapsa erat, ut prope jam plenos mero caliculos inhianter hauriret. Ubi tunc sagax anus, et vehemens illa prohibitio? Nnmquid valebat aliquid adversns latentem morbum, nisi tua medicina, Domine, vigilaret super nos? 1 Sicbabent Mss, et Arn.^ at Bad. Ara. Er. Lov., habitaba- mu8, — Dein, in ptacito^ juxta Somm. et Rond. M. ' Sic legendum cum Mss. — [Renascerer], Uond. ex 8 Mss., nascerer. M. 3 Lyrensis codex, temulentict. Absente patre et matre et natritoribos, ia presena, qui creasti, qui vocas, qui etiam per prapositos * ho- mines boni aliquid agis ad animarum salntem, qoid tunc egisti. Deus meus? nnde curasti ? unde sanasti? Nonne protuUsti durum et acutum ex altera anima convicium, tanquam medicinale ferrum ez occnltb provisionibus tuis,|et uno ictu putredinem illam pne- cidisti? Anciila enim cum qua solebat aceedere ad cuppam, litigans cum domina minore, ut fit, sola eaai sola, objecit hoc crimen, amarissima insultatiooe vocans meribibulam. Quo illa stimulo percussa, re- spexit foeditatem snam, confestimque daomaTit atqoe exuit. Sicut amici adniantes pervertunt, sic inimid litigantes plenimque corrigont. Nec tu qnod per eos agis, sed quod ipsi voluemnt, retribuia eis. Illa enioi irata exagitare appetivit minorem dominam, non sa- nare : et ideo clanculo, aut quia itaeas invenerat locos et tempus litis ; aut ne forte et ipsa periclitaretor quod tam sero prodidisset. At tu, Domine, rector c(b- litum * et terrenorum, ad usus tuos contorquens pro- fundatorrentis, iluxum sfficulorum ordinans * tarbo- lentum, etiam de alterius animfe insania sanisti alteram; ne quisquam cum hoc advertit, poteotic suffi tribuat, si verbo ejus alius corrigatur, quem voU corrigi. CAPUT IX. Laudabilcs matns sitx mores prosequUur. 19. Educata itaque podice ac sobrie, potiusqnea te subdita parentibus, quam a pareptibus tibi, nbi plenis annis nubilis facta est, tradita viro servint ve- luti domino ; et sategit eum Incrari tibi, loquens te ilii moribus snis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter amabilem atque mirabilem viro. Ita antem toleravit cubilis injurias, ut nullom de hac re cnm marito haberetunquam simultatem. Exspectabat enim misericordiam tuam super eum, ut in te credens ca- stiiicaretor. Erat vero ilie prffiterea, sicut benevolentia prsecipuus, ita ira fervidus. Sed noverat heec non re- sistere irato viro^ non tantum facto^ sed ne Yerbo quidem. Jam vero refracto et quieto, cum opportunom videret, rationem facti sui reddebat, si forte ille in- consideratius commotus fuerat. Deniqne, cum mi- tronee multas quarum viri mansuetiores erant, pli- gammvestigia, etiam dehonestatafacie gererent, inter amica colloquia illee arguebant maritomm vitam, hec earum linguam, veluti per jocum graviter admoneos, ex quo illas tabulas qu» matrimoniales vocantur, re- citari audissent, tanquam instrnmenta quibus andlla factoe essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis, superbire adversus dominos non oportere. Cnmque mirarentur iilee scientes quam ferocem con- jugem sustineret, nunquam fuisse auditum« aut aliquo indicio clamisse, quod Patricius ceciderit uxorem, aut quod a se invicem vel unum diem domestica lite dissenserint, et causam famiiiariter qucererent; do- cebat iila institutum suum, quod supra memoravi < Anton. Arnald. suspicatur legendum esse, perperver- sos ; veU per prscposteros homines. > lu Mss. Beiigniaoo, caU tui, 3 Potiores Mss., ordinate. 773 LIBER QuaB obsenrabaDt, expertffi gratalabantur ; quas non obser?abantf sobjectce vexabantur. 20. Socruin etiam suam primo susurris malarnm ancillarum adversus so irrilalam, sic vicit obscquiis, peraevcraus tulurautia et mansuetudiue, ut iila uilro iilio suo medias iinguas famularum proderet, quibus inter se et nurum pax domestica turbabatur, expeterel- que yindictam. Itaque posteaquamilie, et matriobtem- perans, et curans famiiiee dbciplinam. et concordiffi suorum consulens, proditas ad prodentis arbitrium Terberibus coercuit; promisit illa talia de se prcemia sperare deberc, quaecumquc de sua nuru sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur : nullaque jam au- dente, memorabili interse benevoienti(B suavitate vixe- runt. 21. Hoc quoque illi bono mancipio tuo» in cojus utero me crcasti, Deus meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes atque discordes quaslibet animas, ubi potcrat, tam se pras- bebat paciticam, ut cum ab utraque multa de inviccm audiret amarissima, qualia solet eructare turgens atque indigesta discordia, quando prceseuti amicce do absente inimica per acida coUoquiacruditas * exhalatur odiorum ; nihil tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas valeret. Parvumhocbonum mihi videretur, nisi turbas innumerabiles tristis ex- perirer, nescio qua horrenda pestiientia peccatorum latissime pervagante, non solum iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quce non dicta sunt addere ; cum contra homini ' humano parum esse debeat inimicitias hominum nec excitare nec augero male loquendo, nisi eas etiam exstingnere bene lo- quendo studuerit; qualis illa erat, docente te magistro intimo in schola pectoris. 22. Denique etiam virum suum jam in exfrema vita temporali ejus lucrata est tibi, nec in eo jam Odeii planxit quod in nondum iideli toleraverat. Erat etiam senra servorum tuorum. Quisquis eornm noverat eam, multum in ea laudabat et honorabat et diligebat te ; quia sentiebat prsesentiam tuam in corde ejns, sanctoe conversationis fructibus testibus. Fnerat enim nnius Tiri uxor, mutoam vicem parentibus reddiderat, do- mnm suam pie tractaverat, in operibus bonis testi- monium habebat. NutrieratiiIios,toties eosparturicns, qnoties abs te deviare cernebat. Postremo nobb, Do- mine, omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui servis tuis, qui ante dormitionem ejus in te jam consociati Tivebflimus percepta gratia Baptismi tui, ita curam gessit, quasi omnes genuisseti ita servivit quasi ab onmibns genita fuisset. CAPUT X. Colloquium eum matre de regno coRlomm. 23. Impendente autem die qno ex hac vita crat exitnra, quem diom tn noveras, ignorantibos nobis; provenerat, ut credo^procurante teoccultis tuis modis, ut ego et ipsa soli staremus incumbentes ad qoamdam * Apud Bad. Am. Er.et plares Mss., crudeliias, * Sic legendum videtur iuxta melioris note Cdd. In Edd. porro legebatur, animo nunumo. NONUS. 774 fenestram, unde hortus intra domum quae nos habe- bat prospeclabatur, illic apud Ostia Tiberina, ubi re- motiaturbispost longi itiucris laborcm instaurabamus nos uavigatioui : colloquebamur ergo solivalde dulci- ter ; et prasterita obliviscentes, in ea qu» ante sunt extenti {Philipp. ni. i3), qucerebamus inter nos apud prsesentem Veritatem, quod tu es, qualis futura esset vita ceterna sanctorum, quam nec oculus vidit, nec auiis audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. ii, 9). Sed inhiabamus ore cordis in superna iluenta fontis tui, fontis vilse qui est apud te {Psal. xxxv, 10), nt inde pro captu nostro aspersi, quoquo modo rem tantam cogitaremus. 24. Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio quantalibet, in qnanta- libet luce corporea, prce illius vitcc jocuuditate, non comparatione, sed ne commemoratione quidem digna videretur ; erigentes nos ardentiore affecluin idipsum, perambulavimus gradatim cuncta corporalia, et ipsum coelum, unde soletiuna et stellse lucentsurperterram. Et adhuc ascendebamus interius cogitando, et loquen- do *, et mirando operatua ; et venimus in mentesno- stras, ettransccndimus eas, ut attingcremus regionem ubortatis indeiicientis, ubi pascis Israel in fieternum veritatis pabulo, ct ubi vita sapientia est, per quam fiunt omnia ista, etquce fuerunt, et qucR futura sunt; et ipsa non fit, sed sic est ot fuit, et sic erit semper ; quin potius fuisse, et futurum esse non est in ea, sed esse solom-, quoniam sterna est : nam fuisse et fu- turum esse, non est ceternum. Et dum loqoimnr et inhiamus illi, attigimus eam modice toto ictu cordis ; et suspiravimus * et reliquimus ibi religatas primitias spiritus, et remeavimus ad strepitum oris nostri, ubi verbum et incipitur et iinitur. Et quid simiie Verbo tuo Domino nostro, in se permanenti sine vetustate atque innovanti omnia ? {Sap, vii, 27.) 25. Dicebamus ergo : Si cui sileat tumultus camis, sileant phantasice terrce et aquarum et aeris, sileant et poli, et ipsa sibi anima siieat, et transeat se non se cogitando, siieant somnia et imaginarica revelationes, omnis lingua et omnesignum^et quidquid transeundo fit, si cuisileat omnino ; quoniam siquisaudiat, dicunt hsec omnia, Non ipsa nos fecimns, sed fecit nos qui manet in seternum (Psal. xcuc, 3, 5) : iiis dietis si jam taceant quoniam erexerunt aurem in eum qui fecit ea, et loquatnr ipse solus, non per ea, sed per seipsum, ut audiamos verbum ejus, non per lingnam camis, neque per vocem angeli, nec per sonitum nubis, nec percenigma similitudinis ; sed ipsum qoem in liis amamus, ipsum sine his audiamus, sicut nanc extendimns nos, et rapida cogitatione attigimos * seternam Sapientiam super omnia manentem ; si con- tinnetur hoc« et subtraliantur aliae Tisiones longe imparis generis, et ho^ nna rapiat et absori>eat et re- condat in interiora gaudia spectatorem soum, ut talis sit sempitema vita, qnale fuit hoc momentum intel- * Lov., loquendo ie, Ahesi te a manuscriptis. s Ms8. Corb., suum spiravimus. 3 Somm. Lov. et quatuor Mss. A^VLdUari,,aHingimiui. M. 775 COXFESSIONrM S. AU(U'STIXI. 77K ligentiee, cai suspiravimus ; nonno lioc est, Intra in gaudium homini fut? (Matth. xxv, 21). Et istud quando 7 An cum omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur ? (I Cor, xv, y « .) 26. Dicebam talia S etsi non istomodo ethis verbis, tamen, Domine, tu scis quod illo die, cum talia lo- queremor, et mundus iste nobis inter verba vilesceret cum omnibus delectationibus snis, tunc ait illa : Fili, quantum ad rnc attinety nulla jam ve delcdor in hnc vita. Quid hic faciam adhuCy et cur hic sim nescio, jam con- sumpta spe ^iujus saeculi. Unwn erat propterquod in hac vita aliquantum immorari cupiebamy ut te christianum catholicum vidercm^ priusquam moi'erer. Cumulatius hoc mihi Deus meus prxstility ut te etiam^ contempta felicitate terrena, scrvum ejus videam : quid hic fadol CAPUT XI. Be ecstasi et morte matris. 27. Ad hffic ei quid responderim, uon satis recolo. Gnm interea vix intra quinque dies, aut non multo amplius decubuit febribus. Etcumcegrotaret, quodam die defectum animffi passa est, et paululum subtracta a preesentibus. Nos concurrimus. sed cito reddita est sensui, et aspexit astantes me et fratrem meum, et ait nobis quasi quierenti similis : TJbi eram ? Deinde nos intuens mocrore attonitos : Ponetis /iic, inquit, matrem vestramt Ego silebam, et lletum freuabam. Frater autem meus quiddam locutus est,quoeam nonperegre, sed in patria defungi tanquam feiicius optaret. Quo audito, illa vultu anxio reverberans eum oculis quod talia saperet, atque inde me intuens : Vide, ait, quid dicit. Et mox ambobus iPonitej iuquit, hoc corpus ubi- cumque ; nihil vos ejus cura conturbet ; tajitum illud vos roqo, ut ad Domini altare memina*itis mei ubi fueritis. Cumque hanc sententiara verbis qoibus po- terat explicasset, conticuit ; et ingravescente morbo exercebatur. 28. Ego vero cogitans dona tua, Dcus invisibilis, quae immitis in corda iidelium tuorom, et provcniunt inde fruges admirabiles ; gaudebametgratiasagcbam tibi, rccoiens qood noveram, quanta cura semper sestuasset de sepulcro quod sibi providerat et prcepa- raverat joxta corpusviri sui. Quia enim valde con- corditer vixerant, id etiam volebat, ut est animus humanus minus capax divinorum adjungi ad illam felicitatem, et commemorariabhominibus,concessom sibi esse post transmarinam peregrinatiouem, ut con- Juncta terra amborum conjugum terra tegeretur. Quando autem ista inanitas plenitudine bonitatis tuoi coeperat in ejus corde non esse, nesciebam, et laeta- bar admirans quod sic mihi aperuisset '; quanqoam et in iilo sermone nostro ad fenestram com dixit, Jam gutdAtc/(icto?nonapparuitdesiderare in patria mori. Aodivi etiam postea, qood jam cum Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis matenia iiduciacolioque- 1 Mart. cum quatuor Mss., dicehamus ialia. M. >SicAm. etaliquotex prsecipuis Mss. ; at Bad. Am. Er. Lov., arutJ5e^ — Sicetiam Roud. cum 11 Mss. et Flor. cum totidem Mss. M. batur quodam die de contemptu vitffi hajas et bono moHis, ubi ipse non aderam; illisqae stupentibas vir- totem femince, qoam tn dederas ei, qoereatibasqoe utrom non formidaret tam longe a sua ciTitate corpns rclinquere : Nihily inquit, longe est Deo; neque timei^ dum est ne ille non agnoscat in fine sseculi^ ttnde me rt- suscitet. Ergo die nono segritudinis sosey quiaquage- simo et sexto anno oetatis suae, trigesimo et teriio oelatis mese (a), anima illa religiosa et pia corpon soluta est. CAPUT XII. Quomodo Itujcerit mortem matris. Sacriflcium pro defimctis, 29. Premebam oculos ejus, et confluebat in pre- cordia mea moestitudo ingens, ettransflaebat in ]»aj- mas; ibidemque oculi mei violento animi imperio re- sorbcbant fontem suom usque ad siccitatem, et in tali luctamine valde male mihi erat. Tom vero ubi efflarit extremum spiritum ^ puer Adeodatus exclamavit in plauctum, atqne ab omnibus nobis coercitas tacait. Hoc modo etiam meum quiddam puerile quod labeba- tur in fletns juvenili voce cordis, coercebatur ettace- bat. Neque enim decere arbitrabamur fnaus illud questibus lacrymosis gemitibusque celebrare ' ; quia his plcrumque solet deplorari quaedam miseria mo- rientium, aut quasi omnimodo exstinctio. At illa nee misere moriebatur, nec omnino moriebatur. Hoc et documentis morum ejns, et iide non flcta, rationibus- que ccrtis tenebamos. 30. Quid ergo erat qnod intus mihi graviter dolebtt, nisi cx consuetudine simul vivendi dulcissima et cha- rissima repente disrupta vnlnus recens? Gratnlabar quidem testimonio ejus, quod in ea ipsa ultima sgri- tudine, obsequiis meis interblandiens, appellabat me pium, et commemorabat grandi dilectionis affectu nunquam se audisse ex ore meo jaculatum in se do- rum aut contumeliosum sonum '. Sed tamen quid tale, Deus meus, qui fecisti nos, qoid comparabile habebat honor a me delatus illi, et servitus ab illa mihi? Qao- niam itaque deserebar tam magno ejus solatto, san- ciabatur anima mea, et quasi dilaniabatur vita, qac una facta erat ex mea et iliius. 3i. Cohibito ergo a fletu illo puero, Psalteriuon ar- ripuit Evodius, et cantare coepit psalmom ; cui re- spondebamus omnis domus : Miscricordiam etjttdidim cantabo tibi, Domine (Psal. c, 1). Audito antemqoid ageretur, convenerunt multi fratres ac rcligioss h- mino;; et de more illis, quorum offlcinm erat, fanos curantibos, ego in parte ubi decenter poteram, cam eis qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori congruum dispotabam; eoque fomento veri- tatis mitigabam cruciatum tibi notnm, illis igno- rantibus et intente audientibus, et sine sensu doloris 1 Mss. plerique omittunt verbum spiritum. ^ Celebrari, juxta llond. et duo Mds. apud Mart M. ' Lov. aliocque editioues, sermonem. (a) lluuc Dumeruni omnes ad uoum codices, tum ediki, tum scripti assiguaut; unde intelligitur locum minime oor- ruptum e8se,auod Ausuicatus estCffidar Baronius. ad an. 388, n. 71, et in Not. ad Mart., die 5 maii. t t t LIBER NONUS. 778 me esse arbitranttbas. At ego in auribus tnis, ubi eo- rum nullus audiebat, increpabam mollitiem affectus mei, et constringebam iluxum moeroris, cedebatque mihi paalulum ; rursusque impetu suo ferebatur, non I usque ad eruptionem lacrymarum, nec usqne ad vul- I tiis mutationem, sed ego sciebam quid corde preme- I rem. Etquia mihi vehementer displicebat tantum in !\ me posse ha?c humana, quffi ordine debito et sorte I conditionis nostrse accidere necesse est, alio ddore dolebam dolorem meum, etduplici tristitiamacerabar. 32. Cum eccc corpus elatum est *, imus, redimus f sine lacrymis. Nam ncque in eis precibus quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea sacrificium pretii no. stri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, priusquam deponcretur,sicutilIic iierisolet, necineisprecibusego fleyi : sed toto die graviter in occulto mcestus eram, et mente turbata rogabam te, utpoteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas; credo, commendans memoriffi meae, vel hoc uno documento, omnis con- suetudinisvinculum, etiam adversus mentemquae jam ' non fallaci verbo pnscitur '. Visum etiam mihi est nt irem lavatum, quod audieram inde balneis nomen in- ditum, quia Greeci paXavtlov dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. Ecce et hoc confiteor misericordioe tuse, Pater orphanorum, quoniam lavi, et talis eram qualis priusquam lavissem. Neque enim exsudavit de corde meo mo;roris amaritudo. Deinde dormivi et evigilavi, et non parva ex partc mitigatnm inveni do- lorcm meum ; atque ut eram in lecto meo soIu£, re- cordatus sum veridicos versus Ambrosii tui ; tu esenim DeuSf creator omnium, Polique rector, vestiens Diem decoro lumine, Noctem sopora ^ gratia : Artus Bolutos ut quies Reddat laboris usui, Mentesque fessas allevet, Luctusque solvat anxios. 33. Atque inde paulatim reducebam in pristinum sensum ancillam tuam, conversationemque ejus piam in te, et sancte * in nos blandam atque morigeram, qua subito destitutus sum ; etlibuit flcre in conspectu tuo de illa et pro illa, dc me ct pro me. Et dimisi lacrjmasquascontinebam, ut oniuerent quantum vel- lent, substernens eas cordi meo ; et requievit in eis ', quoniam ibi erant aures tuse, non cujusquam homi- nis snperbe interpretantis ploratum meura. Et nunc, Domine, coniiteor tibi in litteris. Legat qui volet, et interpretetur ut volet^ et si peccatum invenerit, fle- vbse me matrem exigaa parte horse, matrem oculis meis interim mortuam, quse me multos annos fleverat ut oculis tuis viverem, non irrideat ; sed potius, si est 1 Sic completur anteccdens periodus &pud Rond. : Cttfit etce corpus elalum est, M. s Tres Mss. Angl., pcLscilur, difficile posse viiare, Visum eliam. s In ante excvLBsiB, soporis , Atin multis Mss., sopora, a yerbo soporo; meliu8,siquidem hoccehymnosomnusquie- tus ad recreandas corporis et aoimi vires postulatur. — JuxtaFlor. Mart. cum 7 Mss.^ etRond. cum6 Mss. legen- dom, soporis, M. ^ Bad. Am. Er. Lov., sanctam, s Requievi in eis, juxta Mart. cnm 3 Mss., et Am. M. Patrol. XXXII. grandi charitate, pro peccatis meis fleat ipse ad te Pa- trem omnium fratrum Christi tui. CAPUT XIII. Orat pro matre defuncta. 34. Ego autem, jam sanato corde ab illo vulnere in quo poterat redargui carnalis affectus, fundo tibi, Deus noster, pro illa famula tua longe alliud lacryma- rum genus, quod manat de concusso spiritu conside- ratione periculorum omnis animse quae in Adam mo- ritur. Quanquam illa in Christo vivificata (I Cor, xv, 22), etiam nondum a carne resoluta, sic vixerit ut laudetur nomen tunm in iide moribusqne ejas ; non tamen audeo dicere, ex quo cam per Baptismum re- generasti, nullum verbum exisse ab ore ejus contra prfficeptum tunm. Et dictum est a Veritate Filio tuo : Si quis dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennas ignis {Matth. v, 22). Et vae eliam laudabili vitse ho- minum, si, remota misericordia, discutias eam. Quia vero non exquiris delicta vehementer,flducialiter spe- ramus aliquem apud te locum invenire indulgentiae <. Qnisquis autem tibi enumerat vera merita sua, quid tibi enumerat nisi munera tua ? 0 si cognoscant se homines homines, et qui gloriator, in Domiuo glorie* tur! « (II Cor. x, f7.) 3o. Ego itaque, laus mea et vita mea, Deus cor- dis mei, sepositis paulisper bonis ejus actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis matris mese deprecor te ; exaudi me per Medicinam vulnerum nostrorumquaepependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam, te interpellat pro nobis (Bom. viii, 34). Scio misericorditer operatam, et ex corde dimi- sisse debita debitoribus suis ; dimitte illi et tu debita sua {Matth, vi, 12), si qua etiam contraxit per tot annos post aquam salutis. Dimilte, Domine, dimitte obsecro, ne intres cum ea in jndicium [Psal, cxlii, 2). Susperexaltetmisericordia judicium(si- denti et judicanti de singulis responsionibns ccpM et terr(B et omnium qum in eis sunt dicentium : Non su- mus Deus, sed ipse fecit nos. Homo interior cogno- vit ha*c per exterioris ministerium ; ego interior cognovi hffic, cgo. ego animus per sensus corporis mei. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et re- spondit mihi : Non ego srm,sed ipse me fecit. 10. Nonne omnibus quibns intoger sensns est, ap- paret haec specics? Cur nonomnibus eadenHloquitur? Animalia pusilla et magna vident cam, eed interro- gare ncqueunt ; non enim pra»posita est in cis nun- tiantibus sensibus judex ratio. Homincs autem pos- suntinterrogare, ut invisibilia Dei, per ea qua? facta sunt, intellecta conspiciantur ' (liom. i, 20) ; sed nmore subduntur eis, et subditi judicare non possunt. Nec respondent ista interrogantibus nisi judicantibus; nec Yocem suam mutant, id cst speciem suam, si alius tantcm videat, alins autem videns interroget, ut aliter illi appareat, aliter huic ; sed eodem modo ulrique apparens, illi muta cst, huic loquilur : imo vero omnibus loquitur ; sed illi intclligunt qui ejus voccm acceptam foris intus cum veritate conferunt. Veritas enim dicit mihi : Non cst Deus tuus coelum, ct terra ; neque omne corpus. IIoc dicit corum na- tura videnti : Moles est; raoles minor cst in parte quam iu toto. Jam tu melior es ; tibi dico, anima ; quoniam tn vegetas molem corporis tni, pro^bcns ei vitam, quod nullum corpus pra^stat corpori. Deus autem tuus etiam tibi vitse vita est'. * Congpiciunl, juxta 5 Mss. Mart. M. > Sic Am. et Mss ; at Am. £r. Lov., eliam iibi vila est. — Sic etiam Ven. et Lugd. M. CVPUT VII. Corporea aut sensitiva virtute Dews non invenitur. ii. Qnid ergoamo, cum Deum meum amo? Quis est ille super caputanimse meflR ? Per ipsam animam meam ascendam ad illum. Transibo vim meam, qat hsereo corpori, et vitaliter compagem ejus repleo. Non ea vi reperio Denm menm : nam reperiret et equus, et mulus, quibus non est intellectus (PmI. XXXI. 0) ; quia est eadem vis qoa yivunt etiam eonim corpora. Est alia vis non solnm qua Tivifico» sed etiam quasensiiicocarnemmeam quam mihi fabriea- vit Dominus : jubens oculo ut non aodiat, et anri ut non videat ; sed illi per quem videam ; lioic per quam andiam : et propria singillatim csteris sensibas sedi- bus suis ct ofTiciissuis ; qusediversa per eosagouniis ego animus *. Transibo et istam yim meam : nam et hanc habet eqnus, et mulns; sentiont enim etiam ipsi per corpus. CAPLT vni. Memortx vis. i2. Transibo ergo et istam vim naturse meae» gra- dibus ascendens ad eum qui fecit me ; et yenio ifl rampos et lata prsetoria memorise, ubi snnt thesavi innumerabilinm imaginom de cojuscemodi * rebns sensis invectarum. Ibi reconditum est qaidquid etiiB cogitamus, vel augendo vel minuendo, vel utcamqne variando ea quop. sensus attigerit ; et si quid aliod commendatum et repositum est, quod nondam ab- sorbuit et sepelivit oblivio. Ibi quandosnm, posco ut proferatnr quidquid volo, et qmedam statim pro- deunt; qusdam requiruntur diutius, et tanquam de abstrusioribus quibosdam receptaculisemnntur; qa«- dam catervatim se promnnt *, et dum aliud petiiuret qua^ritur, prosiliunt in medium qnasi dicentii, Ne forte nos sumns ? Et abigo ea manii cordis a faeie recordationis meae, donec enubiietur qnod * volo, ' atque in conspectum prodeat ex abditis. Alia faciliter atque imperturbata serie, sicut poscuntur suggenin- lur; et cedunt prsecedentia conseqoentihus ; et ce- dendo conduntur, iterum cum voluero processora. Quod totum flt, cum aliquid narro memoritcr. i3. Ibi sunt omnia distincte generatimque servata, qua? suo quseque aditu ingesta sunt, sicot lax atqa^ omnes colorcs formapqne corpornm per oculos; per aures autcm omniagcnera sonorum omnesquc odores pcr aditum narium ; omnessaporesperorisaditam^a scnsu autcm totius corporis, quid durum, quidmolle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave scu leve, sive extrinsecussiveintrinsecuscorpori.Hcc omnia recipit rccolenda cum opus est ct retractanda grandis memoria* recessus, et nescio qui secreti atque inefTdbiles sinusejns ; qua? omnia suis qnceque foribus intrant ad eam, ct reponuntur in ea. Noc ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic pnesto * Unus ago animus, juxta Ven. M. ^Hujtiscemodi, jnxta Er. Ven. et Lugd. M. 3 Se promunt^ jiixta Ven. M. * Jllud quody juxtaEr. Ven. Lagd. M. 785 LIB£R DECmUS. 786 suQt cogitalioai remiQiscenti cas. Quce quomodo fa- bricatie sint quis dicit, cum appareat quibus sensibas raptae sint iuteriusque reconditce? Nam et in tenebris atque in silentio dum habito, iu memoria mea ^ pro- fero, si volo, colores; et disceruo inter album et Qigruro, et inter quos alios volo: nec incurrunt soni atque perturbaat, quod per oculos haustum coasidero, cam et ipsi siat, et quasi seorsum repositi lateaat. Nani et ipsos posco si piacet, atque adsuut illico. Ct quiescente lingua ae silente gutture cauto quaotura volo; imagiuesque illae colorum qua; uihilominus ibi suat, uoa se iuterponunt neque iuterrumpunt, cuuf thesaurus alius retractatur qui inlluxit ab auribus. Ita c«etera qua^ per sensus cseteros ingesta atque congesta suut, recordor prout libet: et auram liliorum dis- cerno a violis, nihil olfaciens ; et mel defruto, lene aspero, nihil tuuc gustando neque contrectaudo, sed reminiscendo anlepouo. i4. Intus hffic ago, in aula ingenti memoriai mese. Ibi enim mihi co^Ium et terra et mare prossto suut, cum omnibus quoe in eis sentire potui, proiter illa quo) oblitus sum. Ibi et ipse mihi occurro, meque recolo, quid, quando, et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus fuerim. Ibi sunt omaia quse sive ex- perta a me sive credita memioi. £x eadem copia etiam similitudiues rerum vel expertarum, vel ex eis quas expertus sum creditarum, alias atque alias et ipse contexo prsteritis, atque ex his etiam futuras actio- nes et eveuta et spes, et hiec omuia rursus quasi prsesentia meditor. Faciam hoc aut illud, di<*o apud me ia ipso iogeati siou aoimi mei pleoo tot et tanta- ram rerum imagiaibus ; et hoc aat illud sequetur. 0 si esset hoc sut illud ! Avertat Deus hoc aut illud. Dico apud me ista: et cum dico, pr^esto suot imagioes om- niunx qaa; dico ex eodem thesauro memoriee, nec omaino aliquid eorum dicerem si defuisseot. i5. Magaa ista vis est memori», magoa aimis, Deus meus, peaetrale amplum et iafioitum. Qais ad fiindum ejus perveoit? Et vis est heec aoimi mei, at- qne ad meam aaturam pertioet ; aec ego ipse capio totam qaod sum. Ergo aoimus ad habeodum seipsum angostas est. Et obi sit, quod sui noo capit '? Num- quid extra ipsnm ac non in ipso? Quomodo ergo non eapit ? Multa mihi super hoc oboritur admiratio, stu- por appreheodit me. Et euat homioes admirari alta montiam, et iogeotes Uuctus maris, et iatissimos la- psus flamiaum, et Oceaoi ambitum, et gyros siderum, et relinquuot seipsos ; nec mirantur, quod hec om- nia cam dicerem, nou ea videbam oculb, nec tamen dicerem nisi mootes et iluctus et ilumina et sidera quae vidi, et Oceaoum quem credidi, iotus io memo- ria mea viderehi spatiis tam iogeotibus quasi foris vi- derem: oec ea tameo videodo absorbui quaodo vidi ocalis; nec ipsa sunt apud me, sed imagines eo- I Jn memoriam m<*am]uxta Bertineosem Mbs., Mart. M. s Lov.: (Jl ubi sit, qnid sit, non capiat, — Er. Ven. Lugd.: r/ ubifit, qnidsuicapiaL Mart.: i4nou«/tt« e.st ut ibi tit quod guinoncapitl Sicpergit: Numquidextraipium^annonin ipto e$t? Omittitur e$t apud Somm. et Rond. M. rum. Et novi quid ex quo seosu corporis impressum sit mihi. CAPUT LK. Memoria disciplinarum, 16. Sed noQ ea sola gestat immeosa ista capacitas memorioe mese. Uic suot et illa omoia quee de (foctri- ois liberalibus percepta ooodum exciderunt, quasi remota interiore loco, non loco ' ; nec eorum imagi- aes, sed res ipsas gero. Nam quid sit litteratura, quid peritia disputaodi, quot geaera queestiooum, quidquid horum scio sic est io memoria mea, at non retenta imagine rem foris reliquerim, aut sonuerit et prseterierit, sicut vox impressa per aures vestigio quo recoleretur *, quasi sonaret cum jam non sooaret; aut sicut odor dum traosit ct evaaescit io veotos, olfactum aflicit, unde trajicit in memoriam imagioem sui quam remioisceodorepetamus ; aut sicutcibus qui certe io veotre jam oou sapit, et tamen in memoria quasi sapit; aut sicut aliquid quod corpore tangendo sentitur, quod etiam separatum a uobis imagiuatur memoria. Ist«e quippe res uon intromittuotar ad eam, sed earum solse imagioes mira celeritate capiuatar, et miris taoquam cellis repoauotur, et mirabiliter re- cordaodo proferuotur. CAPUT X. DiscipliiiaB m* memoriam non introducuntur per setism, sed ex ejus abditiore sinu eruuntur, 17. At vero cum audio tria geoera esse quffistio- oum, aa sit, quid sit, quale sit; sooorum quidem qaibus heec verba confecta suot imagiaes teoeo ; et eos per auras ' cum strepitu transisse ac jam non esse scio. Res vero ipsas quce illis signiiicantur sonis ne- que ulio sensu corporis attigi, nec uspiam vidi prseter aoimum meum, et ia memoria recoodidi ooa imagines earum, sed ipsas; quee unde ad me iotraveriat, di- caot si possuot *.Nam percurro jaouas omoes carob meee, nec invenio qua earum iogressfle siot, Qaippe oculi dicuat : Si coIorat«e, saot, oos eas oaotiavimus. Aures dicuot: Si sooueruot, a oobis iodicatee sunt. Nares dicant: Si oluerunt, per nos transieraot. Dicit etiam seosus gustaodi : Si sapor ooo est, nihil me in- terroges. Tactus dicit : Si corpulentum non est, non cootrectavi; si non contrectavi, non indicavi. Unde et qua heec iotraveruat in memoriam meam? Nescio qaomodo; nam cum ea didici, non credidi alieno cordi, sed in meo recognovi, et vera esse approbavi, et commendavi ei, taoquam reponens unde proferrem cum vellem. Ibi ergo eraat et aoteqaam ea didicis- sem, sed in memoria non erant. Ubi ergo, aat qaare cum dicereotur agoovi, et dixi: Ita est, verumest; oisi quia jam eraat io memoria, sed tam remota et retrusa quasi io caveis abditioribus, ut nisi admo- nente aliquo eruerentar, ea fortasse cogitare non possem? 1 Lov., loca. — Quibus adatipulantur Vea. et Lugd. M. > Recolitur, juxta sex Mss. apud Mart. M. 3 Sic Arn. et Mss. ; at Am. Bad. Er. Lov., Per aurts. — et etiam Ven. et Lugd. M. * Dicam si potsum, jnxia. Er. Ven. Lugd. M. 787 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 788 CAPUT XI. Quid sit discere. 18. Quocirca invenimus nihil essc aliud discere ista, quorum non per sensus haurimusimagines, sed sine imginihus sicuti sunt per seipsa intus cernimus ; nisi ca qnsB passim atque indisposite memoria conti- nehat, cogitando quasi colligere, atque animadver- tendo curare, ut tanquam ad manum posita in ipsa memoria, uhi sparsa prius et neglecta latitahant, jam familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat memoria mea qua; jam inventasunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita, quae didicisse et nosse dicimur ! Qui^ si modestis temporum inter- vallis recolere desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora penetralia dilahontur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem iterum * (neque enim cst alia regio eorum), et cogenda rursus ut sciri possint, id est velut ex quadam dispersione col- ligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo et co- gito, sic est ut ago ct agito, facio et factito. Verum- tamen sihi animus hoc verhum proprie vindicavit, ut non quod alihi, sed quod in animo colligitur, id est cogitur, cogitari proprie jam dicatur. CAPUT XII. Rerum Mathematicarum memoria. 19. Item continet memoria numerorum dimensio- numque rationes et leges iunumerahiles, quarum nuUam corporis sensus impressit; quia nec ipso; co- loratffi sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatee, aut contrectatffi sunt. Audivi sonos verhorum quihus signi- ficantur cum de his disseritur ; sed illi alii, istae autem aliffi sunt: nam illi aliter grccce, aliter latine sonant; istce vero nec grsecce neclatinffi sunt, nec alind eloquiornm genus. Vidi lineas fahrorum, vel etiam tenuissimas, sicut lllum araneffi ; sed illa; ali(e sunt, non sunt ima- gines eamm quas mihi nuntiavit carnis ocnlus : no- vit eas quisqois sine ulla cogitatione qualiscumqne corporis intus agnovit eas. Sensi etiam numeros om- nihus corporis sensihus quos numeramus; sed illi alii sunt quihus numeramus, nec imagines istorum sunt, et ideo valde sunt. Ilideat me ista dicentem qui eos non videt, et ego doleam ridentem me. CAPIJT XIII. Memoria meminisse nos mcminimtis. 20. Hsec omnia memoria teneo, et quomodo ea di- dicerim memoria teneo. Multa etiam qua; adversus hflpc falsissime disputantur audivi, et memoria teneo: quae tametsi falsa sont, tamen ea meminisse me non estfalsum; et discrevisse me inter illa vera et hsec falsa quse contradicuntur, et hoc memini; aliterque nnnc video discernere me ista, aliter autem memini sflepe me discrevisse cum ea saepe cogitarem. Ergo et intellexisse me stepius ista memini ; et quod nunc dis- cemo et intelligo, recondo in memoria, ut postea me nonc intellexisse meminerim. Ergo et meminisse 1 Ita meliores Mss., et sic legendum esse prohat quod sequitur, neque enimest alia regio eorum, ez qua scilicet cogi poBsint. Quare emeodandi editi codices qui habent, ei in idem ; vel, ei ibidem. me memini ; sicut postea quod hsec reminisci niiiic potui si recordahor, utiqne per vim memoriae recor- dahor. CAPUT XIV. Quomodo memoria vu,i iuet affectus animi, Lmta ror Ixti quomodo recordamur. 21. Affectiones quoque animi mei eadem memorii continet; non illo modo quo eas hahet ipse animos com patitur eas; sed alio multum diverso, sicat sese hahet vis memoriae. Nam et leetatum me fuisse remi- liiscor non leetus, et tristitiam meam prseteritamrecor- dor non tristis, et me aliquando timuisse recolo sine timore, et pristiufle cupiditatis sine cupiditate som memor ; aliquando e contrario tristitiam meam traiB- actam lcetus reminiscor, et tristis Isetitiam. Quod mi- randum non est de corpore: aliud enim anianis, aliud corpos. Itaqne si prsteritnm dolorem corporb gaodens memini, non ita mirom est. Uic vero coni animns sit etiam ipsa memoria: nam et cum manda- mus aliquid utmcmoritor haheatur, dicimos, Videot illud in animo haheas ; et cum ohliviscimur, dicimas, Non f uit in animo : et, Elapsum est animo ; ipsam memoriam vocantes animum : cum ergo ita sit, quid est hoc quod cum tristitiam meam prseteritam letoi memini, animus habet laetitiam, et memoria tristi- tiam ; leetosqoe est animns exeo quod inest ei latitii, memoria vero ex eo qood inest ei tristitia tristis Doa est? Num forte non pertinet adanimum? Qnis hoc dixerit? Nimirum ergo memoria quasi yenter est animi, loetitia vero atque tristitia quasi cibus dulds ct amarus : cum memoriee commendantur quasi tr»- jecta in ventrem recondi illic possunt, sapere noo possunt. Ridiculum est hsec illis similia pntare, nec tamen sunt omnimodo dissimilia. 22. Sed ecce de memoria profero, cnm dico qat- tuor esse perturhationes animi; cupiditatem, leetitiam, metum, tristitiam : et quidquid de his dispntare po- tuero, dividendo singnla per species sui cojusque ge- neris et definiendo ; ihi inve nio qnid dicam, atqoe inde profero : nec tamen ulla eanmi perturbatiofle perturhor, cum eas reminiscendoro commemoro; et an- tequam recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cihus rominando, sic i^ta de memoria recordando proferontnr. Cur igitnr in ore cogitationis non sentitur a dispntante, hoc est a re- miniscente, leetitiffi dulcedo vel amaritodo moestitic? An in hoc dissimile est, quod non undique simile est? Quis enim talia volens loqueretur, si quoties tristi- tiam metumve nominamus, toties moerere yel timere cogeremur? Et tamen non ea loqneremur, nisi in me- moria nostra non tantum sonos nominum secandom imagines impressas sensihos corporis * ; sed etiam rerum ipsarum notiones inveniremus, quas nulli janua carnis accepimus, sed eas ipse animus per ex- perientiam passionum suarnm sentiens memorie 1 lo prius Edd., impressas seniUms corporii ; at in BlM.,a sensilms.. — Sic etiam Fiorentina editio. M. 78*^ LIBEH DECIMUS. 790 comineDdavit, aut ipsa sibi hsec etiain non commen- data retinuit. CAPUT XV. Etiam qux absunt meminimus. TS. Sed utrum per imagines» an non, qais facile dixerit ? Nomino quippe lapidem, nomino solem, cum res ipsse non adsunt sensibus meis ; in memoria sane mea prassto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi adest dum nihil dolet ; nisi tamen ad^sset imago ejus in memona mea nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate disceme- rem. Nomino salutem corporis cam salvus sum cor- pore : adest mihi quidem res ipsa ; verumtamen nisi etimago ejus inesset in memona mea, nulio modo recordarer quid hujas nominis signiiicaret sonus. Nec «egrotantes agnoscerent salute nominata quid esset dictum ; nisi eadem imago vi memorifie teneretur, quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino numeros quibas numeramus, et adsunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. Nomino imaginem solis, et hsec adest in memoria mea : neque enim imaginem imaginis ejus, sed ipsam recolo ; ipsa mihi remini- scenti prsesto est. Nomino memoriam, etagnosco qnod nomino. £t ubi agnosco, nisi in ipsa memoria? Nom et ipsa per imaginem suam sibi adest, ac non per seipsam ? CAPUT XVI. Et oblivionis memoria est. 24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino, unde agnoscerem nisi memi- nissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem quam signiiicat ; quam si oblitus essem ; qaid ille va- leret sonus, agnoscere utique non vaierem. Ergo cum memoriam mcmini, per seipsam sibi prsesto est ipsa memoria ; cum vero memini oblivionem, et memoria presto est etoblivio ; memoria qua meminerim, obli- vio quam meminerim. Sed quid est oblivio, nisi pri- vatio memorias'^ Quomodo ergo adest ut eam memi- nerim, quando cum adest meminisse non possum? At si quod meminimus memoria retinemus ; obiivionem aotem nisi meminissemus, nequaquam possumus au- dito isto nomine, rem quee illo signiiicatur agnoscere; memoriaretinetur oblivio. Adest ergo ne obliviscamur, quse cum adest obliviscimur. An ex hoc intelligitur non per seipsam inesse memorise cum eam memi- nimus, sed per imaginem soam ? quia si per seipsam prcesto esset oblivio, non ut memiuissemus, sed ut oblivisceremur efiiceret. Et hoc quis tandem inda- gabit ? quis comprehendet quomodo sit? 25. Ego certe, Domine, laboro hic, et laboro in meipso : factus sum mihi terra difiicultatis, et sudo- ris nimii. Neqae enim nunc scrutamur piagas coeli, aut siderum intervalla demetimur, vel terr« libra- menta queerimus : ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a me longe est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi ? Et ecce meroorise meee vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam preeter illam. Quid enim dictu- rus sum quando milii certum est meminisse me obli- vionem ? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini ? an dicturus sum ad hoc inesse obli- vionem in memoria raea, ut non obliviscar? Utrum- que absurdissiroum est. Quid illud tertium ? quo paclo dicam imaginem oblivionis tcncri memoria mca, non ipsam oblivionem, cum eam mcmini ? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimiturrei cujus- que imago in memoria, prius necessc est ut adsit res ipsa undo illa imago possitimprimi ? Sic enim Cartha- ginis memini, sic omnium locorum quibus interfui, sic facies hominum quas vidi, et ca»lerorum sensuum nuntiata, sic ipsius corporis salutem sive dolorem.' Cum prs^sto essent ista, cepit ab eis imagines memo- ria quas intuerer praesentes, et retractarem animo cum illa et absentiareminiscerer. Si ergo pcr imaginem suam non per seipsam in memoria tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut ejus imago caperetur. Cqmau- tem adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam quod jam notatum in- venit, prsesentia sua delet oblivio ? Et tameu quo- cumque modo, licet sit modus iste incomprehcnsi- biiis et inexplicabilis. etiam ipsam oblivionem me- minisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur. CAPUT XVII. Magna memorix vt5, sed tdtra progrediendum ut attin- gatur Deus. 26. Magna vis est memorise nescio quid horren- dum, Deus meus, profunda et infinita multiplicitas ; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid ergo sum, Deus meus ? quae natura sum ? Varia, multimoda vita, et immensa vehementer. Ecce in memorise meee campis, et antris et cavemis innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum gene- ribus, sive per imagines, sicut omninm corporam ; sive per preesentiam, sicut artiam ; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut affectionum ani- mi ; quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in animo sit quidquid est in memoria : per hsec omnia discurroet volito; hacillac penetroetiam quan- tum possum, etfinis nusquam; tanta visest memorise, tanta vitae vis est in homine vivente mortaliter ! Quid igitur agam, tu vera mea vita Deus meus ? Transibo et hanc vim meam quse memoria vocatur, transibo eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi ? Ecce ego ascendens per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo te istam vim meam, quse memoria vocatur, volens et attingere unde attingi potes, et iohserere tibi unde inheerere tibi potest. Habent enimmemoriam et pecora etaves, alioquin non cubilia nidosve repeterent, non alia multa quibus assuescunt, neque enim et assuescere valerent ullis rebus nisi per memoriam. Transibo ergo et memoriam, ut attingam eum qui separavit me a quadrupedibus, et volatilibus coeli sapientiorem me fecit. Transibo et memoriam ; et ubi te inveniam» vere bona et secura suavitas ? et ubi te inveniam ? Si prseter memoriam meam te invenio, immemor tui 791 C0NF£SS10NUM S. AUGUSTINl. sain. Et quomodo jam inTeniam te, si memor non 8um tui ? CAPUT XVIII. Non invenireiur ea res quae excidity nisi memoria teneretur, 27. Perdiderat euim mulier drachmam, et quesivit eam cum lucerna (Luc. xv, 8), et nisi memor ejus esset, nou inveniret eam. Cum enim esset inventa, unde sciret utrum ipsa essct, si memor ejus non esset ? Multa niemini me perdita qussisse atque inve- nisse. lude istud scio, quia cum qusererem aliquid eorum, et diceretur mihi, Num forte hoc est, num forte illud? tamdiu dicebam : Nonest, donecidoffer- retur quod quserebam. Cujus nisi memor essem, quid- quid iilud esset, etiam si mihi offerretur, non inveni- rem, quia non agnoscerem. Et semper ita iit, cum aliquid perditum qufierimus et invenimus. Verumta- men si forte aliquid ab oculis perit, non a memoria, veluti corpus quodlibet visibile, tenetur intus imago ejus, et quaeritur donec rcddatur aspectuL Quod cum inventum fuerit, ei imagine quffi iutus est recognosci- tur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si non agnoscimus ; nec agnoscere possumus, si non memi- nimus : sed hoc perierat quidem oculis, memoria te- nebatur. CAPUT XIX. Quid sit reminisci, 28. Qaid cam ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur, et quaerimus ut recordemur ? Ubi tandem quserimus nisi in ipsa memoria ? Et ibi si aliud pro alio forte olferatur, respuimus, donec illud occurrat quod quserimus : et cum occarrit, dici- mus, Hoc est ; qaod non diceremus nisi agnoscere- mus, nec agnosceremus nisi meminiscemus. Certe ergo obliti fueramus. An * non totum exciderat, sed ex parte qua tenebatur pars alia qusBrebatur ; quia sen- tiebat se memoria non simul volvere quod simnl so- lebat, et quasi detruncata consuetudine claudicans, reddi quod dcerat flagitabat ? Tanquam si homo no- tus sive conspiciatur oculis, sive cogitetur, et nomen ejus obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non connectitur : quia non cum illo cogitari consuevit, ideoque respuitur donec illud adsit, ubi simul assue- facla notitia non iuffiqualiter acquiescat. Et unde adest, nisi ex ipsa memoria? Nam et cum ab alio commoniti recognoscimus, inde adest. Non enimquasi novum credimus, sed recordantes approbamns hoc esse quod dictum est. Si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti reminiscimur. Neque enim omni- modo adhuc obliti sumus, quod vel jam ' oblitos nos esse meminimus. Hoc ergo nec amissum quserere po- terimus, quod omnino obliti fuerimus. CAPUT XX. Ut beatitudinem omnes appetant^ oportet eam noverint, 29. Quomodo ergo te qusro, Domine ? Cum enim te Deum meum quffiro, vitam beatam qusero. Qusram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de anima mea, et vivit anima mea de te. Quomodo 1 Mart., fueramu» ; ae non.,. fiagitabat, Alias, nam^ M. * In B. legitur eam, corrupte. M. ergo qufBro vitam beatam ? quia non est mihi done dicam : Sat est, illic nbi oportet ot dicam ? qoomodi eam quaero ? Utrum per recordationem tanquam oib oblitos sim, oblitnmque me esse adhuc teneam ; u per appetitum diH-oi: que amamus eam, et tamen adhuc adipisci eam volo- mus ut beati simus. Numquid sicut meminimus elo- quentiam ? Non : quamvis enim hoc nomine andiio recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt elo- qnentes, mnltique esse cupiant, unde apparet eam esse in eorum notitia ; tamen per corporis sensos alios eloqnentes animadvertemnt et delectati snnt et hoc esse desiderant (qnanquam nisi ez interiore no- titia ^ non delectarentur, neque hoc esse yellent nisi delectarentur ) ; beatam vero vitam nullo sensu cor- poris in aliis experimur. Numquid sicut meminimos gaudium? Fortasse ita. Nam gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser : neqoe un- qnam corporis sensn gaudium meum vel vidi, vel au- 1 Sic Am. Am. et Mss. ; at Er. et Lo habent, in extt' riore noiitia. 793 LIB£K DEGIMUS. 794 diviy yel odoratas sam, vel gustavi, vei tetigi ; sed expertas sum in animo meo quaodo Iffitatus sum, et adhfl&sit ejus notitia memoriae mece, ut id reminisci valeam aliquando cum aspernatione, aliquando cam desiderio, pro earum rerum diversitate de qaibus me gavisam esse memini. Nam et de turpibus gaadio quodam perfusus sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror ; aliquando de bonis et honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo tristis gaudium pristinum recolo. 31. Llbi ergo etquando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam, et amem et desiderem? Nec ego tantum, autcum paucis, sed beati prorsus omnes esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa volantate vellemus. Sed qaid est hoc quod si quseratur a duobus, utrum militare velint, fieri posset * ut alter eorum velle se, alter nolle respou- deat: si autem ab eis quffiratur, utrum beati esse velinty tieri possit ut ' uterque statim se sine ulia du- bitatione dicat optare; nec ob aliud veiit ille miiitare, nec ob aliud iste nolit, nisi ut beati sint? Nam * forte quoniam alius hinc, alius iude gaudet ; ita se omnes beatos esse velie consonant, quemadmodum consona- rent, si hoc interrogarentur, se velle gaudere, atque ipsum gaudium vitam beatam vocant. Quod etsi alius binc, alius illinc assequitur, unum est tamen quo per- Tenire omnes nituntur ut gaudeant. Quee quoniam res est i{uam se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in memoria recognoscitur, quando beat» vit» nomen auditur. CAPUT XXII. Beata vita quWy et ubi, 32. Absit, Domine, absit a corde servitui,qui con- fitetur tibi; absit ut quocumque gaudio gaodeam, beatum me potem. Est enim gaodium quodnon datur impiis (Isai. xlvhi, 22), sed eis qoi te gratis colont, quorum gaudiom tu ipse es. Et ipsa et beata vita gaudere ad te, de te, propter te ; ipsa est, et non est altera. Qoi aatem aliam potant esse, aliud sectantur gandium, neque ipsom verum. Ab aliqaatamenima- gine gaudii voluntas eorum non aveirtitur. CAPUT XXIII. Item prosequitur quse sU beata vita^ et ubi. 33. Non ergo certum est quod omnes esse beati TOlunt, quoniam qoi non de te gaudere volunt quaB eola vita beata est, non utiqoe vitam beatam volont. An onwes hoc volunt? Sed quoniam caro concupiscit adfersus spiritum, et spiritus adversus carnem ut noa iaciant quod volunt {GakU, v, 17)« cadunt in id qood valent, eoque contenti sunt; qoiaillud qood non indent, nontantiun volont, qoantum sat est ut valeant Nam qasero ab omnibus utrum malint de veritate qoam de faisitate gaudere : tam non dubitant dicere de veritate se maile, quam non dubitant dicere beatos esse se velle. Beata quippe vita estgaudium de Teritate. Hoc est enim gaudiam de te quiveritas es « Somm. Mart. Flor. et Rond. legunt fieri possU, M. s Er. Lugd. Dab. Mart. Rond. cam 11 Mss. omittunt ^eri posiit ut, M. s Er. Lugd. Dub. Mart. Rond. cam 11 Mss., mcm.M. {Joan, XIV, 6), Deus iliuminatio mea, salus faciei meffi {PsaL xxvi, 1 ), Deus meus. Hanc vitam beatam omnes volunt, hanc vitam quce sola beata est omnes voiunt, gaudium de veritate omnes voiunt. Multos eipertus sum qui vellent failere ; qui autem faili, ne- minem. Ubi ergo noverunt hanc vitam beatam, nisi ubi noverunt etiamveritatem'/ Amant enim etipsam, quia falli nolunt. Et cum amant beatam vitam quod non estaliud quam de veritate gaudium, utique amant etiam veritatem, nec amarent nisi esset aiiqua notitia ejus in memoria eorum. Car ergo non de ilia gaudent? cur nonbeati sunt? Quia fortius occupantur in aliis quse potius eos faciuut miseros, quam iilud beatos quod tenuiter meminerunt. Adhuc enim modicum lumen est in hominibus; ambulent, ambulent, ne eos tenebrse comprehendant {Joan. xii, 35). 34. Cur auteni veritas parit odium, et inimicus eis factus est homo tuus verum prsedicans, cum ametur beata vita, quee non est nisi gaudium de veritate : nisi quia sic amatur veritas, ut quicumque aliud amant, hoc quod aman veiint esse veritatem ; et quia falli nolunt, noiunt convinci quod falsi sint? Itaque pro* pter eam rem oderunt veritatem» quam pro veritate Umant. Amant eam lucentem, oderunt eam redar- guentem. Quia enim falli nolunt et fallere volunt, amant eam cum se ipsa indicat, et oderunt eam cum eos ipsos indicat K Inde retribuet eis, ut qui se ab ea manifestari nolunt, et eos nolentes manifestet, et eis ipsa non sit manifesta, Sic sic etiam, sic animus hu- manus, etiam sic csecus et languidus, turpis atque indecens latere vult ; se autem ut lateat aliquid non vult. Contra illiredditur otipsenon lateat veritatem, ipsom autem veritas lateat. Tamen etiam sic dum mi- ser esty veris mavult gaudere quam falsis. Beatus ergo erit, si nulla interpeiiante molestia, de ipsa per quam vera sunt omnia, sola veritate gaudebit. CAPUT XXIV. Gratutatur quod sua in memoria Deus locum habeat, 35. Ecce quantum spatiatus sum in memoriamea, quflerens te, Domine, et non te inveni extra eam. Neque enim aliquid de te inveni quod non meminis- ^em ex quo didici te. Nam ex quo didici te, non sum obiitus tui. Ubi enim inveni veritatem, ibi inveni Deum meum ipsam veritatem, quam, ex quo didici, non sum oblitus. Itaque ex quo didici te, manes in memoria mea, et Jllic te invenio, cum reminiscor toi et delector in te. H» sunt sanctse deliciee mese, quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam. CAPUT XXV. In quo memorix gradu reperiatur Deus. 36. Sed ubi manes in memoria mea, Domine, ubi illic manes? Quale cubile fabricasti iiiic tibi? quale sanctuarium ' aedificasti tibi ? Tu dedisti hanc digna- tionem memoriee mese ut maneas in ea ; sed in qua ejus parte maneas, hoc considero. Transcendi enim partes ejus, quas habent et bestise, cum te recordarer 1 Lor. tjudicat, ' In aliqaot Mss., sairarium» 795 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 796 qaia noo ibi te inveniebain inter imagines rerum cor- poraliam, et veni ad partes ejus, ubi commeudavi affectiones animi mei» nec illic inveni te. Et intravi ad ipsius animi mei sedem, qusB illi est in memoria mea, quoniam sui quoque meminit animus, nec ibi tu eras : quia sicut non es imago corporaiis, nec atfectio yiventis, qnalis est cum leetamur, contrislamur, cu- pimuH, metuimus, meminimos, obliviscimur, et quid- quid bnjusmodi est ; ita nec ipse animos es, qoia Dominus Deus animi tu es, et commutantur bsec omnia, tu autem incommutabilis manes super omnia, et dignatus es habitare in memoria mea ex quo te di- dici. Et quid quaero quo loco ejus babites, quasi vero loca ibi sint? Habitas certe in ea, quoniam tui me- mini ex quo te didici, ct in ea te invenio cum recor- * dor te. CAPUT XXVI. Ubi invenitur Deus. 37. Ubi ergo te inveni ut discerem te? Neque enim jam eras in memoria mea priusquam te discerem. Ubi ergo inveni te ut discerem te nisi in te supra me? Et nuspuam locus, et recedimus, et accedimus, et nusquam locus. Ubique, veritas, praesides omnibus consulentibus te, simulque respondes omnibus etiam diversa consulentibus. Liqoide tu respondes, sed non liquide omnes audiunt. Omnes unde voiuntconsulunt. sed non semper quod volunt audiunt. Optimus mini- ster tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire qood ipse voluerit, sed potius hoc velle qood a te au- dierit. CAPUT XXVII. Qmmodo homijiem rapiat Dei pukhritudo, 38. Sero te amavi, polchritudo tam antiqua et tam nova! serote amavi! Et ecccintus eras, et ego foris, et ibi te queerebam ; et in ista formosa quee fecisti, deformis irruebam. Mecom eras, et tecum non eram. Ea me tenebant longe a te, quae si in te non essent, non essent. Vocasti, et clamasti, et rupisti surditatem meam. Coruscasti, splenduisti, et fugasti caecitatem meam. Fragrasti *, et duxi spiritum, et anhelo tibi. Gustavi, et esurio, et sitio. Tetigisti me, et exarsi in pacem tuam. CAPUT XXVIII. Miseriae hujus mtse, 39. Com inhffisero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor ; et viva erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples, sublevas eum; quoniam tui plenus non sum, oneri roihi sum. Contendunt Iffititise mea; Uendse com lcetandis ma;ro- ribus; et ex qua parte stet victoria nescio. Hei mihil Domine, miserere mei. Contendunt mcerores mei mali cum gaudiis bonis, et ex qoa parte stet victoria nescio. Hei mihi! Domine, miserere mei. Hei mihi! ecce vulnera mea non abscondo : medicus es, eeger sum; misericors es, miser sum. Numquid non tenta- tio est vita humana super terram {Job, vii, i)? Quis velit molestids et difQcuUates? Tolerari jubes eas, non < FlagratU, juxU Er. Logd. Flor. M. amari. Nemo quod tolerat amat, etsi tolerare amat. Quamvis enim gaudeat se tolerare, maTalt tamen non esse quod toleret. Prospera in adTersis desidero, ad- versa in prosperis timeo. Quis inter liaec medins locus, ubi non sit humana vita tentatio * ? Vsprospe- ritatibus seeculi, semel et iterum, a timore adversita- tis, et a corruptione Isetitis ! Vse adTersitatibos sflecolL semel etitcrum et tertio, a desiderio prosperitatis, et quia ipsa adversitas dura est, et naufragat tolerantia* ; numqnid non tentatio est vita humana super terram sine nllo interstitio? CAPUT XXIX. In Dco spes tota. iO. Et tota spes mea non nisi in magna Talde mi- sericordia tua. Da quod jubes, et jube qnod vis. Imperas nobis continentiam. Et cum seirem^ sit qoi- dam, quia nemo potest esse continens nisi Deus det: ti hoc ipsum erat sapientise scire cujus essei hoe domai (Sap, VIII, 21). Per continentiam qaippe coUigimur et redigimur in unum, a quo in multa deflaximos. Minus enim tc amal qui tecum aliqnid amat qood non propter te amat. 0 amor qui sempe ardes et nunquam exstingueris ! Charitas Deus meas, ao- cende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis. CAPUT XXX. ConfUetur ut se habet ad tenUUiones camaHs libidim, 41. Jubes certe utcontineam a concapiscentia car- nis, et concupiscentia oculoram, et ambitione sacnli {Joan 11. l^). Jussisti a concubitn ; et de ipso cod- jugio melius aliquid quam concessisti monaisti. Et quoniam dedisti, factum est et antequam dispensator sacramenti tui fierem. Sed adhuc Tivant in memorit mea, de qua multa locutas sum, talium rernm imifi- nes, quas ibi consuetndo mea flxit ; et occursant mihi vigilanti quidem carentes viribns, in somnis aatem non solum usque ad delectationem, sed etiam nsqae ad consensionem factumque simillimum. Et tantQin valet imaginis illusio in anima mea et in came mea, ut dormienti falsa visa persuadeant qnod vigilanti vera non possunt. Numqoid tunc ego non sum, Do- roine Deus meus? Et tamen tantum interest ioter meipsnm et meipsum, intra momentum quo hinc ad soporem transeo, vel huc inde retranseo ! Ubi est tanc ratio, qufie talibus suggestionibus resistit Tigilans? Et siresipsfie ingerantur, inconcussus maneo *. Nnmqoid clauditur cnm oculis? numqnid sopitor cam sensibas corporia? Et unde seepe etiam in somnis resistimos, nostrique propositi memores, atque in eo castissime permanentes, nnllnm talibus illecebris adhibemas as- sensum? Et tamen tantum interest, ut cum aliter accidit, evigilantes ad conscientiee requiem redea- 1 Bad. Am. Er et Lov., humancB vitst temtatio, — Hoicle- ctioD i suffragantur Somm. et 7 Mss. in editione Florentina. 31. s Bad. et plures e vetustiorlbus Mss.habent et nejtaagtl tolerantiam. 3 Septem M»s., inconcussa manet: recte referendo ad n- tioDein. — Editio FIorentiDa, cui accedunt Somm. et Bond., meliorumquecodicum auctoritate sasefretam porteadens, sic legit : Ubi est tunc ratio qua vigilans atiimus, iatUm., , inconcussus tikine^Sed, ty pographorum forte lapeQ,priorem illius lectionis partem pmlermittit. M. LiBEK DECiMUS. 798 psaque distuutia reperiamus nos non fecisse, imeii in nobis quoquo modo faclum esse do- ^umquid non potens est manift tua, Deus om- is, sanare omnes languores animse mese, atque mtiore gratia tua lascivos motus etiam mei ; exstinguere? Augebis, Domine, magis ma- in me munera tua, ut anima mea sequatur me concupiscentisB visco eipedita, ut non sit re- •ibi, atque ut in somnis etiam, non solum non ret istas corruptelarum turpitudines per ima- mimales usque ad carnis fluxum, sed ne con- quidem. Nam ut nibil tale vel tantiilum * li- [uantulum possit nutu cobiberi, ctiam in casto '.ntis alfectu, non tantum in bac vita, sed etiam «tate, non magnum est omnipotenti, qui vales supra quam petimus et intelligimus (Ephes. m, iioc tamen quid adbuc sim in boc genere mali ixi Domino bono meo, exsultans cum tremore u, 11) in eo quod donasti mibi, et lugens in eo Qconsummatus sum, sperans ^ perfecturum te in isericordias tuas usque ad pacem plenariam, tecum babebnnt interiora et exteriora mea, ibsorpta fuerit mors in victoriam (I Cor. xv. CAPUT XXXI. Ui se geint ad tentationes gulx. Est alia malitia diei, quse utinam sufliciat ei. nus enim quotidianas ruinas corporis edendo et lo, priusquam escas et ventrem destruas, cum ris indigentiam meam satietate miriiica, et cor- ile boc indueris incorruptione sempiterna (Ibid., unc autem suavis est mibi necessitas, et adver- am suavitatem pugno ne capiar ; et quotidianum I gero in jejuniis, soBpius in servitutem redigens \ meum (I Cor. ix, 27) ; et dolores mei voluptate tur. Nam fames et sitis quidam dolores sunt ; et sicut febris necant, nisi alimentorum me- succurrat. Quse quoniam praesto est, ex conso- s munerum tuorum, in quibus nostrce infirmitati li aqua et coelum serviunt, calamitas delicia; Lar». Hoc me docuisti ut quemadmodum medica- ^ sic alimenta sumpturus accedam. Sed dum ad im satietatis ex indigentiee molestia transeo, in ransitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiee. nim transitus voluptas est, et non est alius • qua atur quo » transire cogit necessitas. Et cum sa- caasa edendi et bibendi, et adjungit se tanquam equa periculosa jucunditas, et plerumque prseire ir, ut ejus causa flat quod salutis causa me fa- el dico, vel volo. Nec idem modus utriusque Am quod saluti satis est, delectationi parum est. n/v/im, juxta Rond. cum 11 Mss. M. hperans^ juxta Rond. ei sex Mss. M. 1. Er. et Lov., calamitates delicix vocantur; at Mss. 16 ei Arn., calamitas. Priori lectioni favent Somm. .d. cum 4 Mss. M. i«fi, juxta Somm. et Rond. cum 2 Mss. M. omnibus Edd. ante Arn. legebatur guam quotrans- ponetum est qvkam , auctoritate Msi. et sensu exigente. £t s«pe incertum iit utmm adhuc necessaria corporis cura subsddium petat, an voluptaria cupiditatis fallacia ministeriam suppetat. Ad boc incertum bilarescit in- felix anima, et in eo preeparat excusationis patroci- nium, gaudens non apparere qoid satis sit moderationi valetudinis, ut obtentu salutis obumbret negotium vo- luptatis. His tentationibus quotidie conor resistere, et invoco dexteram tuam ad salutem meam, et ad te refero sestus meos, quia consilium mibi de bac re non- dum stat. 45. Andio vocem jubentis Dei mei: Non graventur corda vestra in crapula et ebrietate (Luc. xxi, 34). Ebrietas longe est a me ; misereberis, ne appropin- quet mibi. Crapula autem nonnunquam subrepit servo tuo ; misereberis, ut longe fiat a me. Nemo enim potest esse continens, nisi tu des. Muita nobis oran- tibus tribuis ; et quidquid boni antequam oraremus accepimus, ate accepimus ; etut boc postea cognosce- remus, a te accepimus. Ebriosus nunqnam fui, sed ebriosos a te sobrios factos ego noyi. Ergo a te fa- ctum est ut boc non essent qui nunquam fuerunt, a quo factum est ut boc non semper essent qui faeranty a quQ etiam factum est ut scirent utriqne a quo factum est. Audivi aliam vocem tuam : Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere (Eccli, xviii, 30). Audivi et illam ex munere tuo qoam multum amavi : Neque si manducaverimus, abundabimus ; neque si non mandueaverimuSy deerit nobis (I Cor. viii, 8). Hoc est dicere, Nec illa res me copiosum faciet, nec iila ffirumnosum. Audivi et alteram : Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse ; et abundare novi, et penu- riam pati novi. Omnia possum in eo qui me confortat (Philipp. IV, 11-13). Ecce miles castrorum coelestium, non pulvis quod nos sumus. Sod memento, Domine, qnia pulvis samus, et de pulvere fecisti bominem (Psal. cii. 14; et Gen. iii, 19), et perierat, et inventus est (Luc. XV, 24, 32). Nec ille in se potuit, qaia idem pulvis fuit, quem talia dicentem afQatu tu» inspira- tionis adamavi : Omnia possum^ inquit, in eo quime confortat. Conforta me, ut possim. Da quod jnbes, et jube quod vis. Iste se accepisse confitetur, et quod gloriatur, in Domino gloriatar * (I Cor. i, 30, 31). Au- divi alium rogantem ut accipiat : Aufer a me, inquit, concupiscentias ventris (Eccli. xiiii, 6). Unde apparet, sancte Deus meus, te dare, cum fit quod imperas fieri. 46. Docuisti me, Pater bone, Omnia munda mtmdis; sed malum esse homini qui per offensionem manducat (Rom. XIV, 20); et omnem creaturam tuam bonam esse, nihilque abjiciendum quod cum gratiarum actionc percipitur (I Tim. iv, 4) ; et quia esca nos non com- mendat Deo (I Cor. viii, 8). et ut nemo nos judicet in cibo autm potu (Coloss. ii, 16) ; et ut qui manducat non manducantem non spemat; et qui non manducat, man- ducantem non judicet (Rom. xiv, 3). Didici baec; gra- tias tibi, landes tibi Deo meo, magistro meo, pulsatori auriam mearum, illastratori cordis mei : eripe me ab 1 Ui juod gloriatur, in Domino ^tofielttf, juxU 5 Mss. apud Mart. M. 709 CO.NFESSIONUM S. AUGUSTINI, omni tentatione. Non ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. Scio Noe omne carnis genus quod cibo esset usoi manducare permissum (Gen. IX, ^, 3) ; Eliam cibo carnis refectum (III Rey. xvii, 6) ; Joannem mirabili abstinentia prieditum, animiiU- bus, boc cst locustis, in escam cedentibus {Matth. m, 4) non fuisse poUutum. Et scio Esau lenticulae codcu* piscentia deccptum [Gen. xxv, 34) ; et David proptcr aquoe desiderium a seipso reprebensom (II Rey. xxiii, i5-17); et Regem nostrum non de carne, sed de pano esse tentatum (Matth, iv, 3). Ideoque et populus in eremo, non quia carnes dcsideravit, sed quia esca} desiderio adversus Domioum murmuravit, meruit im- probari (.Yum. xi). 47. In his ergo tentationibus positus, certo quo- tidieadversusconcupiscentiani manducandi etbibendi : non enim est quod semei prtccidere et uiterius non attiogere decernam, sicut de concubitu potui. Itaque freni gutturis temperata relaxatione et constrictione teoendisunt. Et quis est, Domine, qui non rapiatur aliquantulum extra inetas necessitatis? (Juisquis est, magnus est *, magoificet nomen tuum. Ego autem non sum, quia peccator bomo snm. Sed et ego magniiico nomen tuum; et interpellat te pro peccatis meis (Rom. VIII, 34), qui vicit sseculom (Joan, xvi, 33), numeraos meinter infirma membra corporis sui, quia et imperfectum ejus ^ viderunt ocuii tui, et in libro tno omnes scribentur {Psal. cxxxviii, 16). CAPUT XXXII. Ut se gerit ad odomm illecebras 48. De illecebra odorum non satago nimis. Cum absunt, non requiro ; cum adsunt, non respuo, para- tus etiam eis semper carere. Ita mihi videor ; fortasse fallor. Sont enim et istse plangendse tenebrae, in qui- bus me latet facultas mea quse in me est : ut animus mens de viribus suis ipse se interrogans non facile sibi credendom existimet; quia et quod inest, plerumque occoltnm est, nisi experientia manifestetor. £t nemo securus esse debet in ista vita, quse tota tentatio no- minatur (Job, vii, i), utrum qui fieri potuit ex dete- riore melior, non iiat etiam ex meliore deterior. Una spes, una tiducia, una firma promissio, misericordia tua. CAPUT XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium. 49. Voluptates aurium tenacius me implicaverant et snbjugaverant; sed resolvisti, et liberasti me. Nunc in sonis quos animant eloquia tua, cum suavi et arti- liciosa voce cantantur,fateor, aliqoantulnm acquiesco; non quidem ut hseream, sed ut surgam cum volo. Attamen cnm ipsis sententiis qnibus vivunt, ut admiU tantur ad me, queerunt in corde meo nonnullius di- gnitatb locum, et vix eis prcebeo congrnentem. Aii- quando enim plus mihi videor honoris eis tribuere quam decet, dum ipsis sanctis dictis religiosius et ar* dentius sentio moveri animos nostros in llammam > Bad. Am. Er. et Lov., Imperfectum mevm; sed Mss. cum Arn., imperfectum ejus; scilicet Christi, ex cujus per- sona versiculum i^tum interpretalur Augustinus, Enarrat in pftalm. 138, n. 23. pietatis^ cum ita cantantur, quam si non ita eautaiah tur ; et omnes aflfectus spiritus nostri pro sui ' diver- sitate habere proprios modos iu voce atque cantu, quorom nescio\[ua occulta familiaritate excitentur. Sed delectatio carnis mese, cui mentem enervandaa non oportet dari, sseqe me fallit, dum rationem sen* sus non ita comitatur ut patienter sit posterior ; sed tantum quia propter illam meroit admitti, etiam prc- currere ac ducere conalur. Ita iu his pecco non seii- ticns, sed postea sentio. 50. Aliquando autem hanc ipsam fallaciam immo- deratius caveus, erro nimia severitate : sed Talde io- terdum^ ut meios omne cantilenarum suavium quibus Davidicum Psalterium freqnentatur, ab auribus mes removeri velim, atque ipsius Ecciesias; tutiusqw mihi videtur quod de Alexandrino episcopo AlhaDasio ssepe mihi dictum commemini, qui tam modico llexo vocis faciebat sonare lectorem psalmi, ut proountiaiiti vicinior esset quam canenti. Veromtamen, cum re- miniscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus Eccle- siee tuce in primordiis recuperatffi ildei meffi, et nooc ipso quod moveor ', non cantu, sed rebus quos can- tantnr, cum liquida voce et convenientissima modii- latione cantantur, magnam institoti hujus utiiitatain rnrsus agnosco. Ita iluctuo inter periculum yoinptatis et experimentum salubritatis ; magisque adducor, noa quidemirretractabilem sententiam proferens, cantandi consuetudinem approbare in Ecclesia; ut per oblecta> menta aurium intirmior animus in affectum pietatis assurgat. Tamen, cum mihi accidit ut me amplius cantus, quam res qnae canitur, moveat; poenaliter me peccare coniiteor, et tunc mallem non aodire cantantem. Ecce ubi sum : ilete mecum, et pro me llete, qoi aliquid boni vobiscum intus agitis unde lada procedunt. Nam qui non agitis, non vos haec moveot. Tu autem, Domine Deus meus, exaudi ; respiee, et vide *, et miserere, et sana me, in cujus oculis mihi qusestio factus snm, et ipse est languor mens. CAPUT XXXIV Vt se gerit ad ocuLyrum Ulecebrcu* 51. Restat voluptas oculorum istorum camis mec, de qua loquar ^ confessiones quas audiant aures tem- pli tui, aures fratern» ac piee, ut concludamos teo- tationes concupiscentise carnis, qum me adhocpoi- sant ingemiscentem, et habitaculum meum, quod de coelo est, snperindui cupientem (II Cor. y, 2). Pol- chras formas et varias, nitidos et amoenos culorei amant oculi. Non teneant h»c animam meam : teneat eam Dens qui fecit hcec, bona quidem valde ; sed ipse ost bonum moum, non hsec. Et tangunt me vigilantem totis diebus^ nec requies ab eis datur mihi» sicot da- tnr a vocibus canoris, aliqoando ab omnibns» in si- lentio. Ipsa enim regina colorum lux ista. perfnndeos cuncta qua: cernimus, ubinbi per diem fueroy multi- modo allapsu blanditur mihi aliud agenti, et eam non 1 Sonorum, juxta nnum Ms. apnd Mart. Suavi, joxti aliuin. Saa^ juxta llond. ex uno Ms. M. s Editio Moreti, anud Rond., et nunc ipse eommovecr. X. > Somm. et Rona., respice et exaudi; vide. M. ^ Loquor, juxta Somm. et Mart. eum 6 Maa. M. LIBER DECfMUS. 8(ys ti. InsiQuat aatem se ita vehementer, nt si ubtrahatar, cnm desiderio requiratar: et si , conlristat * animum. lux quam videbat Tobias, cum clausis oculis udocebat vitse viam, et ei prtpibat pede cha- squam errans (Tob. iv). Aut quam videbat >gravatis et operti? senectute cameis Inmini- t filiosnon agnoscendo benedicere, sed bene- agnoscere meniit {Gen. xxvii). Aut quam acob, cum et ipse prsp grandi state captus I filiis praesignata futuri populi genera lumi- ie radiavit; et nepotibus suis ex Joseph di- fstice manus, non sicut pater eorum foris it, sed sicut ipsc intus discerncbat, imposr.it iii, xLix). Tpsa est lux, una est *, et unum li vident et amant eam. At ista corporalis de ebar, illecebrosaacpericulosa dulcedinc con- 1 sa^cuH ca^cis amatoribus. Qni autem et de lare te norunt, Dcus creator omnium, assn- m in hymno tiio, non abs^imuntnr ab ea in suo : sic esse cupio. Resisto scdnctionibus 1, nc implicentur pedes mei, quibas iogrcdior m ; et erigo ad te invisibiles oculos, at tu le laquco pedes meos (Psal. xxiv, 15). Tn Bvellis eos. nam illaqueantur. Tu con cessas ego aiitem crebro hroreo in abique sparsis quoniam non dormies, neque dormitabis, )dis Israel (PsaL cxx, 4). am inniimerabilia, variis artibus et opiilciis, us, calceamentis, vasi?. et cujuscemodi • fa- ibus picluris etiam, diversisque figmentis, \ usum nccessarium atque moderatum et piam lionem longe transgredientibus, addiderunt ad illecebras oculorum ; foras sequentes qaod intus relinquenles a quo facti sunt, et exter- \ quod facti sunt ! At ego, Deusmeus, et de- m, etiam hinc dico tibi hymnum, et sacrifico lacrificatori meo < ; quoniam pulchra trajecta las in manus artificiosas, ab iila pulchritudine qua? super animas est, cui suspirat anima ac nocto. Sed pulchritudinum exteriorum cs et scctatores inde trahunt approbandi mo- n autem indc trahuut utendi modum. Et ibi >n vident cum, nt non eant longius, et for- n suam nd te cuslodiant (Psal. lvii, 10). spargant in deliciosas lassiludines. Ego au- loqucns atque discerncnsetiamistis pulchris innccto ; sed tu cvellis, Domine, cvellis to, I misericordia tua ante oculoa. Ex hoc autem evidentins discernitur quid vo- luptatis, quid curiositatis agatur per sensns : qnod voluptas pulchra, canora, saavia, sapida, lenia se- ctatur ; cnrsiositas autem etiam hiscontrariatentandi cansa, non ad subenndam molestiam, sed experiendi noscendiqne libidine. Quid enim voluptatis habet vi- dere in laniato cadavere qnod exhorreas ; et tamen sicubi jaceat, concurrunt ut contristcntur, ut pal- leant. Timent etiam ne in somnis hoc videant ; qaasi quisqnam eos vigilantes videre copgerit, aut pulchri- tudinis nlla fama persuaserit. Ita et in caeteris scnsi- bu.«, quce persequi longum est. Ex hoc morbo cupidi- tatis, in spectaculis exhibentnr qaseque miracula. Hinc ad perscrutanda naturas (qua; praeter nos est) opcrta proceditnr ^, quoe scire nihil prodest et nihil aliud quamscirehomines cupiunt. Hincetiam, siqnid eodem perversae scientice fine per arles magicas qufle- ritur. Ilincetiam in ipsa religione Deus tentatnr, cnm signa et prodigia fiagitantur, non ad aliqnam salutem , sed ad solam experientiam desiderata. r>6. In hac tam immensa silva plena insidiarum et periculoram, ecce multa 'prceciderim et a meo corde dispulerim, sicut donasti me facere, Dcus salutis mece ; attamen qnando audeo dicere, cam circum- quaqae qaotldianam vitam nostram tam multa hujus generis rernm circumstrepant ; qoando aadeo dicere nulla re tali me intentum fieri ad spectandum. et vana cura capiendum ? Sanc me jam theatra non rapiunt, ncc caro nosse transitus siderum, necanima mea un- < Ito Mm. cumAm. ;atBad. Am.Kr.et Loy. .adperseru- tanda naturx secrelOj qux prxler nos eii ojj^raia^ proce- ditur. > Lov., J» hoe tamen immenea... eece quam muita. 803 ; vel etiam bona minora et levia plurissesii- quam sestimanda sunt. Sed rursus, ucde scio terea sic afQcior, quia nolo de meipso a me re laudatorem meum ; non quia illius utilitate sed quia eadem bona quse mihi in me placent, >ra mihi sunt cum et alteri placent ? Quodam- lim non ego laudor, cum de me sententia mea iatur ; quandoquidem aut illa laudantur quse plicent, aui illa amplius quse mihi minus pla- gone de hoc incerius sum mei ? !ce in te, Yeritas, video non me laudibus meis me, sed propier proximi utilitatem moveri s. Et uirum ita sit nescio. Minus roihi in hac ( snm ipse quam tu *. Obsecro te, Deus meus, snm mihi indica ut coniitear oraturis pro me s meis quod in me saucium comperero. Iterum 806 n.,vel voluntale cum adsunt, vel necessitate eum Sic etiam Rond., BubstitueDdo tamen absunt loco M. , quam tibi ; sed melius antiquiores Edd. et Mss., i. Hic nimirum idcoafiteturqaodsupra cap. 5, cum Mihi sum prxsentior quam (ibi, et tamen te novi Hlopossevwtari\ ego vero quibus ientationibus resis- amtquibusvenonvaleamtnescio.Somm.efRom]. Iss., quam tibi, nti Lov. M. me diligeniius interrogem. Si utililate proximi mo- veor in laudibus meis, cur minus moveor, siquisquam alius injuste vituperotur, quam si ego? cur ea contu- melia magis mordeor quse in me, quam quse in alium eadem iniquitate coram mejacitur? An ethocnescio? Etiamne id restat ut ipse me seducam, et verum non faciam coram te in corde et lingua mea? Insaniam istam, Domine, longe fkc a me, ne oleum peccatoris mihi sit os meum ad impinguandum caput meum (Psal, cxL, 5). CAPUTXXXYIIl. Et virtuti periculum a vana gloria. ()3. Egenus et pauper ego sum, et melior in occulto gemitu displicens mihi, et quaerens misericordiam iuam, donec reiiciaiur defecius meus, ct perficiatur usque in pacem quam nescit arrogantis oculus. Ser- mo auiem ore procedens, et facta quse innotescunt hominibus, habent tentaiionem periculosissimam ab amore laudis, ad privaiam quamdam excellentiam contrahit emendicaia suflfragia; ientai ^etcum a me in me arguitur, eo ipso quo arguitur; et ssepe homo de ipso vanee glorise contempiu vanius gloriatnr; ideo- que non jam de ipso contemptu * gloriffi gloriatur, non enim eam contemnit, cum gloriaiur intus. CAPLT XXXIX. Amoris propni vis et natura. 64. Etiam intus est aliudineodem genere tentatio- nis malum, quo inanescunt qui placent sibi de se, quamvis aliis vel non placeani ^ vel displicoant, nec placere afifecteni coeteris. Sed sibi placentes mulium tibi displicent, non tantum de non bonis quasi bonis, verum etiam de bonis tuis quasi suis ; aut etiam sicut de tuis, sed tanquam ex meritis suis; ant etiam sicut ex tua gratia *, non iamen socialiter gaudentes, sed aliis invidcntes ea. In his omnibus atque hujnsmodi periculis et laboribus vides tremorem cordis mei; et vulnera mea magis subinde a ie sanari, qnam mihi non infligi sentio. CAPUT XL. Quod in se et cxteris rebus Deum investigavit. G5. Ubinonmecumambulasii, Yeriias, docens quid caveam et quid appetam, cum ad te referrem visa mea quae potui, ieque consulerem? Lustravi mundum foris sensu quo potui, et atiendi vitam cor- poris mei de me, sensusque ipsos meos. Inde ingres- sus sum in recessus memoria^. meae, raultiplices am- plitudines plenas miris modis copiarum innumerabi- lium ; et consideravi, et expavi, et nihil eorum dis- 1 Am.Er.et Lov., contrahereemendicata su/fragia tental; el cum a me Som.,contrahit,etemendicatasuffragia tenfat: ei eumame. PrfletulimuslectionemMss.fquse etiamestBad. etAru.Porro iusequenti sententiapluresMss. omittuntno- meo homo, > Am. Er.Loy.,deipsovan*rgloria' coniemptu. Abestva- nx9i M88.,quorum etiam nonnuUi verbasequentiasic inter- punguut : Non enim eam contemnit cum gloriatur, intus etiam: intus est atiud. 3 Sic potiores Mss. Lov. vero, absque negatione, vetpia- ceant. ^ Edd. plerique locum huncce itainterpolatumhabeut: Autetiam sicut ex tua graiia^ sodnon suamerita, non ki- men, etc.Removimus vert>a isihsRc,sednonsuamerUa, quia iis carent Mss. 807 (U)XFESSIONUM S. AUGUSTINI. m cernere potui sine te, et nihil eorum esse te inveni. Nec ego ipse inventor qoi peragravi omnia, et dislin- gaere et pro suis qumque di^nitatibus ffistimare cona- tus sum;excipiensalia nuntiantibussensibus, etintor- rogans alia mecum commixta sentiens, ipsosque nun- tiosdignoscensatque dinumerans, jamqoe in memo- ri Sic Mss., excepto Lyrensi qui habet abeundum, AtDad. Am. Er. Lov., an eunaum. Domine, cui reconciliari superbe qaerebant, immor- talis et sine peccato. Mediator aotem inter Deom et homines (I Tim, ii, 5) . oportebat ot haberet aliqnid simile Deo, aliquid simile hominibas : ne in utroqoe hominibus similis, longe esset a Deo ; aot in utroqQe Deo similis, long^ esset ab hominibos, atque ita me- diator non essct. Fallax itaque ille mediator, qnoper secreta j ndicia tua superbia mereretur illndi, nnom cum hominibus habet, id est peccatom : aliud Tideri vnlf habcre cnm Deo, nt qoia camis mortalitate non tegi- tur, pro immortali se ostentet. Sed quia stipendion pcccati mors est, hochabetcommonecumhominibiis, unde simul damnetur in mortem. CAPUT XLIII. Christus vcrus mediator. 08. Verax aotem mediator quem secreta tua mise- ricordia demonstrasti humilibos, et misisti ut ejos exemplo etiam ipsam disccrenthomilitatem, mediator ille Dei et hominum homo Christus Jesus, inter mo^ tales peccatores et immortalemjustum apparuit; mor- talis cum hominibus, justus cum Deo. Ut qooniui slipendium justitio; vita ct pax est, per justitiam con- junctam Deo cvacnaret mortem jastificatomm impio- rum S quam cum illis volnit habcre communem. Hic^ demonstratus est antiqnis sanctis, ntita ipsi per fidea fnturse passionis ejus, sicut nos per lidem praterit», salvi lierent. In quantum enim homo, in tantom me- diator ; in quantum autem verbum, non medios, quia ip.qualis Dco, etDeus apud Deum et simal cum Spi- ritu sancto ' unus Deus. 09. Qoomodo nos amasti, Paterbone, qui Filiotoo unico non pepercisti, scd pro nobis impiis tradidisti cum ! (Rom. viii, 32.) Quomodonos amasti pro qnibos ille non rapinam arbitratus esse lequalis tibi, ftctns est sobditus usque ae mortem crucis {Philipp. ii, 6}: unus illc inmortuis liber(Ps. lxxxvii, 6-8),potestateffl habens ponendi animam suam et potestatem haben^ iterum sumendi eam (Joan. x, 18); pro nobis tibi victor et victiina, et ideo victor quia victima;pro no- bis tibi sacerdos ct sacrificinm, et idco sacerdos quii sacriflcium ; faciens tibi nos de servis filios, de tena* sccndo, nobis servicndo ! Merito mihi spes valida in illo est, quod sanabis omnes languores mcos, pereum qni scdet ad dextcram tuam et te interpellat pro no- bis {Rom. viii, 34*) ; alioquin despcrarem. Multi eDim et magni sunt iidem languores mei, mulli sont et magni ; scd ampliorcst medicina tna. Potoimas puta- re Verbum tuum remotum esse a conjunctione homi- nis, et dcsperare dc nobis, nisi caro fierct ct habita- ret in nobis. 70. Conterritus pcccatis meis et mole miscriie mec agitavcramin cordc mcditatusque fueram fugaminso- litudinem ; sod prohibuisti me, et confirmasti me, di- ccns : Ideo pro omnibus Christus mortuus est^ ut qui vicunty jam non sibi vivant, sed ei quipro ipsis mortwu e$t{l\ Cor. V, fo). Ecce, Domine, jacto in te coram 1 Denign. Ms., jusli/icandorum impiorum. Coib. Ms., Justificaiorum piorum. * Codex Fossat. : Iline. Ita etiam unos e Sorbonicis M«. 3 Mss. plerique non habentbffic verba, eumSpiritufoncUi. LIBER UNDECIMUS. 810 t ▼iTain, et considerabo mirabilia de lege tua ▼ui, i8). Tu scis imperitiani meam et infir- meam : doce me, et sana me. lile tuas Uni- tto sunt omnes thesauri sapientise et scientiae iti (Co/o5S. II, 3), redemit me sanguine suo. NoD calumnientur mihisuperbi: quoniam cogitopre- tium menm, et manduco, et bibo, et erogo, et pauper cupio saturari ex eo inter illos qui edunt et saturan- tur, et iandant Dominum qui requirunt eum {Ps, xxi, 27). LIBER UNDECIMUS. .urus Deum deinceps professione suae ipsius in Scripturis sanctis siyeimperitioe,aiveetiamperitiae, autejus quo [ munere diviDO flagrabat, studii, explicandum sumit exordium libri Geneseos; atque hic primum iilustrat isthiBc pi prineipio fecit Deus CGelum et ierram, Occurrit obtrectantibus, quid faceret Deus autequam ca^lum et terram , et unde ei in meutem venerit tandem aliquando ea facere, cnm antea nou fecisset. Dum vero iis refeilendift copiosam de Tempore conscribitdisputationem. CAPUT PRIMUM. Cur confitemur Deo scienii. nquid, Domine, cum tua sit seternitas, ignoras dico, aut ad tempus vides quod fit in tempore? 0 tibi tot rerom narrationes digero? Non uti- ^er me noveris ea, sed affectum meum excito i eorum qui hsec legunt, ut dicamus omnes: Dominus et laudabilis valde (Psal. xcv, 4). ci, et dicam : amore amoris tui facio istud. )ramu8, et tamen Veritas ait : Novii Paier vesier isopus sit, priusquampeiatis ab eo {Maiih. vi, 8). a ergo nostrum patefacimus in te, confitendo erias nostras et misericordias tuas super nos, 3s nos omniao, quoniam coepisti, ut desinamus seri in nobis, et beatificemur in te ; quoniam nos ut simus pauperes spiritu, et mites, et lu- et esurientes ac sitientes justitiam, et miseri- et mondicordes, et pacifici (Jd., v, 3-9.) Ecce tibi multa quse potui, et qusB volui ; quoniam * Yoluisti ut confiterer tibi Domino Deo meo, u bonns es, quoniam in sseculum misericordia U. cxvii, \). CAPUT II. a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam. lando autem sufficio lingua calami enuntiare hortamenta tua, et omnes terrores tuos, et tiones, et gubernationcs quibus me perduxisti ire verbum, et sacramentum tuum dispensare tuo? Et si sufQcio hffic enuntiare ex ordine, ihi valent stillse temporum. Et olim inardesco i in lege tua, et in ea tibi coufiteri scientiam tritiam meam, primordia illuminationis tnse, uias tenebrarum mearum, quousque devoretur idineiniirmitas. Et nolo inaliud hors difHuant, iTenio liberas a necessitatibus reficiendi cor- et intentionis animi, et servitntis quam de- hominibus^ et quam non debemus et tamen as. )mine Deus meus, intende orationi mese, et ordia tua exaudiat desiderium meum, quoniam hi soli aestuat, sed usni vult esse fratern» cha- et vides in corde meo quia sic est. Sacrilicem ^ lolatnm cogitationis et linguse mee ; et da quod i tibi. Inops enim et pauper sum ; tn dives in ., guto sic esi, lU sacri/icem. — Cui lectioni acce- '. Yen. Somm. et 5 Mss. apud Mart. M. Patrol. XXXII. omnes invocantes te {Rom, x, 12), qui securus curam nostri geris. Circumcide ab omni temeritate omnique mendacio interiora et exteriora labia mea. Sint castee deliciffi meee Scripturffi tuds ; nec fallar in eis, nec fal- iam ex eis. Domine, attende ; etmisorere, Domine Deus meus, luxccecorum et virtus iniirmorum, statimque lux videntium et virtus fortium, attende animam meam, et audi clamantem de profundo. Nam nisi adsint et in profundo aures tuse, quo ibimus? quo clamabimus? Tuus est dies» et tua est nox (Psal. lxxiii, i6): ad nntum tuum momenta transvolant. Largire inde spatium meditationibus nostris in abdita legis tus, neque ad- versus pnlsantes claudas eam. Neque ouim frustra scribi voluisti tot paginarum opaca secreta; aut non habent 111» silvae cervos suos recipientes se in eas et resumentes, ambulantesetpascentes, recombentes * et ruminantes. 0 Domine, perfice me, et revela mihi eas. Ecce vox tna gaudium meum, vox tua super affluen- tiam voluptatum *. Da quod amo : amo enim ; et hoc tu dedisti. Ne dona tua deseras, nec herbam tnam spernas sitientem. Confitear tibi quidquid invenero in Libris tnis ; et andiam vocem laudis {Psal. xxv, 7) et te bibam, et considerem mirabilia de iege tua, ab usqne principio in quo fecisti coelum et terram, usque ad regnum tecum perpetuum sanctse civitatis tuse. 4. Domine, miserere mei, et exaodi desiderium meum. Poto enim quod non sit de terra, non de auro et argento et de lapidibus, aut decoris vestibus, aut honoribos et potestatibus, aut Toluptatibus carnis, neque de necessariis corpori, et huic vitee peregrina- tionis nostrse, quse omnia nobis apponuntur quffiren- tibus regnum et justitiam tuam. Yide, Domine Deus meos, unde sit desiderium meom. Narraverunt mihi iDJusti delectationes, sed non sicut lex toa, Domine (Psa/. cxTiii, 85). Ecce unde est desiderium meum. Yide, Pater, aspice, et Tide, et approba ; et placeat in conspecto misericordice tuce invenire me gratiam ante te, ut aperiantur pulsanti milii interiora sermonum tuorum. Obsecro per Dominnm nostrum Jesum Chri- stum filium tuum, Timm dexterse tuse {Psal. lxxix, 18), filium hominis, quem confirmasti tibi mediatorem tuum et nostrom, per quem nos qucesiisti non quseren- 1 Sic Ara. et duodecim Msa. At Lot., reeubantts. s Codex. Corb., swperaffluetiiia. Bad. Am. cum qnatuor MsB., mper/lu€HtiHm voliptaium. {Vtngt'$ix.) 8ii CONrESSlONUM S. AUGUSTIXI ftl^ tcs te, qnsesisiiaatem utqutereremuste; Yerbum tuum per quod fecisti omnia, in quibus et me ; Unicum tuum per quem vocastiin adoptionem populum credentium, in quo et me : per eum te obsecro qui sedet ad dexte- ram tuam et te interpellat pro nobisr, in quo sunt omnes thesauri sapientiie et scientioc absconditi {Coloss. u, 3). Ipsum* quseroin Libris tuis. Moyses de illo scripsit (Joan, v, 46): hoc ipse ait, hoc Ve- ritas ait. CAPUT III. Qu9 scripsit Moyses de creatione coeli et terrx infc//i- gere non potest nisi donante Dco, V}. Audiam ct intelligam quomodo in principio fe- cisti ccelum et terram (Gen, i, 1). Scripsit hoc Moyses, scripsit et abiit, transivit hinc a te ad te ' ; neque nunc ante me est. Nam si esset, tenerem eum, et ro- garem eum, et per te obsecrarem ut mihi ista panderet ; ct prseberem aures corporis mei sonis erumpcntibus cx ore ejus. Et si hebra^a voce loqueretur, frustra pulsarctsensum meum, nec inde mentem meam quid- quam tangeret; si autem latinc, scircni quid diceret. Scd unde scircm an verum diceret? Quod si et hoc scirem, num ab illo scirem? Intus utique mihi, intus in domicilio cogitationis, nec hebrsea, ncc grasca, nec latina, nec barbara veritas, sine oris ct linguse orga- nis, sine strepiiu syllabarum diceret, Verum dicit : ei cgo siatim cerius confidcnier illi homini tuo di- cerera, Verum dicis. Cum ergo illura intcrrogare non possim, te, quo plenus vera dixii, Veriias, rogo te, DcQs mcus, rogo parcc peccatis meis ; et qui illi servo tuo dcdisti ha'c diccre, da ci milii ho^c intcl- ligcre. CAPUT IV. Creatura clamat cnatorem Deum. G. Ecce sunt coilum et tcrra : clamant quod facta sint; mutantur enim atquo varianiur. (juidquid auieni factum non cst, ct tamen est, non est in eo quidquam quod anic non crat, quod est mutari atque variari. Clamani eiiam quod seipsa non fccerint : Ideo sumus, quia facta sumus ; non crgo cramus aniequam esse- mus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est ipsa cvidcntia. Tu ergo, Domine, fecisti ea qui pulcher es, pulchra sunt enim ; qui bonus es, bona sunt enim ; qui cs, sunt enim. Nec iia pulchra sunt, nec ita bona sunt, nec ita sunt, sicut tu conditor corum, cui comparata, ncc pulchra sunt. nec bona sunt, nec sunt. Scimus heec, gratias tibi. Et scientia nostra scientioe iuaj comparata, ignorantia est CAPIJT V. Ex nihilo conditus mundus. 7. Quomodo auicm fecisti coelum ct terram •, ei quffi machina tam grandis operationis tua?? Non cnim sicut homo ariifex formans corpus de corporc, arbi- 1 Sicprius Editi. At aniiquiores etmeliores Mss. hnbent, ipsos quifro. s Deest in Edd. a /f, quo; voces in Mss. prope omoibus iDveniuDtur. 3 Apnd Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5 : In principio fecit Deus coBlum et terram. Quomoao. Eadem verba exstant hic loci apud Bad., sed absunt a Msa. et ab editione Amaldina. tratu ani moe valentis imponere utcumque spaciem qtaam cemit in semetipsa intemo ocuio. Et uade hoc valeret, nisi qnia tu fecisti eam? Et imponit speciem jta oxistenti et habenti ut esset, veluti teme, aut lapidi, aut ligno, aut auro, aut id genas reram cnilibet Et unde ista essent, nisi tu instituisses ea? To ftbro corpus, tu animom membris imperitautem fecistiTti materiam unde facit aliguid, tu ingenium qoo ariem capiat et videat intos quid fiaciat foris, tu sensam corporis qoo interpretetrs^iciat ab animo ad materiui id qood facit, et renuniiet animo quid factom sit, it illc intus consnlat prssidentem sibi veritatem, an bene factum sit. Te laudant hsec omnia creatorem omnium : scd tu quomodo facis ea? qoomodo fecisti, Deos, cs- lum et terram? Non utiqoe in coelo neque in tem fecisti coelum et terram ; neque in aere aut in aqois, qooniam et hsBC pertinent ad coelom et terram: neqoe in universo mundo fecisti universom mnndum, qnii non crat ubi iieret antequam fieret nt esset. Nec mau tenebas aliquid nnde faceres coelom et terram ; niB undc tibi hoc qnod tu non fcceras, onde aliqoid &- ceres? Quid enim est, nisi quiatu es? Ergo dixisti, et facta sunt, atque in verbo too fecisti ea (M. xxxii, 9, 6). CAPUT VI. Quomodo Deus dixit, ut fierei mundus. 8. Sed quomodo dixisii? Numquid illo modo qno facia est vox de nube, dicens : Hic est Piliut meu$ di- lcctusf (Matth, III, 17 ; et xvii, 5.] Illa enim tox acta aique transacta est, coepta et iinita. Sonucrant sjlla- ])fle atque transierunt, secunda post primam, tertia post secundam, atque inde ex ordine, donec nltima post co^icras, silentiumqne post*u1timam. Unde dtret atque eminet, quod creaturae motos expressit atin, scrviens n^iernse voluntati tuoe ipse temporalis. Et hce ad tempus facta verba tua nuntiavit auris exterior menti prudenii, cujus auris intcrior posita est ad aier- num Verbum tuum. At illa comparavit hsec Terbi temporaliicr sonantia, cum aeterno in silentio Verbo tuo, ei dixit : Aliud est, longe aliud est. Hiec longe infra me sunt; nec snnt, qnia fugiont et praeterennt: Verbum autem Domini mei snpra me manet in ete^ num. Si ergo verbis sonantibus et pr«etereontibos di- xisti ut lieret coelum et terra, atqoe ita fecisti ccelam ei tcrram,cujus motibus temporalibos temporaliter Tox illa percurreret. NoUum autem corptis ante coelum et terram : aut si erat, id certe sine transitoria voce fcceras, unde transitoriam vocem faceres qna diceres ut iieret coslum et terra. Quidquid enim illod esset unde talis vox fieret, nisi abs te factum esset, omnino non essct. Ut ergo fieret corpus nnde ista veii^a fie- rent, quo verbo a te dictum est? CAPUT VII. Verhum Dei cosetemum Deo. 9. Vocas iiaque nos ad intelligendum Verbnm Demn apud te Deum, quod sempiterae dicitnr, ct eo sempi- ierne dicuntur omnia : neque enim finitnr quod dice- batur, et dicitor aliud ut possint dici omnia ; sed si UBER UNDECIMUS. 814 ipiterne omnia. Alioquin jam tempas et t non Yera seternitas, nec vera immortali- vi, Deus meus, et gratias ago. No?i, confi- >omine ; mecumque novit et benedicit te igratus non est certse veritati. Novimus, ovimus, quoniamin quantum quidquid non at, et est quod non erat, in tantum moritur Non ergo quidquam Yerbi tui cedit atque loniam vere immortale atque seternum est. rbo tibi coseterno, simul et sempiteme ^ i quse dicis, et fit quidquiddicisutfiat;nec n dicendo, facis : nec tamen et simul et sero- at omnia quse dicendo facis. CAPUT VII. ei xpsum est principium quodocemur omnem veritatem, quseso, Domine Deus meas?Utcamque vi- uomodo id eloquar nescio : nisi quia omno incipit et esse desinit, tunc esse incipit et lesinit, quando debuisse incipere vei desi- ema ratione cognoscitur, ubi nec incipit : desinit. Ipsum est Verbum tuum, quod et 1 es quia^et loquitur nobis (Joan, viii, 25), igelio per carnem ait ; et boc insonnit foris minum, ut crederctur, et intus qusereretur, itur in seterna veritate, ubi omnes discipu- et solus magister docet. Ibi audio vocem line, dicenteni ' mibi, quoniam ille loquitur docet nos. Qui autem non docet nos, etiam ', non nobis loquitur. Quis porro nos do- abilis veritas ? Quia et per creaturam muta- i admonemur, ad veritatem stabilem duci- vere discimus cum stamus et audimus eum, gaudemus propter vocem sponsi [Joan, iii, ntes nos unde sumus. Et ideo Principidm naneret, cum erraremus non esset quo re- Oum autem redimus ab errore, cognoscendo imus ; ut autem cognoscamus, docet nos, upium est, et loquitur nobis. CAPUT IX. \uomodo Verbum Dei loquatur cordi. loc Principio, Deus, fecisticoelumetterram, .uo, in Filio tuo, in Virtute tua, in Sapien- Veritate tua, miro modo dicens, et miro ens. Quis comprebendet? quis enarrabit? illud quod interlucet mibi, et percutit cor ,6 Isesione ; et inhorresco, et inardesco ? In- n quantum dissimilis ei sum ; inardesco in similis ei sum. Sapientia ipsa est, quse inter- i, dbcindens nubiium meum, qaod me rur- lli e Mss. simulelsempUemodicisMox etiam plu- ssque cum Arn. babent, et simut et sempiterna simuletsempiterna^iunifi Er. Ven. Lugd., simut ma omisso priori e(, juxta Somm. Flo**. M. tEdd.^^ttt et loquUur. AtMas., quia et loquitur, tum : oti kai ialo umin, Sic legisse Augustinum aliisex locis, ut ex cap. 28 lib.seq., et ex Tract. etc. iiceniis, Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. etRond. I., dieentem. M. ibi. Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cam7 Mss., sus cooperit delicientem ab ea, calligine atque aggere poenarum meamm ; quoniam sic infirmatus est in egestate vigor meus (Psal. xxx, ii), ut non sufleram bonum meum, donec tu, Domine, qui propitius fa- ctus es omnibus iniquitatibus meis, ctiam sanes omnes languoresmeos; quiaetredimes de corruptione vitam meam, et coronabis me in miseratione et misericor- dia, et satiabis in bonis desiderium meum ; quoniam renovabitur juventus mea sicut aquilse (PsaL cii, 3- 5). Spe enim saivi facti sumus, et promissa tua per patientiam exspectamus (Rom, viu, 24, 25). Audiat te intus sermocinantem qui potest ; ego fidenter ex ora- culo tuo clamabo : Quam magnificata sunt opera tua, Domine^ omnia in Sapientia fecisti (Psal, ciii, 24)! et illa Principiam, et in eo Principio fecisti coelum et terram. CAPUT X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam ca^lum et ter- ram conderet. 12. Nonne ecce pleni sunt vetustatis sase qui nobis dicunt : Quid faciebat Deus antequam faceret coelum et terram ? Si enim vacabat, inquiunt, et non opera* batur aiiquid, cur non sic semper et deinceps, quem- admodum retro semper cessavit ab opere ? Si enim ullns motus in Deo novus exstitit, et voluntas nova ut creaturam conderet quam nunquamante condiderat; qnomodo jam vera seternilas, ubioritur voluntas quse non erat? Neque enim volnntas Dei creatura est, sed ante creataram ; quia non crearetur aliquid, nisi crea- toris voluntas prsecederet. Ad ipsam ergo Dei substan- ^ tiam pertinet voluntas ejus. Quod si exortum est ali- quid bi Deisubstantia quod prius non erat ; non vera- citer dicitur cetema illa substantia: si autem voluntas Dei sempitena erat ut esset creatura ; cur non sem- piterna et craetura ? CAPUT XI. Objectioni respondet quod xtemitas Dei nescit tempora. 13. Qui hsBC dicunt, nondum te intellignnt, o Sa- pientia Dei, lux mentium ; nondnm intelligunt, quo- modo fiunt quse per te atque in te fiunt : et conantur (Bterna sapere ; sed adhuc in prseteritis et futuris re- rum motibus cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et liet illud ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper stantb seternita- tis, et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et videat esse incomparabilem ; et videat longum tem- pus, nisi ex multis prsetereuntibus motibus, qui si- mul extendi non possunt, longum non iieri ; non au- tem prseterire quidquam in seterno, sed totum esse prsesens ; nullum vero tempus totum esse prsesens : et videatomneprseteritumpropelliex futuro, et omne futurum ex prseterito consequi ; et omne prseteritum ac futurum ab eo quod semper est prsesens, creari ct excurrere ? Quis tenebit cor hominis, nt stet, et vi- deat quomodo stans dictet futura et prseterita tempo- ra, nec futura nec prseterita seternitas ? Numquid ma- nns mea Talet hoc, aut manus oris mei per loquelas agit tam gnndem rem? 815 <:ONFESSIONUM S. AUGUSTINI. Stl <:aput XII. Quid Ueus fecerit mte mundi creationem. i4. Ecce rcspondeo diccnti, Quid faciehat Deus an- toquam faceret coelum et terram ; respondeo non illud quod quidam respondisse perhibetur joculariter, elu- dens quoestionis violentiam : Alta, inquit, scrutanti- hus gehennas parahat. Aliud est videre, aliud ridere; Iiff^c non respondeo. Libcnlius enim responderim, Ne- Kcio, quod nescio ; quam iilud unde irridetur qui alta interrogavit, et laudatur qui falsa respondit. Sed dico te, Deus noster, omois creaturce creatorem. Etsi copU vi terra' nominc omnis creatura intelligitur : auden- ter dico, Antcquam faceret Deus coelum et terram, non facichat aliquid : si enim faciehat, quid nisicrea- turam faciehat ? Etutinam sic sciam, quidquid utiliter scirocupio, quemadmodumscioquod nullaflebatcrea- tura ', antcquam lieret ulla creatura. CAPI:T XIII. Quod ante tempora a Dco creata nuUum tempus fuerit, 15. At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagincs retro temporum, et te Deum omnipotentem et omnicreantem et omnitenentem, coeli et terra; arti- ficem, ah opere tanto, antequam id faceres, per innu- merahilia sascula cessasse miratur; evigilet atque attendat, quiafalsamiratur. Namunde poterant innu- merabilia saccula prseterire, quce ipse non feceras, cum sis omnium sspculorum auctor et conditor? aut quee tempora fuissent quse ahs te condita non essent ? aut quomodo prfeterirent, sinunquam fuissent?Cum ergo sis operator omniuni temporum, si fuit aliquod tempus antequam faceres cuelum et terram, cur dici- tur quod ah operc cessahas ? Idipsum enim tempus tu feceras, nec prseterire potuerunt tempora antequam faceres tcmpora. Si autem ante coelum et terram nul- lum erat tempus, cur quaeritur quid tunc faciebas ? Non enim crat Tunc, ubi non erat tempus. iO. Nec tu tcmporetemporapra^cedis, alioquin non umnla tempora pra'ccderes. Sed prsecedis omnia prsR- terita celsitudine scmper proesentis seternitatis ; et su- peras omnia futura, quia illa futura sunt, et cum ve- nerint, pra^terita erunt ; tu autem idem ipse es, ct anni tui non deiiciunt (Vsal, ci, 28). Anni tui nec eunt nec vcniunt ; isti autem nostri et eunt et veniunt, ut omnes veniant. Anni tui orones simul stant, quo- niam stant; nec euntes a venientihus excluduntur, quia non transennt : isti autem nostri omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus ; et dies tuus non quotidic,sedhodie, quia hodiernus tuusnon cedit crastino ; neque enim succedit hesterno. Hodier. nus tuus a^ternitas ; ideo coo^ternum genuisti, cui di- xisti, Ego hodie genui te {Psal, ii, 7 ; Ilebr. v, 5). Omnia tempora tu fecisti, et ante omnia tempora tu es ; nec aliquo tempore non erat tempus. CAPUTXIV. Temporis differentix tres. 17. Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu feceras. Et nulla tempora tihi co- 1 Benignianus codex, quod nullam faciebat creaturam. seterna sunt, qnia tu permanes : at ilU ai permane- lent, non essent tempora. Qoid enim est tempmf Quis hoc facile breyiterqae explicayerit ? Qaia hoe, ad verbum de illo proferendum, vel cogitatione co» prehenderit? Quid autem familiarias et notias in lo- quendo commemoramus quam tempus ? Et intelligi- mos utique cum id loquimar, inteiiigimus etiam cim alio loquente id audimas. Qoid est ergo temposT Si nemoex me qu8erat,scio;siqaereiiti explicare ▼elim, nescio : iidenter tamen dico scire met quod si nihil prseteriret, non esset prseteritnm tempus ; et si nihil adveniret, non esset futoram tempns ; et si nihil e»- set, non esset prsesens tempus. Dao ergo illa tem- pora, prseteritum et faturum qoomodo sant,qain- doet pneteritumjam non est, et fatumm nondamest? Prffisens autem si semper esset, praesens^necin prx- teritum trauoiret ; jam non esset tempus, sed cterm- tas. Si ergo praesens, ut tempus sit, ideo iit qoia ii proeteritum transit ; quomodo et hoc esse dicimns, cui causa ut sit illa est, quia non erit ; ut sciiicet ooa vere dicamus tempusesse, nisi qaia tendit nonesse*. CAPUT XV. Mensura temporis in quo, 18. Et tamen dicimus longum tempus» et br«ve tempus ; neque hoc nisi de prseterito ant futaro did- nius. Prseteritum tempus longum, Terbi gratia, vou- mus ante centum annos; foturum itidem longora, post centum annos. Breve aatem preeteritum, sicnt puta, dicimus ante decem dies ; et breve fotaram, post decem dies. Sed quo pacto longam est aut brere, quod non est ? Prceteritum enim jam non est, etfota- rum nondum est. Non itaqne dicamus, Longam esl ; sed dicamus de pra>terito, Longom fuit, et de faturo, Longum erit. Domine mens, lux mea, nonne et hie veritas tua deridehit hominem ? Quod enim loogain fuit preeteritum tempus, cum jam esset preterituin longum fuit, an cum adhuc praesens esset ?Tnnc enim poterat esse Iongum,qaando erat quod esset longom : prseterituni vero jam non erat ; nnde nec longum esse poterat, quod omnino non erat. Non ergo dicania.s l.ongum fuit praeteritum tempns ; neqae enim inre- niemus quidfuerit longum, quandoexquo prsteritum est, non est : sed dicamus, Longam fuit illad pnesens tempus : quia cnm prsesens esset, longum erat. Noo- dum enim praeterierat, ut non esset, et ideo eratqQod longum esse posset. Postea Tero quam prseteriit, si* mul et longum esse destitit, quod esse destitiU iO. Videamus ergo, o anima humana, ntram prc- sens tempus possit esse longum ; datum enim tibi est scntire moras atque metiri. Quid respondebis mihi? An centum anni proesentes longum tempus est? Vide prius utrum possint prsesentes esse centum anni. Si 'cnim primns eorum annus agitur, ipse prsesens est; nonaginta vero et novem fnturi sunt, et ideo nondum sunt : si autem secundus annus agitur, jam nnos est < Lov., tendit adnonesse. Abe8tparticuiaodaMs8.,qQ«€t alias ahAugustino non adbihetur post verbamleitdl,ntlib. 4 hujus operia, cap. 10 : « Ergo com oriuntor et teodant esse. » UBER UNDECIMUS. 818 itus, alter praesens, cfieteri futari. Atqoe ita si *um quemlibet centenarii hujus numeri annom item posuerimus ; ante illQm prseteriti erunt, um futuri : quocirca centum anni prsesentes »n poterunt. Vide saltem utruni qui agitur unus, t prffisens. Et ejus enim si primus agitur men- tuh sunt cffiteri ; si secundus, jam et primus iit, etreliqui nondumsunt. Ergonec annus qui totus est prcesens ; et si non totus est prssens, tannus prsesens. Duodecimenim menses annus lorom quilibet unus mensis qui agitur, ipso isest ; caeteri autem, prseteriti aut futuri, Quan- neque mensis qui agitur, prsesens est, sed unus \i primus, futuris cseteris ; si novissimus, pro;- c«eteris ; si mediorunr quilibet, inter prceteritos iros. Scce proesens tempus quod solum invenieba- ngum appellandum, vix ad unius diei spatium :tum est. Sed discutiamus etiam ipsum, quia ns dies totus est proesens. Nocturnis enim et \ horis omnibus viginti quatuor expietur, qua- rima cseteras futuras habet, novissima praeter- liqua vero interjectarum ante se prseteritas, i hituras. Et ipsa una hora fugitivis particulis : quidquid ejus avolavit, praeteritum est ; quid- us restat, futurum. Si]quid intelligitur tempo- .od in nulias jam vel in minutissimas momento- irtes dividi possit, id solum est quod prsesens '. Quod tamen itaraptimafuturoinprffiteritum >lat, ut nulla moruia extendatur. Nam si exten- dividitur in praeteritum et futurum : prsescns nullum habet spatium. Ubi est ergo tempus ongum dicamus ? An futurum ? Non quidem iSy Longum est, quia nondum est quod longum sd dicimus, Longum erit. Quando igitur erit ? a ettunccum adhuc futurum erit, non eritlon- quia quod sit longum, nondum erit : si autem irit longum cum ex futuro, quod nondum est, im coepent, et prsesens factum erit, ut possit uod longum sit ; jam supcrioribus 'vocibus cla- rsesens tempus, longum so esse non posse. CAPUT XVL Quale tempus metiri liceatj et quale n(m, Et tamen, Domine, sentimus intervalla tem- 1, et comparamus sibimet, et dicimus alia lon- et alia breviora. Metimur etiam quanto sit isautlongius illudtempns quamillud ; etrespon- ft dnplum esse hoc vel triplum, illud autem sim- aot tantum hoc esse quantum illud. Sedprse- itia metimur tempora cum sentiendo metimur ; rita vero quffi jam non simt, aut futura quae non- lont, quis metiri potest, nisi forte audebit quis j metiri posse quod non est ? Cum ergo praeterit iSy sentiri et metiri potest ; cum autem praeter- quoniam non, est non potest. CAPUT XVIL Ubi tempus praetfritum et futurum. Qusro, Pater, non afhrmo : Deus mcus, praiside ei rege me. Quisnam est qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus, puerosque do- cuimus, prseteritum, praesens et futurum ; sed tantum prsesens, quoniam illa duo non sunt ? An et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit occulto, cum ex futuro iit praesens ; et in aliquod recedit occultum, cum ex prsesenti iit prseteritum ? Nam ubi ea viderunt qui fu- tura cecinerunt, si nondum sunt? Neque enim potest videri id quod non est. Et qui narrant prseterita, non utique vera narrarent^ si animo illa non cernerent : quse si nulla essent, cerni omnino non possent. Snnt ergo et futura et prceterita. CAPUT XVIIL Quomodo praBterita et futura tempora sint prxsentia. 23. Sine me« Domine, amplius quaerere ; spes mea, non conturbetur intentia mea. Si enim sunt!,futura et prseterita, volo scire ubi sint. Quod si nondum valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura esse, aut prseterita, sed prcesentia. Nam si et ibi futura sunt, nondum ibi sunt ; si et ibi prfleterita sunt, jam nonibi suut. Lbicumque ergo sunt qusecumque sunt, non sunt nisi prsesentia. Quanquam prseterita cum vera narrantur, ex memoria proferuntur non resipsse quae praeterierunt, sed verba concepta ex imaginibus earum, quse in animo velut vestigia per sensus prae- tereundo fixerunt. Pueritia quippe mea quse jam non est, in tempore preeterito estquod jam non est; ima- ginem Tero ejus cum eam recolo et narro,in preesenti tempore intueor, qnia est adhuc in memoria mea. Utrum similis sit causa etiam prsedicendorum futu- rorum, ut rerum quse nondum sunt, jam existentes preesentiantur imagines * ; contiteor, Deus meus, nescio. Illud sane scio, nos plerumque preemeditari futuras actiones nostras, eamque praemeditationem esse prssentem, actionem autem quam prsemedita- mur nondum esse, quia futura est *, quam cum ag- gressi fuerimus, et quod prsemeditabamur agere cce- perimus, tunc erit illa actio, quia tunc non futura, sed prsesens est '. 24. Quoquo modo se itaque habeat arcana prsesen- sio fnturorum, videri nisi quod est non potesL Quod antem jam est, non futurum sed prsesens est. Cum ergo yideri dicuntur futura, non ipsa quse nondum sunt, id est quae futura sunt, sed eorum causse, vel signa forsitan videntur, qu8B jam sunt ; ideo non fu- tura, sed praeseotia sunt jam videntibus, ex quibus futura preedicantur animo concepta. Quce rursuscon- ceptiones jam sunt, et eas preesentes apud se intuen- tur qui illa praidicunt. Loquatur mihi aliquod exem- plum tanta rerum numerositas. Intueor auroram, oriturum solem praenuntio : quod intueor, prassens est ; quod prsenuntio, futurum ; non sol futurus qui jam est, sed ortus ejus qui nondum est : tamen etiam ortum ipsum nisi animo imaginarer, sicut modo cum id loquor, non eum possem prcedicere. Sed "nec illa anrora quam in coelo video, solis ortus est, quamvis eum prsecedat ; nec illa imaginatio in animo meo : » Edd. plerique, prxsententur imagines ; et paulo post, et prsesentia Murorum, Reddimus iectionem. Mss. quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus. > Eritt juxta Er. Ven. Lugd. M. 8i9 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. tto quffi duo prsBsentia cernantur, ut futurus ille ante di* cator. Futura ergo nondum sunt; et si nondum sunt, non sunt : et si non sunt, videri omnino non possunt; sed prsedici possunt ex prsesentibus, quse jam sunt,et videntur. CAPLT XIX. Non capit modtim, quo Deus docet futura 25. Tu itaque, regnator creaturse tuffi, est mo- dus quo doces animas ea quce futura sunt? docuisti enim propbetas tuos. Quisnamillemodusestquodoces futura, cui futnrum quidquam non est ; vel potius de futuris doces prsesentia . Nam quod non est, nec do- ceri utique potest. Nimis ionge est modus iste ab acie mea ; invaluit ex me , non potero ad illnm {Psal. xxxvni, 6) ; potero autem ex te, cum dederis tu, dulce lumen occultorum oculorum meorum. CAPUT XX. Differentias temporis quomodo nominandx, 26. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec prffiterita. Nec proprie dicitur, Tempora sunt tria ; prffiteritum, preesens et futurum : sed for- tasse proprie diceretur, Tempora sunt tria ; prsesens de preeteritis, prsesens de prsesentibus, prcesens de futuris. SuQt enim haec in anima tria qucedam, et alibi ea non video ; prsesens de prseteritis memoria, prae- sens de prsesentibus contuitus, praesens de futuris ex- spectatio. Si hsec permittimur dicere tria tempora video, fateorque, tria sunt. Dicatur etiam, Tempora sunt tria, prseteritum, proesens et futurum ; sicut ab~ utitur consuetudo, dicatur : esse non curo, nec resisto, nec reprehendo ; dumtamen inteiiigatur quod dicitur, neque id quod futurum est, csse jam, neque id quod prseteritum est. Pauca sunt enim quse proprie ioqui- rour, plura non proprie ; sed agnoscitur quid velimus. CAPUT XXI. Quomodo tempus liceat metiri. 27. Dixi ergo paulo ante, quod prsetereuntia tem- pora metimur, ut possimus dicere duplum esse hoc temporis ad illud simplum, auttantum hoc quantum iliud, et si quid aliud de partibus temporum possu- mus renuntiare metiendo. Quocirca, ut dicebam, prsetereuQtiametimurtempora. Et siquis mihi dicat, Unde scis ? respondeam, Scio quia metimur, nec me- tiri quffi non sunt possumus, et non sunt prseterita vel futura. Prsesens vero tempus quomodo metimur, quando non habet spatium ? Metitur ergo cum proe- terit, cum autem prseterierit, non metitur^ ; quid enim metiatur, non erit. Sed unde et qua et quo prseterit, cummelitur? Unde, nisi ex futuro? qua, nisi per prsesens? quo, nisiin prffiteritum? Ex illo ergo quod nondum cst, per illudquod spatio caret, in illud quod jam non est. Quid autem metimur, nisi tempus in ali- quo spatio ? Neque enim dicimus simpla, et dupla, et tripla, et sequalia, et si quid hoc modo in tempore di- cimus, nisi spatia temporum. In quo ergo spatio me- timur tempus prasteriens? Utrum in futuro, unde prceterit? Sed quod nondum est, non metimur. An in 1 Edd. aliquot et Mss., mefimurergo cum prxterit,..non metimur; quid enim metiatur : non concinDe. M. prffisenti, qoa pmterit? Sed nallinn spsthuD lum ae- timur. An in preeteritOy quo prseterit ? Sed qood jui non est, non metimur. CAPUT XXII. PetU xnigmafis istius sohttumem a Deo. 28. Exfirsit animus meus nosse istad implicatis.n- mum eenigma, Noli claudere, Domine Deos meos boM Pater, per Christum obsecro, noii claudere desiderio meo ista, et usitata et abdita, quominus in ea pe- netret, et dilucescant allocente roisericordia toa, Do- mine. Quem percontabor de his? et eni froetooaias confitebor imperitiam meam, nisi tibi cui non sooi molesta stodia mea, flammantia Tehementer in Scri- pturas toas? Da quod amo : amo enimy et hoc to ds* disti. Da, Pater, qui vere nosti data bona dare filiis tuis (Matth. vii, 11). Da, quoniam suscepi eogDo- scere S et labor est ante me (Psal, lxxii, 16), donec aperias. Per Christum obsecro, in nomine ejos Sindi sanctorum, nemo mibi obstrepat. Et ego eredidi, propter quod et loquor (Psal, cxT, i). Hsf^c est spes mea ; ad hanc vivo ' ut contempler deiectationeiD Domini. Ecce veteres posuisti dies meos (Psoi. xxxvui, 6), et transeunt ; et quomodo, nesdo. Et dicinuis, Tempus et tempus, tempora et tempora ; Quamdiii dixit hoc ille, quamdiu fecit hoc ille ; et, Quam longo tempore illud non ^idi ! et, Doplum temporis habet hsec syllaba ad iilam simplam brevem. Dicimus hce, * et audimus heec, et intelligimur et inteiUgimus. Ht- nifestissima et usitatissima sunt ; et eadem mrsos ni- mis latent, et nova est inventio eorum. CAPUT XXIII. Quid sit tempus. 29. Audivi a quodam homine docto, quod solis et lunas ac siderum motus, ipsa sint tempora, et nil an- nui*. Cur enim non potius omnium corporum motas sint tempora ? An vero si cessarent coeli lomina, et moveretur rota figuli, non esset tempus quo metire- mur eos gyros, et diceremus aut aequalibus momlis agi ; aut si alias tardius, alias velocius moveretor, alios magis diutumos esse, alios minns ? Aut cum hoc diceremus, non et nos in tempore, loqueremur, aat es- sent in verbis nostris aliee long» syllabse, alis bre- ves, nisi quia illee longiore tempore sonuissent, istae breviore ? Deus, donahominibus videre in parvo com- munes notitias rerum parvarum atque magnarom. Sunt et sidera et luminaria coeli in signis, et in tem- poribus, et in annis, et in diebns (Gen. i, 14) : soot vero ; sed nec ego dixerim circuituro illius lligneolc* rotse diem esse, nec tamen ideo tempus non esse illo dixerit. 30. Ego scire cupio vim naturamqoe temporis qoo 1 Bad. Am. Er. Lov. cognoscere /e. Expungendom est te, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo cognos- cendo loquitur Augudtinus. * Lov., ad hanc inkio : recte, nisi alii reAragarentar et Edd. et Mss. qui magno consensu ferunt, aa hame ffiv. 3 Sic legendumvidetur cum Mas. Vedaat. duobua, etuno Corb. ;vel cum Arn.^ etnonannui. UbiGerm. Codexhabet, et non abnui. Lov. Vero cum aliquot Mss., et non anni, £r.. et anni. Denique Bad et Am., etnon animi. — - Juxta Ven., tempara et anni; non annui. ^ Omnea Mss. Angl. : Circuitum ilUus. aut deftmUe du- plum ligncolx rotx. — Igneolx^ juxta £r. Ven. Lngd. M. 821 LIBER UNDECIMUS. 822 metimnr corporam motus, et dicimus i]lum motum, ▼erbi gratia, tempore duplo esse diutarniorem quam istnm. Nam qnaero, qnoniam dies dicitnr, non tantnm morasolis super terram, secundum quod aliud est dics, aiiud nox, sed etiam totius ^ ejus circuitus ab oriente usqueadorientem, secundum quod dicimus, Tot dies transiemnt; cum suis enim noctibus dicuntnr tot dies nec extra reputantur spatia noctium : qnoniam ergo dies ezpletur motu soiis, atque circuitu ab oriente us- que ad orientem ; qusero utrnm motus ipse sit dies, an mora ipsa qnanta peragitor, anutrumque. Si enim primum dies esset ; dies ergo esset etiamsi tanto spa- tio tempohs solcursumillum peregisset, quantum est boree unius. Si secundum; non ergo esset dies, si ab ortu solis usque in ortum aiternm tam brevis mora esset quam est horse unius ; sed vicies et quater cir- cumiret sol ut expleret diem. Si utmmque; nec ille appellaretur dies, si horse spatio sol totum soum gy- rnm circumiret ; nec ille ', si sole cessante tantum temporis prseteriret, quanto peragere sol totum ambi- tum de mane in mane assolet. Non itaque nunc quse- ramquid sit illud qnod vocatur dies, sed qnid sit tempus quo metientes solis circuitum, diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam solet, si tanto spatio temporis peract\is esset, quantoperaguntur ho- rce duodecim ; et utmmque tempus comparantes dice- remns iilud simplum, hoc duplum, etiamsi aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab oriente usque ad orientem circumiret. Nemo ergo mihi dicat coele- stinm corporom motus esse tempora: quia etcujusdam Yoto cum sol stetisset (^Josue x, i3) ; ut victoriosum * preelium perageret, soi stabat, sed tempus ibat. Per suum qnippe spatium temporis, quod ei sufdceret, illa pugna gesta atque finita est. Video igitnr tempus qoamdam es^e distentionem. Sed video, an videre mihi videor? Tu demonstrabis, Lux, Veritas. CAPUT XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis. 31. Jubes nt approbem si quis dicat tempus esse motum corporis? Non jubes. Nam corpus nullum, nisi in tempore, moveri audio : tu dicis. Ipsum autem cor- poris motum tempus esse non audio ; non tu dicis. Cum enim movetnr corpns, tempore metior quamdiu moveatnr, ex quo moveri incipit donec desinat. Et si non vidi ex quo coepit, et perseverat moveri, ut non yideam cum desinit ; non valeo metiri, nisi forte ex qno videre incipio donec desinam. Quod si diu video, tantummodo longum terapusesse renuntio, non autem quantum sit ; quia et quantum cum dicimus, collatione dicimus; velnt, Tantum hoc quantum illnd ; ant, Du- plnm hoc ad illud, et si quid aliud isto modo. Si autem notare potuerimus locomm spatia, nnde et quo veniat corpus quod movetnr, vel partes ejus, si tanquam in torao movetnr, possumus dicere qnantum sittemporis ez quo ab illo loco usque ad illum locura raotus cor- 1 Totus, juxta £r. Ven. Lugd. Somm. Dub. et Rond. cum 8 Mm. M s lila, juxto Er. Ven. Lugd. M. ' Bmd. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss., ui Vktor Jatue, M, poris vel partis ejus eifectus est. Cum itaque aliud sit raotus corporis, aliud quo metimiu* quamdin sit ; quis non sentiat qnid horum potins tempns dicendum sit? Nam etsi varie corpus aliquando movetur, aliquando stat; non solum motum ejus, sed etiam statum tem- pore metimur; et dicimus, Tantum stetit, quantum motum est; aut, Duplovel triplo stetit, ad idquodmo- tum est; et si quid aliud nostra dimensio sive com- prehenderit sive existimaverit, ut dici solet, plus mi- nus. Non est ergo tempus corporis motus. CAPUT XXV. Rursu^ Deum interpellat, 32. Et conliteor, Domine, ignorare me adhuc quid sit tempus ; et rursusconfitcortibi,Domine, scire me in tempore ista dicere, et diu me jam loqui de tem- pore, atqueipsura diu non esse diu nisi mora temporis. Quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus ne- scio? An forte nescio quemadmodum dicamquod scio? Uei mihi qui neseio saltem quid nesciam ! Ecce, Deus meus, coram te, quia non mentior; sicut loquor, ita est cormeum.Tuiiluminabislucernam meam, Domine Dens meus, iiluminabis tenebras meas (PsaL xvu, 25). CAPUT XXVI. Quomodo tempus metimur. 33. Nonne tibi confitetur anima mea confessione veridica metiri me tempora? Itane, Deus meus, me- tior^ et quid metiar nescio? Metior motum corporis tempore ; item ipsum tempus non metior ? An vero cor- poris motum metirer quamdiu sit, et quamdiu hinc ii- luc perveniat, nisi tempus in quo movetur metirer ? Ipsum ergo tempus unde metior ? An tempore breviore metimur longius, sicutspatio cnbiti spatiumtranstri? Sic enim videmnr spatiobrevis syllabae metiri spatium longae syllabse, atque id duplom dicere. Ita metimur spatia carminnm spatiis versuum, et spatia versnum spatiis pedum, etspatiapedum spatiis syllabarum, et spatia longarum spatiis brevium : non in paginis (nam eo modo loca metimur, non tempora ), sed cum vo- ces pronuntiando transeunt» et dicimus, Longnm car- men est, nam tot versibus contexitur; longi versus, nam tot pedibus constant ; longi pedes, nam tot syl- labis tenduntur, longa syllaba, namduplaest ad bre- vem. Sed neque ita comprehenditur certa mensora temporis, quandoquidem fieri potest ut ampliori spa- tio temporis, personet v^us brevior si prodoctius pronuntietur, quara longior si correptius. Ita carmen, ita pes, ita syllaba. Inde mihi visum est, nihil esse aliud tempus quam distentionem : sed cujus rei, ne- scio ; et mimra si non ipsius animi. Quid enim metior, obsecro^ Deus meus, et dico aut indelinite, Longius est hoc tempus qnam illud; aut etiam definite, Du- plum est hoc ad iilud? Tempus metior, scio ; sed non raetior fnturum, quia nondnra est ; non metior prffisens, quia nullo spatio tenditur ; non metior prae- teritum, quia jam non est.Quid ergo metior? An prce- terenntia tempora, non prceterita ? sic enim dixeram. CAPUT XXVIl. Quomodo metimur tempus permanetis in amnto. 34. Insiste, anime meus, et attende fortiter : Deus 823 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. ni adtjutor nosier; ipse fecit nos, et Qon ipsi nos (Pso/. xcix, 3). Attende ubi albescit veritas. Ecce puta, voz corporis incipit sonare, et sonat, et adhuc sonat, et ecce desinit ; jamque silentium est, et voz illa prse- terita est, et non est jam vox. Futuraerat antequam so- naret, et nonpoterat metii*i, quia nondumerat,etnunc non potest, quia jam non est. Tunc ergo poterat cum sonabat, quia tunc erat quse metiri posset. Sed et tunc non stabat ; ibat enim et praeteribat. An idco magis polerat? Prffiteriens enim tendebatur in aliquod spa- tium temporis quo metiri posset, quoniam prsesens nullum habet spatium. Si ergotunc poterat, eccepota, alteracoepit sonare, etadhoc sonat, continuato tenorc sine ulla distinctione : metiamur eam dum sonat; cum enim sonare cessaverit, jam praiterita erit, et non erit quae possit metiri ; metiamur plane et dicamus quanta sit. Sed adhucsonat, nec metiri potest nisi ab initio sui quo sonare co.'j)it, iisqoe ad Gnem quo desinit. Ipsum quippe intervallum metimur ab aliquo initio usque ad aliquem hnem. Quapropter vox quai nondum linlta est, meiiri non potest, ut dicatur quam longa vel bre- vis sit; nec dici aut sequalis alicui, aut ad aliquam simpla vei dupla, vel quid aliud. Cum autem finita fue- rit, jam non erit. Quo pacto igitur metiri poterii? Et metimur tamen tempora : nec ea quse nondum sunt, nec ea quse jam non sunt, nec ea quse nuila mora ez- tenduntur, nec ea quas terminos non habent; nec fn- tura ergo, nec prseterita, nec prsesentia, ne prceter- euntia tempora metimur , et metimur tamen tempora. 35. Deus crcator or/intum; versus iste octo syllaba- rum, brevibus et iongis altemat syllabis. Quatuor ita- que breves; prima, tertia, quinta ,septima, simplse sunt ad quatuor longas; secundam, quartam, seztam, octa- vam. Hae singuloe ad illas singulas duplum habent tem- poris; pronuntio, renuntio, et ita esi quantum sentitur sensu manifesto. Quantum sensus manifestusest, brevi syllaba longam metior, eamque habere bis tantumsen- tio. Sed cum altera post alteram sonat, si prior brevis, longa posterior, quomodo tenebo brevem, et quomodo eam iongse metiens applicabo, ut inveniam quod bis tantum habeat ; quandoquidem longa sonare non inci. pit, nisi brcvis sonare destiterit? Ipsam quoque lon- gam non praesentem.metior, quando nisi finitam non metior. Ejus autem linitio, praeteritio est. Quid ergo est qnod metiar? ubi est, qua * metior, brevis? nbi est longaquam metior ? Ambae sonuerunt, avolaverunt, preeterierunt« jam non sunt ; etegometior, iidenterque, respondeo, quantum ezercitato sensu iiditur, illam simplam esse, illam duplam, in spatio scilicet tempo- ris. Neque hoc possum, nisi qnia prseterierunt et fini- tffi sunt. Non ergo ipsas qusejam nonsQnt,sedaliquid in memoria mea metior quod infizum manet. 36. In te, anime meus, tempora metior; noli mihi obstrepere : quod est, Noli tibi obstrepere turbis af- fectionum tuarum. In te, inquam, tempora metior; affectionem quam res praetereuntes in te faciunt, et cum illae praeterierint manet, ipsam metior praesen. > Lov. et antiquiores editiones, quammeUor\ sed melius Arn. cum Mss. qw ; statim quippe uixerat Augustiuus brevi 8yllaba longam se metiri. tem, non eas qaae prttterieniai ut fieret; ipMm m- iior, cnm iempora meiior. Ergo aat ipsa Booi tea- pora, aut non tempora meiior. Qaid cam metimiir sileniia, et dicimus illad silentium tantam tenaiase iemporis, quanium illa vox ienait? Nonae cogiiaiio- nem tendimus ad meusuram yocis, qoasi sonarei, ut aliqoid de intervallis silentiorum in spatio tempoiif renuntiare possimus? Nam et voce atque ore cessante, peragimus cogiiando carmina, et Tersas et qaemqoe sermonem, moiionumque dimensiones qaaslibet, eidi spatiis iemporum, quanium illud ad iilad sit renontia- mus, non aliter ac si ea sonando diceremas. Si vd- luerit aliquis edere longiusculam vocem. et consti- tuerit prsemediiando qoam longa faiura sit ; egii oti- que iste spatium temporis in silentio memorisqoe commendans ccepit edere illam vocem quae sonal, donec ad propositum ierminum perdacatur; imo so- nuii ei sonabit; nam quod ejus jam peractom esi, ati- que sonuii; quod autem restai, sonabit: aiqae ita peragitur, dum praesens inieniio faiunim in prcte- ritum irajicit, diminutione futuri crescente praeteriiOy donec consumptione futuri sii totum praeteriinm. CAPUT XXVIII. Animo metimur tempora. 37. Sed quomodo minuituraui comsumiiurfniarDffl, quod nondum est? aui quomodo crescit praieritQm quod jam non est, nisi quia in animo qai illad s^t tria sunt? Nam et ezspeciat eiaiiendit et meminii,at id quod ezspectai. per idqaod atiendit, transeatinld quod meminerit. Quis igiiur negai f atura nondum essef Sed tamen jam esi in animo ezpectaiio fuiaronim. Kt quis negat praeteriia jam non esse? Sed tameB adhuc esi in auimo memoria praeteriiorum. Et qois negat praesens iempus carere spaiio, qaia in paneto praeierit? Sediamen perdurai aiientio perquamper- gai * abesse quod aderii. Non igitur longum tempiK futurum quod non est, sed longum futarum longa ezspectatio foturi esi ; neque longnm prseieriium tem- pus quod non est, sed longnm praeteriium longa me- moria prseteriti est. 38. Dicturus sum caniicum quod novi : anieqoaoi incipiam, in iotum ezspectatio mea ienditur ; cnm au- tem coepero, quantum ez iila ' in praeieriium deeer- psero, tenditur in memoria mea: aique distendiiiir vita hujus actionis meae in memoriam, propier quod dizi; et in ezspectationem, propier qaod diciarus sum: prsesens tamen adesi attentio mea, per quam iragiciatur quod eraifuturum ui iiat praeieritam. Quod quanto magis agitur et agitur, tanto breyiaia ezspecta- tjone prolongatur memoria; donec toia ezspectatio consumatury cum tota illa actio finita iransierii ia memoriam. Et quod in ioto caniico, hoc in singalis particalis ejus fit, atque in singulis syllabis ejas; hoc in actione longiore, cujns forte particulaesi illad can- ticum ; hoc in tota vita hominis, cujus paries sQDt * In prius ediiis, peragat abesse quod aderit. Melioi in MsB., pergat abesse; id esi, per quam aiientionem jpernt transire iu prasieritum, quodestfuiurum. — Mari. et RoiM., pergcU adtsse quod aberil. M. s Ex t7to jozta Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. eiRond. cum 7 Ms8. M. LIBER DUODECiMUS. m i actiones hominis ; hoc in toto sfficulo filiorum lum, cujus partes sont omnes Titse hominum. CAPUT XXIX. Kn temporalia distentum cupit in Deum coUigi, Sed quoniam melior est misericordia tua super P$al. Lxii, 4), ecce distentio ost vita moa, et scepit dextera tua in Domino meo mediatoreFi* minis inter te unum et nos multos, in multis ulta, ut per eum apprehendam in qno et ap- isus sum, et a veteribus diebus colligar sequens , praeterita oblilus ; non in ea quse futara et ;ura sunt, sed in ea qusB ante sunt, non disten- id extentus S non secundum distentionem, sed lum intentionem sequor ad palmam supernsB Duis {Philipp, III, 13, i4) ; ubi audiam vocem tuip, et contempler delectationem tuam, nec item, nec prsptereontem. Nunc vero anni mei aitibus. Et tu solatium meum, Domine, pater Beternus es : at ego in tempora dissilui ^, quo- rdinem nescio ; et tuinultuosis varietatibus di- tur cogitationes mese, intima viscera animse donec in te coniluam purgatus et liquidus igne s tni. CAPUT XXX. ttit rursum obtrectanteSy quid fecerit Deus ante mundi creationem. Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, le tua ; nec patiar qusestiones hominum, qui i morbo plus sitiunt quam capiunt et dicunt, hciebat Deus antequam faceret coelum et ter- Aat quid ei venit in mentem, ut aliquid face- im antea nunquam'aliquid fecerit? Daillis, Do- bene cogitare quid dicant, et invenire quia icitur, Nunquam, ubi non est tempus. Quod * licitur, nunquam fecisse, quid aliud dicitur nisi Mss. : at Edd., intentus, s. BeDigD. Corb. et alii iiod deteriores, dissolui. i« juxta Er. Ven. Lugd. Mart. et Rond. cum 8 Mss.M. nullo tempore fecisse ? Videant itaque nullum tempus csse posse sine creatura, et desinant istam vanitatem loqui. Extendantur etiam in ea quae ante sunt, et in- telfigant te ante omnia tempora seternum Creatorem omnium temporum, neque ulla tempora tibi esse co- eetema, nec ullam creaturam, etiam si est aliqua su- pra tempora. CAPUT XXXI. Quomodo cognoscit DeuSy quomodo creatura . 41. Domine Deus meus, quis ille sinus est alti se- creti tni, et quam longe inde me projecerunt conse- quentia delictorum meorum? Sana oculos meos, et congaudeam luci tuoe. Certe si est tam grandi scientia et prsescientia pollens animus, cui cuncta praiterita et futura ita nota sint, sicut mibi unum canticum no- tissimom ; nimi«im mirabilis est animus iste, atqoe ad horrorem stupendus : quippe quem ita non lateat quidquid peractum, et quidquidreliquum sfficulorum est; quemadmodum menon lutet cantantem illud can- ticum, quid et quantum ejus abierit ab exordio, quid et quantum restet ad finem. Sed absit ut tu conditor universitatis, conditor animarum et corporum, absit ut ita noveris omnia futura et preeterita. Longe tu, longe mirabilius, longeqne secretius. Neque enim sic- ut nota cantantis notumve canticum audientis, ex- spectatione vocum futurarum et memoria prseterita- rum variatur affectus, sensusque distenditur; ita tibi aliqoid accidit incommutabiliter eeterno, hoc est, vere setemo Creatori mentium. Sicut ergo nosti inprinci- pio ccelum et terram sine varietate notitia; tuse, ita fecisti in principio coelum et terram sine distentione^, actionis tuee. Qui intelligit, confiteatur tibi ; et qui non intelligit, conflteatur tibi. 0 quam excelsus es, ct humiles corde sunt domus tua ! Tus enim erigi elisos (Psal. cxLV, 8), et non cadunt qnorum celsitndo tu es. * In vulgatis etaliquot Mss., sine dislinctione ; atin Mss. pluribus et melioris notfie habetur, sine distentione : conse- queotins porro ad illud quod prsBcedit : neque enim sicut nota cantantis.,. vanatur affectus sensusque distenditur. LIBER DUODECIMUS. squitur iuterpretatioueui hujusce versiculi, Inprincipio fecit Deuscalum etterram. Illic nomine ccr/i significataiu ipiritnalem vel intellectualem illam creaturam, quie semper faciem Dei contemplatur ; terry autem vocabulo iufor- lateriam, ex uua rerum corporearum species fueruut posthac formatffi. Verum alias interpretandi rationes haud- vai improbandas esse ; imo ex ScriptursB divins profundiate muitiplicem posse erui sensum confitetur. CAPUT PRIMUM. Difficilisinquisitioveri. alta satagit cor meum, Domine, in hac inopia leae pulsatum verbis sancta! Scripturffi tuse : et lerumque in sermone copiosa et egestas hu- ^telligentise ; quia plus loquitnr inquisitio inventio, et longior est petitio quam impetra- operosior est manus pulsans quam sumens. Te- » promissum ; quis corrumpetillod? Si Deus pro quis contra nos (Aom. vii, 31)? Petite^ et ac- I ; qwBrite^ et invenietis ; pulsate, et aperietur vo- iuils enim qui petit acdpit^ et qussrens invenit, et pulsanti aperietur (Matth. vii, 1, 8). Promissa tua sunt ; et quis falli, timeat, cum promittit Veritas? CAPUT II. De duplici ccbIo et terra. 2. Confitetur altitudini tuus humilitas liugufle me» quoniam tu fecisti coelum et terram ; hoc coelum quod Tideo, terramque quam calco, unde est hKc terra quam porto, tu fecisti. Sed nbi est coelum coeli, Domine, de quo audivimus in voce Psalmi : C Sequimur Mss. Beoigu. Theodoric., etc. Non pauci ta- meu Lov. et Arn. babent, quiddam inter formametmihit, nec^ etc. At Bad. Am. et Er. cum duobus Mts. sic femnt : quam cooitabam quiddam informeetnihU formalmm, nec nihU. informe, prope nihit, > Sic Mss. paucia exceptis. At Lov. cum antiqnioribtts editiooibus, nihit aUquuiest,etnone$tt koe eamdicerem, ^ EdiU, atibi atiud. 829 LIBER DUODECIMUS. 830 nihil : anum, quo superior tu esses ; altenim, quo in- ferius nihil esset. CAPUT vin. MaUria informis ex nihilo : ex hac omnia visibUia. 8. Sed illud coelum coeli tibi, Domine ; terra autem qaam dedisti filiis hominum (Psal. cxiii, 15) cemen- dam atque tangendam, non erat talis qualem nunc cemimus et tangimus. iQvisibilis enim erat et incom- posita, et abyssus erat soper quam non erat lux ; aat *, Tenebrse erant super abyssum (Gen, i, 2), id est, magis qnam in abysso. Ista qnippe abjssus aquarum jam Tisibilium etiam in profundis suis habet speciei sufB Incem utcnmqne sensibilem piscibus, et repen- tibos in suo fundo animantibns : illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino informe erat ; jam tamen erat quod formari poterat. Tu enim, Domine, fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde faceres magna qua? miramur lllii hominum. Valde enim mi- rabile hoc coelum corporeum, quod firmamentum ijiter aquam et aquam secundo die post conditionem lacis dixisti, Fiat; et sic factum est (Ibid.^ 6, 7). Quod firmamentum vocasti coelum ; sed coelum terras hujns et maris quse fecisti tertio die, dando speciem visihilem informi materise quam fecisti ante omnem diem. Jam enim feceras et coelum ante omnem diem, sed coelnm coelihujus ; quia in principio feceras coelum et terram. Terra autem ipsa quam feceras, informis materies erat, quia inyisibilis erat et incomposita, et ienebrs super abyssum * : de qua terra invisibili et incomposita, de qua informitate, de quo pene nihilo laeeres haec omnia quibus iste mutabilis mundus constat, et non constat, in quo ipsa mutabilitas appa- ret in qua sentiri etdinumeraripossunttempora; quia reram mutationibus fiunt tempora dum variantur et vertimtur species, quarum materies prsedicta est terra invisibiiis. CAPUT IX. Curabsque dierum mentione scriptum est Deum fecisse in principio C(Blum et terram. 9. Ideoque Spiritus doctor famuli tui, cum te com- memorat fecisse in principio coelum et terram, tacet de temporibus, silet de diebus. Nimirum enim coeluni ccbH quod in principio fecisti, creatura est aliqua intellectualis ; quanquam uequaquam tibi Trinitati coaetema, particeps tamen seternitatis tuce, valde mu- tabilitatem suam prm duicedine feiicissimse contem- plationis tnee cohibet, et sine ullo lapsu ex quo facta est inhaerendo tibi, excedit omnem volnbilem vicis- situdinem temporum. Ista vero informitas, terra * in- visihiiis et incomposita, nec ipsa in diebus numerata est. Ubi enim nulla species, nullus ordo ; nec venit quidquam, nec prseterit : et ubi hoc non fit ; non sunt otiqne dies, nec vicissitudo spatiorum tempo- ralinm. 1 Itain melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis Edd.^ sed temebrx erant. > In prius valgatis, et lenebrx erani super abjfssum. Sed aoest erant a Mss. s Lov. cam aliis Edd. hformitas terrx invisibUis. CAPUT X. A Deo cupit edoceri. 10. 0 Veritas, lumen cordis mei, non tenebr» men loquantur mihi. Defiuxi ad ista et obscuratus sum ; sed hinc etiam, hinc adamavi te. Erravi et recordatas sum tui. Audivi vocem tuam post me ut redirem, et vix audivi propter tumultus impacatorum *. Et nunc ecce redeo eestuans etanhelansad fontem tuum. Nemo me prohibeat; hunc bibam, et hinc vivam. Non ego vita mea sini ; male vixi ex me, mors mihi fui : in te revi- visco '. Tu me alloquere, tu mihi sermocinare. Cre- didi Libris tuis, et verba eorum arcana valde. CAPIIT XI. Quod a Deo didicerit. \ 1 . Jam dixisti mihi, Domine, voce forii in aurcm interiorem, quia tu seternus es, solus habens immor- talitatem (I Tim. vi, 16); quoniam ex nulla specie motuve mutaris, nec temporibus variatur voluntas tua : quia non est immortalis voluntas, qua^ alia et alia est. Hoc in conspectu tuo claret mihi, et magis ma- gisque clarescat oro te, atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. Item dixisti mihi, Do- mine, voce forti in aurem interiorem, quod onmes naturas atque substantias quse non sunt quod tu es, et tainen sunt, tu fecisti : et hoc solum a te non est quod non est, motusque voluntatis a te, qui es, ad id quod minus est ; quia talis motus deiictum atque peccatum est : et quod nuUius peccatum aut tibi nocet, aut per- turbat ordinem imperii tui vel in prinio vel in imo. Hoc in conspectu tuo claret niihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. 12. Item dixisti mihi voce forti in aurem interiorem, quod nec illa creatura tibi coseterna est, cujus volun- tas* tu solns es, teque perseverantissima castltate hauriens mutabilitatem suam nunquam et nusquam exserit, et te sibi semper preesente ad quem toto af- fectu se tenet, non habens quod exspectet futurum, nec in prseteritum trajiciens quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla distenditur. 0 beata, si qua ista est, inhcerendo beatitudini tua^; beata sempiterno inhabitatore te, atque illustratore suo ! Nec invenio quid libentius appellandum existi- mem CoBlum chbU Domino, quam domam tuam, con- templantem delectationem tuam sine ulio defectu egrediendi in aliud; mentem puram, concordissime unam stabilimento pacis sanctorum spirituum, civium civitatis tuse in coelestibus saper ista coelestia. 13. Unde intelligat anima cujus peregrinatio ^ 1 Lov. ei Arn.t propter tumultus peccatorum. Sed melius Bad. Am. et Er., impacatorum. Nam ita Mss. nullo fere excepto ; atque boc nomioe designati videntur Manichsei, Scripturarum sacrarum ioimici. s Sic habetur in prius Edd., hunc bibam^ el iunc vivam ; nam non ego vita mea. Si malevixi, ex m« mors miMfuit et in te revivisco. 3 In Mss. Germ. Fossat. et aliis sex, voluptas. ^ Lov. et Aro. : Vnde inteiligat anima quantum peregri* natione, Prstulimus lectionem Bad. Am. et Er. qasB ex pluribus Mm. comprobalur, et hicapprimeeooveiiil;nam isthsc verba, unde intelligat anima, ad illa referuntur, quam longe super omnia tempora sit xternui. g3i CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. B31 loDginqaa facta est, si jam sitittibi; si jam factse sunt ei lacrymse suae paois, dum dicitur ei per siogulos dies, Ubi est Deus tuus (PscU, xli, 3, 4, 11)? si jam petit a te unam et hanc requirit, ut iohabitet in domo tua per omnes dies vit«e suse [Psal, xxvi, 4) : (Et quse vita ejus nisi tu? et qui dies tui nisi fieternitas tua, sicut anni tui qui non deticiunt, quia idem ipse es \Psal. ci, 28]) ?hinc ergo intelligatanima quae potest, quam longe super omnia tempora sis aeternus; quando tua domus qose peregrinata non est, quamvis non sit tibi coseterna, tamen indesinenter et indeficienter tibi cohserendo nuliam patitur vicissitudinem temporum. Hoc in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in hac manifestatione per- sistam sobrius sub alis tuis. 14. Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque infirmarum. Et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis phantasmatibus vagatur et volvitur ; qois nisi talis dicet mihi, quod diminuta atque consumpta omni specie, si sola rcmaneat informitas, per quam de specie in spe. ciem res mutabatur et vertebatur, possit exhibere vices temporum? Omnino enim non potest, quia sine varietate motionum non sunt tempora : et nulla va- rietas, ubi nulla species. CAPUT XII. Creatura duplex carens tempore, 15. Quibus consideratis quantom donas, Deusmeus, quantum me ad pulsandum excitas, quantumque pnlsanti aperis ; duo reperio quse fecisti carentia tem- poribus, cum tibi neutrum coeeternum sit. Unum, quod ita formatum est, ut sine ullo defectu contem- plationis, sine ullo intervallo mutationis, quamvis mutabile tamen non mutatum, tua seternitate atque incopimutabilitate perfruatur : alterum quod ita in- forme erat, ut ex qua forma, in quam formam vei motionis vel stationis mutaretur, quo tempori subde- retur, non haberet. Sed hoc ut informe esset non re- liquisti, quoniam fccisti ante omnem diem, in princi- pio coelum et terram, heec duo quse dicebam. Terra autem invisibilis erat et incomposita, et tenebrse super abyssum. Quibus verbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam speciei priva- tionem nec tamen ad nihil perventionem cogitare non possunt, unde ileret alterum coelum, et terra visibilis atque composita, et aqua speciosa, et quidquid dein- ceps in constitutione hujus mundi non sine diebus factum commemoratur ; quia talia sunt ut in eis agan- tur vicissitudines temporum, propter ordinatas com- mutationes motionum atque formarum. CAPUT XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura^ quod in principio fecit Deus C(£lum et terram. 16. Hoc interim sentio, Deus meus, cum audio lo- quentem Scriptnram tuam, In principio fecit Deus coslum et terram : teira autem erat invisibilis et incom- posita^ et tenebrae erant super abyssum (Gen, i, I), ne- que commemorantem quoto die feceris hfiec. Sic in- terim sentio, propter illud coelum coeli, coelum iu- tellectnale, ubi est intellectos nosse simal, non ei parte, non in senigmate, non per speculum ; sed ex toto, in manifestatione \ iacie ad faciem (I Cor. vm, 12): non modo hoc, modo illud ; sed quod dictam est, nosse simul sine ulla vicissitudine temponim : et propter invisibilem atque incompositam terram sine ulla vicissitudine temporum, quse soiet habere modo hoc et modo illod ; quia ubi nulla species, nosqatm est hoc et iliud. Propter duo haec primitus formatnni et penitus informe ; illud, coelum, sed ccelum ooeli; hoc vero, terram, sed terram invisibilem et incompo- sitam : propter duo hsec interim sentio sine comme- moratione dierum dicere Scripturam tuam, In prind- pio fecit Deus calum et terram. Statim quippe subjedt quam terram dixerit. Et quod secundo die commemo- ratur factum firmamentum, et vocatum ccelum; iosi- nuat de quo coelo prius sine diebus sermo locotus sit CAPUT XIV. Scripturx profunditas, 17. Mira profimditas eloquiorum tuorum, quomni ecce ante nos superficies blandiens parvulis : sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas! Horror est intendere in eam; horror honoris, e( tremor amoris. Odi hostes ejos vehementer. 0 si occidas eos de gladio * bis acuto, et non sint ho- stes ejus! Sic enim amo eos occidi sibi nt vi- vant tibi. Ecce autem alii non reprehensores» sed laudatores libri Geneseos : Non, inquiunt, hoc vuioit in liis verbis intelligi Spiritus Dei, qui per Mojseo famulum ejus ista conscripsit ; non hoc voluit inteliigi quod tu dicis, sed aliud quod nos dicimns. Qoibiis ego, te arbitro, Deus, omnium nostromm ^ iti respondeo. CAPUT XV. Quas de Deo deque Angelis et informi materia stfUU AugustinuSf non possunt oblocutores negare, 18. Num dicetis falsa esse, qose mihi veritas voce forti in aurem interiorem dicit de vera setemittte Creatoris, quod nequaquam ejiis substantia per tem- pora varietur, necejusvoluntas extra ejus substantiam sit ? UndenoneummodoveIIehoc,modo Yelleillad;sed semel et simul et semper velle omnia qoee vult ; nonite- rum et iterum,neque nunc ista nunc illa,nec veUe postea quod nolebat, autnolle quod prius volebat : quiatalis voluntas mutabilis est, et omne mutabile «temum non est ; Deus autem noster ffiteraus est. Item qaod mihi dicit ^ in aurem interiorem, exspectatio remm venturarum iit contuitus cum venerint; idemqoecon- tuitus fit memoria cum prseterierint : omnis porro intentio quse ita variatur, mutabilis est : et onme ma- tabile aeternum non est : Deus autem noster stemus est. Heec coIUgo atqueconjungo,etinvenioDeummeam, Deum ffiternum, nonaliqua nova voluntatc condidisse creaturam,nec scientiam ejus transitorinm aliqoid pati. 19. Quid ergo dicetis, contradictores ? An falsa saot ista?Non, inquiunt. Quid iilnd? numfalsum estom- t In manifestata facie^ juxta Lov. M. s Somm. et Rond., eosgladio. M. 3 Sic Rond. : Te arbitro^ Deus omnium nodrmm. M. ^ Sic legendum juxtaMss. Angl. [dicUwrj, 833 LIBER DUODECIMUS. 834 nem naturam formatam materiamye formabilem non esse, nisi ab illo qui summe bomis est, quia summc est? Neque lioc negamus, inquiunt. Quid igitur? an illud negatis, sublimem quamdam esse creaturam tam casto amore cohcerentem Deo vero et vere astemo, ut quamvis ei coaetcma non sit, in nullam tamen tem- ponim yarietatem et vicissitadinem ab illo se resolvat ac defluat, sed in ejas solius veracissima contempla- tione requiescat ? Quoniam tu, Deus, diligentite qaan- tum prsecipis, ostendis ei te et sufficis ei; et ideo non declinat a te, nec ad se. Hcec est domus Dei non terrena, neque ulla coelesti mole corporea, $ed spiri- tuaiis et particeps aeternitatis tase, quia sine labe in aeternum ^ Statuisti enim eam in scecalum et in ssr- culum saeculi; pra^ceptum posuisti et non prseteribit (Psal. cxLviii, 6). Nec tamen tibi Deo cosetema, quo- niam non sine initio : facta est enim. 20. Nam etsi non invenimus tempus ante illam, prior quippe omnium creata est sapientia {Eccli. i, 4); nec utique illa Sapientia tibi, Deus noster, Patri suo plane cooeterna et sequalis et per quam creata sunt omnia, et in quo Principio fecisti coelum et terram ; sed profecto sapientia quse creata est, intellectualis natiura scilicet, qncecontemplationeluminis lumen est: dicitur enim et ipsa, quamvis creata, sapientia. Sed quantam intercst interlumen quod illuminatetquodil- luminatur, tantum inter sapientiam qase createt istam qnse creata est; sicut inter justitiam justificantem, justitiamquffijastificatione factaest. Nam et nosdicti sumus justitia taa. Ait enim quidam servus tuus, ut' nos simus justitia Dei in ipso (II Cor. v, 21). Ergo quia prior omnium creata est qusedam sapientia quse creata est, meus rationalis et intellectualis castie civitatis tuffi, matns nostrse quse sursum est, et libera est (GakU, IV, 26) et seterna in coelis, (quibus coelis, uisi qui telaudant cceli coelorum(Psa/.cxLviii, 4); quia hoc est et coelum coeli Domino?); etsi non invenimus tem- pus ante iliam, quia et creaturam temporis antecedit, qus prior omnium creata est; ante illam tamen est ipsius creatoris seteraitas, a quo facta sumpsit exor- dium, quamvis non temporis quia nondum erat tem- pus, ipsius tamen conditionis sus. ti . Unde ita est abs te Deo nostro, ut aliud sit plane quam ta, et non idipsum. Quoniam etsi non solum ante illam, sednec in illa invenimus tempus, quia est idonea faciem tuam semper videre nec uspiam de- flectitar ab ea, quo iit ut nuila mutatione yarietnr; inesteitamen ipsa mutabilitas unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi cohflerens tanqoam semper meridies luceret et ferveret ex te. 0 domus luminosa et speciosa, dilexi decorem tuum, et locum habitationis glorise Domini mei fabricatoris et pos- sessoris tui (Psai, xxv, 8) I Tibi suspiret peregrinatio mea; et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in te« quia fecit et me. Erravi sicut ovis perdita (Psoi. cxvii, 176) ; sed in humeris pastoris mei, strnctoris tui, spero me reportari tibi (Ltic. xv, 5). ^ Ara.camMss.quatuor, sine labe stat in cBiemwn. 22. Quiddicitismihi quosaIIoquebar,contradictores, qui tamen et Moysen pium famulnm Dei, et libros eius oracula sancti Spiritus creditis? Estne ista domus Dei, non quidem Deo coseterna, sed tamen secundum modum suum seterna in coelis, ubi vices temporum frustra quseritis, quia non invenietis? supergreditur enim omnem distentionem, et omne spatium cetatis volubile, cui semper inhflerere Deo bonum est (Psal. Lxii, 28). Estinquiunt. Quid igiturexiisquce clamavit cormeum ad Deum meum,cum audiretinteriusvocem laudis ejus, quid tandem falsum esse contenditis ? An quia erat informis materies, ubi propter nullam for- mam nullus ordo erat ? Ubi autem nullus ordo erat, nulla esse vicissitudo temporum poterat ; et tamen hoc pene nihil, in quantum non omnino nihilerat,ab illo utique erat a quo estquidquidest, quod utcumque aliquid est. Hoc quoque, aiunt, non negamus. CAPLT XVI. Rem habere non vuit cum iis, qui contradicunt veritati divinae. 23. Gum his enim volo coram te aliquid colloqni, Deus meus, qui hsec omnia, quse intus in mente mea non tacet veritas tua, vera esse concedunt. Nam qui hsec negant, iatrent quantum voluntetobstrepantsibi; persuadere conabor ut quiescant, et viam prsebeant ad se yerbotuo : quod si noluerint et repulerint me ; obse- cro, Deus mens, ne tu sileasame (Psal. xxvii, 1). Tu loqnere in cordemeo veraciter; solusenim sic loqueris; et dimittam eos foris sufUantes in pulverem,et excitantes terram in oculos suos ; et intrem in cubile meum, et cantem tibi amatoria, gemens inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea, etrecordans Jefusalemextento in eam sursum corde, Jerusalem patriam meam, Je- rusalem matrem meam, tequesupereamregnatorem, illustratorem, patrem, tntorem, maritum, castas et fortes delicias, et solidum gaudium, et omnia bona ineffabilia simul omnia ; quia unum summum et veram bonum : et non avertar, donec in ejus pacem matris charissimfle, ubi sunt primitise spiritus mei,undemihi ista certa sunt, coUigas totum quod snm, a disper- sione et deformitate hac, et conformes atque confir- mes in aeternum, Deus meus, misericordia mea. Cum his autem qui cnncta illa qus yera sunt, falsa esse non dicunt, honorantes et in culmine seqaends auctoritatis nobiscum constituentes illam per sanctnm Moysen editam sanctam Scripturam tuam, et tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor : Tu esto, Deus noster, arbiter inter confessiones meas et contradi- ctiones eoram. CAPUT XVII. Ut c(Bli et terrm nominibus alhid et aliud intelligi potest. 24. Dicunt enim : Quamvis vera sint h»c, non ea tamen duo Mojses intuebatur, cum spiritu revelante diceret : In prindpio fedt Deus eaium et terram (Qen. I, 1). Non coeli nomine spiritaalem vel intellectoalem illam creaturam, semper faciem Dei contemplantem significavit ; nec terrs nomine informem materiam. Quid igitur? Quod nos dieimas, inquiunt,*hoc iile fir sensit, hoc yerhis istis elocatus est. Qnid est illad ? 835 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. Nomine, aiant, coeii et terrse, totum istum yisibilem mundum prius universaliter et breviter significare volait, ut postea digereret dierum enumeratiooe, quasi articulatim,umversa quse sanctoSpirituiplacuit sic enuntiare. Tales quippe homines eraot rudis ilie atque carnalis populus cui loquebatur, ut eb opera Deinon nisi sola visibilia commendanda judicaret. Terram vero invisibilem et incompositam, tenebro- samque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta atque disposita esse cuncta ista visibilia qu8B nota sunt omnibus, non incongruenter informem istam materiam inteliigendam esse consentiunt. 25. Quid si dicat aiius, eamdem informitatem, con- fusionemque materi®, c(£li et terrse nomine prius in- sinuatam, quod ex ea mundus iste visibiliscumomni- bus naturis quse in eo manifestissime apparent, qni coeli et terroi nomine sffipe appellari soiet, conditus atque perfectns est? Quid si dicat et alins, coclum et terram quidem invisibilem visibilemque naturam non indecenter appellatam ; ac per hoc universam crea- luram quam fecit in Sapientia, id est in Principio, Deus, hujuscemodi duobus vocabulis esse comprehen- sam : verumtamen quia non de ipsa substantia Dei, sed ez nihilo cunctafacta sant, quianonsunt idipsum quod Deus, et inest quaedam matabilitas omnibus, sive maneant, sicut eetema domus Dei; sive muten- tur, sicut anima hominis et corpus ; communem omnium rerum invisibilium visibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, unde lieret coelum et terra, id est invisibilis atque visibilis jam utraque formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur Terra invisibilis et incomposita, ei, TenebrsB super ahyssum : ea distinctione, ut terra invi- sibilis et incomposita inteliigatur materies corporalis ante qualitatem formse ; tenebrse autem super abys- stim, spiritualis materies ante cohibitonem quasi fluentis immoderationis et ante illuminationem Sa- pientiee ? 26. Est adhuc quod dicat si quis alius velit, non scilicet jam perfectas atque formatas invisibiles visi. bilesque naturas, coelietterrse nomine significaricum legitur, In principio fecit Deus eoRlum et terram ; sed ipsam adhuc informem inchoationem rerum forma- bilem creabilemque materiam his nominibus appelia- tam, quod in ea jam essent ista confusa nondum qualitatibus formisque distincta, quce nunc jam di- gesta suis ordinibus vocantur coelumetterra; illaspi- ritualis, hsec corporalis creatura. CAPUT XVIII. Quis crror innoxius in Scripturis. 27. Quibus omnibus auditis et consideratis, nolo verbis contendere; ad nihii enim utiie est nisi ad sub- versionem audientium (II Tim. ii, 14). Ad oedilica- tionem autem bona est lex, si quis ea legitime utatnr; quia finis ejus est charitas de corde puro, et conscien- tia bona, et fide non ficta (I Tim. 1 , 8, 5). Et novit magister noster in quibus daobus prseceptis totam Legem Prophetasque suspenderit (Matth. xxii, 40). Quae mihi ardenter confitenti, Deus meus, lumen ocu- lorum meorum in occalto, qoid mihi obast, cam di- versa in his verbis intelligi possint, qiue iamen ven sint, qoid, inqaam, milii, obestY si aliad ego sensero, quam sensit alius eum sensisse qni scripsit? Omnes quidem qui legimus, nitimur hoc indagare atq[iiecom- prehendere, quod voluit ille quem legimus. Et coa eum veridicum credimus, nihii qood £!alsum esse vd novimus vel putamus, audemus etim existiman dixisse. Dum ergo quisque conatur id sentire in Scn. pturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit; quid mali est si hoc sentiat, qnod ta, lux omnium ve- ridicarum mentium, ostendis verum esse» etiamsi hoe non sensit ille quem legit; cum et ille Tenim, nec tamen hoc senserit? CAPUT XIX. Qu3B liquido vera, 28. Verum est enim, Domine, fecisse te ccelnm e( terram; et verum est Principium esse Sapientiam tuam in qaa fecisti omnia {Psal. ciii, 24) . Item Yeram est, quod mundus iste visibilis habet magnas partes suas coelum et terram, brevi complexione factarom omnium conditarumque naturarum. Et yerum est, quod omne mutabile insinuat notitisenostrsequamdam informitatem, qua formam capit, vel qua mntatnr e( vertitar. Verum est, nulla tempora perpeti quod iti cohseretformse incommutabili, ut quamvis sit mutabile, non mutetur. Verum est, informitatem, qnffi prope * nihil est, vices temporum habere non posse. Vemm «est, quod undo fit aliquid, potest quodam g^nere lo- cutionis habere jam nomen ejus rei quee inde fit; nnde potuit vocari coelum et terra quselibet informitas nnde factum est coelum et terra. Verum est, omnium for- matorum nihil esse informi vicinius quam terram et abyssum. Verum est, quod non solum creatum atqae formatum, sed etiam quidquid creabile atque forma- bile est, tu fecisti ex quo sunt omnia. Venim est, omne qnod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum. CAPUT XX. In principio creavit, etc., varie irUelleetum, 29. Ex his omnibus veris de quibus non dobitant quorum interiori oculo talia videre donasti, et qoi Moysen famulum tuum in Spiritu veritatis locotom esse immobiliter credunt; ex his ergo omnibas aliod sibi toliit qui dicit : In principio fecit Deus conbm et terram^ id est, In Verbo suo sibi coeeterno fecit Deos intelligibilem atque sensibiiem, vel spiritualem corpo- ralemque creaturam. Aliud qui dicit: In prineipiofe- cit Deus coRlum et terram, id est, In Verbo sao sibi coseterno fecit Deus universam istam molem cor- porei mundi hujas, cum omnibus quas continet manifestis notisqae naturis. Aliud qui didt: /a principio fecit Deus calum et terram, id est, In Verbo suo sibi coseterno fecit Deus informem materiam crea- turee spiritualis et corporalis. Aliud qui dicit: Im principio fecit Deus coilum et terram, id est, In Verbo 1 Lov., proprie. 837 LIBEH DUODECIMUS. 838 suo sibi coseterno fecit Deus iDformem materiam creatarse corporalis abi confusum adhuc erat coelum et terra, quai nimc jam distincta atque formata in istius mundi mole sentimus. Aliud qui dicit : In prin- eipiofedt Deus ccRlum etierram, id est, In ipso exordio faciendiatqueoperandi fecit Deusinformem niateriam confuse habentem ccelum et terram, unde formata nunc eminent et apparent cum omnibus qu6e in eis sunt. CAPUT XXI. Terra erat inyisibilis, etc, varie inteUectum, 30. Item quod attinet ad intellectum yerborum se- quentium, ex illis omnibus veris, aliud sibi tollit qui dicit : Terra autem erat invisibiUs et incompositay it ienebrx crant super abyssum^ id est, Corporale * ilJud quod fecit Deus, adhuc materies erat corporearum rerum informis, sine ordine, sine luce. Aliud qui dicit : Terram autem erat invisibiUs et incomposita, et tenebrae erant super abyssumf id est, Hoc totum quod coeium ct terra appellatum est, adhus informis et tenebrosa materies erat, unde ficret coelum cor- poreum et terra corporea, cum omnibus quie in eis sunt corporeis sensibus nota. Aliud qui dicit : Terra autem erat invisibiUs et incomposita, et tenebrx erant super abyssum, idest, Hoctotum quod coelum et terra appellatum cst, adhuc informis et tenebrosa materies erat, unde fieret coeluni intelligibile qnod alibi dicitur coelum coeli (Psai» cxiii, 18); ct terra, scilicet omnis natura corporea, sub qno nomine intel- ligatur etiamhoc coelum corporeum ; id est unde fie- ret omnis invisibilis visibilisque creatura. Aliud qui <1icit : Terra autem erat invisibilis et incompositaj ei tenebrx crant super abysium ; non illam informitatem nomine coeli et terra; Scriptura appellavit; sed jam erat, inquit, ipsa informitas quam terram invisibilem et incompositam tenebrosamque abyssum nominavit, de qua coelum et terram Deum fecisse prffidixerat, spiritnalem scilicet, corporalemque creaturam. Aliud qui dicit : Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrx eranl super abyssum, id est, Informitas qusedam jam materies erat, unde coelum et terram Deum fecisse Scriptura prsedixit : totam scilicet cor- poream mundt molem, in duas raaximas partes, supe- riorem atque inferiorem distributam, cum omnibus quffi in eis sunt usitatis notisque creaturis. CAPUT XXII. Aliquid esse a Deo condtYum, de quo sileat Uber Genesis, nihil repugnat» 31. Cum cnim duabus istis extremis sententiis rc- sistere quisquam ita tentaverit : Si non vuUis ' hanc informitatem materiffi coeli et terr» nomine appella- tam videri, erat ergo aliquid quod non fecerat Deus, ande coelum et terram faceret; neque enim Scriptura narravit quod istam materiem Deus fecerit, nisi intel- < Ita plures et potiores Mss. cnm Arn. ; at Bad. Am. Er. Somm. Blas. cum quinque Mss. habent, id esl^ IncorpO' rale; Lov. , id est, corporabUe, ^ Somm. : Quisouam ita ieniaverit, si non vult isiam. Mart. : Si non vuU fianc. M. ligamus ' eam coeli et terr», aut solius terr» voca- bulo significatam cum diceretur, In principio fecit Deus ccBlum et tcrram; ut id quod sequitur, Tei*ra autem erat invisibilis ei vuiomposita^ quamvis informem ma- teriam sic placuerit appellare, nontamen intelligamus nisi eam quam fecit Deus in eo quod prffiscriptum est, fecit Deus calum et terram, Respondebunt asserto- res duarum istarum sententiarum quas extremas po- suimus, autillius, aut iliius, cum hffic audierint, et dicent : Informem quidem istam materiam non ne- gamus a Deo factam, Deo a quo sunt omnia bona valde : quia sicut dicimus amplius bonum esse quod creatam atquc formatum est, ita fatemur minus bo- num esse quod factum est creabile, atque formabile, sed tamen bonum : non autem commemorasse Scri- pturam, qnod hanc informitatem fecerit Deus» sicut alia multa non commemoravit, ut Cherubim et Sera- phim (Isai. vi, 2; et xxxvii, i6), ct quffi Apostolus distincte ait, Sedes^ DominationeSy PrincipatuSf Pote" siates (Coloss, i, 16), qoffi tamen omnia Denm fecisse manifestum est. Aut si in eo quod dictum est, fecit coRlum ei terram^ comprehensa sunt omnia : quid de aquis dicimus, super quas ferebatur Spiritus Dei? Si enim, terra nominata, simul intelliguntur ; quomodo jam terrffi nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas aquas videmus ? Aut si ita ac- cipitur ; cur ex eadem informitate scriptum est, fa- ctum firmamentum et vocatum coelum, neque scri- ptum est factas esse aquas ? Non enim adhuc informes sunt et invisffi, quas ita decora specie lluere cemimns. Aut si tunc acceperunt istam speciem cum dixit Deus, Congregetur aqua quae esi sub frmamento (Gen. i, 9), ut congregatio sit ipsa formatio ; qoid respondebitnr de aquis quffi super firmamentum sunt? quia neque informes tam honorabilem sedem acciperemeruissent» nec scriptnm est qua voce formatffi sint. Unde si ali- quid Genesis tacuit Deum fecisse, quod tamen Deum fecisse nec sana fides, nec certus ambigit intellectus; nec ideo ulla sobriadoctrinadicereaudebit istas aquas coffiternas Deo, quia in libro Geneseos commemoratas quidem audivimus *, ubi autem facta sint non inve- nimns: cur non informem quoque illam materiem; quam Scriptura hffic terram invisibilem et incompo- sitam, tenebrosamqaeabyssumappelIat,docente veri- tate intelligamus a Deo factam esse de nihilo, ideo- qne illi non esse coffiternam, quamvis ubi facta sit, omiserit ennntiare ista narratio ? CAPUT XXIII. Duo dissensimum genera in Scripturis interpretandis. 32. His ergo auditis atque perspectis pro captu in- flnnitatis meffi, quam tibi confiteor scienti Deo meo, duo video dissensionum genera oboriri posse, cum aliquid a nuntiis veracibus per signa ennntiatur: nnum si de veritate rerum, alterum si de ipsius qoi enuntiat voluntate dissensio est. Aliterenim quflerimns de creaturffi conditione quid venim sit ; aliter autem < In omnibus fere libris legitur, nid ui intelUgamus, II- brariomm laptu, qui forte mutarunt aui in ut. Hanc porro particulam removimus juxta Arn. et Msa. Benignianum. * Audimus,}ux\A Rond. cnm 7 Mss. M. 839 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl. m qnid in his ?erbis Mojses, egregius domesticus fidei tus, intelligere lectorem auditoremque voluerit. In illo primo generediscedant a me omnes, qui ea quse falsa sunt, se scire arbitrantur. In hoc item altero dis'!«!- dant a me omnes qui ea quse falsa sunt, Mojsen dizisse arbitrantur. Conjungar autem illis, Domine, in te, et delecter com eis, in te, qui veritate tua pascuntur in latitudine charitatis ; etaccedamus simul ad verba Li- bri tui, et quseramus in eis voluntatem tuam per vo- luntatem famuli tui, cojus calamo dispensasti ea. CAPUT XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud scnsisse Moysen. 33. Sed quis nostrum sic invenit * eam inter tam multa vera *, quse in illis verbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quserentibus ; uttam fidenter dicat hoc sen- sisse Moysen, atque hoc in illa narratione voluisse in- telligi, quam fidenter dicit hoc verum esse, sive ille hoc senserit sive aliud ? Ecce enim, Deus meus, ego servus tuus qoi vovi tibi sacrificium confessionis in his ]itteris,et oro ut ex misericordia tua reddam tibi vota mea ; ecce ego quoquam iidenter dicointuo Verbo in- commutabili omnia te fecisse, invisibilia et visibilia, numquid tam lidenter dico non aliud quam hoc atten- disse Moysen cum scriberet : In principio fecit Deus coilum et terram ? Quia non sicut in tua veritate hoc certom video, ita in ejus mente video id eum cogitasse cum hsec scriberet. Potuit enim cogitare in ipso fa- ciendi exordio, cum diceret, In principio : potuit et coelum et terram hoc loco, nullam jam formatam per- fectamque natoram sive spiritualem sive corpora- lem, sed utramque inchoatam et adhucinformem velle intelligi. Video quippe vere potuisse dici, quidquid horum diceretur ; sed quid horum in his verbis ilie cogitaverit, non ita vidco : quamvis sive aliquid ho- rum, sive aliquid alind qoodamecommemoratum non est, tantns vir ille mente conspezerit, cum hsec verba promeret, verum eum vidisse apteque id enuntiasse non dubitem. CAPUT XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere rejiciunt. 34. Nemo mihi jam molestus sit dicendo mihi : Non hoc sensit Moyses quod tu dicis ; sed hoc seubit quod ego dico. Si enim mihi diceret : Unde scis hoc sensis- se Moysen quod de his verbis ejus eloqueris ? sequo animo ferre deberem et responderem fortasse quee superius respondi, vel aliquanto uberius, si esset durior. Cum vero .dicit : Non hoc ille sensit quod tu dicis, sed quod dico ; neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit, utrumque verum esse : o vita pauperum Deus meus, in cujus sinu non estcontradi- ctio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter tales feram qui nonmihi hoc dicunt, quia divini sunt, et in corde famuli tui viderunt quoddicunt ; sed qoia super- bi sunt : nec noverunt Moysi sententiam, sed amant suam ; non qnia vera est, sed quia sua est. Alioquin * /nt7enM(,juxta Lov., Somm. et Rond. cum 9M88. M. > Verba, juxtA Lov. Somm. M. et aliam veram pariter amarent, sicat ego amo qood dicunt, quando vernm dicnnt; non qaiaipsoram esl, sed quia verum est ; etideo jam nec ipsoniin est, qok verum est. Si autem ideo ament illud quia vemm est, jam et ipsonim est et meam est; qaonijLmii commune omniumest veritatis amatonim. lilnd aatn quod contendunt non hoc sensisse MoTsen qaod ego dico, sed quod ipsi dicant ; nolo, non amo : qaia eta ita est, tamen ita temeritas non scientiae sed aoda- cise est ; nec visus, sed typhus eam peperit. Ideoqve. Domine, tremenda sunt judicia taa ; qnoniam veritas tua nec mea est, nec illias aut illias, sed omniam no- strum quos ad ejus communionem publice vocas,te^ ribiliter admonens nos, ut nolimns eam habrere privi- tam, ne privemnr ea. Nam quisquis id qaod tu omni- bns ad fruendum proponis, sibi proprie vindicat, et suum vult essequod omnium est ; a communipropeUi- tur adsua, hocest, a veritate ad mendacium. Quienioi loquitur mendacium, de suo loquitar (Joan. vm, 44). 35. Attende, judex optime, Deus ipsa veritas, attea- de quid dicam contradictori huic, attende ; coram te enim dico, et coram fratribus meis, qni legitimeatnii- tur Lege usque ad finem charitatis (I Ttm. i, 8) ; atteih de, et vide qnid ei dicam, si placet tibi. Hanc tmm vocem huic refero fratemam et pacificam : Si ambo videmus verum esse quod dicis, et ambo videmosve- rum esse quod dico ;^ubi, qneeso, id videmas? Nec ego utique in te, nectu in me ; sed ambo in ipsa, qac sb- pra mentes uostras est, inconmiutabili Veritate. Cooi ergo de ipsa Domini Deinostri luce non contendamos; cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic n- dere non possumusut videturincommutabilisVerites; quando si ipse Moyses apparnisset nobis atque dixis- set, Hoc cogitavi ; nec sic eam videremus, {sed crede- remus? Nonitaque supraquamscriptumest, unaspro altero inlletur adversus aiterum (I Cor. iv, 6). Diligi- mus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex to- ta aninia, et ex tota mente nostra, et proximom no- strum sicut nosmetipsos (Deut. vi, 5 ; Matth. xxn, 37). Propter quoe duo prsecepta charitatis sensisse Moysao, quidquid in illis Libris sensit, nisi crediderimus; meo- dacemfaciemus Dominum, cum de animo consenrialittf quam ille docuit opinamur. Jam vide quam staltaa sit in tanta copia verissimarum sententiarunif qm de illis verbis erui possunt temere afHrmare, qaam et- rum Moyses potissimum senserit; et pemiciosis cod- tentionibus ipsam oifendere charitatem, propter qoam dixit omnia, cigns dicta conamur exponere. CAPUT XXVI. Qui sermo deceat Scripturam. 36. Et tamen ego, Deus meus celsitudo humilitatis meae, et rcquies laboris mei, qni audis confessiones meas, et dimittis peccatamea; quoniamta mihi prc- cipis ut diligam proximum meum sicut meipsum, non possum minus credere de Moyse fidelissimo famolo too, quam mihi optarem ac desiderarem abs te dari muneris, si tempore illo natus essem qno ille, eoqoe loco me constituisses^ ut per servitntem cordis ac lin- guiB raeae, I.itterce illee dispensarentur, qnie tanto ^l • LIBER DUODECIMUS. f>ost essent omDibus gentibus profuturae, et per uni- Tersum orbem tanto auctoritatis culmine omnium lalsarum superbarumque doctrinaram verba sapera- turce. Yellem quippe, si tunc ego essem Moyses (ex eadem namque massa omnes venimus ; et quid est homo, nisi quia memor es ejus? [Psal. viii, 5]), vellem ergo, si tunc ego essem qnod ille, et mihi abs te Ge- neseos liber scribendus injungeretur, talem mihi elo- quendi facultatem dari, et eum texendi sermonis mo- dum, ut neque illi qui nondum queunt intelligere qnemadmodum Deus creat, tanquam excedentia vires suas dicta recusarent ; et illi qui hoc jam possunt, in quamlibet veram sententiam cogitando venissent, eam Qon prstermissam in paucis vcrbis tui famuli reperi- rent ; et si alius aliam vidisset in luce veritatis, nec ipsa in eisdem verbis intelligenda deesset. CAPUT XXVII. Scripturam decet humile simplexqiie verborum genus, 37. Sicut enim fons in parvo loco uberior est, plu- ribusque rivis in ampliora spatia fluxum ministrat, quam quilibet eorumrivorum, qui per multa locorum ab eodem fonte deducitur ; ita narratio dispensatoris tui sermocinaturis pluribus profutura, parvo sermo- nis modulo scatet fluenta liquidse veritatis : unde sibi quisque verum quod de his rebuspotest, hic illud, ille illudy per longiores loquelarum anfractus trahat. Alii enim cum haec verba legunt vel audiunt ; cogitant Deum quasi hominem, aut quasi aliquam molem im- mensa praeditam potestate, novo quodam et repen- lino placito, extra seipsam tanquam locis distantibus fecisse ccelum et terram, duo magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur. Et cumaudiunt, Dixit Deus, Fiat iliud, et factum est iliud ; cogitant yerba coepta et finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum transitum statim existeret* quod iussnm est ut existeret : et si quid forte aliud hoc modo ex familiaritate carnis opinantur. In quibus adhuc parvulis animaiibus, dum isto humillimo ge- nere verborum tanquam materno sinu eorum gestatur infirmitas, salubriter aediQcatur fides, quacertum lia- beant et teneant Deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili varietate circumspicit. Quorum si qcispiam quasi vilitatem dictorum aspernatus, ex- tra nulrilorias cunas superba imbeciiiitate se exten- derit, heu ! cadet miser. Et, Domine Deus, miserere, ne implumem pullum conculcent qui transeunt viam; et mitte angelnm tuum, qui eum reponat in nido, ut Ti?at donec volfet. CAPUT XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura. 38. Alii vero quibus haec verba non jam nidus, sed opaca fruteta sunt, vident in eis latentes fructus, et Tolitant laetantes, et grrriunt scrutantes, et carpunt eos. Vident enim, cum hcec verha legunt vel audiunt, tua, Deus, aeterna et stabili permansione cuncta prae- terita et futura tempora superari ; nec tamen quidquam esse temporalis creaturae, quod tu non feceris : cujus » In B., existere; Somm. Lov. Am. Dub. Mart. cum 4 Mss. et Rondet cum 6 Mss., existeret. M. Patrol. XXXII. 842 voluntas quia id est quod tu, nullo modo matata, vel quaeantea non fuisset, cxorta voluntatefecisti omnia: non de te similitudinem tuam formam omnium ; scd de nihilo dissimilitudinem informem, quae formaretur per similitudinem tuam, recurrens in te unum pro captu ordinato, quanlum cuique rerum in suo genere datum est, et fierent omnia bona valde, sive maneant circa te, sive gradatim remotiori distantia per tem- pora etlocos pulchras variationes * faciant aut patian- tur. Viderit haec, et gaudent in luce vcritatis tuae, quantulum hic valent. 39. Et alius eorum intendit in id quod dictum est, In principio fccit Dev^, et respicit Sapientiam Princi- pium, quia et loquitur ipsanobis. Alius itideminten- dit in eadem verba, et principium intelligit exordium rerum conditarum ; et sic accipit, In principio fecit ac si diceretur, Primo fecit. Atque in eis qui intelli- gunt, In principio, quod in Sapientia fecisti coelum et terram : alius eorum ipsum coelum et terram, creabi- lem materiam cceli et tcrrae sic esse credit cognomi- natam : alius jam formatas distinctasque naturas : alius unam formatam, eamdemque spiritualem coeli nomine ; aliam informem corporalis malcriae, terrae nomine. Qui autem intelligunt in nominibus coeli et terrae, adhuc informem materiem, de qua formaretur coehim et terra, nec ipsi uno modo id intelligunt : sed alius unde consummaretur intelUgibilis sensibilisque creatura ; alius tantum unde sensibilis moles ista cor- porea, sinu grandi continens perspicuas promptasque naturas. Nec illi uno modo qui jam dispositas dige- stasque creaturas coelum et terram vocari hoc ioco credunt ; sed alius invisibilem atqne visibilem : alius solam visibilem in qualuminosum coelum suspicimus, et terram caliginosam, quaeque in eis sunt. CAPUT XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius, 40. At ille qui non aliter accipit. Inprincipio feciiy quam si diceretur, Primo fecit ; non habet quomodo veraciter intelligat, coelum et terram, nisi materiam coeli et terrae intelligat, videiicet universae, id est in- telligibilis corporalisque creaturae. Si enim jam for- matam velit universam, recte ab eo quaeri poterit, Si hoc primo fecit Deus, quid fecerit deinceps : et post universitatem non inveniet ; ac per hoc audiet invi- tus, Quomodo illud primo, si postea nihil ? Cum vero dicit primo informem, deinde formatam, non est ab- surdus ; si raodo est idoneus discernere, quid praece- dat aeternitate, quid tempore, quid electione, quid origine. itternitate, sicut Deus omnia ; tempore, sieut flos fructum ; electione, sicut fructus florem ; origine, sicut sonus cantum. In his quatuor primum et ultimum qua; commemoravi, difQcillime intelligim- tur ; duo media facillime. Namque rara visio est et nimis ardua conspicere, Domine, aeternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem, ac per hoc 1 Ila Lov. ; sed alii libri Edd. el scripU habent, narratip- w$y excepto Mss. Benigo., qui pro ea voce subslituit, raiiones, {Vinf/t'$ept.) 843 CONFESSIONUM S. AUGUSTINl W, priorem. Quis deinde sic acutum * cernat animo, ut sine labore magno dignosccre valeat, quomodo sit prior sonus, quam cantus, ideo quia cantus est forma- tus sensus, et essc utique aliquid non formatum pot- est, formari autem quod non est, non potest? Sic est prior materies, quam id quod ex ea Qt : non ideo prior quia ipsa eflicit, cum potius iiat ; nec prior in- tervallo temporis. Neque enim priore temp^re sonos edimus informcs sine cantu, et eos posteriore tem- porc in formam cantici coaptamus aut iingimus, sicut lingua quibus arca, vcl argentum quo vasculum fabri- catur. Tales quippe materisc tempore ctiam praice- dunt formas rerum quas iiunt ex eis : at in cantu non ita est. Cum enim cantatur, auditur sonus ejus ; non prius iuformiter sonal, et deinde formatur in cantum. Quod enim primo utcumque sonuerit, pra»terit ; nec cx eo quidquam reperies quod resumptum arte com- ponas : et idco cantus in sono suo vertitur ; qui sonus ejus, materies ejus est. Idem quippe formatur ut can- tus sit ; et ideo sicut dicebam, prior materies sonandi quam forma cantandi : non per faciendi potentiam prior * ; neque enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti animm subjacet ex corpore, de quo cantum faciat. Nec tempore prior ; simul enim cum cantu editur. Nec prior eleciione ; non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus est non tantum sonus, verum etiam sonus speciosus. Sed prior est urigine ; quia non cantus formatur ut souus sit, sed sonus formatur iit cantus sit. Hoc exemplo qui potost intelligat matcriam rerum primo factam et appella- tam coelum et terram, quia inde facta sunt coelum et terra : ncc temporc primo factam ; quia formoe rerum exserunt tcmpora, illa autem erat informis ; jamque in temporibus simul animadvertitur, nec tamen dc illa narrari* aliquid potest, nisi velut tempore prior sit ; cum pendatur cxtremior, quia profecto meliora sunt formata quam informia, et praecedatur ♦ (cterni- late crcaloris, ut esset dc nihilo, unde aliquid lieret. CAPUT \\\. Tvactatores Scripturx diversa scntientes concordent invicem cfiaritate et studio veritatis, 41. Tn hac diversitatc sententiarum verarum con- cordiam pariat ipsa Veritas ; et Dcus noster miseroa- ttir nostri, ut legitime Lege utamur, prrocepti finc», pura charitate : ac per hoc si quis qua>ritex me, quid liorum Moyses ille tuus famulus senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. Si tibi non conliteor nescio ; et scio tamcn illas veras esse sententias, ex- ceptis carnalibus de quibus quantum existimavi iocu- tus sum : quos tamen bonse spei parvulos ho^c verba Libri tui non territant, alta humiiiter, et pauca co- 1 Sic acuto cernat animo, juxta Somm. Roud. cum 4 Mbs. et 5 Mss. apud Mart. M. ' Edd,,perficiendi vofentia prior: refragantibus Mss. quo- rum lectionem amplectimur. 3 Leffeudum videtur, variaii; vult enim Augustiuus quod,sicut sonus origineproeceditcaDtumqui eoformatur, ita materia velut tempore, id est origine prfiecedere debet, ut aliquid de illa vartari possit. ^ Sic Ms8. et Arn. ; at Bad. habet, prxcedantur \ alii editi, pnecedunt. piose. Sed omues quos in eis verbis Tera cernere ae dicere, fateor, diligamas nos inyicem, pariterqoe di- ligamus te Deum nostrum fontem yeritatis, si noa vana, sed ipsam sitimus; eumdemque famulum tuQB Scriptursp hujus dispensatorem, Spirita tuo pleniu ita honoremus, ut hoc eum te revelante cum h» scril>eret attendisse credamus, quod in eis maxime et luce veritatis, et fruge utilitatis excellit. CAPUT XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest n ipsius verbis inveniri. 42. Ita cum alius dixerit, Hoc sensit qnod ego;et alius, Imo illud quod ego; religiosius me arbitrordi- cere, Curnon utrumque potius, si utrumque veniB est? Et si quid tertium, et si quid quartum, et»qiiid omnino aliud verum quispiam inhis yerbisyidet;eor non illa omnia vidisse credatur, per quem anus Deos sacras Litteras vera et diversa visuris multorum sen- sibus temperavit?Ego certe, quod interpidus de corde meo pronuntio, si ad culmen auctoritatis aliqaid m- berem ; sic mallem scribere, ut quod yeri quisqne de his rebus capere posset, mea verba resonarent, qatm ut unam veram sententiam ad hoc apertins pooeno, ut excluderem ca^teras, quarum falsitas me non pes* set offendere. Nolo itaque, Deus measy tam pnM^ esse, ut hoc illum virum de te meruisse non credam. Sensit ille omnino in his verbis, atque cogitavit con ea scriberet, quidquid hic veri potuimus inyenire, et quidquid nos non potuimus, aut nondnm possafflos, et tamen in eis inveniri potest. CAPUT XXXII. Veri Scripturae sensus a Spiritu sancto revelantm', 43 . Postremo, Domine qui Deus es, et non ciro et sanguis ; si quid homo minus videt, nnmqnid et Spi- ritum tuum bonum qui deducet me in terram rectan {Psal. cxui, iO), latere potuit, quidquid erasiotis verbis tu ipse revelaturus legentibus posteris, etianHt ille per quem dicta sunt, unam fortassis ex maltisve ris sententiam cogitavit? Quod si ita est, sitigiturilla quam cogitavit caeteris excelsior ^. Nobis autem, Oo- mine, autipsamdemonstra, aut quam placet altena veram ; ut sive nobis hoc quod etiam illi homiai too, sive alind ex eorumdem verborum occasione pite&- cias, tu tamen pascas, non error illadat. Ecce, Domiiie Deus meus, quam multa de paucisyerbis, quam moKa, oro tCi scripsimus ? Quse nostrse yires, quffi tempon omnibus Libris tuis ad istom modum suflicient* ? Sioe itaque me brevius in eis confiteri tibi, et eligereaaom aliquid quod tu inspirayeris verum, certum et bonom, etiamsi multa occurrerint, ubi multa occurrere pote- runt ; ea fide confessionis meee, ut si hoc dixero qood sensit minister tuus, recte atque optime ; id enim co- nari me oportet : quod si assecutus noo fuero, id tamen dicam quod mihi per ejus verba Yeritas toi dicere yoluerit quae illi quoque dixit quod yoloit 1 Excellenfior, juxta complures editos. M. ^ Sufficiant, jnxta Somm. Am. et Mart. cum 4 Mes. M. 845 LIBER DECIMUS TERTIUS. 846 LIBER DEGIMUS TERTIUS. Dei bonitatem in rerum productione ac perfectione relucore ; tum etiam Deum Trinitatem. ipsiusque proprietatem Spi- ritiis sancti priniis Geneseos verbis insinuari ostendit. Postmodum yero totam conditi mundi hiBtoriam ailegorica interpre- tatione transfert ad ea quse Deus in Ecclesia ad hominum sanctitatem et gloriam operatur. CAPUT PRIMUM. Invocat Deumy cujus bonitate se praBventum agnoscit, 1 . Invoco te, Deus meus, misericordia mea, qui fe* cisti me, et oblitum tui oblitus non es. Inyoco te in animam meam, quam prseparas ad capiendum te ex desiderio quod inspiras ei : nunc invocantem te ne de- seras, qui priusquam invocarem prsevenisti et institisti r.rebrescens multimodis vocibus, ut audirem de lon- ginqDO et converterer, et vocantem me invocarem te. Tq enim, Domine, delevisti omnia mala merita mea, ^ ne retribueres manibus meis in quibus a te defeci ; et I prsevenisti omnia bona merita mea, ut retribueres ma- I nibus tuis quibus me fecisti : quia et priusquam essem, . ta eras; nec eram cui prsestares ut essem ; et tamen g ecce som ex bonitate tna prffiveniente totum hoc quod n me fecisti, et unde me fecisti. Neque enim eguisti me, g mut ego tale bonum sum quo tu adjuveris, Domine meus et Deus meus ; non ut tibi sic serviam quasi ne fiiiigeris in agendo, aut ne minor sit potestas tua ca- rens obsequio meo; neque ut sic te colam quasi terram, ut sis incultus si non te colam ; sed ut ser- Tiam tibi et colam tc, ut de te mihi bene sit, a quo roihi est ut sim cui bene sit. CAPUT II. Creaturse ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur. 2. Ex plenitudine quippe bonitalis tuse creatura toa subsistit, ut bonum quod tibi nihil prodesset, nec de te lequale tibi esset, tamen quia ex te iieri potuit, non deesset. Quid enim te promeruit coelum et terra, quse fecisti in principio? Dicant quid te promeruerunt spi- ritualis corporalisque natura ^, quas fecistiin Sapien- tia tua, ut inde penderent etiam inchoata et informia qaaeque in genere suo, vel spirituali vel corporali, euntia in immoderationem, et in longinquam dissimi- litadinem tuam ; spirituale informe prsestantius, quam si formatum corpus esset; corporaie autem informe prsBstantius, quam si omnino nihil esset: atque ita penderent in tuo Verbo informia, nisi per idem Ver- bom revocarentur ad unitatem tuam, et formarentur, et essent ab uno te summo bono universa bona valde. Qoid te promeroerant * ut essent saltem informia, quse neqae hoc essent, nisi ex te ? 3. Quid te promeruit materies corporalis, ut esset saltem invisibilis et incomposita (Gen, i, 1)? quia neque hoc esset, nisi quia fecisti eam ; ideoque te, quia nou erat, promereri ut esset non poterat. Aut quid te pro- meruit inchoatio creaturie spiritualis, ut saltem tene- * SpiriluaUs corporalesque natura, juxta Somm. et 5 Msa. apud Mart M. * Promerueruntt juxta Somm. Dub. Mart. et Rond. cum 4 Mss.M. brosa fluitaret similis abysso, tui dissimilis, nisi per idem Verbum converteretur ad idem a quo facta est, atque ab co illuminata lux fieret, quamvis non cequa- liter, tamen conformis formse sequali tibi? Sicut enim corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, alio- quin deformc esse non posset: ita etiamcreato spiri- tui non idest vivere, quod sapienter vivere; alioquin incommutabiliter saperet. Bonum autem illiesthserere tibi semper, ne quod adeptus est conversione, aver- sione lumen amittat, et relabatur in vitam tenebros» abysso similem. Nam et nos qui secundum animam creatura spiritualis somus, aversi a te nostro lumine, in ea vita fuimus aliquando tenebree (Epkes, y, 8), et in reliquiis obscuritatis nostrse laboramus, donec simus justitia tuain Unicotuo sicutmontes Dei: nam judiciatuafuimus, sicut abyssus multa [Psal. xxxy,7). CAPUT III. Ex Dei qratia omnia. 4. Quod autem in primis conditionibus dixisti. Fiat iuXf et facta est lux [Gen. i, 3) ; nonincongruenter hoc intelligo in creatura spirituali ; quia erat jam qualis- cumque vita quam illuminares. Sed sicut non te pro- meruerat, ut esset talis vita quse illuminari posset; ita nec cum jam esset, promeruit te ut illuminaretur. Neque enim ejus informitas placeret tibi, si non lux fieret, non existendo, sed intuendo iliuminantem lu- cem eique cohserendo ; ut et quod utcumque vivit, et quod beate vivit, non deberet nisi gratise tuse, con- versa per commutationem meliorem ad id quod neque in melius neque in deterius mutari potest; qaod tu solus es, quia solus simpliciter es, cui non est aliud vivere, aliud beate vivere, quia taa beatitudo tu es. CAPUT IV. Deus non eget rebus conditis, 5. Quid ergo tibi deesset ad bonum quod ta tibi es, etiamsi ista vel omnino nulla essent, vel informia remanerent, quse non ex indigentia fecisti, sed ex plenitodine bonitatis tute cohibens atqae convertens ad formam, non ut tanquam tuum gaudium complea- tur ex eis? Perfecto enim tibi displicet eorum imper- fectio, ut exte periiciantur et tibiplaceant; nonautem imperfecto, tanquam et tu eorum perfectione perfi- ciendos sis. Spiritus enim tuus bonus superferebatur superaquas {Ibid., 2); non ferebatur ab eis tanquam in eis reqniesceret. In quibus enim requiescere dicitur Spiritus tuus bonus (Isai. xi, 2), hos in se requiescere fdcit. Sed superferebatur incorruptibilis et incommu- tabilis voluntastua, ipsa in se sibi sufiQciens, super eam quam feceras vitam ; cui non est hoc vivere quod beate vivere, quia vivit etiam fluitans in obscuritate saa ; cui 847 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. oia restat converti ad eum a qoo facta est, et magis magis- que vivere apud foatem vitse, et in lumine ejus videre lumen (Psal. xxxv, 10). et perfici, et illustrari, et beari. CAPUT V. Trinitas qui Deus est ex primis verbis Geneseos intelli" gitur, (». Ecce apparet mihi in aenigmate Trinitas, quod es Deus meus; quoniam tu, Pater, in Principio sa- pientise nostrai * quod est tua Sapientia de te nata, tequalis tibi et cosetcrna, id est in Filio tuo, fecisti coelum et tcrram. Et multa diximus de coelo cceli, et de terra invisibili et incomposita, et de abysso tene- brosa, secundum spiritualis informitatis vagabunda deliquia, nisi converteretur ad cum a quo erat qualis- cumqne vita, et iliumlnatione fleret speciosa vita,et esset coelum coeli ejus, quod interaquametaquamposteafa. ctumest;ettenebam jam Patrem in Dei nomine, quife- cith£ec,etFiliuminPrincipiinomineinquofecithffic;et Trinitatem credens Deum meum, sicuti credebam, quse- rebam in eloquiis sanctis ej us, et ecce Spirittis tuus super- ferebatur super aquas, Ecce Trinitas Deus mcus, Pater ctFiliusetSpiritus,sanctuscreator univers® creaturae. CAPUT VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas, 7. Sed qase causa fuerat, o lumen veridicum! tibi admoveo cor meum; ne me vana doceat, discute te- nebras ejus, et dic mihi, obsecro te per matrem cha- ntatem'; obsecro te, dic mihi quse causa fuerat, ut post nominatum coelum, et terram invisibilem et in- compositam, ettenebras super abyssum, tum demum Scriptura tua nominaret Spiritum tuum? An quia oportebat sic eum insinuari, ut diceretur superferri; et non posset hoc dici, nisi priusillud commemorare- tur cui superferri Spiritus tuas posset intelligi'^ Nec Patri enim nec Filio superferebatur ; nec superferri rectc diceretur, si nulli rei superferretur. Prius ergo dicendum erat cui superferretur, et deinde iiie quem non oportebat aliter commemorari, nisi ut superferri diceretur. Cur ergo aliter eum insinuari non oporte- bat, nisi ut superferri diceretur? CAPUT Vll. Effcctus Spiritus sancti, 8. Jam hinc sequatur qui potest intellectu Aposto- lum tuum dicentem, qaia charitas tua diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum^ qui datus est nobis (Rom. v, 5) ; et de spiritujlibus docentem et de- monstrantem supereminentem viam charitatis, et fle- ctentcm genua pro nobis ad te, ut cognoscamus su- pereminentem scientiam charitatis Christi (Ephes, m, t4-i9). Ideoque ab initio supereminenssuperferebatur super aquas. Cui dicam? quomodo dicam de pondere cupiditatis in abruptam abyssum, et de sublevatione charitatis per Spiritum tuum,qui superferebatur super aquas? Cui dicam? quomodo dicam: Mergimur et emergimus ^? Neque enim loca sunt quibus mcrgimur et emergimus. Quid similius et quid dissimilius? Af- > Insignem huncce locnmredinte^raat M». Mutilusquippe in excusis erat, detractia verbis istis, sapientix nostrx, * M»s. non habeot hoc loco, mergimur et emergimus, — Desunt esedem voces apud Somm. et Flor. M. fectus sunt, amores sunt; immanditia spiritos nosth detluens inferius amore cararum, et sanctitas tai at- tollens nos snperius amore securitatis, at sarsamcor habeamus ad te, ubi Spiritus tous saperfartur sop« aquas, et veniamus ad supereminentem reqaiem, gqb pertransierit anima nostra aquas qus sunt aine sab- stantia (Psal, cxxui, 5). CAPUT vin. Intellectuali creaturse ad beatam requiem non iuffti quidquid Deo minus est, 9. Defluxit angelos, defloxit anima hominis, et in- dicaverunt abyssum oniversffi spiritualis * creatnne ii profondo tenebroso, nisi dixisses ab initio, Fiat /u, et facta esset lux, et inhsreret tibi omnis obediens is- telligentia ccelestis civitatis tuce, et requiesceret ii Spiritu tuo, qui superfertur incommutabiliter soper omne motabile. Alioquin et ipsom coelum coeli tene- brosa abjssus esset in se; nunc autem lox est ii Domino. Nam et in ipsa misera inqaietadine dcfli- entium spirituum et indicantiam tenebrassoasnndatis veste iuminis tui, satis ostendis quam magnam em- turam rationalem feceris, coi nullo modo soffidt ad beatam requiem quidquid te minos est, ac per hoe nec ipsa sibi. Tu enim, Deus noster, iliuminabistoN- bras nostras (PsiU. xvu, 29); ex te oriuntnr vaifi- menta nostra, et tenebrse nostrse sicat meridies emt {Psal, cxxxviii, 12). Da mihi te, Deos meas, redde te mihi : te enim amo *; et si parum est, amem n- lidius. Non possum metiri ot sciam quantom desit mihi amoris ad id quod sat est, ut carrat vita met in amplexos tuos^ nec avertatur donec abscondator^ii abscondito vultus toi (PsaL xxx, 21). Hoc taBtm scio, quia male mihi est prseter te, non solom eztn me, sed et in meipso; et omnis mihi copia De» meus non est, egestas est. CAPUT IX. Cur solus spiritus sanet^is superferebaiur tuper oqmt. 10. Numquid aut Pater aut Filius non superfere)»* tur super aquas? Si tanquam loco sicut corpos, nec Spiritus sanctus : si autem incommutabilis divinititis eminentia super omne mutabiie, et Pater et Filios et Spiritus sanctos soperferebator soper aqaas. Corerg» tantum de Spiritu tuo dictum est boc? cur deiDft tantum dictum est? Qaasi locus ibi esset, qui non «t locus, de quo solo dictum est quod sit donam tooa. In dono tuo requiescimus ; ibi te fruimur. Reqoie nostra, iocus noster. Amor iJluc attollit nos, et Spi- ritus tuus bonus exaltat humiiitatem nostram de pe^ tis morlis (Psal, ix, 15). In bona voluntate pax oobis est (Luc, 11, 14). Corpus pondere suo nititur ad loeon suum. Pondus non ad ima tantum est, sed ad loenm suum. Ignis sursum tendit, deorsum lapis. Ponderi- bus suis aguntur, loca soa petunt. Oleum infira aqom ^ Ita Mss.; at'editiones, excepta Amaldina, prKferoot ipiriiualet : non beoe ; intendit quippe AugostinosabyiwuB iutellectualis omnig creature ipso angeli et bominit Upsa fuisse indicatam. s In Mss. redde mihi te: en ic Ms8. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent i e$t; et paulo post, quo tenebrce fuimus. 188. omissis verbis et qui non potest, sic habent: Qui U. inteltigat; a te peCat. ciaiquid lo^ua/ur, juxtaSom. Lov. Dub. Mart. Rond. M. *jt. et Lov., quam longe aliud sunt. Sed abest aliud a necnon ab Edd. Bad. Am. Somm. et Am. <0T., auttema. Sed clarius alise editiooes cum Mss., rna. Mox enim sequitur, an uirumque ; quosignificatur tam esse proposita : unum, an propter iria hxc itH Trini- modifl simpliciter et multipliciter intinito in se sibi fine .quoest, et sibi notum est, et sibi sufiicitincommuta- biliter idipsum copiosa unitatis magnitudine : quis fa- cile cogitaverit? quis ullo modo dixerit? quis quolibet modo temere pronuntiaverit? CAPUT XII. Mundi creatio formationem Ecclesise prxflgurat. 13. Procede in confessione, fides mea ; dic Domino Deo tuo : Sancte, Sancte, Sancte, Domine Deus meus, in nomine tuo baptizati sumus, Pater et Fili et Spiri- tus sancte ; in nomine tuo baptizamus, Pater et Fili et Spiritus sancte ; quia et apud nos in Christo suo ' fecit Deus calum et terram^ spirituales et carnales Ecclesise suse; et terra nostra antequam acciperet formam do- ctrinse, invisibilis erat et incomposita, et ignorantise te- nebris tegebamur; quoniam pro iniquitate erudisti ho- minem (Psal. xxxviii, 12), et judicia tua sicut abyssus multa (Psal. xxxv, 7). Sed quia Spiritus tuus superfere- batur super aquam {Gen. i, 2), non reliquit miseriam nostram misericordia tua, et dixisti : Fiat lux. Pasni- tentiam agitef appropinquavit enim regnum coRlorum {Matth. iii, 12). Pomitentiam agite^ Fiat lux. Et quo- niam conturbata erat ad nos ipsos anima nostra, com- memorati sumus tui, Domine, de terra lordanis, et de monte sequali tibi, sed parvo propter nos (Psal, xLi, 7); ct displicuerunt nobis tenebrse nostrse et conversi sumus ad te, et facta est lux. Et ecce fui- mus aliquando tenebrse ; nunc autem lux in Domino (Eph. v, 8). CAPUT XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta. 14. Et tamen adhuc per ildem, nondum per spe- ciem (II Cor. v, 7). Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quse videtur, non est spes (Rom. viii, 24). Adhuc abyssus abyssnm invocat, sed in voce^ cataractarum tuarum (PsaL xli, 8). Adhuc et ille qui dicit : Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi camali^ bus (I Cor, III, 1), etiam ipse nondum se arbitratur comprehendisse ; etquse retro oblitus, in ea quse ante sunt, extenditur {Philip. iii, 13), et ingemiscit gravatus, et sitit anima ejus ad Deum vivum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum, et dicit : Quando veniam? (Psal. xu, 2, 3) habitaculum suum quod de coelo est, superindoi cupiens (II Cor. v, 2), et invocat inferiorem abyssum, dicens : Nolite conformari huic sseculo, sed reformamini in novitate mentis vestrae (Rom. ju, 2} ; et: Nolite pueri effici mentibus •, sed malitia parvuti estote, ut mentibus perfecti sitis (I Cor. xiv, 20) ; et : 0 stulti GalatWy quis vos fascinavit? {Gal. iii, 1.) Sed jam non in voce sua ; in tua enim qui misisti Spiritum tuum de excelsis (Act. u, 2), per eum qui ascendit in altum (Psal. Lxvii, 19), et aperuit cataractas donorum suo- fa«;alterum porro, an in singulis hxe tria^ ita ut terna sin- gulorumsint. Quanquam apud Am. et Er. sic post heec legi- tur: An utrorumque miris modis simpliciteret muttiplici^ terinftnito insensibiti sine quo est. Ita qnoqaeapud Bad. nisi quod habetur>fn6, non sine. i In Chribto Filio suo, juxta Somm. et Rond. M. s Sedjam in voce, juxta Som. Mart. Rond. Sedjam non in vc^e, juxta Er. Lugd. M. 3M88. aliquot ex vetustis, effici sensUnis. — Juxta Somm. et Rond., dein legitur, eensUlus perfecti sitis, M. 851 CONFESSIONUM S. AUGU8TIN1 8S! rnm, nt fluminis impetus IstiQcaret civitatem tuam {Psal, XLV, 5). IUi enim suspirat sponsi amicus, ha- bens jam spiritus primitias penes eum, sed adhuc in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans re- demptionem corporis sui {Rom, viii, 23): illi suspirat, memhrum est enim sponsse; et illi zelat, amicus est enim sponsi; illizelat nonsibi {Joan. iii, 19), quia in voce cataractarum tuarum, non in voce sua invocat alteram abyssum (Psal xli, 8), cui zelans timet, ne sicut serpens Evam decepit astutia sua, sic ct eorum sensus comimpantur a castitate, quse est in sponso nostro Unico tuo (II Cor, ii, 3). Qusb est illa speciei lux? Cum videbimus eum sicuti est (Joan. lu, 2), et transierint lacrymee quse mihi factfie sunt panis die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie, Ubi est Deus tuus? (PsaL XLi, 4.) CAPUT XIV. Fide et spe corroboramur. 15. Et ego dico: Deus meus, ubi es? Ecce ubi es^. Respiro in te paululum, cum effundo super me ani- mam meam in voce exsultationis et confessionis, soni festivitatem celebrantis {Psal. xli, 5). Et adhuc tristis est, quia relabitur et fit abyssus; vel potius, sentit adhuc se esse abyssum. Dicit ei fides mea quam ac- cendisti in nocte ante pedes meos : Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me ? Spera in Domino (Psal. xLii, 5, 6); lucema pedibus tuis verbum ejus (Psal. cxviii, 103). Spera et persevera, donec transeat nox mater iniquorum, donec transeat ira Domini, cujus filii et nos fuimus aliquando tenebrse, quarum residua trahimus in corpore propter peccatum mortuo {Rom, VIII, 10), donec aspiret dies, et removeantur umbrae {Cant, ii, 17). Spera in Domino : mane asta- bo*, et contemplabor ; semper coniitebor ilii. Mane astabo, et videbo (Psal, v, 5) salutare vultus mei (Psal. XLU, 5), Deum meum qui vivificabit et mortalia cor- pora nostra, propter Spiritum qai habitat in nobis (Rom. VIII, 11}; quia super interius nostrum tenebro- sum et fluidum misericorditer superferebatur. Unde in hac peregrinatione pignus accepimus (II Cor, i, 22), nt jam simus lux {Ephes. v, 8), dum adhuc spe salvi facti sumus {Rom. viii, 24), et fllii lucis, et filii diei, non tilii noctis neque tenebrarum (I Thess, v, 5), quod tamen fuimus. Inter quos et nos in isto adhuc incerto humanse notitise, tu soins dividis, qui probas corda uostra, et vocas lucem diem, et tenebras noctem {Gen, i, 5). Quis enim nos discernit, nisi tu? quid au- tem habemus quod non accepimus a te (I Cor, iv, 7), ex eadem massa vasa in honorem, ex qua sunt et alia facta in contumeliam? (Rom, ix, 21.) CAPUT XV. Fiat firmamentum, etc, , Gen, 1, 6. Quid firmamentum^ quid superiores aquas, 16. Aut quis, nisi tu, Deus noster, fecisti nobis /Ir- mamentum auctoritatis super nos in Scriptura tua di- vina? Coelum enim plicabitur ut liber (Isai, xxiv, 4), 1 Apud Lov. omittitur ecce ubi es. -S Editi cum nonnuUis Mss., mane astabo tibi, At abest tibi verioribuB codicibus. et nimc sicut pellis extenditor saper nos (P$dt. cm, I)* Sublimioris enim auctoritatis est tua divlDa Scripton, cum jam obierunt istam mortemilli mortales, per qws eam dispensasti nobis. Et tu scis, Domine, tu sds quemadmodum pellibiH indueris homines, cnm pM- cato mortales fierent (Gen, iii, 21). Unde sicut peileo extendisti firmamentum Libri tui, concordes atiqoe sermones tuos, quos per mortaliom ministerium so- perposuisti nobis. Namque ipsa eoram morte, solidt- mentnm auctoritatis in eloquiis tuis per eos editis sublimiter extenditnr super omnia quse subter suAt: quod cum hic viverent, non ita suhlimiter extentHB erat. Nondum sicut pellem coelum extenderas, nondiia mortis eorum famam usquequaque dilataveras. 17. Videamus, Domine, coelos opera digitoruffl tuorum ; disserena oculis nostris nubilum qao snb- texisti eos. Ibi est testimbnium tuum, sapientiam prs- stans parvnlis (Psal. xviii, 8). Periice, Deus meas, laudem tuam ex ore infantium et lactentium. Neqne enim novimus alios libros ita destruentes superbiam, ita destmentes inimicnm et defeqsorem (Psoi. viii, 4, 3), resistentem reconciiiationi tuse defendendo pec- cata sua. Non novi, Domine, non novi alia tam casU eloqnia, quee sic mihi persuaderent confessionem, et lenirent cervicem meam jtigo tuo, et invitarent coiere te gratis. Intelligam ea, Pater bone j da mihi hecsab- terposito, quia subterpositis solidasti ea. 18. Sunt alise aqiue super hoc firmamentum, eredo, immortales, et a terrena corroptione secrelie. Lao- dent nomen tuum, laudent te snpercoelestes popali Angelorum tuorum, qui non opus habent suspioere^ firmamentum hoc, et legendo cognotcere veriKini tuum. Videntenim faciem tuam semper {Matth. xvin, 10), et ibi legunt sine syllabis temporam, quid velit seterna voluntas tua. Legunt, eligunt et diligunt; sem- per legunt, et nunquam proeterit qnod legant. Eii- gendo enim et diligendo legunt ipsam incommutabi- litatem consilii tni. Non clauditur codex eorum, nec plicatur liber eorum ; quia tu ipse iliis hoc es, et esin aetemum : quiasuper hoc firmamentam ordinasti eos, quod ' firmasti super infirmitatem inferiorum popn' lorum, ubi suspicerent et cognoscerent misericordiaffl toam, temporaliter enuntiantem te, qai fecisti tem- pora. In coelo enim, Domine, misericordia taa, etve- ritas tua usque ad nubes (Psal. xxxv, 6). Transeant nubes, coelum autem manet. Transeunt preedicatores verbi tui ex hac vita in aliam vitam ; Scriptura vero tua usque in finem ssculi super populos extenditar. Sed et coelum et terra transibunt ; sermones aat^ tui non transibunt (Matth, xxiv, 35) : quoniam et pellis plicabitur, et fenum super quod extendeba- tiir, cumclaritate sua prceteriet; verbum autem toom manet in oeternum (/sot. xl, 6) ; quod nunc in «ni- gmate nubium et per speculum cceli (I Cor. xni, 12}, non sicuti est apparet nobis; quia et nos quamvis 1 Lov. cumantiquioribu8editionibas,4uscjpfr0;etptaio yosi. susciperentet cognoscerentmUericordiam lnam.Sed liquet meliorem esde Mss. lectionem, quam in texta damiu. 2 Lov., quos, in textu ; et ad marginem, ouod: hoc pne- ferre visum est, maxime cum legatur in £ad. aliis et «s». 8o3 L1B£R DtiClMUS TERTIUS. 854 Filio tuo dilectisiinus,iionduinapparuit quoderimus. Attendit per retia carnis, et blanditus est, et inflam- maTit, et cucurrimus post odorem ejus. Sed cum ap- paruerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. iii, 2) : sicuti est, Domine, vidure nostrum, quod nondum est nobis *, CAPUT XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est. 19. iNam sicut omoino tu es, tu scis solus, qui es incommuta})iliter, et spis incommutabiliter, et vis in- commutabiliter. Et essentia tua scit et vult incommu- tabiliter, et scicntia tua est etvultincommutabiliter, ct voluntas tua est et scit incommutabiliter. Nec videtur justumesse coram te, ut qnemadmodum se scit lumcn inconimutabile, ita sciatur ab iliuminato commutabili. Ideoque anima mea tanquamterra sineaqua tibi (PsaL cxui, 6) ; quia sicut se illuminare dese non potest ; ita se satiare de se non potest. Sic euim apud te fons vits, quomodo in lumine tuo videbimus iumen [Fsal. XXXV, 10). CAPUT XVII. Congregentur aquffi e^c, Gen. i, 9. Quid mare, quid arida, Eoeplicatur f i\ : Germinet terra, etc. 20. Quis congregavit amaricantes in societatem unam ? Idem namque illis iinis cst temporalis et ter- rense felicitatis, propter quam faciuntomnia;quamvis innumerabili varietate curarum iluctuent. Quis, Do- inine, nisi tu qui dixisti ut congregarentur aquse in congregationem unam,etappareretarida, sitiens tibi ? Quoniam tnum est et mare, et tu fecisti illud, et ari- dam terram manus tu® formaverunt (Psal. xciv, 5) ; ueque enim amaritndo voiuntatum, sed congregatio aqaarum vocatur mare. Tu enim coerces etiam malas cupiditates animarum, et iigis limites quousque pro- gredi sinantur, atque * ut in se conmiinuantur Hu- ctns earum (Job, xxxviii, 10, 11); atque ita facis inare ordine imperii tui super omnia. 21. At animas sitientes tibi, et apparentes tibi alio line dislinctas a societate maris, occulto et dulci fonte irrigas, ut et terra det fructum suum : et dat fructum suum *, et te jubente Domino Deo suo germinat anima nostra opera misericordise secundum genus ; diligens proximum in subsidiis necessitatum carnalium, habens in $e semen secundumsin^ilitudinem ; quoniam ez nostra intirmitate compatimur adsubveniendum indigentibus, similiter opitulantes quemadmodum nobis veilemus opem ferri, sieodem modo indigereraus ; noQ tantum in facilibus, tanquam in herba seminali, sed etiam in protectione adjutorii, forti robore, sicut lignum fru- ctiferum ; id est, beneiicum ^ ad eripiendum eum qui injnriam patitur, de manu potentis, et praebendo protectionis umbraculum valido robore justi judicii. 1 In vulgatis, quod nondum estt da nobis.Xi in Mss. nou liabetur da^ oisi forte in aliquo e recentioribus. < ItaBad. Am.Er.cum Mss. undecim. AtLov. etArn., p/'0- gredi stnaniur aquXfUt in se comminuantur. 3 Bad. Am. Er. Lov. omittuut ei dat fructum suum. ^ Sic legendum, juxta quatuor Mas. Ang. — Sic etiam Mart. cuui uno Ms. Editio rloreutinaet 3 Mss.apudRond. P. Benedictini iuprioriprimi tomi editione beneficiumpo- suerunt ; in pooteriori vero, servata praBcedenti lectioue, mutandam eam in bene/icium dixeruut. M. CAPUT XVII I. l^iant luminaria, etc. Gen. 1, 14. Qux luminaria divi^ dentia inter diem et noctem. 22. Ita Domine, ita, oro te, oriatur sicutifacis, sic- uti das hilaritatem et facultatem ; oriatur de terra veritas, et justilia de ccelo respiciat (Psal. lxxxiv, 12), et fiant in firmamento luminaria. Frangamus esu- ricnti panem nostrum, et egenum sine tecto induca- mus in domum nostram ; nudum vestiamus, etdome- sticos seminis nostri non despiciamus. Quibus in terra nalis fructibus, vide quia bonumest ; et erumpattem- poranca lux nostra (Isat. lviii, 7, 8), et de ista infe- rlori fruge actionis in deliciascontemplationis vcrbom vitse superius obtinentes, appareamus sicut luminaria in mundo, cohasrentes firmamento Scripturs tuee. Ibi cnim nobiscum disputas, ut dividamus inter intelligi- bilia et sensibilia, tanquam inler diem et noctem, vel inter animas, alias intelligibilibus, alias sensibilibus deditas ; ut jam non tu solus in abdito dijudicationis tua}, sicutantequamiieret firmamentum, dividas inter lucem et tenebras, sed etiam spirituales tui in eodeni firmamento positi atque distincti, manifestata per or- bem gratia tua luceant super terram^ et dividant inter dicm et noctcm^ et significent tempora : quia vetera transierunt, ecce facta sunt nova ; et quia propior est nostra salus, quam cum credidimus (Rom. xiii, 11) ; et quia nox prsecessit, dies autem appropinqua- vit ; et quia benedicis coronam anni tui {Psal. lxiv, 2), mittens operarios i in messem tuam (Matth. ix, 38), in qua seminanda alii laboraverunt, mittens etiam in aliam sementem {Joan. iv, 38), cujus messisinfine est (Matth, xin, 39). Ita das vota optanti *, et bene- dicis annos justi ; tu autem idem ipse es, et in annis tuis qui non deficiunt (Psal. ci, 28), horreum prse- paras annis transeuntibus. i£temo quippe consilio, propriis temporibus bona coelestia das super terram. 25. Quoniam quidem alii daturper Spiritum sermo sapientioe, tanquam luminare majus^ propter eos qui perspicueeveritatis luce delectantur, tanquam inprin- cipio diei ; alii autem sermo scientite secundum eum- dem spiritum, tanquam luminare minus ; alii fides, alii donatio curationum, alii operationcs virtutom, alii prophetia, alii judicatio spirituum, alteri genera linguarum ; et hsec omnia tanquam stellse. Omnia enim hsec operatur unus atque idem Spiritus, divi- dens propria unicuique prout vuit, etfaciens apparere sidera in manifestatione ad utilitatem (I Cor, xii, 7, 11). Sermo autem scientise qua continentor omnia sacramenta, quae variantur temporibus tanquam lu- na, et caeterse notitiae donorum quce deinceps tanquam stellffi commemorata sunt, quantum diiferunt ab illo candore sapientise quo gaudet prsedictus dies, tantum in principio ' noctis sunt. His enim sunt necessaria, * Quatuor Mss. Angl., benignitatis operarios. 3 Lov., vilam optanli] et paulo post, ortum prxparas: contra quam habent ca^teri codices, quos utroque loco sequimur. 3 Mss. melioris notee, in principia id est in luminaria noctis : qufie lectio viderelur prajfereuda, uisi paulo ituura liaberetur in principio diei\ lorte pro in principium aiet, juxta librum 1 de Genesi contra MauichiBos, cap. 14. 855 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI. 8Sft quibus iUe prudentissimus servus tuus non potuit lo- qui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus (I Cor, III, i), ilie qui sapientiamloquitur interperfectos (Ibid. 11, 6). Animalis autem homo tanquam parvulus in Christo lactisquepotator,donec roboretur adsolidum cibum, et aciem iirmet ad solis aspectum, non habeat desertam noctem suam, sed luce luna^. stellarumque contentus sit. Ilffic nobiscum disputas, sapientissime Deus noster, in Libro tuo flrmamento tuo ; ut discer- namus omnia contemplatione mirabili, quamvis ad- huc in signiSy et in temporibus^ et in diebuSy et in nnnis, CAPUT XIX. Tractat eumdem versiculumy Fiant luminaria, etc. 24. Sed prius lavamini, mundi estote ; auferte ne- quitiam ab animis vestris, atque a conspectu oculo- rum meorum, ut apparcat arida» Discite bonum fa- cere, judicate pupillo, et justificale viduam ; ut ger- minet terra herbam pabuli et lignum fructiferum ; et venite, disputemus, dicit Dominus, ut fiant luminaria in /irmamento cob/i, et luceant super terram, Quaerebat dives iile a magistro bono, quid faceret ut vitam a?ter- nam consequeretur : dicat ei magister bonus, quem putabat hominem, et nihil amplius ; bonus estautem, quia Dcus est : dicat ei, ut vult venire ad vitam, servet mandata ; separet a se amaritudinem malitise atque nequitise ; non occidat, non moechetur, non fu- retur, non falsum testimonium dicat , ut appareatari- da^ eigerminet honorempatriset matris, etdilectionem proximi. Feci, inquit, haec omnia. Unde ergo tantse spinse, si terra fructifera est ? Vade, exstirpa silvosa dumeta avaritise ; vende quee possides, et implere fru- gibus daudo panperibus, et habebis thesaurum in ccelis, et sequere Dominum si vis esse perfectus, eis sociatus inter quos loquitur sapientiam ille qui novit quid distribuat diei et nocti, ut noris et tu, ut tiant et tibi luminaria in lirmamento ca>li ; quod non iiet, nisi fuerit illic cor tuum ; quod item non iiet, nisi fuerit illic thesaurus tuus, sicut audisti a magistro bono {Matth. vi, 21). Sed conlristata est terra slerilis, et spinse oiFocaverunt verbum (Id. xix, 16-22). 25. Vos autemgenus electum, intirma mundi, qui dimisistis omnia ut sequeremini Dominum ; ite post cum, et confundite fortia : ite post eum, speciosi pe- des, et lucete in firmam^nto (I Petr, ii, 9) ; ut coeli enarrent gloriam ejus, dividentes inter lucem perfe- ctorum sed nondum sicut Angelorum, ettenebraspar- vulorum sed non despectorum ^ : lucetesuper omnem terram ; el dies sole candens eructet diei verbum sa- pientiae, et nox luua lucens annuntiet nocti verbum scientiaj [PsaL xviii, 2). Luna et stellai nocti lucent ; sed nox non obscurat eas, quoniam ipso; illuminant cam pro modulo ejus. Ecce enin^ tanquam Deo di- cente, Fiant luminaria in firmamento coili, factus est subito de coelo sonus, quasi ferretur flatus vehemens, et visse sunt linguae divisse quasi ignis, qui et insedit super unumquemque illorum (Ac^ ii, 2, 3) ; et facta 1 Am.Er. et novera Mss., desperalorum. sunt laminaria iafirmamento cgbU {Matth, ▼, 14), ver- bum vitse habentia. Ubique discorrite, ignes sancti, ignes decori. Vos enim estis lumen mQndi, nec eslis sub modio. Exaltatus est cni adhsesistis, et exaltavit vos. Discurrite, et innotescite omnibus geotibos. CAPUT XX. Producant aqus, etc^ Gen. 1, 20. QuaB reptilia^ qus volatilia. 26. Concipiat et mare, et pariat opera vestra, et producant aquas reptUia animarum vivarum, Separan- tes enim pretiosum a vili, facti estis os Dei, per qoos diceret : Producant aquae^ non animam viyam quam torra producit, sed reptilia animarum vivaruTR^ et to- latitia volantia super terram, Repserunt enim Sacra- menta tua, Deus, per opera sanctorum tuomm inter medios fiuctus tentationum sseculi, ad imbuendas gentes nomine tuo, in baptismo tuo. Et inter hsc facta sunt magnalia mirabilia tanquam ceti grandes, et voces nuntiorum tuorum volitantes saper temm juxta firmamentum Libri tni, pra^posito illo silu ad auctoritatem, sub quo volitarent quocumqne irent Neque enim sunt loqueloe neque sermones, quomm non audiantor voces eorum, quando in onmem ter- ram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal, xviii, 4, 5 ; quoniam tu, Domine, be- nedicendo multiplicasti haec. 27. Numquid mentior, aut mixtione misceo, neque distinguo lucidas cognitiones harum rerum in firma- mento coeli, et opera corporalia in undoso mari, ei sub firmamento coeli? Quarum enim rerum notitis sunt solidae, et terminatse sine increicentis genera- tionum, tanquam iuniina sapientiaB et scientis, earumdem rerum sunt operationes corporales mul- tffi ac variu', ; ct aliud ex alio crescendo multiplicatur in benedictione tua, Deus, qui consolatus es fastidii sensuum mortalium, ut in cognitione animi res mia multis modis per corporis motiones figuretur atqoe dicatur. Aquae produxerunt haec ; sed in verbo too. Necessitates alienatorum ab fietemitate veritatis tus populorum produzerunt hsec ; sed in Evangelio tao, quoniam ipsae aquse ista ejecerunt ; quarum amams ianguor fuit causa, ut in tuo verbo ista procederent. 28. £t pulchra sunt omnia faciente te, et ecce ta inenarrabiliter pulchrior qui fecisti omnia : a qno si non esset lapsus Adam, non diffunderetur ex utero ejus salsugo maris, genus humanum profunde corio- sum, et procellose tumidum, et instabiliter fluidom ; atque ita non opus esset ut in aquis mnltis corpora- liter et sensibiliter operarentur dispensatores tui my- stica facta et dicta. Sic enim nunc mihi occurreruot reptilia et voJatia , quibqs imbuti, et initiati homioes corporalibus sacramentis subditi, non ultra profice- ront, nisi spiritualiter vivesceret anima gradu alio, et post initii verbum in consummationem respiceret. CAPUT XXI. Producat terra animam vivam, etc^ 6fen. 1, 24. 29 . Ac per hoc in verbo tuo non maris profundi- tas, sed aquarum amaritudine terra discreta eje- 857 UBER DECIMUS TERTIUS. 858 cit S Qon reptiiia animarum vivarum et volatilia, sed animam vivam. Neque enim jam opas habet Ba- ptismo quo gentibus opus est, sicut opus habebat cum aquis tegeretur ; non enim intratur aliter in re- gnum ccelorum ex illo quo instituisti ut sic intretur : nec magnalia queerit mirabilium quibus fiat iides ; ne- que enim nisi signa et prodigia viderit, non credit {Joan. IV, 48), cum jam distincta sit terra fidelis ab aquis maris infidelitate amaris ; et lingus in signo * sunt non iideiibus, sed intidelibus (I Cor, xiv, 22) . Nec isto igitur genere volatili, quod verbo tuo pro- duxerunt aquee, opus habet terra quam fundasti «u- per aquas. Immitte in eam verbum tuum per nuntios tuos. Opera enim eorum narramus, sed tu es qui ope- raris in eis, ut operentur animam vivam. Terra pro- ducit eam, quia terra causa est ut hsec agant in ea ; sicut mare fuit causa ut agerent reptilia animarum vivarum. et volatilia sub iirmamento coeli, quibus jam terra non indiget ; quamvis piscem manducet (Luc, xxiv,43)levatumde profundo in ea mensa quam parasti in conspectu credentium {PsaL xxii, 5) ; ideo enim de profundo levatus est ut aiat aridam. Et aves, marina progenies, sed tamen super terram multipli- cantur. Primarum enim vocnm evangelizantium inii- delitas homiuum causa exstitit; sed et lideles exhor- tantur, et benedicuntur ab eis ^ multipliciter de die in diem. At vero anima viva de terra sumpsit ^ exor- diom, quia non prodest jam nisi fidelibus continere se ab amore hujus sseculi, ut anima eorum tibi vivat, quse mortua erat in deliciis vivens, deliciis, Domine, mortiferis (I Tim, v, 6) ; nam tu puri cordis vitales delicise. 30. Operentur er^o jam in terra ministri tui, non sicut in aquis infidelitatis annuntiando et loquendo per miracula et sacramenta et voces mysticas, ubi intenta sit ignorantia mater admirationis in timore occultonim signorum ; talis enim est introitus ad fi- dem filiis Adam oblitis tui, dum abscondunt se a facie tua Gen. ui, 8) et fiunt abyssus : sed operentur etiam sicut in arida discreta a gurgitibus abyssi ; et sint^ forma fidelibus vivendo coram eis, et excitando ad imitationem. Sic enim non tantum ad audiendum, sed etiam ad faciendum audiunt : Quaerite 2)ommt/m, etvivet animavestra{Psal. lxviii,33), ut producat terra animam viventem. Nolite conformari huic saeculo {Rom. XII, 2), continete vos ab eo. Evitando vivit anima, quse appetendo moritur. Continete vos ab immani fe- ritate superbise, ab inerti voluptate luxurise, et a fal- laci nomine scientise ; ut sint bestice mansuetse, et pecora edomita, et innoxii serpentes. Motus enim animae sunt isti in allegoria : sed fastus elationis, et deiectatio libidinis, et venenum curiositatis motus sunt animse mortuae ; quia non ita moritur, ut omni 1 Ejieitt juzta Somm. Mart. et Rond. M. ' In ^ignoy juzta Somm. et Rond. cum 5 Mss. M. 3 Lov., benedicunt m ; sed legendum cum Edd. aliiset Mss., henedicuntur ab eis : qusB lectio perperam correcta est propter verbum exhortanlur^ quod putarunt active nsur- pan. ^ Sumit, juxta Am. et Mart. cum 6 Mss. M. motu careat, quoniam discedendo a fonte vitffi, mo* ritur, atque ita suscipitur a prsetereunte sseculo, et conformatur ei. 3i. Verbum autem tuum, Deus, fons viise fieternee est^ et non prseterit : ideoque in verbo tuo cohibetur ille discessus, dum dicitur nobis, Nolite conformari huic sseculo ; ut producat terra in fonte vitse animam viventem, in verbo tuo per Evangelistas tuos animam continentem, imitando imitatores Christi tui. Hoc est enim secundum genusy quoniam semulatio viri ab amico est : Estote, inquit, sicut ego ; quia et ego sicut vos {Galat, iv, 12). Ita erunt in anima viva ^ bestise bonae in mansuetudine actionis. Mandasti enim, di- cens : In mansuetudine opera tua perfice, et ab omni homine diligeris {Eccli. iii, i9j. Et pecora bona neque si manducaverint, abundantia ; neque si non mandu- caverint, egentia : et serpentes boni, non perniciosi ad nocendum, sed astuti ad cavendum ; et tantum explorantes temporalem naturam, quantum sufficit, ut per ea quae facta sunt, intellecta conspiciatur seter- nitas (Rom, i, 20). Serviunt enim rationi hsec anima- lia, cum a progressu mortifero cohibita vivunt et bona sunt. CAPUT XXII. Faciamus hominem ad imaginem, e/c, Gen, 1, 26. Eenovatio mentis. 32. Ecce enim, Domne Deus noster, creator noster, cum cohibitffi fuerint affectiones ab amore sseculi. quibus moriebamur male vivendo, et coeperit esse anima vivens bene vivendo, conpletumque fuerit verbumtttum, quod per Apostolum tuum dixisti, Nolite conformari huic saeculo ; consequitur et illud quod adjun- xisti statim et dixisti, Sed reformamini in ndvitate men- tis vestrse {Rom. xii, 2) : non jam secundum genus, tan- quam imitantes prtecedentem proximum, nec ex ho- minismeliorisauctoritate viventes. Nequeenimdixisti, Fiat homo secnndum genus ; sed, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram {Gen, i, 26) ; ut nos probemus quse sit voluntas tua. Ad hoc enim dispensator ille tous generans per Evangelium filios (I Cor. IV, 15), ne semper parvulos haberet quos lactenutriret,ettanquam nutrix foveret (IThess. ii, 7): Reformamini, inquit, in novitatementis vestrx, ad pro- bandum vos * quse sit voUmtas Dei, quod bonum et beneplacitum et perfectum (Rom. xii, 2). Ideoque non dicis, Fiat homo ; sed, Paciamus hofninem, Nec dicis, Secondnm genos ; sed, Actimaginem et similUudinem nostram. Mente quippe renovatus, et conspiciens intel- lectam veritatem tuam, homine demonstratore non indiget, nt suum genns imitetur ; sed demonstraute te probat ipse quse sit voluntas tua, quod bonum et beneplacitum et perfectum : et doces eum ' jam ca- pacem videre Trinitatem unitatis, et unitatem Trini- talis. Ideoqne pluraliter dicto, Paciamus Aomuim, singulariter tamen infertur, Et fecit Deus hominem ; 1 Plures Mss., in animam vivam. s In editis deest vos ; quam vocem restituere placuit ex Mss., quia lociim illum sic referre solet Augostinus. 3 Bad. Am. Er. et Arn. faeisjam capacem, Sic etiam duo e Mss. 859 CONFESSIONUM S. AUGUSTINI m et pluraliter dicto, Adimaginem nostram, singulariter infertur, ad imaginem Dei. Ita homo renovatur in agnitionem Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum (Gen. i, 27 ; Coloss, iii, iO) : et spiritualis efifectus judicat omnia, quse utique jndicanda sunt ; ipse autem a nemine judicatur. CAPUT XXIII. Et preesit piscibus maris, etc, Gen, 1, 26. I>e quibus christianus judicet. 33. Quod autem judicat omnia, hoc est quod habet potestatem piscium maris, et volatiiium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrce, et omnium repentium quse repunt super terram. Hoc enim agit per mentis inteliectum, per quem percipit quce snnt Spiritus Dei (I Cor. i, i4). Alioqui homo in honore positus, non inteliexit ; comparatus est ju- mentis insensatis, et similis factus est illis (PsaL XLviii, 13). Ergo in Ecclesia tua, Deus noster, se- cundum gratiam tuam quam dedisti ei, quoniam tuum sumus figmentum, creati in operibus honis (Ephes, II, iO), non solum qui spiritualiter preesunt, sed etiam ii qui spiritualiter sabduntur eis qui preesunt (Mas- culum enim et feminam fecisti hominem [Gen. i, 27]. hocmodoingratiatua spirituali, ubi secundum sexum corporis non est masculus et femina ; quia neque Judceus, neque Grsecus, neque servus, neque liber [Galat, III, 28]) ; spirituales ergo, sive qui prcesunt, sive qui obtemperant, spiritnaliter judicant (I Cor. ii, 15) : non de cognitionibus spiritaalibus, quee lucent in firmamento (non enim oportet de tam sublimi au- ctoritate judicare) ; neque de ipso Libro tuo, etiamsi quid ibi non lucet ; quoniam submittimus ei nostrum intellectum, certumque habemus etiam quod clausam est aspectibus nostris, recte veraciterque dictum esse. Sic enim homo, licet jam spiritualis et renovatus in agnitionem Dei, secundum imaginem ejusqui creavit eum (Coloss. iii, iO) ; factor tamen legis debet esse, non judex(/aco6i iv, li). Neque de illa distinctione judicat, spiritualium videlicet atque carnalium ho- minum, qui tuis, Deus noster, oculis noti sunt, et nullis adhuc nobis apparuerunt operibus, ut ex fru- ctibus eorum cognoscamus eos (Matth. vii, 20) : sed tu, Domine, jam scis eos et divisisti et vocasti in occulto, anteqnam fieret firmamentum. Nequc detur- bidis hujns sceculi populis quanquam ' spiritualis homo judicat. Quid enim ei de iis qui foris sunt ju- dicare (I Cor. v, 12), ignoranti quis inde venturus sit in dulcedinem gratise tuee, et quis in perpetuaim- pietatis amaritudine remansurus? \ 34. Ideoque homo quem fecisti ad imaginem tuam, non accepit potestatemluniinariumcoeli, neque ipsius occulti coeli, neque diei et noctifi, quce ante coeli con- stitutionem vocasti, neque congregationis aquanim quod estmare ; sedaccepitpotestatem piscium maris, et volatilium coeli, et omnium pecorum, et omnis terric, et omnium repentium quse repunt super terram. Ju- dicat enim ; et approbat quod recte, improbat autem 1 Ita plerique Mss. cum Am. ; at aliae editiones habent tanquam ; Mss. tres, quemquam. qnod perperam invenerit : sive in ea solemiiitate sa- cramentorum quibus initiantur, quos penrestigat in aquis multismisericordiatua; sive in eaqua iiiepiscis exliibetur quem levatum de profundo terra pia co- medit; sivo inverborum signis vocibusque subjectis auctoritati Libri tui tanquam sub tirmamento voli- tantibus, interpretando, exponendo, disserendo, dis- putando, henedicendo atque invocando te, ore emm- pentibus atque sonantibus signis, ut respondeat po- palus, Amen. Quibus omnibus vocibus corporaliter enuntiandis, causa est abyssus sseculi, et caecitas carnis, qua * cogitata non possunt videri, nt opus « sit instrepere in auribus : ita qoamvis multiplicentur volatilia super terram, ex aquis tamen originem du- cunt. Indicat etiam spiritualis, approbando qnod re- ctum, improbando autem qaod perperam invenerit in operibus moribosque fidelium, eleemosjnis tan- quam terra fructifera^ et de anima viva mansnefactis aifectionibus, in castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis, de iis quse per sensum corporis percipiontur. De his enim judicare nunc dicitur, in quibus et pote- statem corrigendi habet. CAPUT XXIV. Et benedixit eos Deus dicens,Crescite, etc, Gen. 81, 3. 35. Sed quid est hoc, et quale mysterium est? Ecce benedicis homines, o Domine, ut crescant et multiplicentur, et impleant terram. Nihilne nobis ex hoc innuis ut intelligamus aliquid V Cur non ita bene- dixeris lumen quam vocasti diem, nec firmamentum coeli, nec luminaria, nec sidera, nec terram, nec mare? Dicerem te, Deus noster qui nos ad imaginem tuam creasti, dicerem te hoc donum benedictionis homini proprie voluisse largiri ; nisi hoc modo benedixisses pisces et cetos ut crescerent, et multiplicarentur, et implerent aquas maris, et volatilia maltiplicarentur super terram. Item dicerem ad ea rerum genera pe^ tinere benedictionem hanc, quae gignendo ex semet- ipsis propagantur ; si eam reperirem in arbustis, et frutetis et in pecoribos terra^. Nunc autem nec herbis et lignis dictum est, nec bestiiset serpentibus, Creseite et multiplicamini ; cum bascquoqueomnia.sicutpisces et aves et homines gignendo augeantur, genusqiie custodiant. 36. Quid igitur dicam, lumen meum Veritas ? quia vacat hoc, quia inaniter itadictum cst? Neqnaquam, Pater pietatis ; absit ut hoc dicat servus Verbi tni. Et si [ego non intelligo quid hoc eloquio significes, utan- tur eo melius meliores, id est intelligentiores quam ego sum, unicuique quantum sapere dedisti Deas meus. Placeat autem et confessio mea coram oculis tuis, qua tibi confiteor credere me, Domine, non in« cassum te ita locutum esse, neque silebo quod milii lectionis hujus occasio suggerit. Verum est enim^ nec video quid impediat ita me sentire dicta figurata li- brorum tuorum. Novi eiiim multipliciter significari per corpus, quod uno modo mente intelligitur ; et multipliciter mente intelligi, quod uno modo per 1 Lov. aliffique editioDes, excepta Arn., qux : male, uti ex Mss. et ex sermonis serie inteuigitur. 861 UBER DECIMUS TERTIUS. 862 corpas signilicatur. Ecce simplex dilectio Dei et pro- ximi, qiiam multiplicibus sacramentis, et innumera- bilibusiinguis,etinunaquaqaeiinguainnDmerabilibas locutionam modis, corporaliter enuntiatur ! ita cre* scunt et multiplicantar fetus aquarum. Attende iterum quisquis hseclegis: ecce quod uno modo Scriptura etFert, et vox personat, In principio fecit Deus ccelum et terram (Gen, i, 1} ; nonne multipliciter intelligitur non errorum fallacia, sed verarum intelligentiarum generibus? ita crescunt et multiplicantur fetus ho- minum. 37. Itaque si naturas ipsas renim non allegorice sed proprie cogitemiis ; ad omnia quiB de seminibus gignuntur, con^enit verbum Crescite ct multiplica- mini, Si autem ligurate posita ista tractemus, quod potius arbitror intendisse Scriptaram, quae utique non supervacue solis aquatiliam et hominum fetibus istam benedictionem attribuit; invenimus quidem multitu- dines et in creaturis spiritualibus atque corporalibus^ tanquam in coelo et interra; ct in animis justis et iniquis, tanquam in luce et tenebris ; et in sanctis auctoribus, per quos lex ministrata est, tanquam in firmamento quodsolidatum estinter aquam et aquam et in societate amaricantium populorum, tanquam in mari *, et in studio animarum piarum, tanquam in arida ; et in operibus misericordise secundum prsesentem vitam, tanquam inherbis seminalibus et lignis fructi- feris; et in spiritualibus donis manifestatis ad utilita- tem, sicut in luminaribus coeli; et in affectibas for- matis ad temperantiam, tanquam in anima viva. In his omnibus nanciscimur multitudines, et ubertates, et incrementa : sed quod ita crescat et multiplicetur, ut ana res multis modis enuntietur, et una enuntiatio maltis modis intelligatur; non invenimus, nisi in signis corporaliter editis, et rebus intelligibiliter ex- cogitatis. Signa corporaliter edita^ generationes aqua- rum propternecessariascausascamalis profunditatis; res autem inteiligibiliter excogitatas, generationes humanas propter rationis fecunditatem intelligimus. Et ideo credimus utrique horum generi dictum esse abs te, Domine, Crescite et multiplicamini. In hac enim benedictione, concessam nobis a te potestatem et fa- cultatem accipio, et moltis modis enuntiare quod uno modo intellectum tenuerimus, et multis modis intel- ligere, quod obscure uno modo enuntiatum legerimus. Sic implentur aquse maris, quse non moventur nisi a variis ' signiiicationibus : sic et fetibus humanis im- pletur et terra; cujus ariditas apparet in studio, et dominatur ei ratio. CAPUT XXV. Ecce dedi vobis omnem herbam.... in escam. etc^ Gen. i, 29. 38. Volo etiam dicere, Domine Deus meus, quod me consequens tua Scriptura commonet; etdicam, nec verebor. Verum enim dicam, te mihi iuspirante, quod ex eis verbis voluisti ut dicerem. Neque enim alio prceter te inspirante credo me verum dicere, cum 1 Nisi varits, juxta Dub. Mart. et Rond. cum 11 Mss. M. tu sis veritas {Joan, xiv, 6), omnis autem homo men- dax (Psal, cxv 11,). Et ideo qui loquitur mendacium, de suo loquitur [Joan, viii, 44). Ergo ut verum lo- quar, de tuo loquar. Ecce dedisti nobis in escam omne fenum sativum, seminans semen quod est super omnem terram ; et omne lignum quod habet in se fructum semi-^ nis sativi, Nec nobis solis, sed et omnibus avibus cceli, et bestiis terree, atque serpentibus: piscibus autem et cetis magnis Aon dedisti hsec. Dicebamus enim eis fructibus terrse significari, et inallegoria figurari opera misericordise, qusehujus vitae necessitatibus exhiben- tur ex terra fructifera . Talis terra erat pius Onesipho- rus, cujusdomui dedisti misericordiam, quia frequen- ter Paulum tuum refrigeravit, et catenam ejus non erubuit (II Tim. i, 16). Hoc fecerunt et fratres, et tali fruge fructificaverunt, qui quod ei deerat, supple- verunt ex Macedonia (II Cor. xi, 9). Quomodo autem dolet quffidam ligna, queefructum eidebitum nonde- derunt, ubi ait: In prima mea defensione nemo mihi adfuiiy sed omnesme dereliquerunt : non Ulis imputeturj (II Tim. IV, 16.) Ista enim debentur eis qui ministrant doctrinam rationalem per intelligentias divinorum mysteriorum : et ita eis debentur, tanquam homini- bus. Debentur autem eis sicut animae vivce, prseben- tibus se ad imitandum in omni continentia. Item de- bentur eis tanquam volaiilibus, propter benedictiones eorum quse multiplicantur super terram, quoniam in omnem terram exivit sonus eorum {Psal, xviii, 5). CAPUT XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proocimum collato, 39. Pascuntur autem his escis qui lcetantur eis* nec illi Icetantur eis quorum Deus venter est. Neque enim et in illis qui prsebent ista, ea quae dant, fructus est; sed quo animo dant. Itaque ille qui Deo servie- bat, non suo ventri, video plane unde gaudeat ; video et congratolor ei valde. Acceperat enim a Philippen- sibus, quse per Epaphroditum miserant; sed tamen unde gaudeat, video. Unde autem gaudet, inde pasci- tur, quiain veritate loquens, Gavisus sum, inquit, magni- fice in Domino^ quia tandem aliquando repullulastis sa- perepro me, in quo et sapiebatis ; taediufnautem habuistis (Philip. IV, 10). Istiergodioturno tsedio marcuerant, et quasi exaruerant ab isto fructu boni operis ; et gau- deteis quia repuUularunt, non sibi quia ejusindigen- tise subvenerunt. Ideo secutas ait :iVon quod desit ali- quid dico ; ego enim didici, in quibus sum suffUiem esse. Scio et minus habere^ scio et abundare; in onmibus et in omnia imbutus sum ; et satian, et esurirCy et a6tm- dare, et penuriam pati: omnia possumin eo qui me con^ fortat{lbid., 11-13). 40. Unde ergo in omnibus * gaudes, o Paule ma- gne? Unde gaudes, unde pasceris, homo renovate in agnitionem Dei secundum imaginem ejus qui creavit te, et anima viva tanta continentia, et lingua volatilis loquens mysteria? Talibus quippe animantibus esca ista debetur. Quid est quod te.pascit? Lsetitia. Quod 1 Verba in omnibus omittuntura Somm. Arn.Mart cum 7 MsB. et Rond. cum 11 Mss. 863 CONFESSIONUM S. AUGUSTINL 864 seqnitur audiamus. Verumtamen, ioquit, bcm fecistis^ communicantes tribidationi mese. Hinc g^udet, hinc pascitur, qaia illi benefecerunt, non quia ejas angu- stia relaxata est, qui dicit tibi, In tribulatione dilata- stimihi {PsaL iv, 2) : quia et abundare et penuriam pati novit in tequi confortas eum. Scitis enim, inquit, et ros, PhilippenscSy quoniam in principio Evangelii, cum ex Macedonia sum profectuSy nulla mihi Ecclesia communicavit in ratione dati et accepti, nisi vos soli ; quia et Thessalonicamy et semel et iterum^ usibus mcis misistis {Philipp, iv, i4-16). Ad hcec bona opera eos rediisse nunc gaudet, et repullulasse laitatur tanquam revirescente fertilitate agri. 41, Numquid propler usus suos, quia dixit, Usibus meis misistis ? numquid propterea gaudet ? Non pro- pterea. Et hoc unde scimus ? Quoniam ipse sequitur dicens : Non quia quxro datum, sed requiro fructum ^ (l&id., 17). Didici a te, Deus meus, inter datum et fru- ctum discemere. Datum est res ipsa quam dat, qui impertitur haec necessaria ; veluti est nummns, cibus, potus, vestimentum, tectum, adjutorium. Fructus au- tem, bona et recta voluntas datoris est. Non enim ait Magister bonus, Qut susceperit prophetam^ tantum ; sed addiditrin nomine prophetae; neque ait tantum, Qui susceperit justum ; sed addidit, in nomine justi, Ita quippe ille mercedem prophetae iste mercedem justi accipiet. Nec sohim ait: Qui calicem aqxm frigidx po- tumdederit uni ex minimismeis; sed addidit: tantum in nomine discipuli, Et sic adjunxit: Amen dicovobisy non perdet mercedem suam {Matth. x, 41, 42). Datum est, suscipere prophetam, susciperejustum,porrigere calicem aquse frigidse discipulo ; fructus autem, in no- mine prophetfle, in nomine justi, in nomine discipuli hoc facere. Fructu pascitur Elias a vidna sciente quod hominem Dei pasceret, et propter hoc pasceret : per corvum autem dato pascebatar (III Reg, xvii, 6). Nec interior Eiias, sed exterior pascebatur, qui posset etiam talis cibi egestate corrumpi. CAPUT XXVII. Qiiidper pisces et cetos significetur, 42. Ideoque dicam quod verum est coram te, Do- mine, cum homines idiotse atque inlideles, quibus initiandis atque iucrandis necessaria sunt sacramenta initionim, et magnalia miraculorum, quae nominepi- scium et cetorum signiiicari credimus, suscipiunt cor- poraliter reiiciendos, aut in aliquo prsesentis vitse usu adjuvandos pueros tuos, cum id quare faciendum sit, et quo pertineat ignorent, nec illi istos pascunt^ nec isti ab illis pascuntur: quia nec illi haec sancta et re- cta voluntate operantur ; nec isti eorum datis, ubi fructum nondum vident, Isetantur. Inde quippe ani- mus pascitur, unde Isetatur. Et ideo pisces et ceti non vescuntar escis, quas non germinat nisi jam terra ab amaritudine marinorum lluctuum distincta atque di- screta. 1 Bad. Am. Er. et Lov. addunt a6ufuian/tfm; sed hac voce careat Mss. et Arn. CAPUT xxvni. Et vidit Deus omnia quae fecit, et ecce bona Yalde, ete., Gen, 1, 31. 43. £t vidisti, Deus, omniaquse fecisti^ el eceebona valde ; quia et nos vidimus ^ ea, et ecce omaia bona valde. In singulis generibus opernm taoram, cam dixisses ut iierent et facta essent, illud aique illad ' vidisti quia bonum est. Septies numeraTi scriptom csse te vidisse quia bonum est quod fecisti : et hoc octavum est, quia vidisti omnia quae fecisti; et ecct^ non solum bona, sed etiam valde bona tanquam simul omnia. Nam singula tantum bona erant; simul autein omnia et bona, et valde. Hoc dicunt ' etiam qu«<{ae pulchra corpora ; quia longe multo pulchrius est cor- pus quod ex membrispolchris omnibus coastat, quam ipsa membra singula quorum ordinatissimo conventu completur universum ; quamviset illa etiam singillatim pulchra sint. CAPUT XXIX. Quomodo intelUgendum quod Deus octies vidit bcna esse opera sua, 44. Et attendiut invenirem, utrum septies vel octies videris quia bona sunt opera tua, cum tibi placuerunt: et in tua visione non inveni tempora, per quae intelli- gerem quod toties videris quse fecisti, et dixi : 0 Do- mine, nonne ista Scriptura tua vera est, qaoniam m verax et veritas edidisti eam? Cur ergo tu mibi dicis non esse in tua visione tempora; et ista Scripturatna mihi dicit, per singulos dies ea quse fecisti te vidisse quia bona sunt ; et cum eanumerarem, inveni quolies? Ad hsec tu dicis mihi, quoniam tu es Deus meus, ei dicis voce forti in aure interiore servo tuo, perrom- pens meam surditatem, et clamans : 0 homo, nempe quod Scriptura mea dicit, ego dico. Et tamen iila temporaliter dicit, Verbo autem meo tempus non ac- cidit, quia cequali mecum ceternitate consistit. Sic ea quse vos per Spiritum meum videtis, ego video; sicut ea quse vos per Spiritum meum dicitis, ego dico. At- que ita, cum vos temporahter ea videatis, non ego temporaliter video ; quemadmodum, cum vos tempo- raliter ea dicatis, non ego temporaliter dico. CAPUT XXX. ManichsBorum deliria. 45. Et audivi, Domine Deus meus, et elinxi stillam dulcedinis ex tua veritate, et inteliexi quoniam sunt quidam quibus displiccnt opera tua; et multa eorum dicunt te fccisse necessitate compulsum, sicut fabncas coelorum et compositiones siderum : et heec non de tuo, sed jam fuisse alibi creata et aliunde, quffi tu contraheres et compaginares atque contexeres, com de hosiibus victis mundana moenia molireris, ut ea constructione devincti *, adversus te iterum rebellare non possent. Alia vero nec fecisse te, nec omnioo compegisse, sicut omnes carnes et minutissima que- 1 In Mss.^ videmus, — Quibus assentiuntur Mart. Flor.el Rond. cum aliquot Mss. M. * Lov., illud aU/ue aliud vidisti, 3 Ita Mss. plerique cum Am.; at Lov. alieeque editiones, hoc modo dicuntur etiam. ^ Sic legendum iuxta Mss. ADglicanos. — [Devicti] Marl- et Rond. cum 3 Mss. devincti, M. 865 LIBER DECIMUS TERTIUS. 866 que animantia, et quidquid radicibus terram tenet : sed hostiiem mentem naturamque aliam, non abs te conditam, tibique contrariam, in inferioribus mundi locis ista gignere atque formare. Insani dicunt heec quoniam non per Spiritum tuum vident opera tua, nec te cognoscunt in eis. CAPUT XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit. 46. Qui autem per Spiritum tuum yident ea, tu vi- des in eis. Ergo cum yident quia bona sunt, tu yides quia bona sunt : et qusecumque propter te placent, tu in eis places^; et quse per Spiritum tuum placent nobis, tibi placent in nobis. Quis enim scit hominum qusB tunt hominiSy nisi spiritus hominis qui in ipso est? sic et qux Dei sunt nemo scitj nisi Spiritus Dei. Nos au^em, inquit, non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est^ ut sdamus quae a Deo donata stmt nobis (I Cor, ii, 11, 12). Et admoneor ut dicam : Certe nemo scit quce Dei sunt, nisi Spiritus Dei. Quo- modo ergo scimus et nos quse a Deo donata sunt no-> bis? Respondetur mihi quoniam quse per ejus Spiri- tam scimus, etiam sic nemo scitj nisi Spiritus Dei, Sicut enim recte dictum est, Non enim vos estis qui lo- quimini (Matth. x, 20), eis qui in Spiritu Deo loque- rentur ; sic recte dicitur, Non vos estis qui scitis, eis qui in Dei Spiritu sciunt. Nihilominus igitur recte di- citur, Non yos estis qui videtis, eis qui in Spiritu Dei vident : ita quidquid in Spiritu Dei vident quia bonum est; non ipsi, sed Deus videt qnia bonum est. Aliud ergo est, ut putet quisque malum esse quod bonum est, quales supradicti sunt : alind, ut quod bondm est, videat homo quia bonum est; sicut multis tua creatura placet quia bona est, quibus tamen non tu places in ea, unde frui magis ipsa quam te volunt : aliud autem, ut cum aliquid videt homo quia bonum est, Deus in iilo videat quia bonum est, ut scilicet ille ametur in eo quod fecit, qui non amaretur nisi per Spiritum sanctum quem dedit; quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis {Rom. v, 5), per quem videmus quia bonum est quidquid aliquo modo est: ab illo enim est, qui non aliquo modo est, sed quod est, est '. CAPUT XXXII. Compendio enarrat opera Dei. 47. Gratias tibi, Domine. Videmus coelum et ter- ram, sive corporalem partem superiorem atque infe- riorem, sive |spiritualem corporalemque creaturam ; atque in omatu ^ harum partium quibus constat vei aniversa mundi moles, vel universa omnino creatura, videmus lucem factam, divisamque a tenebris. Yide- mus firmamentum coeli : sive inter spirituales aquas snperiores et corporales inferiores {Lib. 2 Reti*act. , cap. VI, n. 2), primarium corpus mnndi; sive hoc spa- tinm aeris, quia et hoc vocatur coelum, per quod va- gantur volatilia cceli inter aquss quee vaporaliter eis snperferuntur, et serenis etiam noctibus rorant, et has 1 Bad. Am. Er. Lov., comptaces. t sed esi ei(, juxta i Mas. apud Mart. M. ' In omatum, juxta 3 Mss. apud Mart. M. quse in terris graves fluitant. Videmus congreg^tarum aquarum speciem per campos maris ; et aridam ter- ram, vel nndatam, vel formatam ut esset visibilis et composita, herbarumque atque arborum materiem. Videmus luminaria fulgere desuper ; solem sufticere diei, lunam et stelias consolari noctem, atque his omnibus notari et signiiicari tempora. Videmus hu- midam usquequaque naturam, piscibus et belluis et alitibus fecundatam, quod aeris corpulentia, quse vo- latus avium portat, aquarum exhalatione concrescit. Videmus terrenis animaiibus faciem terrae decorari ; hominemque ad imaginem et similitudinem tuam cunctis irrationabilibus animantibus ipsa tua imagine ac similitudine, hoc est rationis et intelligentise vir- tute, prseponi. Et qucmadmodumin ejus anima aliud est quod consulendo dominatur, aliud quod subditur ut obtemperet : sic viro factam esse etiam corporaliter feminam, quse haberet quidem in mente rationalis in- telligentia». parem naturam ; sexu tamen corporis ita masculino sexui subjiceretur, quemadmodum subjici- tur appetitus actione ad concipiendam de ratione menti recte agendi solertiam. Videmus hcec et sin- gula bona, et omnia bona valde. CAPUT XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia. 48. Laudent te opera tua, ut amemus ; et ame- mus te *, ut laudent te opera tua, quse habent initinm et iinem ex tempore, ortum et occasum, profectum etdefectum, speciem et privationem. Habent ergo consequentia mane etvesperam, partimlatenter, par- tim evidenter. De nihilo enim a te, non de te facta sunt, non de aliqua non tua ', vel quae antea fuerit, sed de concreata, id est simul a te creata materia ; quia ejus informitatam sine ulla temporis interposi- tione formasti. Nam cum aliud sit coeli et terrse ma- teries, aliud coeli et terrse species ; materiem quidem de omnino nihilo, mundi autem speciem de informi materia, simul tamen utrumque fecisti, nt materiam forma, nulla morae intercapedine, sequeretur. CAPUT XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio. 49. Inspeximus etiampropter quorum figurationem ista vel tali ordine iieri, vel tali ordine scribi voluisti, et vidimus quia bona sunt singula, et omnia bona valde, in Verbo tuo, in Unico tuo ; coelum et terram, caput et corpus Ecclesiae, in prsedestinatione ante omnia tempora, sine mane etvespera. Ubi antem coe- pisti preedestinata temporaliter exsequi, ut occnlta manifestares, et incomposita nostra componeres ; quoniam super nos erant peccata nostra, et in pro- fundum tenebrosum abieramus abs te, et Spiritns tuus bonus superferebatur ad subveniendum nobis in tem- pore opportuno : et justificasti impios, et distinxisti eos ab iniquis ; et solidasti auctoritatem Libri tui in- ter superiores qui tibi docibiles essent» et inferiores qui eis subderentur ; et congregasti societatem infide- 1 Angl. Mas., et amemura te. * Ita MsB. et Arn. ; at Bad. Am. Er. Lov. habent non de te aUqtta nan de (ua, «e/, etc. 8G7 ADMONITIO DE SEQUE^TIBUS DUOBUS SOLILOQUIORUM LIBRIS. 868 lium in unam conspirationem, ut apparerent studia fidelium, et tibi opera misericordiffi parerent, distri- buentes etiam paupenbus terrenas facultates ad ac- quirenda coelestia.Et iadeaccendistiquffidam lumln:> ria in iirmamento, verbum vitaB babentes sanclos tuos, et spiritualibus donis prailata sublimi auctori- tate fulgentes : et inde ad imbuendas infideles gentes, Sacramenta et miracula visibilia, Yocesque verborum secundum firmamentum Libri tui, quibus etiam iide- les benedicerentur, ex materia corporali produxisti : et deinde fidelium animam vivam peralfectus ordina- tos continentiffi vigore formasti *■ : atque inde tibi soli mentem subditam, et nullius auctoritatis bumanse ad imitandum indigentem, renovasti ad imaginem et si- militudinem tuam : prsestantique intellectui rationa- bilem actionem, tanquam viro feminam, subdidisti : omnibusque tuis ministeriis ad perficiendos iideles in hac vita necessariis, ad eisdem fidelibus ad usus tem- porales, fructuosa in futurum opera preeberi voluisti. Heec omnia videmus, et bona sunt valde, quoniam tu ea vides in nobis, qui Spiritum, quo ea videmus et et in eis te amaremus, dedisti nobis. CAPUT XXXV. Optat pacem. 50. Doroine Deus, pacem da nobis (omnia enim prse- stitisti nobis) ; pacem quietis, pacem sabbati, sabbati sine vespera *. Omnis quippe iste ordo pulcberrimus rerum valde bonarnm modis suis peractis transitu- rus est ; et mane quippe in eis factum est, et vespera. CAPUT XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur, 51. Dies autem septimus sine vespera est, nec ha- bet occasum, quia sanctificasti eum ad permansio- 1 Codex Benignianus, firmastt, s Sic legendum liquet cum Albinensi codice : non, ut alli plerique editi et scripti habent, pacem sinevespera. nem sempiternam; utid quod tu post opera iua bona valde, quamvis ea quietus feceris, requievisti septimo die, hoc prceloquatur nobis vox Libri tai, quod et nos post opera nostra, ideo bona valde quia tu nobis ea donasti, sabbato vilffi aetcrnse requiescamus in te. CAPCT XXXVII. Deus in nobis quando quiescet, 52. Etiam tunc enim sic requiesces in nobis, qnemadmodum nunc operaris in nobis ; et ita erit illa requies tua per nos, quemadmodum sunt ista opera tua per nos. Tu autem, Domine, semper ope- raris, et scmper requiescis. Nec vides ad tempusS nec moveris ad tempus, nec quiescis ad tempus ; et tamen facis et visiones temporales^ et ipsa tempora, et quietem ex tempore. CAPUT XXXVIII. Aliter Deus, alUer homo videt creata. 53. Nos itaque ista quse fecisti videmus, quia snnt; tu autem quia vides ea, sunt. Et nos foris videmas quia sunt, et intus quia bona sunt : tu autem ibi vi- disti facta, ubi vidisti facienda. Et nos alio tempore moti sumus ad benefaciendum, posteaquam concepit de Spiritu tuo cor nostrum; priore autem tempore ad male faciendum movebamur deserentes te : tu vero, Deus une bone, nunquam cessasti benefacere. Et suot qusedam bona opera nostra ex munere quidem too, sed non sempitema : post illa nos requieturos in tut grandi sanctiiicatione speramus. Tu autem bonom nullo indigens bono, semper quietus es ; quoniam toa quies tu ipse es. Et hoc intelligere qilis hominum da- bit homini?quis angelus angelo? quis angelus bo- mini? Ate petatur, in te quseratur, ad te polsetur: sic, sic accipietur, sic invenietur, sic aperietnr fMatth. VII, 8}. Amen. i II ic editiones, excepta Arnaidina, interponunt h»c ver- ba nec operaris ad tempus : quse absunt a plerisque codi- cibus Ms8. ADMONITIO DE SEQUENTIBUS DUOBUS SOLILOQUIORUM LIBRIS (a). Cum id operis molitus est Augustinus, versabatur adhnc in rnre Cassiciaco, ex lib. 9 Conf., c. 4; agebatque annum setatis trigesimum tertium, ut ipsc hic testatur lib. i, c. iO. Quapropter sub initium anni Christi trc- centesimi octogesimi septimi collocandum videtur; nisi forte quis velit ad superioris anni finem cum aliis hactenus recensitis operibus pertinere. In primo libro se ipse ad vivum depingit, nova quadam, sed perquam familiari methodo edocturus quemadmodum comparatum esse oportcat eum, qui Dei et animse capessere scientiam cupit. Loqoitur vero in primis de mentis sanitate subsidio iidei, spci et charitatis procuranda ; et mentis oculum dum ab omni rerum iuferiorum cupiditato purgatus sit, in solem illnm haud impune attolli, nedum in eo deiigi posse osten- dit. Secundus libcr in eo versatur totus, ut demonstretur nunquam intermorituram esse veritatem ; unde ip- sius animsc quse veritatis sedes est, immortalitas colligitur. Vtde librum 1, cap. i, Retractationum, col. 589-590, averbis^ Inter haec scripsi, w, i, usque adve?'ba n. 4, Varia mecum. M. (a) lii in editione Benedictina libros de Ordine sequuntur; sed buc transtulimus, quod vividis pietatis afTectibtts Cod- fessionuro naturoi magis proximi sint. M. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI SOLILOQUIORUM LIBRI DUO («) LIBER PRIMUS. iDsUtuit se ipse Augustinug ad capessendam Dei et animffi scientiam; ac primum divinam opem implorat, tum agnita illius, quam concupiscit,scieDti8e proDcellentia, collociuitursecum de animi sui sanitate promovenda, ut ad contemplandum Deum tuto denmm assurgat. Ad extremum libri colligit, ea qusB vere sunt, immorlolia esse. CAPUT PRIMUM. — Precatio ad Deum. i, Vdlventi mihi multa ac varia mecum diu, ac per multos dies sedulo qucerenti memetipsum ac bo- num meum, quidve mali evitandum esset ; ait mibi subito, sive ego ipse, sive alius quis extrinsecus, sive intrinsecus, nescio ; nam hoc ipsum est quod magno- pere scire molior : ait ergo mihi, A, (6). Ecce, fac te invenisse aliquid ; cui commendabis, ut pergas ad alia? A. Memorise scilicet. il. Tantane illa ^est ut cxcogitata omnia beue ser\'et ? A Difficile est, imo non potest. il. Ergo scribendum est. Sed quid agis, quod valetilkdo tua scribendi laborem recusat ? Nec ista dictari debent ; nam solitudinem meram deside- rant. A. Verum dicis. Itaque prorsus nescio quid agam. A. Ora salutem et auxilium quo ad concupita pervenias, et hoc ipsum litteris manda, ut prole tua iias animosior. Deinde quod invenis paucis couclu- siuncnlis breviter collige. Nec modo cures invitalio- nem tnrbse legentium; paucis ista sat erunt civibus tuis. A. Ita faciam. 2. Deus universitatis conditor, prffistamihiprimum nt bene te rogem, deinde ut me agam dignum quem exaudias, postremo ut liberes. Deus per quem omnia, quse per se non essent, tendunt esse. Dens qui ne id quidemquod se invicemperimit, periredimittis.Deus qui de nihilo mundum istum creasti, quem omnium oculi sentiunt pulcherrimum. Deus qui malum non facis, et facis esse ne pessimum llat. Deus qui pau- cis ad id quodvere est refugientibus, ostendis malum nibil esse. Deus per quem universitas etiam cum [si- nistra parte perfecta est. Deus a quo dissonantia us- que in extremum nulla est, cum deteriora melioribus concinunt. Deus quem amat omne quod potest amare, sive sciens, sive nesciens. Deus in quo sunt omnia. cuitamen universce creaturae nec turpitudo turpis est, nec malitia nocet, nec error errat. Deus qui nisi mun- dos verum scire noluisti. Deus pater veritatis, pa- ter sapientiee, pater veree summseque vitce, pater bea- titudinis, pater boni et pulchri, pater intelligibilis lucis, pater evigilationis atque illuminationis nostrse, Pater pignoris quo admonemur redire ad te. 3 Te invoco, Deus veritas, in quo et a quo et per quem vera sunt, quse vera sunt omnia. Deus sapien- tia, in quo et a quo et per quem sapiunt, quae sapiunt omnia. Deus vera et summa vita, in quo et a quo et per quem vivunt, quse vere summeque vivunt omnia. Deus beatitudo, in quo et a quo et per quem beata sunt« quffibeata suntomnia. Dens bonum et pnlchram, inquo et a quoetper quembona etpulchra sunt,qa8e bona et pulchrasuntomnia. Deus intelligibilis lux» in quoet a quo et perquem intelligibiliter lucent, qdeein- telligibiliterlucent omnia. Deus cujusregnnm esttotus mundus, quem sensus ignorat. Deus de cujus regno lex etiam in ista regna describitur. Deus a quo averti, cadere ; in quem converti, resurgere ; in quo manere, consistere est. Deus a quo exire, emori ; in quem re- dire, reviviscere ; in quo habitare, vivere est. Deus quem nemo amittit, nisi deceptus ; quem nemo querit, nisi ad- monitus ; quem nemo invenit, nisi purgatus. Deus quem relinquere, hoc estquodperire ; quem attendere, hoc est quod amare ; quem videre, hoc est qnod habere. Deuscui nosfides excitat, spes erigit, charitas jungit, Deus per quem vincimus, inimicum te deprecor. Deus per quem accepimus ^ ne omnino periremus. Deus a quo admonemur ut vigilemus. Deus per quem a ma- lis bona separamus. Deus per quem mala fugimus, et bona sequimur. Deus per qnem non cedimus ad- yersitatibus. Deus per quembeneservimuset benedo- ADMONITIO. Recensitisuntad Mss.Thnaneum, Victorinum,Navarricum. Sorbonicos duos, Regio-Montensem, Audoenensem, Medar- densem, Vindocinensis monasterii unum.ad Vaticanum, Vedastinum, ad Anglicanos quinque, scilicet Bodleianam, duos Mert. et totidem Cant. ad iectiones Belgicorum quinque per Lovanienses coUectas ; et ad editionea Bad. Er. et Lov- Comparavimus prsdterea eas omnes editiones tm7/o Retractationum etConfessionam memo- rata^. M. 1 In Mss. septem ex potioribus, IHui q%em aceepittuu. fa) Scripti sub initiam an. Christi 387. (b) R, siguificat Ratio^ A, Aug%i%tXnus. Sl\ SOLILOQUIORUM S. AUGUSTINI m minamur. Deus per quem discimas aliena esse quae aliquando nostra, et nostra esse qase aliqaando aliena putabamas. Deus per quem malorum escis atque illecebris non bseremus. Deus per quem nos res minut£e non minuunt. Deus per quem melius nostrum deteriori subjectum non est. Deus per quem mors absorbetur in victoriam (I Cor. xv, 54). Deus qui nos convertis qui nos eo quod non est exuis, et eo quodest induis. Deus qui nos exaudibiles facis. Deus qui nos munis ^ Deusqui nos in omnem veri- tatem inducis. Deus qui nobis omnia bona loqueris, nec insanos facis, nec a qnoquam fieri sinis. Deus qui nos revocas in viam, Deus qui nos deducis ad januam, Deus qui facis ut pulsantibus aperiatur (Matth, VII, 8). Deus qui nobis das panem vitse. Deus per quem sitimur potum, quo bausto nunquam sitia- mus (Joan, vi, 35), Deus qui arguis s(ecuium de pec- cato, de justitia, et de judicio (Id. xvi, 8). Deus per quem nos non movent qui minime credunt. Deus per quem improbamus eorum errorem, qui animarum merito nuUa esse apad te putant, Deusper quem non servimus infirmis et egenis el ementis (Ga/a^ iv, 9). Deus qni nos purgas, et ad divina preparas prsemia, adveni mibi propitius tu. 4. Quidquid a me dictum est, anus Deus tu, tn veni mibi in auxilium ; una ceterna vera substantia, ubi nuUa discrepantia, nulla confusio« nulla transitio, nuUa indigentia, nulla mors. Ubi summa concordia, summa evidentia, snmma constantia, summa pleni- tudo, summa vita. Ubi nibil deest, nibil redundat. Ubi qui gignit, et quem gignit unum est (a). Deuscui serviunt omnia, quee serviunt ; cui obtemperat omnis bona anima. Cujus legibus rotantur poli, cursus suos sidera peragunt, soi exercet diem, luna temperat no- ctem : omnisque mundus per dies, vicissitudine lucis et noctis ; per menses, incrementis decrementisque lunaribus : per annos, veris, eestatis, autumni et bie- mis successionibus ; per lustra, perfectione cursus so- laris ; per magnos orbes, recursu in ortus suos side rum, magnam rerum constantiam, quantum sensibilis materia patitur, temporum ordinibus replicationibus- quecustodit. Deus cujus legibus in cevo stantibus, motus instabilis rerum mutabilium perturbatus esse non sinitur, frenisquecircumeuntiumseeculorum sem- per ad similitndinem stabilitatis revocatur ; cujus le- gibus arbitrium animse liberum est, bonisque prsemia et malis poenoe, fixis per omnia necessitatibus distri- butffi sunt. Deus a quo manant usque ad nos omnia bona, a quo coercentur a nobis omnia mala. Deus su- pra qaem nibil, extra quem nibil, sine quo nibil esL Deus sub quo totum est, inquototumest, cum quo to- tum est. Qui fecisti hominem ad imaginem et simili- tudinem tuam, quod qui se ipse novit agnoscit. Exaudi, exaudi« exaudi me, Deus meus, Domine meus, rex meus, pater meus, causa mea, spes mea, resmea, honor meus, domus mea, patria mea, salus mea, lux mea, vita mea. Exaudi, exaudi, exaudi me more illo < Septem Mss., unis. (a) Yide 1 Retract., cap. 4, n. 3. tuo paucis notissimo . 5. Jam te solum amo, te solum sequor, te solum qusero, tibi soli servire paratus sum, quia tn solos juste dominaris ; tui juris esse cupio. Jabe, queso, alque impera quidquid vis, sed sana et aperi aures nieas, quibus voces tuas audiam. Sana et aperi oculos meos, quibus nutus tuos videam. Expelle a me insa- niam, ut recognoscam te. Dic mihi qua attendam, ut aspiciam te, et omnia me spero quee jusseris esse facturum. Recipe, oro, fugitivum tuum, Domine, cle- mentissime pater : jamjam satis poenas dederim, satis inimicis tais, quos sub pedibus habes, servierim, sa- tis fuerim fallaciarum ludibrium. Accipe me ab istis fugientem famalum tuum, quia et istime qaando a te fugiebam acceperunt alienum. Adte mihi redeundura essesentio : pateatmihi pulsanti janua tua ; quomodo ad te perveniatur doce me. Nihil aliud habeo qaam voluntatem ; nihii aliud scio nisi fluxa et cadaca sper- nenda esse ; certa et ceterna requirenda. Hdb facio, Pater, quia hoc solum novi ; sed unde ad te pervenift- tur ignoro. Tu mihi suggere, ta ostende, tu viaticom prsebe. Si fide te inveniunt qui ad te refagiant, fidem da; si virtute, virtutem ; si scientia, scientiam. Auge in me fidem, auge spem, ange charitatem. 0 admi- randa et singularis bonitas tua ! 6. Ad te ambio, et quibus rebus ad te ambiatiir, i te rursum peto. Tu enim si deseris, peritur : sed non deseris, quia tu essummum bonum, quod nemo recte qusesivit, et minime invenit. Omnis autem recteqos- sivit, quem tu recte quserere fecisti. Fac me, Pater, quserere te, vindica me ab errore ; queereati te mihi nihii aliud pro te jam, quseso, Pater. Si autem est in me superflui alicnjus appetitio, tu ipse me manda, et fac idoneum ad videndum te. Gffiteram de salate hujusmortaliscorporismei, quamdiu nescio qaid mihi ex eo utile sit, vel eis quos diligo, tibi illod com- mitto, Pater sapientissime atque optime, et pro eo quod ad tempus admonueris deprecabor : tamum oro excellentissimam clementiam taam, ut me ]>enitas ad te convertas niliilque mihi repugnare facias tendenti ad te, jubeasque me dnm hoc ipsum corpus ago atqae porto, purum, magnanimum, justum, prudentemqae esse, perfectumquc amatorem perceptoremque sa- pienti8etute,et dignumhabitatione, atquehabitatorem beatissimi regni tui. Amen, amen. CAPUT II. — Quid amandum. 7. A. Ecce oravi Deam. A. Quid ergo acire vis? A. Hsec ipsa omnia quae oravi. fi. Breviter ea coUige. A. Deum et animam scire cupio. fi. Nihilne plus? A. Nihil omnimo. fi. Ergo incipe quserere. Sed prius explica quomodo tibi si de- monstretur Deus, possis dicere, Sat est. A. Nescio quomodo mihi demonstrari debeat, ut dicam,Sat est: non enim credo me scire aliquid sic, quomodo sdre Deum desidero. fi. Quid ergo agimus? Nonne censes prius tibi esse sciendum, quomodo tibi Deumsciresa- tis sit, quo cum perveneris non amplius quseras? A. Censeo quidem ; sed quo pacto fieri possit non video. 873 LIBER PRIMUS. 874 Qaid enim Dco similc unqaam intellexi, ut possim dicere, Quomodo hoc intelligo, sic volo intelligere Deam? il. Qui nondum Deam nosti, unde nosti nihil te nosse Deo simile? A. Qaia si aliquid Deo simile scirem, sine dabio id amarem ; nunc autem nihil aiiud amo quam Dcum et animam, quorum neutrum scio. A. Non igitur amas amicos tuos? A. Quo pacto eos possum, amans animam, non amare? R. Hoc modo ergo et pulices et cimices amas? A. Animam me amare dixi, non animalia. il. Aut homines non sunt amici tui, aut eos non amas: omnis enim homo est animal, et animaliate non amare dixisti. A. Et homines sunt, et eos amo, non eo quod animalia, sed eo quod ho- mines sunt; id est, ex eo qaod rationales animas ha- bent, quas amo etiam in latronibus. Licet enim mihi in quovis amare rationem, cumillumjure oderim qui inale utitur eo qaod amo. Itaque tanto magis amo amicos meos, quanto magis bene utuntur anima ra- tionali« \e\ certe quantum desiderant ea bene uti. CAPUT III. — Cognitio Dei. 8. A. Accipio istud : sed tamen si qais tibi di- ceret, Faciam te sic Deum nosse, quomodo nosti Alypium; nonne gratias ageres, et diceres, Satis est?A. Agerem quidem gratias, sed satis esse non dicerem. A. Cur, quseso? A. Quia Deum ne sic qui- dem novi quomodo Alypium, et tamen Alypium non satis novi. il. Vide e^go ne impudenter velis sa- tis Deum nosse, qui Alypiam non satis nosti A. Non sequitur. Nam in comparatione siderum, quid est mea coena Tilius? et tamen eras quid sim coenaturus igno- ro ; quo autem signo luna futura sit, non impudenter me scire profiteor. il. Ergo vel ita Deum nosse tibi satis est, ut nosti quo cras signo luna cursura sit? A. Non est satis : nam hoc sensibus approbo. Ignoro aatem utrum vel Dens vel aliqua naturce occulta causa subito lunse ordinem cursumque commntet : quod si acciderit, totum illud quod prsesampseram, falsum erit. R, Et credis hoc fieri posse? A. Non credo. Sed ego quidsciam quccro, nonquid credam. Omne autem quod scimus, recte fortasse etiam credere dicimur ; at non omne quod credimns, etiam scire. il. Respuis igitur in hac causa omne testimonium sensuum? A. Prorsusrespuo. R, Qaid ? illum familiarem tuum quem te adhuc ignorare dixisti, sensu vis nosse, an intel- lectu? A. Sensu quid^ quod in eo novi, si tamen sensu aliquid noscitur, et vile est, et satis est . illam vero partem qua mihi amicus est, id est ipsum ani- mnm, intellectu assequi cupio. R. Potestne aliter nosci? A. Nulio modo. il. Amicum igitur taum et ve- hementer familiarem audes tibi dicere esse ignotum? A. Quidni audeam? Illam enim legemamicitiflejustis- simam esse arbitror, qua prflescribitnr ut sicut non minus, ita nec plus quisque amicum quam seipsum diligat. Itaque cum memetipsum ignorem, qua potest a me afflci contumelia, quem mihi csse dix^ro igno- tam, cum praesertim, ut credo, ne ipse quidem se no- verit? R. Si ergo ista quae scire vis, ex eo sunt genere qu8e inteliectus assequitur, cum dicerem impudenter te velle Deimi scire, cum Alypiam nescias, non de- Patrol. XXXII. buisti mihi coenam tuam et lunam profcrre pro simili, si hsec, ut dixisti, ad sensum perlinent. CAPUT IV. — Certa scientia qux. f). Sed quid ad nos? Nunc illud responde : si ca quae de Deo dixerunt Plato et Plotinus vera sunt, sa- l tisne tibi est ita Deum scire, ut iiii sciebant? A. Non continuo, si ea quas dixerant, vera sunt, eliam scisso illos ea necesse est. Nam multi copiose dicunt qua? ncsciunt, ut ego ipse omnia quae oravi, me dixi scirc cupere, quod non cupercm si jam scirem : num igitur eo minus illa dicere potui? Dixi enim non quae intel- lectu comprehendi, sed quse undccumque collecta memorise mandavi, et quibus accommodavi quantam potui fidem : scire autem aliud est. R. Dic, qua^so, scisne saltem in geometrica disciplina quid sit linea? A. Istud plane scio. R, Nec in ista professione vcreris Academicos? A. Non omnino. Illi enim sapientcm cr- rare noluerunt ; cgo autem sapiens non sum. Itaquc adhuc non vereor earum rerum quas novi, scicntiam profiteri. Quod si, ut cupio, pervenero ad sapientiam, faciam quod illa monuerit. il. Nihil renuo : sed, ut quffirere coeperam, ita ut lineam nosti, nosti etiam pilam quam sphseram nominant? A. Novi. il. iEque utrumque nosti, an aliud alio magis aut minus ? A. iEque prorsus. Nam in utroque nihil fallor. il. Quid hcec, sensibusne percepisti, an intellecta? A. Imo sensus in hoc negotio quasi navim sum expertus. Nam cum ipsi me ad locum quo tendebam pervexe- rint, ubi eos dimisi, et jam velut in solo positus ^ coepi cogitatione ista volvere, diu mihi vestigia titubarunt. Qaare citius mihi videtur in tcrra posse navigari, quam geometricam sensibus percipi, quamvis primo discentes aliquantum adjuvare videantur. il. Ergo istarum rerum disciplinam, si qua tibi est, non dubi- tas vocari scientiam? A. Non, si Stoici sinant, qui scientiam tribuunt nuUi, nisi sapienti. Perceptionem sane istorum me habere non nego, quam etiam stal- titise concedunt : sed nec istos quidquam pertimesco. Prorsus hsec quiB interrogasti scientia teneo : perge modo ; videam quorsum ista quseris. il. Ne propera, otiosi sumus. Intentus tantum accipe, ne quid tcmere concedas. Gaudentem te studeo reddere de rebus qui- bus nullum casum pertimescas, et quasi parvum nc- gotium sit, prcecipitare jubes? A. Ita Deus faxit, ut dicis. Itaque arbitrio tuo rogato, et objurgato gravios, si quidquam tale posthac. 10. il. Ergo lineam in duas lineas per longum scindi, manifestum tibi est nuUo modo posse? A. Ma- nifcstum. il. Quid, transversim? A. Quid, nisi infi- nite secari posse? R, Quid, sphceram ex una qualibct parte a medio, ne duos quidem pares circulos habcre posse pariter lacet? A. Pariter omnino. R. Quid linea et spha^ra? unumne aliquid tibi videntur esse, an quid- quam inter se differant? A. Quis non vidcat difTcrrc plurimum? il. At si ceque illud atque hoc nosli, ct ta- men inter se, ut fateris, plurimum differunt, est ergo differentiumrerumscientiaindifTerens? A. Qais enim negavit? i(. Tu paulo ante. Nam cum te rogassem 1 Sic Edd. At BIss., in talo posUus. {Vingt-huit.) 875 SOLILOQUIORUM quomodo velis Deum nosse, ut possis dicere, Satis est; respondisti te ideo nequire hoc explicare, quia nihil haberes perceptum, simililer atque Deum cupis percipere, nihil enim te scire Deo simile. Quid ergo nunc? lineavei sphsBra similes sunt? A. Quis hoc di- xerit?R. Sed ego quaesiveram, non quid tale scires, sed quid scires sic, quomodo Deum scire desideras. Sic enim nosti lineam ut nosti sphaeram, cum se non sic habeat linea ut se habet sph»ra. Quamobrom re- sponde utrum tibi satis sit sic Deum nosse, ut pilam iilam geomelricam nosti; hoc est, ita de Deo nihil, ut de ilia, dubitare. CAPUT V. — Dissimilium eadem aut par scientia, 11. A. Qua^so te, quamvis vehementer urgeas at- que convincas, non audeo tamen dicere ita me velle Deum scire, ut ha*c scio. Non solum enim res, sed ipsa etiam scientia mihis videtur essc dissimilis. Primo, quia nec linea ct pila tantum inter se differunt, ut ta- men eorum cognitionem una disciplina non contineat: nullus autcm geometres Deum se docere professus est. Deinde, si Dei et istarum rerum scientia par es- set, tanlum gauderem quod ista novi, quantum me Deo cognito gavisurum esse praesumo. Nunc autem permultum liffic in illius comparatione contemno, ut nonnunquam videatur mihi si illum intellexero, ct modo illo quo videri potest videro, heec omnia demea notitia esse peritura ; siquidem nunc prae illius amore jam vix mihi veniunt in mentem. A. Esto plus te ac multo plus quam de istis Deo cognito gavisurum, re- rum tamen non intellectus dissimilitudine : nisi forte alio visu terram, alio serenum ccelum intueris, cum ta- men multo plus illius quam hujus aspectus te permul- ceat. Oculi autem si non falluntur, credo te interro- gatum ulruni tibi tam certum sit terram te videre quam coelum, tam tibi certum esse respondere de- bere, quamvis non tam terree quam coeli pulchrilu- dine atque splendore loiteris. A. Movet me, fateor, htRC similitudo, adducorque ut asscntiar quantum in suo gencre a ccelo terram, tantum ab intelligibili Dei majestate spectamina illa disciplinarum vera ct certa dilFerre. CAPUT VI. — Sensus animx in quibus percipit Deum, 12. R. Bcne moveris. Promittit enim ratio qua3 te- cum loquitur, ita sc demonstraturam Deum tuse mcnti, ut oculis sol dcmonslratur. Nam mentis quasi sui sont oculi sensus animo'. *; disciplinarum autem quceque cortissima talia sunt^ qualia illa quffi sole illustrantur, ut videri possint, veluti tcrra est atque terrena om- nia: Deus autem est ipse qui illustrat. Ego autem ra- tio ita sum in mentibus, ut in oculis est aspectus. Non enim hoc cst liaberc oculos quod aspicere; aut item lioc est aspicere quod videre. Ergo animae tribus qui- busdam rebus opus est ut oculos habeat quibus jam bene uti possit, ut aspiciat, ut videat. Oculi sani mens est * ab omni labe corporis pura, id est, a copiditati- bus rerummortalium jam rcmotaatque purgata: quod 1 Lov. : Sam mentes quasisui sunt sensusanimis. Sic alice quoque editiones, nisiquodBad. babet, animi; Am. etEr., anim*e. > Ita Mss. plerique. At Edd. : Oculus animx mens est. S. AUGUSTINI m ei nihil aliud praestat qaam fides primo. Qaod enim adhuc ei demonstrari non potest yitiis inquinatae at- que oegrotanti, quia videre nequit nisi sana, si noa credat aliter se non esse visuram, non dat operam suae sanitati. Sed quid, si credat qnidem ita se rem habere ut dicitur, atque ita se, si videre potaerit, esM visuram, sanari se tamen posse desperet ; nonne se prorsus abjicit atque contemnit; nec praecepUs medid obtemperat? A. Omnino ita est, prsesertim qnia ea praecepta necesse est ut morbus dura sentiat. fi. Ergo fidei spes adjicienda est. A. Ita credo. R. Qaid, siel credat ita se habere omnia, et se speret posse sanari, ipsam tamen quae promittitur lucem non amet, ooa desideret, suisque tenebris, quse jam consuetodioe jucundae sunt, se arbitretar debere interim esse coo- tentam ; nonne medicum illum nihilominus respuit? A. Prorsus ita est. II. Ergo tertia charitas necessaha est. A. Nihil omnino tam necessarium. R. Sine tribns istis igitur anima nulla sanatar, ut possit Deum saum videre, id est intelligere. 13. Cum ergo sanos habuerit oculos, quid restatt A. Ut aspiciat. 11. Aspectus anims, ratio estrsed quia non sequitur ut omnis qui aspicit Tideat aspectos rcctus atque perfectus, id est qoem visio seqnitur, virtus vocatur ; est enim virtus vel recta vel perfeda ratio. Sed et ipse aspectus quamvis jam sanos ocaloi convertere in lucem non potest, nisi tria illa perma- neant : iides, qua credat ita se rem habere, ad qvaii couvertendus aspectus est, utvisa f aciat beatum ; ^ qua cum bene aspexerit, se visurum esse pnesaaut; charitas, qua videre perfruique desideret. Jam aspe- ctum sequitar ipsa visio Dei, qui est finis aspectus; non quod jam non sit, sed qaod nihii amplius liabeat quo se intendat : et haec est vere perfecta virtas, n- tio perveniens ad linem suum, quam beata vita coii- sequitur. Ipsa autem visio, intellectus est ilie qai in anima est, qui conficitur ex intelligente et eo qaod intelligitur: ut in oculis videre quod dicitur, ex ipso sensu constat atque sensibili, quorum detracto quoli- bet, videri nihil potest. CAPUT VII. — FideSf spes, charitas quo mqut necessarUs, 14. Ergo cum animae Deum videre, hoc estDeun intelligere contigerit, videamus utrum adhuc ei tria illa sint necessaria. Fides quare sit necessaria, cnn jam videat? Spes nihilominas, quia jam tenet. Cha- ritati vero non solum nihil detrahetur, sed addetur etiam plurimum. Nam et illam singularem veramqoe pulchritudinem cam viderit, plus amabit ; et nisi in- genti amoro oculum infixerit, nec ab aspiciendo us- piam declinaverit, manere in illa beatissima visione non poterit. Sed dum in hoc corpore est anima, etiain- si plenissime videat, hoc est intelligat Deum ; tamen, quia etiam corporis sensus utuntar opere proprio, si nihil quidem valent ad fallendum, non tamen niliil ad non ambigendum S potest adhuc dici lides ea qaa his resistitur, et illudpotius verum esse creditur. Item qoia < Sic Ms. At Ed. habent : Vtuntw opere proprio, nikUem' (tem valente ad faltendum, non tamen nihU agente, peksi. UBER PRIMUS. 878 rita, qiianqaam Deo intellecto animajambeata nen, quia multas molestias corporis sastinet, lum est ei post mortem omnia ista incommoda ;ura. Ergo nec spes, dum in hac est vita, ani- leserit. Sed cum post hanc vitam tota se in K>llegerit, charitas restat quaibi teneatur. Nam dicenda est fidem habere quod illa sint vera, ) nulla falsorum interpellatione sollicitatur ; quidquam sperandum ei restat, cum totnm se- »ssideat. Tria igitur ad animam pertinent, ut ;, nt aspiciat, ut videat. Alia vero tria, fides, charitas, primo illonim trium et secundo sem- it necessaria : tertio vero in hac vita, omnia ; nc vitam, sola charitas. JT VIII. — Qu3e ad cognoscendum J)eum necessaria, [unc accipe, quantum prsesens tempus expo- t illa similitudine sensibilium etiam de Deo nunc me docente *. Intelligibilis nempe Deus ^lligibilia etiam illadisciplinarumspectamina ; plurimum dififerunt. Nam et terra visibilis, et id terra, nisi luce illustrata, videri non potest. ; illa quse in disciplinis traduntur, quie quis- telligit, verissima esse nulla dubitatione con- iredendum est ea non posse intelligi, nisi ab asi suo sole iliustrentur. Ergo qnomodo in hoc a quffidam licet animadvertere ; quod est, quod quod illuminat : ita in illo secretissimo Deo is intelligere, tria qusedam sunt ; quod est, itelligitur, et quod caetera facit intelligi. Haec est, teipsnm et Denm, ut intelligas, docere te Sed responde quomodo hsecacceperis; ut pro- , an ut vera ? A. Plane ut probabiiia et in spem atendum est, majorem surrexi : nam prseter > de linea et piia, nihil abs te dictum est quod ■e audeam dicere. R, Non est mirandum : non uidquam est adhuc ita expositnm, nt abs te sit ida perceptio. CAPUT IX. — Amor nostri. •ed qnid moramur? Aggredienda est via: vi- % tamen, quod prsecedit omnia, utrum sani si- .. Hoc tu videris, si vel in te, vel in me ali- m aspicere potes : ego qucerenti, si quid sentio, iebo. H. Amasne aliquid prseter tui Deique im? A. Possem respondere, nihil me amare 8, pro eo sensu qui mihi nunc est ; sed tutius deo nescire me. Nam seepe mihi usu venit ut lia noUa re me crederem commoveri, veniret aliquid in mentem, quod memulto aliter atque apseram pungeret. Item ssepe, quamvis in co- aem res aliqua incidens non me pervellerit, re- men veniens perturbavit plus quam putabam : )do videor mihi tribus tantum rebus posse com- : metn amissionis eorum quos diligo» metn do- netu mortis. R. Amas ergo et vitam tecum cha- iram tnorum, etbonam valetudinem tuam, et vi- im ipsaminhoccorpore : nequeenimaliteramis- A korum metueres A. Fateor, ita est. A. Modo Yen. Lov docent em . M . ergo, qnod non omnes tecum snnt amici tni, et quod tua valetudo minus integra est, facit animo nonnuU lam ffigritudinem : nam et id esse consequens video. A. Recte vides ; negare non possum. R, Quid, si tc repente sano esse corpore sentias et probes, tecuui- qne omnes quos diligis concorditer, liberali otio frui videas, nonnealiquantum tibietiamlsetitia gestiendum est? A. Yere aliquantum ; imo, si heec prsesertim, nt di- cis, repente provenerint, qnando me capiam, quando idgenusgaudiivel dissimuIarepermittar?A. Omnibus igitur adhuc morbis aninii et perturbationibus agita- ris. Qutienam ergo talinm oculorum impudentia est, velle illum solem videre? A, Ita conclnsisti quasi prorsus non sentiam quantum sanitas mea promove- rit, aut quid pestinm recesserit, quantumque restite- rit. Fac me istud concedere. CAPUT X. — Amor rerum corporis et extemarum, 17. R. Nonne videshos corporis oculos etiam sanos, luce solis istius ssepe repercuti et averti, atque ad illa sua obscnra confugere ? Tu autem quid promoveris cogitas, quid velis videre non cogitas : et tamen te- cnm hoc ipsnm discntiam, quid profecisse nos putas. Divitias nullas cupis? A. Hoc quidem non nunc pri- mum. Nam cum triginta tres annos agam ^ qoatuor- decim fere anni sunt ex qno ista cupere destiti, nec aliud qaidqnam in his, si quo casu offerrentur, prse- ter necessarium victum libcralemque usum cogitavi. Prorsus mihi unns Ciceronis liber facillime persuasit, nullo modo appetendas esse divitias, sed si provene- rint, sapientissime atque cautissime administrandas. R. Quid honores ? A. Fateor, eos modo, ac pene his diebus cupere destiti. R. Quid uxor ? Nonne te dele- ctat interdum pulchra, pudica, morigera, litterata, vel qusB abs te facile possit erudiri, afferens etiam dotis tantum, quoniam contemnis d^tias, quantum eam prorsns nihilo faciat onerosam otio tuo, prseser- tim si speres certusque sis nihil ex ea te molestise esse passurnm ? A. Quantumlibet velis eam pingere at- que cumulare bonis omnibus, nihil mihi tam fugien- dum quam concubitum esse decrevi : nihil esse sen- tio quod magis exarcedejiciat animum virilem,qaam blandimenta feminea, corporumque ille contactus, sine quo uxor haberi non potest. Itaque, si ad o£Q- cium pertinet sapientis (quod nondnm comperi) dare operam liberis, quisquis rei hujus tantum gratia con- cumbit, mirandus mihi videri potest, at vero imi* tandus nullo modo : nam tentare hoc periculosius est, quam posse felicius. Quamobrem, satis, credo, jnste atque utiliter pro libertate animce mihi imperavi non cupere, nonquserere, non ducere nxorem. ii. Non ego nunc qusero qnid decreveris, sed utrum adhuc Incteris, an vero jam ipsam libidinem viceris. Agitur enim de sanitate ocnlorum tuorum. A. Prorsns nihil hujusmodi qusero, nihil desidero : etiam cum horrore 1 In codice Rcgio-Montensi necnon in tribus ex iis auos Lovaniensesinspexerunt, habetur, xxxiv annos agam.Men" dose; siquidem vuoliiordfciiii fere anni erant ex quo Cicero- nis Hortensium legerat Auffustinus ; atqui buncce librum anno statis undevigesimo lectum a se fuisse testatnr Ub. 3 Conf., cap. 4, et lib. 3 contra Academ., cap. 20. 879 SOLII/)QUIORUM atque aspernatione talia recordor. Quid vis amplius? Et hoc mihi bonom in dies crescit : nam quanto an- getur spes videndfle illius qua vehementer sestuo pul- chritudinis. tanto ad illam totus amor voluptasqoe converlitur. 11. Quid ciborumjucunditas? quantaetihi curoe est? A. Ea quai statui non edere, nihil me con- movent. lis autem quae non amputavi, delectari me proisenlibus fateor, ita tamen ut sine uUa permotione animi vcl visa vel gustata subtrahantur. Cum autem non adsunt prorsus, non audet haec appetitio se in- serere ad impedimentum cogitationibus meis. Sed omnino sive de cibo et potu, sive de balneis, coetera- que corporis voluptate nihil interroges : tantum ha- bere appeto *, quantum in valetudinis opem conferri pojest. CAPLT XI. — Extema commoda non propter se, sed propter alia vera bona possunt admitti verius quam • expeti. 18. A. Muitum profccisti : ea tamen quffi restant ad videndam iliam lucem, plurimum impediunt. Sed mo- lior aliquid quod mihi videtur facile ostendi ; aut nihil edomandum nobis remanere, aut nihil nos omnino profccisse, omniumque illorum quse resecta credimus tabcm manere. Nam quoero abs te, si tibi persuadea- tur aliter cum multis charissimis tuis te in studio sa- pientise non posse vivere, nisi ampia res aliqua fami- liaris necessitates vestras sustinere possit ; nonne de- siderabis divitias et optabis ? A. Assentior. R. Quid, si etiam illud appareat, multis te persuasumm esse sapientiam, si tibi de honore auctoritas creverit, eosque ipsos familiares tuos non posse cupiditatibus suis modum imponere, seqne totos convertere ad quffirendum Deum, nisi etipsi fuerint honorati, idque nisi pcr tuos honores dignitatemque iieri non posse ? nonne ista etiam desideranda erunt, et ut proveniant magnopere instandum. A. Ita est ut dicis. R. Jam de uxore nihil disputo ; fortasse enim non potest, ut du- catur, cxistere talis necessitas; quanquam, si ejus amplo patrimonio certum sit sustentari posse omncs quos tccum in nno loco vivere otiose cupis, ipsa etiam concorditer id sinente, praesertim si generis nobili- tate tanta polleat, ut honores illos quos esse necessa- rios jam dedisti, per ea facile adipisci possis, nescio utrum pertineat ad ofQcium tuum ista contemnere. A. Quando ego istud sperare audeam? 19. A. Ita istud dicis, quasi ego nunc rcquiram quid speres. Non quaero quid negatum non delectet, sed qui delectet oblatum. Aliud est enim exhausta pestis, aliud consopita. Ad hoc enim valet quod a quibusdam doctis viris dictum est, ita omnes stultos insanos esse, ut male olere omne coenum, quod non semper, sed dum commoves, sentias. Multum inter* est utrum animi desperatione obruatur cupiditas, an sanitate pellatur. A. Quanquam tibi respondere non possum, nunquam tamen mihi persuadebis ut hac af- fectione mentis, qua nunc me esse sentio, nihil me profecisse arbitrer. Jl. Credo propterea tibi hoc vi- ^ Eiid., ab eapeto : melius Xn^UceiniMss. thabereappefo. [Ab eapeto.] S. AUGUSTINI m deri, quia quamvis ista optare posses, non tamei propter seipsa, sed propter alind expetenda Tideres- tur. A. Hoc est quod dicere cupidi>am: nam qaaiido desideravi divitias, ideo desideravi ut dives essca, honoresque ipsos, quornm cnpidiiatem modomeper domuisse respondi, eornm nescio qao nitore dde- ctatus volebam ; nihilque alind in uxore semper ik- tendi, cum attendi» nisi quam mihi efiiceret cbb bona fama voluptatem. Tunc erat istorum in me ven cupiditas ; nunc ea omnia prorsns aspernor : sed siad illa quae cupio non nisi per hsec mihi transitas dalor, non amplectenda appeto, sed sobeo toleranda. B. Optime omnino : nam nec ego nllarum rernm fo- candum puto cnpiditatem, quae propter aliad reqm- runtur. CAPUT XII. — Nihil expeiendum nisi quaienm emdv- dt ad summum bonum, nihU horrendum nisi quaiem avocat. 20. Sed qusero abs te, cur eos homines quos dili- gis, vel vivere, vel tecnm vivere cupias ? A. Ut aniius nostras et Oenm simul concorditer inquiramos. lU enim facile cui priori contingit inventio, csteros ee sine labore perducit.il. Quid, si nolunt haeciiliqoc- rere ? A. Persuadebo nt velint. A. Quid» si non possBb vel qnod se invenisse jam, vel qnod ista aon poise inveniri arbitrantur, vel quod aliarum rerum corisd desiderio praepediuntur ? A. Habebo eos, et ipsi me, sicut possumus. il. Quid, si te ab inquirendo etian impediat eomm prsesentia ? nonne laborabis atqoe optabis, si aliter esse non possunt, non tecum esst potius quam sic esse ? A. Fateor^ ita est nt dids. R. Non igitur eorum vel vitam vel preesentiam pro- pter seipsam, sed propter inveniendam sapientiaa cnpis ? A. Prorsns assentior. A. Quid ? ipsam vittB tuam si tibi certum esset impedimento esse ad cobh prehendendam sapientiam, velles eam manere?A. Omnino eam fugerem. R. Quid ? si docereris, tan te relicto isto coq^ore, quam in ipso constitatam, po«e ad sapientiam pervenire, curares atrum bic, an in alia vita eo quod diligis fruereris ? A . Si nihil me p^ jus excepturum intelligerem, quod retroageret ab ee quo progressus sum, non curarem. R. Nanc erfo propterea mori times, ne aliqno pejore malo invol- varis, quo tibi auferatnr divina cogoitio. A. Non so- Inm ne anferatnr timeo, si qnid forte percepi, sed etiam ne intercludatur mihi aditus eonim qnibas pe^ cipiendis inhio ; qnamvis quod jam teneo, mecnD mansurum putem. R. Non igitnr et vitam istam pro- pter seipsam, sed propter sapientiam yis manere. A . Sic est. 21. R. Dolor corporis restat, qui te fortasse Ti soa commovet. A. Etipsum non ob aliad vehementer fo^ mido, nisi quia me impedit a queerendo. Quanqntm enim acerrimohisdiebusdentiumdolore torqnerer[a), non quidem sinebar animo volvere, nisi ea qa«> jaoi forte didiceram ; a discendoautempenitus impediebar, ad quod mihi tota intentione animi opas erat : tameo mihi videbatur, si &e ille mentibus meis veritatis fuigor (a) Vid. lib. 9 Coof., cap. 4, n. 12. UfiER PRIMUS. 882 rct, aut me non sensarum fiiisse illum dolorem, certe pro nihilo toleraturum. Sed quia etsi nihil s aliquando pertuii, tamen seepe cogitans quanto ores possint accidere, cogor interdum Comelio assentiriy qui ait summum bonum esse sapien- summum autem malum dolorem corporis. Nec ratio mihi videtur absurda. Nam quoniam doa- inquit, partibns compositi sumus, ex animo sci- et corpore, quarum prior pars est animus me- deterius corpus est; summum bonum est me- partis optimum, summum autem malumpessi- deterioris : est autem optimum in animo sapien- «t in corpore pessimum dolor. Summum igitur m hominis sapere, summum malum dolere, sine ut opinor, falsitate concluditur. R. Posterius ridebimus. Aliud enim fortasse nobis ipsa ad i pervenire nitimur sapientia persuadebit. Si au- loc esse verum ostenderit, hanc de sommo bono nmo malo sententiam sine dubitatione tenebimus. rr XIII. — Qwmodo et qtdbus gradibus perspi- datur sapieritia. Amor verus, Nonc iliud quaerimus, qualis sis amator sapien- [uam castissimo conspectu atque amplexu, nullo K)aito velamento quasi nudam videre ac tencre eras, qualem se illa non sinit, nisi paucissimis ctissimis amatoribus suis. An vero si alicujus re feminee amore llagrares, jure se tibi non , si aliud abs te quidquam preter sc amari com- mi; sapientiee se tibi castissima pulchritudo, nisi 1 arseris, demonstrabit? A. Quid ergo adhuc ndor infelix, et cruciatu miserabili differor? Jam ostendi nihil aliud me amare, siquidem quod ropter se amatur, non amatur. Ego autem solam er se amo sapientiam, csBtera vero yel adesse volo, vel deesse timeo propter ipsam; vitam, )m, amicos. Quem modum autem potest habere pulchritudinis amor, in qua non solum non in- cseterb, sed etiam plurimos quaero qui mecum uit, mecum inhient, mecum teneant, mecum- erfruantor; tanto mihi amiciores futuri, quanto 3bi8 amata communior. A. Prorsus tales esse amatores sapientiffi decet. qosrit illa cujus vere casta est, et sine uila ninatione conjunctio. Sed non ad eam una via nitur (a). Quippe pro sua quisque sanitate ac fir- i comprehendit illud singulare ac verissimum Q. Lux est qusedam ineffabiiis et incomprehen- mentium. Lux ista vulgaris nos doceat quantum y quomodo se illud habeat. Nam sunt nonnulli tam sani et vegeti, qui se, mox utaperti fuerint, am solem sine uUa trepidatione convertant. His immodo ipsa lux sanitas est, nec doctore indi- , ted sola fortasse admonitione. His credere^ re, amare satis est. Alii vero ipso quem videre lenter desiderant, lulgore feriuntur, et eo non epein tenebras cum delectatione redeunt.Quibus d.: Ipsa sanitas dux estfnec ductore indigent. Tres p$a tux sanitas est^ nec doctore, Retract., cap. 4, n. 3. periculosum est, quamvis jam talibus ut sani recte dici poesint, velle ostendere quod adhuc videre non Yalent. Ergo isti exercendi sunt prius, et eorom amor utiliter differendus atque nutriendns est. Primo enim quffidam iliis demonstranda sunt quse non per se lucent, sed per lucem videri possint, ut vestis, aut paries, aut aliquid horum. Deinde quod non per se quidem, sed tamen per iiiam lucem pulchrius effulgeat, ut aurum, argentum et similia, nec tamen ita radiatum utoculoslsedat. Tuncfortasse terrenus isteignis mo- deste demonstrandus est, deinde sidera, deinde luna, deinde auroraj fulgor, et aibescentis coeli nitor. In quibas seu citius seu tardius, sive per totom ordinem, sive quibusdam contemptis, pro sna qnisque valetu- dine assnescens, sine trepidatione et cum magna vo- luptate solem videbit. Tale aliquid sapientise studio- sissimis, nec acute, jam tamen videntibus, magistri ojAimi faciunt. Nam ordine quodam ad eam pervenire bonee disciplinffi ofticium est, sine ordine autem vix credibilis felicitatis. Sed hodie satis, ut puto, scri- psimns ; parcendum est valetudini. CAPUT XIV. — Ipsa sapientia tnedetur oculis ut videri possit, a. A. Et alio die: Da, quseso, inquara, jam si potesy illum ordinem. Dnc, age qua vis, per quse vis, qnomodo vis. Impera qusevis dura, quselibet ardua, quse tamen in mea potestate sint, per quse me quo desidero, perventnrum esse non dubitem. R, Unum est quod tibi possum preecipere nihil plus novi. Pe- nitus esse istasensibiliafugienda (a), cavendumque ma- gnopere, dum hoc corpus agimus, ne quo eorum visco pennse nostre impediantur, quibus integris perfectis- que opns est, ut ad illam lucem ub his tenebris evo- lemus : quce se ne ostendere quidem dignatur in hac cavea inclosis, nisi tales fuerint ut ista vei effracta vel dissoluta possint in auras suas evadere. Itaque, quando ftieris talis ut nihil te prorsus terrenorum delectet, milii crede, eodem momento, eodem puhcto temporis videbis quod cupis. A. Quando istud erit, oro te? Non enim puto posse mihi hsec in summum venire contemptum, nisi videro illud in cnjus com- paratione ista sordescant. 25. R. Hoc modo posset et iste oculus corporis di- cere: Tom tenebras non amabo, cum solem videro. Videtar enim quasi et hoc ad ordinem pertinere, quod longe est secus. Amat enim tenebras, eo quod sanus non est; solem autem nisi sanus videre non potest. Et in eo scepe fallitur animus, ut sanum se putet et sese jactet;etquia nondum videt, veluti jure conqueritur. Novit autem illa pulchritudo quando se ostendat. Ipsa enim medici ftingitur munere, meliusqueintelligitqui sint sani ,quam iidem ipsi qui sanantur. Nos autem quan- tum emerserimns, videmur nobis videre: quantum aotem mersi eramus, et quo progressi fueramus, nec cogitare, nec sentire permittimar, etin comparatione graviorismorbi sanos esse nos credimus. Nonne vides quam velnti secari hestemo die pronuntiaveraraus, nulla jam nos peste detineri, nihilque amare nisi sa- (a) Ibid. 883 SOLILOQUIORUM S. AUGUSTLNI 8S4 pientiam ; csetera vero non nisi propter istam qusBrere aat velle? Quaoi tibi sordidus, quam foedus, quam exsecrabilis quam horribiiis complexus femineus vi- debatur, quando inter nos de uxoris cupiditate quce- situm est! Certe ista nocte vigiiantes, cum rursus ea- dem nobiscum ageremus, sensisti quam te aliter quam prffisumpseras, imaginatai illse blanditiae et amara sua- vilas titillaverit; longe quidem longe minus quam solet, sed item longe aliter qoam putaveras ; nt sic tibi secretissimus ille medicus atrumque demonstra- rct, et unde cura ejus evaseris, et quid curandum re- maneat. 26. A. Tace, obsecro, tace. Quid crucias? quid tantu.m fodis alteque descendis? Jam flere non duro, jan^am nihil promitto, nihil praesumo, ne me de istis rebus interroges. Gerte dicis qnod iile ipse quem vi- dere ardeo, noverit quando sim sanus; faciat quod placet: quando placet sese ostendat; jam me totum ejus clementiae curceque committo. Semel de illo cre* didi quod sic erga se afTectos sublevare non cesset. Ego nihil de mea sanitate, nis cum iliam puichritu- dinem videro, pronuntiabo. R. Prorsus nihil aliud facias. Sed jam cohibe te a lacrymis, et stringe ani- mum. Multum omnino tlevisti, ethocomnino morbus iste pectoris tui graviter accipit. A. Modum vis habere lacrymas meas, cum miserise mes modum non videam? aut valetudinem corporis considerare me jobes, cum ego ipse tabe confectus sim? Sed, quffiso te, si quid in me vales, ut me tentes per aliqua compendia ducere, ut vel vicinitate nonnulla iucis illius, quam, si quid profeci, tolerare jam possum, pigeat oculos referre ad illas tenebras, quas reliqui; si tamen relictse dicendae sunt, quse caecitati meae adhuc blandiri audent. CAPUT XV. — Anima quomodo cognoscitur. Fiducia erga Deum. 27. B. Goncludamus, si placet, hoc primum vo- lumen, ut jam in secundo aliquam, qu« commoda occurrerit, aggrediamur viam. Non enim huic affe- ctioni tu€e a moderata exercitatione cessandum est. A. Non sinam omnino concludi hunc libellum, nisi mihi modicom quo intentus sim de vicinia lucis ape- rueris. R . Gerit tibi ille medicus morem. Nam nescio quis me quo te ducam fulgor invitat et tangit. Itaque accipe intentus. A. Duc, oro te, ac rape quo vis. R, Animam te certe dicis, et Deum velle cognoscere? A . Hocesttotum negotium meum. R. Nihilneamplius? A. Nihil prorsus. R. Quid? veritatem non vis com- prehendere? A. Quasi vero possim hsec nisiper illam cognoscere. R. Ergo prius ipsa cognoscenda est, per quam possnnt illa cognosci. A. Nihil abnuo. R, Primo itaque illud videamus, cum duo verba sint veritas et verum, utrum tibi etiam res duce istis verbis signi- ficari, an una videatur. A. Duse res videntur. Nam, ut aliud est castitas aliud castum, et multa in hunc modum; ita credo aliud esse veritatem, etaliud quod verum dicitur. R. Quod horum duorum putas esse praestantiusl A. Veritatem opinor. Non enim casto castitas, sed castitate iit castum ; ita etiam, si quid veram est, veritate utiqae verum est. 28. A. Quid? cum castas aliquis moriiur, censtt mori etiam castitatem? A. Nollo modo. B. Ergo, cum interit aliqaid quod verum est, non ioterit it- ritas. A. Quomodo a item interit aliqoid verum? Nn enim video. B. Mii-or te istud quffirere : nonne ante ocuios nostros millia rerum videmas interire? Nia forte putas hanc arborem, aut esse arborem, sed ver^ non esse, aut certe interire non posse. Quamvis eoin non credas sensibus, possisque respondere, ignoran te prorsus utrum arbor sit ; tamen iliad non negabis, ut opinor, veram esse arborem, si arbor est: dqb enim hoc sensu, sed intelligentia judicatur. Si enim falsa arbor est, non ^st arbor; si autem arbor est, vera sit necesse est. A. Concedo istud. R. Quid ilisd alterom? nonne concedis hoc genus rerum esse ar* borem, quod nascatur et intereat? A. Negare ni» possum. R. Conclnditur ergo aliquid quod Yerom sit, interire. A. Non contravenio. R. Quid illud? noniM tibi videtur intereuntibus rebus veris veritatem noa interire, ut non mori casto mortuo castitatem? i. Jam et hoc concedo, et magnopere quid moliaris, exspecto. A. Ergo attende. A. Isthic sum. 29. R. Verane tibi videtur ista sententia: Quid- quid est, alicubi esse cogitur? A. Nihil me sic dacit ad consentiendum. R. Fateris antem esse Teritatem? A. Fateor. il. Ergo abi sit, necesse est qaeramas; non est enim in loco, nisi forte aut esse in loeo ali- quid aliud prceter corpus, aut veritaieni corpos esN arbitraris. A. Nihil horum puto. B. (Jbinam igitur illam edse credis? Non enim nnsquam est quam esM concedimus. A. Si scirem ubi esset, nilul fortasn amplius qucererem. R. Saltem ubi non sit, pote cognoscere? A. Si commemores, fortasse potero. R. Non est certe in rebus mortalibus. Quidquid enim est, in aliquo non potest manere, si non maneatiUad in quo est: manere autem, etiam rebus yerisinle^ euntibus, veritatem paulo ante concessum est. N<» igitur est veritas in rebus mortalibus. Elst aatm ve- ritas, et non est nusquam. Sunt igitar res immorta- les. Nihil autem verum in quo veritas non est. CoDfi- citur itaque non esse vera, nisi quse sunt immoita- lia. £t omnis falsa arbor, non est arbor, et fiilsaoi lignum non est lignum, et falsum argentum non eit argentum, et omnimo qoidquid faisum est, non est. Omne autem quod verum non est, falsum est. Nalla igitur recte dicuntur esse, nisi immortalia. Hane ti tecum ratiunculam diiigenter considera, ne quid tibi concedendum non esse videatur. Si enim rata est, totum negotium pene confecimus, qaod in alio iDr- tasse libro melius apparebit. 30. A. Habeo gratiam, et ista mecum atque adeo tecum, quando in silentio sumus, diligenter oauteqoe tractabo *, si nailce tenebrffi immittant, saiqoe etiam, quod vehementer formido, mihi faciant dele- ctationem. R. Constanter Deo crede, eique te tottiiB committe quantum potes. Noli esse velle quasi pro- prius et in tua potestate ; sed ejus clementissiiiii et 1 Sic plerique Mss. At Edd., retrokckibo. W5 LIBER SECUNDUS. atilissimi Domini te servum esse profitere. Ita eaim te ad se sublevare non desinet, nihilque tibi evenire permittet, nisi qaod tibi prosit, etiam si nescias. A. Aadio« credo, et quantum possum obtempero ; plurimumque ipsum deprecor, at plurimum possim. 886 nisi quid forte amplius a me desideras. R, Bene ha- bet interim, facies postea quidquid jam visus ipse prfleceperit *. Augl. Mss., quidquidjam usas ipse praceperit. LIBER SECUNDUS. In 60 secum Augustinus de vero et falso copiose disputat, ut demum vcritatis perpetuitate bene perspecta, animam ipsam hominis, qusB Teritatis sedes est, immortalem esse concludat. CAPLiT PRIMUM. De immortalitate fKminis. I. A. Satis intermissum est opus nostrum, et im- patiens est amor, nec iacrymis modus iit, nisi amori detur quod amatur : quare, aggrediamur libram se- ciindum. R, Aggrediamur. A. Credamus Deum afTu- turum. A. Credamus sane, si vei hoc in potestate nostra est. A. Potestas nostra ipse est. R. Itaque ora brevissime ac perfectissime, quantam potes. A. Deus semper idem, noverim me, noverim te. Oratum est. R, Tu qui vis te nosse, scis esse te? A. Scio. R, Unde scis ? A. Nescio. R. Simpiicem te seutis, anne multi- plicem? A. Nescio. R. Moveri te scis?A. Nescio. il. Cogitare te scis ? A. Scio. R. Ergo verum est co- gitare te. A. Verum . R. Immortalem te esse scis ? A. Nescio. R. Horum omnium qu» tenescire dixisti, quid scire prius mavis? A. Utrum immortalis sim. R, Yivere igitor amas? A. Fateor. R. Quid, cam te immortalem esse didiceris ? satisne erit?A. Erit id qoidem magnum, sed id mihi parum, R. Hoc tamen qaod parum est quantum gaudebis? A. Piurimum. R. Nihil jam ilebis? A. Nihil omnino. R. Quid, si ipsa vita talis esse inveniatur, ut in ea tibi nihil am- plias quamnosti, nosseliceat? temperabisa lacrymis? A. Imo tantum Hebo ut vita nulla sit. R. Non igitur vivere propter ipsum vivere amas, sed propter scire. A. Cedo conclnsioni. R. Quid» si eadem ipsa rerum scientia miserum faciat? A Nullo id quidem pacto fieri posse credo. Sed si ita est, nemo esse beatus potest ; non enim nunc aliunde sum miser, nisi rerum ignorantia. Quod si et rerum scientia miseram facit, sempiterna miseria est. R. Jam video totum quod cu- pis. Nam, quoniam neminem scientia miserum esse credis, ex quo probabile est ut inteiligentia efficiat beatnm ; beatus autem nemo nisi vivens, et nemo vivitqui non est : essevis,vivereetinteiligere;sedesse at vivas, vivere ut intelligas. Ergo esse te scis, vivere te scis, intelligere te scis. Sed utrumistasemper futura sint, an nihil horum futurum sit, an maneat aiiquid sem- per, et aliquid intercidat, an minui etaugerihttcpos- sint, cum omniamansurasint, nosse vis. A. Ita est. R. Si igitur probaverimus semper nos esse victuros, seque- tor etiam semper futuros. A. Sequetur. R. Restabit quflerere de intelligendo. CAPUT II. — Veritas perpetm. 2. A. Manifestissimum ordinem video atque bre- viBsimum. R. Hic ergo esto nunc, at interroganti caute tirmeque respondeas. A. Isthic sam. R. Si ma- nebit semper mundas iste, veram est mundum sem- per mansurum esse ? A. Qais hoc dubitet? R, Qaid, si non manebit ? nonne ita verum est mundum non esse mansurum? A. Nihil resisto. R. Quid, cum in- terierit, si interiturus est ? nonne tunc id erit veram, mundum interisse? Nam qnamdiu verum non est mundum occidisse, non occidit ; repugnat igitur ut mundus occiderit, et verum non sit mundum occi- disse. A. Et hoc concedo. R. Quid illud? Videturne tibi verum aliquid esse posse, ut veritas non sit ? A . NuIIo modo. R. Erit igitur veritas, etiamsi mundus intereat. A. Negare non possum. R, Quid, si ipsa veritas occidat ? nonne verum erit veritatem occi- disse ? A. Et istud quis negat ? R, Verum autem non potest esse, si veritas non sit. A. Jam hoc paulo ante concessi. R, Nullo modo igitur occidet veritas. A . Perge ut coepisti, nam ista collectione niiiil est verius. CAPUT III. — Si falsitas semper erit, et sine sensu essc non poterit, sequitur animam aliquam semper exsti' turam. 3. R, Nunc respondeas mihi velim, utrum tibi sentire anima videatur, ancorpus? A. Anima videtur. K. Quid ? intellectus videtur tibi ad animam perti- nere? A. Prorsns videtur. R. Ad solam animam, an ad aliquid aliud ? A. Nihil aliad video preter animam, nisi Deum, ubi intellectum esse credam. R. Jam illud videamus. Si tibi quispiam istum parietem non esse parietem, sed arborem diceret, qaid putares? A. Aut ejus sensum, aut meum falli, aut hoc nomine ab eo parietem vocari. R, Quid, si et illi species arboris in eo appareat, et tibi parietis? nonne poterit utrumque verum esse ? A. Nulio modo; quia una eademque res, et arbor et paries esse non potest. Quamvis enim sin- gulis nobis singula esse videantar, necesse est unum nostrum imaginationem falsam pati. R, Quid, si nec paries nec arbor est, et arobo fallimini? A. Potestid quidem. R. Hoc ergo unum superius prcetermiseras. A. Fateor. R, Qnid, si agnoscatis aliud vobis videri quam est? numquidnam fallimini ? A. Non. R. Potest igitar et falsum esse quod videtur, et non falii cui videtur. A. Potest. R. Confitendum est igitur non eam falli qui falsa videt, sed eum qui assentitur falsis. A. Plane confitendum. R. Quid ipsum falsum? quare falsum est ? A. Quod aliter sese habet quam videtor. 887 SOLILOQUIORUM S. AUGUSTINL jR. Siergonon possintquibiisvideatur,Dihilestfalsum. A. Sequitur. R, Non igitur est in rebas falsitas, sed in sensu : non autem fallitur quifaisis non assentitur. Coniicitur ut aliud simus nos, aliud sensus ; siquidem, cum ipse faliitur, possumus nos non falli. A. Nihil habeoqaodcontradicam.H. Sed numqaid, cum animo faliitur, audcs te dicere non esse falsum ? A. Quo pacto istud audeam ? R. At nullus sensus sine anima, nulla falsitds sine sensu. Aut operatur igitur anima, aut cooperatur falsitati ^A. Trahuntprfiecedentiacon* scnsionem. 4. R. lliud nunc responde, utrum tibi videatur posse iieri ut aliquando falsitas non sit. A. Quomodo miiii hoc videri potest, cum tanta sit difiicuitas inve- niendffi veritatis, utabsurdius dicatur falsitatem quam veritatem esscnon posse? R, Numquidnam arbitraris eum qui non vivit, posse sentire? A. Non potest iieri. JR. Gonfectum est animam semper vivere. A. Nimis cito urges me in gaudia : pedetentim, queeso. jR. At- qui, si recte illa concessa sunt, nihil de hac re dubi- tandum video. A. Nimis cito est, inquam. Itaque facilius adducor ut me temere aiiquid concessisse ar- bitrer, quam ut jam securus de immortalitate animee liam. Tamen evolve istam conclusionem, et quomodo id eiTectum sit ostende. R, Falsitatem dixistisine sensu esse non posse, et eam non essenon posse : semper igitur est sensus. At nullus sensus sine anima; anima igitur sempiterna est. Nec valet sentire, nisi vivat. Semper igitur anima vivit. CAPUT IV. — Ex falsitatis seu veritatis perpetuitate possitne colligi miimse immortalitas. 5. A. 0 plumbeum pugionem ! Posses enim con- cludcre homineni esse immortalem, si tibi concessis- scm nunquam istum mundumessepossesine homine, cumque mundum esse sempitemum. R. Itene quidem vigilas. Sed tamen non parum est quod confecimus, rcrum naturam sine anima esse non posse, nisi forte in rerum natura falsitas aliquando uon erit. A. Istud quidem consequens esse coniiteor. Sed jani amplius deliberandum censeo, utrum superius concessa non nutent. Non enim parvum gradum ad animee immor- talitatem factum esse video. R, Satisne considerasti, ne quid temere dederis? A Satis quidem, sed nihil video quo me arguamtemeritatis. R. Ergo confectum est rerum naturam sine anima viva esse non posse. A. Confectum hactenus, utpossintvicissim alise nasci» aliffi mori. R, Quid, si de natura rerum falsitas aufe- ratur ? nonne fiet ut vera sint omnia? A. Consequi video. R, Responde unde tibi videatur paries iste ve- rus esse. A. Quia ejus non fallor aspectu. R. Ergo quia ita est utvidetur. A. Etiam. R. Si igitur aliquid inde falsum est quod aliter videtur atque est, inde verum quod ita ut est videtur ; ablato eo cui videtur, nec falsum quidquam, nec verum est. At si falsitas in rerum natura non sit. vera sunt omnia. Nec videri quidquam nisi viventi animffi potest. Manet igitur anima in rerum natura si auferri falsitas nonpotest; manet, si potest. A. Video robustius quidem esse fa- I Angl. Mss., eoopercUur faltUas, ctum quod jam conciosum erat ; sed nihii hae a4]e- ctione promovimus. Nihilominos enim manetiUnd quod plurimum me movet, nasci animaa et interiK, aique ut non desintmundo, non earumimmortalitate, sed successione provcnire. 6. R. Videntume tibi qusque corporea, id est soi- sibilia, intellectu posse comprehendi ? A. Non Tidea- tur. R, Quid illud ? videtur tibi sensibus uti Deos ad res cognoscendas ? A .Nihil audeo de hac re temfln afiirmare ; sed quantum conjicere dator, nullo modo Deus utitur sensibus. R. Ergo concludimus non see- tire posse nisi animam. A. Conclude interim quantom probabiliter licet. R, Quid illud ? dasne istnm parie- tem, si verus paries non sit, non esse parietem? i. Nihil hoc facilius dederim. jR. Neque quidqoam, si verum corpus non sit, corpus esse ? A. Tale etiui hoc est. P. Ergo si nihil vemm est, nisi ista sit ot videtur ; nec quidqnam corporenm rideri nisi sensitm potest ; nec sentire, nisi anima ; nec, si TerumGoqHis non sit, corpas esse : restatutcorposesse non possit, nisi anima fuerit. A. Nimis urges, et qoid resistaiD non habeo. CAPUT V. — Verum quid sit. 7 . R, Atteude in ista diligentius. A. En adsum. 12. Certe hic lapis est ; et ita verus est, si non se habet aliter ac videtur ; et lapis non est, si veras non est ; et non nisi sensibus videri potest. A. Etiam. Jt. Noii sunt igitur lapides in abditissimo teme gremio, nec omnino ubi non sunt qui sentiant:neciste iapisesset, nisi eum videremus ; nec lapis erit cum discesseri* mus, nemoque alius eum prsesens Tidebit. Nec, si loculos bene claudas, quamvis multa in eis induseris, aliquid habebunt. Nec prorsus ipsum lignum intrin- secus lignum est. Fugit enim omnes sensus quidqoid in aititudine est corporis minime periucentis, qaod non esse omnino cogitor. Etenim si esset, Yerom es- set ; nec vemm quidquam est, nisi quod ita est ut videtur : illud autem non videtur ; non est igitor ve- mm : nisi quid habes ad iicec quod respondeas. A. De iis quidem quse concessi, hoc natum esse video ; sed absurdum ita est« ut quidquid vis illorum facUius ne- gem, quam hoc vemm esse concedam. R. Niliil n- pugno. Vide ergo quid dicere velis : corporea nisi sensibus videri posse, an sentire nisi animam, an esse lapidem vel quid aliud, sed vemm non esse, an ipsam verum aliter esse deiiniendom. A. Isthuc ipsum, oro te, ultimum videamus. 8. R, Deiini ergo verum. A. Vemmest quod ista se habet ut cognitori videtur, si velit possitque cogno- scere. R. Non erit igitur vemm quod nemo potest co- gnoscere ? Deinde, si falsum est qood aiiler quam est, videtur ; quid, si aiterivideatur hiclapis, lapis; alteri lignum ? eadem res et falsa et vera erit? A. Illod me magis superius movet, qoomodo si quid cognosd noa potest, eo iiat ut verum non sit. Nam qaod simui ona res, et vera et falsa est,.non nimis cnro. Etenim vi- deo unam rem diversis comparatam, simul etmajorem et minorem esse. Sed ex eo istud contingit, quod ni- hil per sc majus aot minus est. Gomparationis eoiffl 889 UB£R SECUNDUS. 890 simt ista nooiina. R. Atsi dicis nihil esse yerum per se, non times ne sequatur ut nihil sit per se ? Unde enim lignnm cst hoc, inde etiam verum lignum est. Nec lieri potest nt per seipsum, id est sine cognitore lignum sit, et verum iignum non sit. A . Ergo illud dico et sic definio, nec vereor ne definitio mea ob hoc improbetur, quod nimis brevis est : nam verum mihi videtur esse id quod est. R, Nihil ergo erit falsum, qoia quidquid est, verum est. A. In magnas angustias me conjecisti, nec invenio prorsus quid respondeam. Ifca fit ut cum aliter doceri nolim quam istis interro- gationibns, verear jam tamen interrogari. CAPUT VI. — Unde faUitas, et ubL 9. il. Deus cui nos commisimus, sine dubitatione fert opem, et de his angustiis liberat nos, modo cre- damus, et eum rogemus devotissime. A. Nihil plane lil>entius hoc loco fecerim ; nam nusquam tantam ca- liginem pertuli. Deus, Pater noster, qui ut oremus hortaris, qui et hoc quod rogaris prcestas ; siquidem cum te rogamns, melius vivimns, melioresque sumns: ezaudi me palpitantem in his tenebris, et mihi dexte- ram porrige. Preetende mihi lumen tuum, revoca me ab erroribns ; te duce in me redeam et in te. Amen. R. Hic esto quantum potes, et vigilantissime attende. A. Dic, queeso, srqnid tibi suggestum est, ne perea- mus. R. Hic esto. A. Ecce habes me nihil aliud agentem. 10. R. Prius quid sit falsum, etiam atqne etiam Tentilemus. lA. Miror si quidquam aliud erit, quam qoodnon ita est ut videtur. 12. Attende potius, et ipsos sensus prins interrogemus. Nam certe qood oculi vi- dent, non dicitur falsum, nisi habeat aliquam simili- tudinem veri. Ut verbi causa, homo quem videmus in somnis, non est ntique verushomo,sed falsus, eoipso quod habet veri similitudinem. Qnis enim canem vi- deat, et recte se dicat hominem somniasse ? Ergo et ille falsus canis est, ez eo quod simiiis vero est. A. Ita est tu dicis. R. Quid, vigilans quisqoe si viso eqno putet se hominem videre ? nonne eo fallitur quod ei appareat aliqua hominis similitudo ? Nam si nihil ei appareat, nisi eqni species, non potest arbitrari sese hominem videre. A. Prorsus cedo. R. Dicimus item falsam arborem quam pictam videmns, et falsam fa- ciem quffi de speculo redditor, et falsum turrium mo- tom navigantibus, falsamque infractionem remi, ob aliud nihilnisiquodverisimiiiasunt.A. Faieor.l{. Ita et in geminis fallimnr, ita in ovis, ita in singulis si- gillis uno annnlo impressis, et in cffiteris talibus. A. Sequor onmino atque concedo. R. Similitudo igitur rerom quce ad oculos pertinet, mater est falsitatis. A. Megare non possum. ii. R. Sed hffic omnis silva, nisi me fallit, in duo genera dividipotest. Nam partim seqnalibus in rebus, partim vero in deterioribus est. iEqnalia sunt, qnando tam hoc illi quam illud huic similes esse dicimus, ut de geminis dictum est, vel de|impressionibus annuli. In deterioribos autem, quando illod quod deterius est, simile esse dicimns meiiori. Quis enim in specolum atiendat', et recte dicat se esse iliiimagini similem, ac non potins iilam sibi? Hoc autem gcnus partim est in 80 quod anima patitur, partim vero in iis rebus qoas videntur. Sed ipsum qnod anima patitur, aut in sensu patitur, ut turris motura qui nullus est ; aut apud se- ipsam ex eo qnod accepit a sensibus, qualia sunt visa somniantium, et fortassis etiam furentium. Porro illa quee in ipsis rebns quas videmns apparent, aiia a na- tura, csetera ab animantibus exprimuntur atque fin- guntnr. Natnra gignendo vel resultando similitudines deteriores facit. Gignendo, cum parentibus similes nascnntur ; resultando, ut de speculis ci^uscemodi. Quamvis enim pleraqne specnla homines faciant, non tamenipsi efiingunteas quse adduntur imagines. Jam vero animantium opera sunt in picturis, et hujusce- modi quibusque figmentis : in quo genere includi etiam iila possunt, si tamen fiunt, quae daemones fa- cinnt. Umbrse tamen corporum, qnia non nimis abre abest < ut corporibus simiies 'et quasi falsa corpora dicantnr, nec ad ocnlorum judicium pertinere negan- dse sunt ; in iilo eas genere poni placet, quod resul- tando a natnra fit. Resultat enim omne corpns lumini objectum,etin contrariam partem umbram reddit. An tibi aliquid contradicendum videtur ? A. Mihi vero ni- hil. Sed quonam istateodant, vehementerexspecto. 12. R. Atqui oportet patienter feramns, donec no- bis ceeteri sensus renuntienturin verisimilitudine ha- bitare falsitatem. Nam et in ipso auditu totidem fiBre genera veniunt similitudinum : velnti cnm loquentis vocem, quem non videmus, audientes, putamus aiium qnempiam, cni voce similis est ; atque in deterioribus vel echo testis est, vel tinnitns ille ipsarum aurium, vel in horologiis merulce aut corvi qufledam imitatio, vel qose sibi somniantes aut furentes videntur audire. Falsffi antem vocnlfieqnae dicuntur a musicis, incredi- bile est qnantum attestantur veritati, quodpost appa- rebit : tamen etiam ipsee, quod sat est nunc, non absunt ab earum similitudine quas veras vocant. Se- queris beec? A. Et libentissime. Nam nihil laboro nt inteliigam. R. Ergo, ne moremnr, videturne tibi aut lilinm a lilio pos!^ odore, aut mel thyminum a melle thymino de diversis alveariis sapore, aut mollitndo plumarum cycni ab anseris tactu facile dijodicari ? A. Non videtur. R. Quid, cum talia nos vel olfacere, vel gnstare, vel tangere somniamus ? nonne similitu- dine imaginnm eo deteriore quo inaniore dicipimur? A. Yerum dicis. R. Ergo opparet nos in omnibus sen- sibns sive cequalibus, sive in-deterioribus rebus, aot similitudine lenocinante falli ; aut etiamsi non falli- mur suspendentes consensionem, seu differentiam dignoscentes, tamen eas res falsas nominare quas ve- risimiles deprehendimus. A. Dubitare non possom. GAPUT YIL — De vero et simili. Soliloquia cur dicta. i^. R, Nunc attende, dum eadem rursum recorri- mus, qno fiat apertius qood conamur ostendere. A. Eecum, loqnere qnod vis. Nam ego ciroumitum istom semel statoi tolerare, neqne in eo defatiscar spetanta perveniendi quo nos tendere sentio. R. Bene facis. Sed attende utmm tibi videatur, com ova similia vi« < Alwunt juxta Lot. M. 89i SOLILOQUIORUM S. AUGUSTINI demus, aliquod eoram falsum esse recte nos posse dicere. A, Nulio modo yidetur. Omnia euim si ova sunt, vera ova sunt. R, Quid, cum de speculo resul- tare imaginem videmus ? quihus signis falsam esse comprehendimus? A. Scilicet quod non tenetur, non sonat, non per se movetur, non vivit, et cseteris innu- merabilibus, quse prosequi longum est. R, Video te nolle immorari, et properationi tuffi mos gerendusest. Itaque, ne singula repetam, si et iili homines qnos videmus in somnis, vivere, loqui, teneri a vigilantibus possent, nibilque inter ipsos diiTerret, et eos quos ex- pergefacti ac sani alloquimur et videmus, numquid- nam eos falsos diceremus ? A. Quo pacto istud recte diceretur ? Ry Ergo si eo veri essent, quo veri similli- mi apparerent, nibilque inter eos et veros omnino distaret, eoque falsi quo per illas vel alias dififerentias dissimiles convincerentnr ; nonnesimilitudinem veri- tatis matrem, et dissimilitudinem falsitatis esse faten- dum est? A. Non babeo quid dicam, etpudet me tam temerariae consensionis mese snperioris. 44. R, Ridiculum est si te pudet, quasi non ob idipsum elegerimusbujusmodi sermocinationes : quee quoniam cum solis nobis loquimur, Soiiloquia vocari et inscribi volo ; novo qnidem et fortasse duro nomi- ne, sed ad rem demonstrandam satis idoneo. Cum enim neque melius queeri veritas possit, quam inter- rogando et respondendo, et vix quisquam inveniatur quem non pudeat convinci disputantem, eoque pene semper eveniat ut rem bene inductam ad discutien- dum inconditus pervicacise clamor explodat, etiam cum laceratione animorum, plerumque dissimulata, interdum et aperta ; pacatissime, nt opinor, et com- modbsime placuit, a meipso interrogatum mihique respondentem, Deo ad.iuvante, verum quserere : quare nihii est quod vereare, sicubi te temere iliigasti, re- dire atque resolvere ; aliter hincenim evadinonpotest. CAPUT VIII. — Unde verum aut falsum. io, A. Recte dicis ; sed quid male concesserim non plane video : nisi forte id recte dici falsum quod ba- beat aliquam veri similitudinem, cum prorsus mihi nihii aliud dignum falsi nomine occurrat ; ct rursus tamen cogor fateri eo falsa vocari quse vocantur, quo a veris differunt. .£x quo conficitur eam ipsam dissi- militudinem causam esse falsitatis. Itaque conturbor , non enim mihi facile quidquam venit in mentem, quod contrariis causis gignatur. R, Quid, sihocunum est in rerum natura genus, et solum quod ita sit? An ignoras, cum per animalium innumerabilia genera cucurreris, solum crocodiluminveniriqui superiorem in mandendo partem moveat ; pra^sertim cum pene reperiri nihil queat ita cuique rei simile, ut non in aliquo etiam dissimile sit ? A, Videoquidem ista ;sed cum considero illud quod falsum vocamus, et simile aliquid habere veri et dissimile, ex qua potius parte meruerit falsi nomen, non valeo discernere. Si enim ex eo quod dissimile est, dixero ; nihil erit quod non falsum dici possit : nihil enim est quod non alicui rei dissimile sit, quam veram esse conce- dimus. Item, si dixero eo quod simile est, faisum ap- pellandom ; non solum ova illa redanMbimi qoK ftiim eo ipso sunt quo simillima, sed etiam sic non effu- giam eum qni me coegerit falsa ease omnia conliteri, quod omnia sibi ex aliqua parte similia esse negan non possum. Sed fac me non metnere illud respoii- dere, similitudinem ac dissimilitudinem simul efficere ut aliquid falsum recte nominetor ; quam mihi evi- dendi viam dabis ? Instabitur enim nihiloroinns iit omnia falsa esse renuntiem ; quippe omnia sibimet, nt supra dictum est, et similia quadam ex partOy et dis- similia reperiuntur. Restaret utnihil aliud ialsum esse dicerem, nisi quod aliter se haberet atque videretnr, ni vererer illa tot monstra qoae me dudum enavigasse arbitrabar. Nam eo rursum repellor ▼ertigine iiiq)t- nata, ut verum id esse dicam quod ita se habet ut videtur. Ex quo contit sinecognitore nihil vernm esse posse : ubi mihi naufiragium in scopulis pccnltissimis formidandum est, qui veri sunt, etiamsi nesciantur. Aut, si verom esse id quod est dixero, falsnm non esse ospiam concludetur, quovis repngnante. Itaqve redeunt illi sestus, nec quidquam tanta patientia mo- ranim tuarum processisse me video. CAPUT IX. — Quid fcUsum, quid faUax et quid ^mendax, i 6. R, Attende potius ; nam nullo modo in animim indncam, frustra nos auxilium divinnm implorasse. Video enim, tentatis quantum potuimus omnibns re- bos, non remansissequod falsum jure dicatur, nisiqaod aut se Hngit esse quod non est, aut omnino esse ten- dit et non est. Sed illud superius falsi genus, vel foilax etiam, vel mendax est. Nam fallax id recte didtor quod habet qoemdam fallendi appetitum ; qui sine anima inteiligi non potest : sed partim ratione fit, partim natura ; ratione, in animalibos rationalibus, nt in homine ; natura, in bestiis, tanqoam in Tolpeeola lllud autem quod mendax voco, a mentientibus fit Qui hoc differunt a failacibus, qood omnis fallax sp- petit fallere ; non autem omnis vult fallere qoi meo- titur : nam et mimi et comoedise et multa poemati mendaciorum plena sunt, deiectandi potius qutm fallendi voluntate, et omnes fere qui jocantur, meii- tiontur. Sed fallax vei fallens is recte dicitur, cojns negotium est utquisque faHator. IUiautem qoi nonid agnnt ut decipiant, sed tamen aiiquid iingunt, vel mendaces tantum, vel si ne hoc quidem, mentientes tamen vocari nemo ambigit : nisi quid habes adTersas ista quod dicas. il, A, Perge, quseso ; nunc enimfortasse de faisis non falsa docere coepisti : sed jam illud genus exspe- cto quale sit quod dixisti, esse tendit et non est. R* Quidniexspectas? Eademilla sunt, quorummultasupra memoravimus. Annon tibi videtur imago toa de spe- culo quasi tu ipse velle esse, sed ideo esse falsa, qnod non est? A,\a[de hocvidetur. R, Quid omnispictora vel cujoscemodi simuiacrum, et id genus omnia opifi- cum ? nonne ilnd esse contendunt, ad cojus qoidque similitudinem factum est? A, Prorsns adducor. R> Jam ea quibus vel dormientes vel forentes fallontar, concedis, ut opinor, in eo esse genere. A. Et nnlia 893 L1B£B S£CU.NDUS. 894 magis : nam nulla magis tendunt talia esse, qualia vel vigilautes vel sani cernunt ; et eo tamen falsa sunt, quo id quod tendunt esse non possunt. R. Quid jam de turrium motu, vel de merso remo^ vel de umbris corporum plura dicam ? Plannm est, ut arbitror, ex hac regulaesse metienda. A, Planissimum. R. Tac^o de cseteris sensibns ; nam nemo considerans non boc inveniet, falsum appeilari in rebus ipsis quas sen-' timus, quod esse aliquid tendit et non est. CAPUT X. — Quxdam eo vera quo falsa. i8. il« Becte dicis : sed miror cur ab hoc genere tibi secernenda illa poemata et joca visa sunt, caete- reeqae fallacieB. R. Quia scilicet aliud est falsum esse velle, aliud verum esse non posse. Itaque ipsa opera hominum velut comcedias aut tragoedias, aut mimos, et id genus alia possumus operibus pictoramtictorum« que conjungere. Tam enim verus esse pictus homo non potest, quamvis in speciem hominis tendat, quam illa quffi scripta sunt in libris comicorum. Nequeenim falsa esse volunt, aut ullo appetitusuo falsasunt ; sed quadam necessitate, quantum fingentis arbitrium se- qui potuerunt. At vero in scena Boscius voluntate falsa Hecuba erat, natura verus homo ; sed illa volnn- tate etiam versus tragcedus, eo videiicetquo implebat, institutum : falsns autem Priamus, eo quod Priamum assimilabat, sed ipse non erat. Ex quo jam nascitur qaiddam mirabile, quod tamen ita se habere nemo ambigit. A. Quidnam id est ? R. Quid putas, nisi heec omnia inde esse in quibusdam vera, unde in quibus- dam falsa sunt, et ad suum verum hoc solum eis prod- esse, quod ad aliud falsa sunt ?Unde ad id quod esse aut volunt aut debent, nullo modo perveniunt, si falsa esse fugiunt. Quo pacto enim iste quem commemo- ravi, versus tragoedus esset, si nollet esse falsus He- ctor, falsa Andromache, falsus Hercules, et alia in- namera ? aut unde vera pictnra esset, si falsus eqnus non esset ? unde in speculo vera hominis imago, si non falbus homo ? Quare, si quibusdam, ut verum ali- qnid sint, prodest nt sint aliquid falsum ; cur tanto- pere falsitates formidamus, et pro magno bono appe- timus veritatem? A. Nescio, et multum miror, nisi quia in exemplis istis nihil imitatione dignum video. Non enim tanquam histriones, aut de speculis quseque relucentia, aut tanquam Myronis buculee ex eere, ita etiam nos ut in nostro quodam habitu veri simus, ad alienum habitum adumbrati atque assimilati, et ob hoc falsi esse debemus ; sed illud verum quserere, quod non quasi bifronte ratione sibique adversanti, nt ez aliqna parte verum sit, ex aliqua falsum sit *• R^ Magna et divina quffidam requiris. Quae tamen si invenerimus, nonne fatebimur his ipsam confici, et quasi conflari veritatem, a qua denominatur omne quod verum quoquo modo nominatur ?^. Noninvitus assentior. CAPUT XI. — Disciplinarum vet^itas. Fabula quid, Quid 8it grammatica, 19. R. Quid tibi ergo videtur? disciplina dispu- tandi verane, anfalsaest? A. Quis dubitet veram ? < £rs/, juxUEr. Lov. M. sed vera estetiam grammatica. R. Itane ut illa? A. Non video quid sit vero verius. R. IUud profecto quod nihil falsi habet: quodintuens paulo ante offendebare ex iis rebus qnee nescio quomodo nisi falsse essent, veree esse non possent. An ignoras omnia iiia fabu- losaetaperte falsa adgrammaticampertinere ? A, Non ignoro istud quidem ; sed, ut opinor, non per gram- maticam falsa sunt, sed per eam qualiacumque sunt, demonstrantur. Siquidem est fabula compositum ad utilitatem delectationemve mendacium. Est autem grammatica vocis articulat^e custos et moderatrix di- sciplina : cujus professiouis necessitate cogitur huma- nse linguae omnia etiam iigmenta colligere, quse me- moriffi litterisque mandata sunt, non ea faisa faciens, sed de his veram quamdam docens asserensque ratio- nem. R. Becte sane : nihil nunc curo, utrum abs te ista bene detioitaatque distincta sint ;sedillud quaero, utrum hoc ita esse ipsa grammatica, an vero illa di- sciplina disputationis ostendat. A. Non nego vim pe- ritiamque definiendi, qua nunc ego ista separare co- natus sum, disputatorise arti tribui. 20. R. Quid ipsa grammatica ? nonne &i vera est, eo vera est quo disciplina est ? Disciplina enim a di- scendo dicta est : nemo autem quse didicit ac tenet» nescire dici potest ; et nemo scitfalsa. Omnis ergo vera est discipiina. A. Non video quidem quid in ista ra- tiuncula temere concedatur. Movet me tamen ne per istam cuipiam videatur etiam illas fabulas veras esse ; nam et has discimus et tenemus. R. Numquidnani magister noster nolebat nos credere quae docebat, et nosse? A. Imo vehementer ut nossemus instabat. R, Numquid aliquando institit ut Dsedalum volasse cre- deremus? A. Hoc quidem nunquam. Sed plane nisi teneremns fabulam, vix nos posse aliquid manibus tcneremus faciebat. R. Tu ergo negasverumessequod ista fabula sit, et quod ita sit Daedalus diifamatus? A. Hoc non nego verum esse. R. Non negas ergo te di- dicisse verum, cum ista didiceris. Nam si volasse Dee- dalum verum est, et hoc pueripro ficta fabuia accipe- rent atque redderent, eo ipso falsaretinerent, quo vera essentillaquae redderent. Hincenimexstititillud quod supehusmirabamur, de volatu Daedali veram fabnlam esse non potuisse, nisi Dsedaium volasse falsum esset. A. Jam teneo istud ; sed quid ex eo proticiamus ex* specto. R. Quid, nisinon esse falsam iiiam rationem, qua collegimus disciplinam, nisi vera doceat, discipli- namesse non posse ? .^. Et hoc quid ad rem ? R. Qnia volo dicas mihi unde sit disciplina grammatica : inde enim vera est, unde disciplina est. A. Nescio quidtibi respondeam. R. Nonne tibi videtur, si nihil in ea de- finitum esset, et niiiil in genera et partes distributum atque distinctum, eam nniio modo disciplinam esse potuisse? A. Jam inteliigo quid dicas: nec ulla mihi occurrit cujusvis facies discipiinae, in qua non defini- tiones ac divisiones et ratiocinationes, dum quid quid- que sit declaratur, dum sine confusione partium sua- cuiqueredduntur, dnm nihil praetermittitur proprium, nihil annumeratur aliennm, totum hoc ipsum quo di- sciplina dicitur egerint. R. Ergo et totum ipsum qno 895 SOLILOQUIORUM S. AUGUSTLM 896 vera dicitur. A, Video consequi. 21. A. Rosponde nunc qosB disciplina contineat de- tinitionam, divisionum, partitionumque rationes. A* Jam superius dictum est hsec disputandi regulis con- tineri. A. Grammatica igitur eadem arte creata est» ut disciplina, et ut vera esset, quee est abs te superius a falsitate defensa. Quod non de una grammatica mihi licet concludere, sed prorsus de omnibus disciplinis. Nam dixisti, vereque dixisti, nullam disciplinam tibi occurrerc, inqua non definiendi jus atque distribuendi idipsum, ut disciplina sit, fecerit. At, si eo verse sunt quo sunt disciplinm negabitne quispiam, veritatem ipsam esse per quamomnes versB sunt disciplinee? A. Prope est omnino ut assentiar: sed illud me movet, quod etiam rationem disputandi inter easdem disci- plinas numeramus. Quare illam potius existimo esse veritatem, quam et ista ipsa ratio vera est. A. Optime oranino ac vigilantissime : sed non negas, ut opinor, eo veram esse quo disciplina est. A. Imo idipsum est quod me movet. Adverti enim etiam disciplinam esso, et ob hoc veram dici. A. Quid ergo ? istam putasaliter disciplinam esse potuisse, nisi omnia in ea delinita es- sent etdistributa? A^ Nihil aliud habeo quod dicam. A. At, si ad eam pertinet hoc ofQcium, per seipsam disciplina veraest. Quisquamne igitur mirum putabit, si ea quavera sunt omnia, per se ipsa et in seipsavera sit veritas^?.^^. Nihil mihiobstatquominusrectaper- gam in istam sententiam. CAPUT XIL — Quot modis qusedam sint in cUio. 12. A. Ergo attende pauca quae restant. A, Profer si quid habes, modo tale sit quod intelligam, libenter- que concedam. R. Esse aliqaid in aliqao, non nos fogit duobusmodisdici. Uno quoita est, ut etiam sc- jungi atque alibi esse possit, ut hoc lignuni in hoc loco, ut sol in oriente : altero autem qno ita est ali- quid ih subjecto, ut ab eo nequeat separari,nt in hoc iigno forma et species qnam videmns, ut in sole lux, ut in igne calor, ut in animo disciplina, et si qua sunt aliasimiiia. An tibi ahter videtur?.<^. Istaquidem ve- tustissima sunt nobis. et ab ineunte adolescentia stu- diosissime percepta et cognita : quare non possum de his interrogatns, quin ea sine ulla deliberatione con- cedam. A. Quid illud ? nonne concedis, quod in sub- jecto est inseparabiliter, si subjectum ipsum non ma- neat, manere nonpossc?^^. Hoc quoque video neces. sarium ; nam manente subjecto, posse id quod in subjecto est non manere, quisquis diligenter res ad- vertit, intelligit. Siquidem hujus corporis color potest vel valetudinis ratione vel aetate immutari, cum ipsum corpus necdum interierit. Et hoc non peraeque in omnibus valet, sed in his in quibos, non ut sint ipsa subjecta, ea qaee in subjectis sunt coexistunt. Non enim ut sit iste paries, paries hoc colore fit, quem in eo videmus ; cum etiam si quo casu nigrescat aut al- bescat, vel aliquem alium mutet colorem, nihilominus tamen maneat paries ac dicatur. At vero ignis si ca- 1 Sic Mbs. At Lov. : Miirum pufabif.siea ^tueverasunt^ omnia ab ipsa vera suntf si et tpsa sit veritas. — Sic etiam Er. et Ven. M. lore careat, ne ignis quidem erit ; nec nivem Toeafe, nisi candidam, possumus. CAPUT XIII. — Immartalitas animsB coUigitur. 23. Iliud vero qnod interrogasti, quis concesserit, aut cui posse fieri videatur, ut id quod in subjecto est, maneat ipso intereunte subjecto? Ilonstraosum enim et a veritate alienissimum est, ut id quod noo csset nisi in ipso esset, etiam cum ipsum non fuerit possit esse. R, Illud igitur qnod queerebamus infen- tam est. A, Quid narras ? A. Id quod aodis. A, lamoe ergo liqaido constat animum esse ioimortalem? A. Si ea quce concessisti vera sint, liqnidissime : nisi forte animum dicis, etiamsi moriatur, animum esse. A . Nun- quam eqnidem hoc dixerim ; sed eo ipso quo interit, fieri ut animus non sit, dico. Nec me ab hac sententia revocat» quod a magnis philosophis dictum est, eaoi rem quse, quocumqne venerit, vitam preestat, mortem in se admittere non posse. Quamvis enim lumen qno- cumque intrare potuerit, faciat id lucere, tenebrasqoe in se propter memorabilem illam vim contranonim non possit admittere ; tamen exstinguitnr, locosqoe ille exstincto lumine tenebratur. Ita iiiud qnod tene- bris resistebat, neque ullo modo in se tenebras ad- misit, et sic eis intereundo locum fecit, nt poterat etiam discedendo. Itaque timeo ne mors ita contingat corpori, ut tenebree loco, aliquando discedente animo nt lumine, aliquando autem ibidem exstincto ; ut jam non de omni morte corporis securitas sit, sed aliqood genus mortis sit optandum, quo anima ex corpore io- columis educatur, perducaturque ad locum. si est ol- lus talis locus, ubi non possit exstingui. Ant, si nehoc quidem potest, atque in ipso corpore anima quasi hi- men accenditur, nec alibi potest dorare, omnisqoe mors est exstinctio queedam animae in corpore vel vit« ; aliquod genus eligendum est quantumhomosi- nitur, qno idipsum quod vivitur, cum securitate ae tranquillitate vivatur, quamquam nescio quomodo istud possit fieri si auima moritur. 0 multum beatos, quibos sive ab ipsis, sive abs qaolibet, non esse me- tuendam mortem, etiaftisi anima intereat, persoasom est ! At mihi misero nuliae adhuc rationes nulli libri persnadere potuerunt. 24. R. Noli gemere, immortalis est am'mus hmna- nus. A. Unde hoc probas ? A. Ex iis qnse cum magot cautione, ut arbitror, superius concessisti. A. Nihil quidem me minus vigilanter intcrroganti tibi memini dedisse: scd collige jam ipsam summam, oro te; videamus quo tantis ambagibus pervenerimus, nec me jam interroges volo. Si enim ea breviter enumeratn- rus es quce concessi, quonam rursus responsio mea desideratur ? An ut moras gaodiorum mihi firustra in- feras, si quid boni forte confecimns ? B. Faciam qood te velle video, sed attende diligentissime. A, Loquere jam, hic sum ; quid enecas ? R. Omne quodin subjecto est, si semper manet, ipsum etiam snbjectum maneat semper necesse est. Et omnis in snbjecto est animo disciplina. Necesse est igitur semper ut animus ma- neat, si semper manet disciplina. Est autem disci- plina veritas, et semper, ut in initio libri hujus ratio 897 LIBER SEGUNDUS. persuasit, veritas manet. Semper igitur animas ma- net, nec aniraus mortuus dicitur. Immortalem igitur animum solus non absurde negat^ qui superiomm aliquid non recte concessum esse convincit. CAPUT XIV. — Excutitur svperior syllogimus. 25. A, Jam me volo in gaudia mittere, sed duabus aliquantum revocor causis. Nam primum me movet quod circuitu tanto usi sumus, nescio quam ratioci- nationnm catenam sequentes, cum tam breviter totum de quo agebatnr, demonstrari potuerit, quam nunc demonstratum est. Quare, me sollicitum facit quod tam diu quasi ad insidiandum obambulavit oratio. Deinde non video quomodo in animo semper sit disci- plina, prsesertim disputandi, cum et tam pauci ejus gnari sint, et quisquis eam novit^ tanto ab infantia tempore fuerit indoctus. Non enim possumus dicere aut imperitorum animos non esse animos, aut esse Iq animo eam quam nesciant disciplinam. Quod si vebementer absurdum est, restat ut aut non semper in animo sit veritas, aut disciplina illa veritas non sit. 26. A. Yides qaam non frustra tantos circuitus egerit nostra ratiocinatio. Quserebamus enim quid sit veritas, quod ne nunc quidem in hac quadam silva rerum, omnibus pene callibos oberratis, video nos investigare potuisse. Sed quid facimus? An incoepta omittimus, et exspectamus ecquid nobis librorum alienorum in manas incidat, quod huic queestioni sa- tisfaciat? Nam et multos ante nostram cetatem scriptos esse arbitror quos non legiraus: et nnnc^ ut nihil quod nescimus opinemur, manifestum habemus, et carmine de hac re scribi, et soluta oratione ; et ab iis viris quoram nec scripta latere nos possunt, et eorum ing^nia talia novimns, ut nos in eornm litteris qnod Tolumus, inventuros desperare non possimus: prse- sertim cum hic ante oculos nostros sit ille, in qno ipsam eloquentiam quam mortuam dolebamus, per- fectam revixisse cognoviraas (a). Illene nos sinet, cum scriptis suis vivendi modam docuerit, vivendi igno- rare naturam? A, Non arbitror equidem et multum inde spero, sed unum doleo quod vel erga se, vel et^ga sapientiam studium nostrum non ei ut volumus, yalemns aperire. Nam profecto ille misereretnr sitim nostram, et exandaret multo citius quam nunc. Se- cams enim est, quod sibi jam totnm de animse im- mortalitate persuasit, nec scit aliquos esse fortasse, qui hujus ignorationis miseriam satis cognovemnt, et quibus prfiesertim rogantibus non subvenire crndcle siL lUe autem alius novit quidem pro familiaritate ardorera nostrum ; sed ita longe abest, et ita nunc constituti sumus, nt vix ad eum vel epistolae mittendsc facultas sit (6). Quem credo jam otio Traiisalpino pcr- fecisse carmen quo mortis metus excantatus efTugiat, et antiqua glacie duratus animee stupor frigusque peilatur. Sed interim dum ista proveniunt, quee in nostra potestate non sunt, nonne turpissimum est pe- 808 (a) Ambrosius, ut videlur, r|ui librosde Officiis scripsit; et cui ad auditindum Augustinum non vacabat, ex hb. G Conf., cap. 2, n. 3; etcap. il, n. 18. (6) Fortean Zeuobius poetices peritus, de cujus repen- tina profectione lib. 1 dc Ordiuei cap. 7. n. 20. rire otiumnostmm,ettotam ipsum animum ex incerto arbitrio pendere deligatum ? CAPIIT XV. — Veriet fcUsi natura, 27. Ubi est quod Deum et rogavimns et rogamas, ut nobis non divitias, non corporis voluptates, non popuiares suggestns atque honores, sed animam no- strara seque ipsum quaerentibus, iter aperiat? Itane nos deseret, auta nobis deseretur? R, Alienissimum quidem ab ipso est ut eos qui talia desiderant dese- rat : unde a nobis quoque alienum esse debet nt tan- tum ducem deseramus. Quare, si placet, repetamus breviter unde illa duo confecta sint, aut semper ma- nere veritatem, aut veritatem esse * disputandi ra- tionem. Hsec enim vacillare dixisti, quo minus nos faciat totius rei summa secnros. An potius illnd qneeremus, quomodo esse possit iraperito auimo disciplina, quem non possumus non animum dicere ? Hinc enim commotus videbare, ut de illis qus con- cesseras, dubitare rursns necesse fuerit.A. Imodiscu- tiarans prius iila, deinde hoc quale sit videbimus. Ita enim, ut opinor, nulla controversia remanebit. 12. Ita Hat, sed adesto totus atque cautissimus. Scio enim quid tibi eveniat attendenti,dum nimispendes in con- clusionem, et ut jam jamque inferatur exspectas, ea qnae interrogantur non diligenterexaminata concedis. A, Yerum fortasse dicis ; sed enitar contra hoc genns morbi qnantum possum : modo jam tu incipe quse- rere, ne superflais immoremur. 28. R. Ex eo, quantnm memini, veritatem non posse interire conclusimns, quod non solum si totus mundus intereat, sed etiam si ipsa veritas, verum erit et mundum et veritatem interisse. Nihil autera verum sine veritate : nullo modo igitur interit veritas. A . Agnosco ista, et multum miror si falsa sunt. R, Ergo illud altemm videamus. A. Sine rae paululum consi- derare, oro te, ne huc iterum turpiter redeam. R. Er- gone interisse veritatem vcrum non erit? Si non erit verum, non ergo interit. Si verum erit, unde post occasum veritatis verum erit, cum jam veritas nulla est? .<^. Nihil habeo quid plus cogitem atque conside- rera ; perge ad aliud. Certe faciemus, quantum pos- sunms, ut docti atque pmdentes viri legant hsec, et nostram, si qua est, corrigant temeritatem : nam me nec modo, nec aliquando arbitror quid contra hoc dicatur posse invenire. 29. R. Nnmquidnam ergo dicitur veritas, nisi qua verum est quidquid vemm est? A. Nullo modo. R, Numquidnam recte dicitnr verum, nisi quod non est falsum? A. Hinc vero dubitare dementiaest. R, Num falsum non est quod ad sirailitudinem alicujus accom- modatum est, neqne id taraen est cujus siraile appa- ret ? .<^. Nihilquidemaliud videoquodlibentiusfialsam vocem. Sed tamen solet falsiim dici, etiam quod a veri similitudine longet abest. R. Quis negat ; sed ta- men qnod habeat ad vemm nonnuliam imitationem. A. Quomodo ? Non enira cum dicitur, junctis alitibps anguibus Medeam volasse, ulla ex parte res ista veram imitatur ; quippe qus nulla sit, nec imitari aliquid 1 Induobus Mss., aut veritatem non esse. 899 SOLILOQUIORUM S. AUGUSTINI 906 possit ea res quae omnino non sit. R, Recte dicis ; sed non attendis eam rem qufip omnino nulla sit, ne falsum quidem posse dici. Sienim falsum est, est : si non est, non est falsum '. J, Non ergo dicemus i11ii'1 de Medea, nescio quod monstrum, falsum csse V H, Non ntiqne ; nam si.falsum est, quomodo monstmm est'?^. Miram rem video: itane tandem cnm andio, Angues iDgentes alites junctos jugo. (Poeta aptidCie., de Invent. i, 19.) non dico falsum ? R, Dicis plane : est enim quod fal- sum esse dicas. A. Quid, qufleso? R, Illam scilicet sententiam quse ipso versu enuntiatnr. A, Et quam tandem habet istaimitationem veri? Jf{.Quia similiter enuntiaretur, etiamsi vere illud Medea fecisset. Imi- tatur ergo ipsa enuntiatione veras sententias falsa scntentia. Quee si non creditor, eo solo imitatur veras quod ita dicitur, estque tanium falsa, non etiam fal- iens. Si autem fidem impetrat, imitatar etiam creditas veras. A, Jam intelligo multum interesse inter illa qase dicimus, etilla dequibus dicimus aliquid ; quare jam assentior: nam hoc solo revocabar, quidqnid falsum dicimus non recte dici, nisi habeat veri alicu- jus imitationem. Quis enim lapidem falsum argentum esse dicens non jare rideatur ? tamen si qaisquam lapidem argentum esse dicat, dicimus falsum eum dicere, id est falsam proferre sententiam. Stannam autem vel plambum non absnrde, ut opinor, falsum argentum vocamus, quod id res ipsa velut imitatur: neque ex eo falsa est nostra sententia, sed illud ipsum de quo enuntiatur. CAPUT XVI. — An meliora deteriorum nominibus vocari possint, 30. R, Bene intelligis. Sed illud vide, utrum et ar- gentum falsi plumbi nomine congruenter appellare possimus. A. Non mihi placet. R. Quid liAfA, Ne- scio ; nisi illud video, vehementer contra voluntatem meam dici. R, Num forte propterea quod argentum melius est, et quasi in contumeliam ejus dicitur ; plumbi autem quidam velut honor est, si [falsum ar- gentum vocetur?^^. Prorsusexplicastiquod volebam. Et ideocredo jureinfamcs intesiabilesque haberi, qui muliebri habitu se osteniant, qaos nescio utrum fal- sas mulieres, an falsos viros melius vocem. Yeros ta- men histriones, verosque infames sine dubitatione possumus vocare ; aut» si latent nec infame quidquam nisi a turpi fama nominatur, veros nequam non sine veritate dicimus, ut opinor. R, Alius locus nobis erit de istis rebus disserendi:multaenim Gunt, queequosi facie populari turpia videntur, aliquo tamen finelau- dabili honesta monstrantur. Et magna qusestio est utrum patria" liberando^. cansa muliebri tunica indatus, debeat hosiem decipere, hoc ipso qao mulier falsasit, fortasse verior vir futurus : et utrum sapiens qui ali- quo modocertumhabeatnecessariam fore vitam suam rebus humanis, malit emori frigore, quam femineis < Sic nostri Mbs. Sic etiam Mss. Angl. At Lov. : Sl enim faUum est, non est : si est, non est falsum, s Sic meliorifl nots Mss. At prius vulgati habent : IS^am si factum est'quomodo falsum est ? Si non est faetum, quomodo monstrum est ? vestibas, si aliud non sit, amidri. Sed de hoCy nt di- ctum est, alias videbimus. Profecto enim cenus qoftii- tae inquisitionis indigeat, quatenns ista progredi de- beant, ne in qnasdam inexcusabiles turpitadines deci- datur. Nunc antem quod praesenti qua^stioni satis est, jam pnto apparere, neqne dubitari Don esse iidsiiai quidquam nisi veri aliqua imitatione. CAPUT XVII. — Num aliquid ex omni parte falnm 9it aut verum. Zi. A, Proficiscere ad reiiqua; nam hoe mihi bene persuasnm est. R. Ergo iUud qnsero, utrnm praeter disciplinas quibns erudimur, et quibus etiam ipsnm studium sapientiae annnmerari decet, possimns quid- quam ita verum invenire, quod non sicnt theatricos Achilles ex aliqua parte falsum sit, ut ex alia yeram esse possit? A. Mihi videntur multa inveniri. Non enim disciplinse istnm habent lapidem, nec tamen» nt vems sit lapis, imitatur aliquid secandum quod falsus dica- tur. Qao ono commemorato, vides jam innnmerabili- bus supersedendum esse, qum sponte occnrrant cogt- tantibus. R. Yideo prorsus. Sed nonne tibi videntor uno corporis nomine inciadi? A. Viderentur^ si anl inane nihil esse certum haberem, aut ipsum animam intercorporanumerandumarbitrarer, autetiam Deom corpus aliquod esse crederem. Quae omnia si sunt, ad nullius imitationem falsa et vera esse Tideo. A. In loo- gum nos mittis, sed utar quantum possnm compendio. Certe enim aliud est quod inane appellas, aliud quod veritatem. A. Longe aliud. Quid enim me inanins, si veritatem inane aliquid puto, aut tantopere aliquid inane appeto? Quid enim aliud quam veritatem inve- nire desidero? R. Ergo et illud fortasse concedis, ni- hil verum esse qaod non veritate fiat ut Temm sit. A. Jam hoc olim manifestum est. R. Num dubitas ni- hil esse inane prseter ipsum inane, ant certe corpos? A, Prorsos non dnbito. R. Opinor ergo, Teritatem corpus esse aliquod credis. A. Nullo modo. R. Qoid in corpore? A, Nescio; nihil ad rem : arbitror enim vel illud te scire, si est inane, magis illud esse ubi nal- lum sit corpus. R. Hoc sane planum est. A. Qnidigi- tur immoramur? R. An tibi antveritas videtur fecisse inane, aut aliquid verum esse ubi veritas non sit? A, Non videinr. R. Non est ergo inane Terum, quia ne- que ab eo quod inane non est, inane fieri potest: ei quod veritate caret, verum non esse manifestnm est; et omnino ipsum quod inane dicitur, ex eo quod nihil sit dicitur. Quomodo igitur potest vemm esse quod non est? aut quoniodo potest esse quod penitus nihil est? A. Age nunc, inane tanquam inane deseramos. CAPUT XVIII. — An vere sU corpus, 32. R. Quid de co^teris dicis? A. Quid «T R. Qaod vides mihi plurimum sufi^ragari. Restat enim animos et Deus, quee dno si propterea vera sunt quod in his est vcritas, de immortalitate Dei nemo dubitat. Ani- mus autem immortalis creditur, si veritas quie interire non potest» etiam in illo esse probatur. Quare jam il- lud ultimum videamus, utram corpus non sit vere ve- speris quidem casibus servire permitteret. Sed dentia pertenditur usque ad nos, quod minime dubi- im ita comparatum est, sive pro meritis nostris, tandum est ; mihi crede, sic tecum agi oportet ut agi- ■0 necessitate natursB (Lib. i Retract., c. 1, n. 2), tur. Nam cum tanta, quantam semper admiror, indole inum animum mortalibus inhierentem, nequa- tua, ab ineunte adolescentia adhuc infirmo ratio- sapientiee portus accipiat, ubi neqne adversante nis atque lapsante vestigio humanam vitam errorum ,ie flatu, neque secnndante moveatur ; nisi eo il- omnium plenissimam ingredereris ; excepit te circum- )rtnna ipsa, vel secunda, vel quasi adversa per- fluentia divitiarum, quffi illam setatem atque animum, : nihil pro te nobis aliud quam vota restant, quse pulchra et honesta videbantur avide sequentem, s ab illp coi heec curee sunt Deo, si possomus, illecebrosis coeperat absorbere g^rgitibns^ nisi inde te remus utte libireddat; ita enim facile reddet et fortunie illi flatus, qoi putantur adversi, ernpuissent ; sinatque mentem illam tuam, quae respiratio- pene mergentem. amdiu parturit, aliqnando in auras vcrae liberta- 2. An vero si edentem te mnnera orsorum * et nun- lergere. Etenim fortasse quae vnlgo fortuna no- quam ibi antea visa spectacula civibus nostris, thca- ur, occnlto qoodam ordine regitur; nihilque tricus plausus semper prosperrimus accepisset; si in rebus casum vocamus, nisi cujus ratio et cau- stoltonim hominum, quorum immensa turba est, con- reta est (Ibid.) : nihilqoe seu commodi seu in- flatis et consentientibns vocibos ferreris ad coelum ; si ScripU Bub finem anni 3S6. nemo tibi aoderet esse inimicns ; si municipales ta- ADMORITIO PP. BKHEDICTIHOIUll. zastigandis (libris) adhibiti sunt Mss. Germaneosis, MichaelinusTheodericensis, AlbinenBis, CasalenBiB, Victorini duo, oici tres, Regius, VaticanuB, Lectiones Belgicorum quatnor apnd Lov. necnon ediUones Bad. Am. Er. Lov. mparavimus praeterea eas omnes editiones initio Retractationum et Confessionum me- \tas. M. ul., munera ciir^ortim. SedaliiCdd. BummoinlerBe vocabant Htnc de ludis pneBUtiB non male intelligitur QBU habent urfontm. Inusitatum quodpiam ludorum conciUi Eliberitani can. 3: u Flamines qui non immola- hic nominare voluit Au^ustinas. LudoB nempe, quia verint : sed « munuB tantum dederint, » etc. liter populo munerum mBtar exhibebantnr, munera Patrol. XXXn, {Vingt-neuf.) 907 CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI m balsc te non solum civium, scd etiam vicinorum patro- num (cre sigoarent ; coUocarentur statuoe, influerent honores, adderentur etiam potetates, quse ma nicipalem habitum supercrescerent ; conviviisquotidianis menso". opimaj struerentur; quod cuique esset necesse, quod cujusquectiamdeliciaisitirent, indubitanterpeteret, in- dubitmter hauriret,raulta etiam non petcntibusfunde- f entur ; resque ipsa familiaris diiigcnter a tuis fideliter- quc administrata, idoneam se taniis sumptibus paratam- quc pra;beret;tuintereaviveresin8ediiiciorumexquisi- tissimis molibus, in nitorebalnearum, in tesserisquas honestas non respuit, in venatibus, in conviviis, in orc clienlium, in ore civium, in ore deuique populorum humanissimus, liberalissimus, mundissimus, fortuna- tissimus, ut fuisti *, jactareris: quisquam tibi, Roma- niane, beatfK altcrius vitaj, quaj sola beata est, quis- quam, quoeso, mentionem facere auderet? quisquam tibi persuadere posset, non solum te felicem non es- se; sod eo maxime misernm, quo tibiminime videre- ris? Nunc vero quam te breviter admonendum tot et tanla, quoi pertulisti adversa fecerunt ? Non enim tibi alicnis exemplis persuadendum est quam fluxa et fra- gilia, etpicna calamitatum sint omnia, quoi bona mor- talcs putant; cum ita cx aliqua parte bene expertus sis, ut ex te coiteris pcrsuadere possimus. 3. Illud ergo, illud tuum, quo semper decora et ho- nesla desiderasti ; quo te liberalem magis quam divi- tcm esse maluisti; quo nunquam concupisti esse po- tcntior quam justior, nunquam advcrsitatibus impro- bilatibusquc cessisti : illud ipsum, inquam, quod in te divinum nescio quo vita^ hujus somno veternoque so- pitum est, variis illis durisque jactationibus secrcta providcntia excitare decrevit. Evigila, evigila, oro te; multum, mihi crcdc, gratulaberis quod pene nullis prospcritatibus quibus tenentur incauti, mundi hujus tibi dona blandita sunt: quo^ meipsum capere molie- bantur qiiolidic ista canlantem, nisi me pectoris dolor . ventosam professionem abjicere etin philosophiff» gre- miuin confugcre cocgisset. Ipsa me nunc in otio, quod vchcmcnter optavimus, nutrit ac fovct: ipsa me peni- tus ab illa supcrstitione, in quam te mecum proccipi- tcm dcdcram, liberavit (a). Ipsa enim docet, et vere docct nihil omnino coieudum csse, totumque contcmni oportorc, qiiidquid mortalibus oculis cernitur, quid- quid uUus scnsus attingit (Lib, { Retract.^ c. 1, n. 2). Ipsa verissimum et secretissimum Dcum perspicue sc denionstraturam promittit, et jam jamquc quasi per lucidas nubes ostentare dignatur. 4. In hac mecum studiosissime vivit noster Licen- tius: ad cam totus a juvenilibus illeccbris voluptati- < h\ Msa. aliquot vctustis, et in Bad. Ani. Er. i]cc»iut faisti. h\ aliis scpleni Mas. substituitur utsuesti; qu«3 lcctio forte hoc vnrior est, quo nl) usu vulgato rcmotior. (a) Erat hnud dubie Uomauianusexeorum nuniero,quo3 iu Maniclucorum hffiresimaecumpertraxisse denetAugusti- nud lib. 4 Couf. c. 1. Verum is quoque ad sanam fidem ali- (juaiulo se recepit: quippe qui Augustinum sempercoluit impousc, et nuncupatum sibi ab ipso librum de \era Reli- giouo,aliaquc ipsiusscrinta iu magno pretio habuit; ac de- mum per litteras a Paulino Noleusi cpiscopo, qui panes enlogiarum nomine eidem mittit, tractatur uonorificentis- Bime, vlU{uq ut vir plane christianus calholicus. busque conversus est, ita at eazn non temere path audeam imitandum proponere. Philosophia est emm, a cujus uberibus se nalla cetas cpieretar * exdudi; td quam avidius retinendam et hauriendam quo te inci- tarem, quamvis tuam sitim bene noveiim, gastum ti- men mittere volui, quem tibi suavissimum, et, nt ita dicam, ioductorium fore, peto ne frustra speraverim. Nam disputationem qaam inter se Trygetias et LiceB- tius habuerunt, relatam in litteras, tibi misi. Iliui enim quoque adolescentem, quasi ad detergendn fastidium disciplinarum aliqaantum sibi usurpsssit militia, ita nobis magnaram honestarumque artiiHi ardentissimumque edacissimum restituit. Paucaiisigi tur diebus transactis, posteaquam in agro yivere cs- pimus, cam eos ad studia hortans atque animaiis, ultra quam optaveram paratos et prorsus inhianto viderem, volui tentare pro setate quid possent: pfs- sertim cum Hortensins liber Ciceronis jam eos ex m- gna parte conciliasse philosophise videretur. Adhibite itaqoe notario, neaurse lal>oremaostrum discerpereot, nihil perire permisi. Sane in hoc libro res et sententias illorum, mea vero et Alypii etiam verba lectams e. DISPUTATIO PRIMA. CAPUT II. An ad beatam vitam necessaria sit teh comprehcmio, an sola ejus inquisitio. 5. Cum igitur omnes hortatn meo unum io io- cum ad hoc congregati essemos, ubi opportannm vi- sum est: Numqoidnam dubitatis, inqnam, venim bos scire oportere? Minime^ ait Trjgetius : cseteriqae » vultu ipso approbasse significaverunt. Quid si, ia- quam, etiam non comprehenso vero beati esse pos- sumus; necessariam veii compreheasionem arttttn- mini? Hic Alypius : Hujos quffistionis, inquit, jodieeo me tutiusputo. Com enim iter mihi in urbem sit eon- stitutum, oportet mo onere alici^us sascipiende pir- tis relevari; simul quod facilius judicis partes, quaa cujusquamdefensoris,cuipiamdelegare possim. Qaare dehinc pro alterutra parte ne a me qaidquam ex^ ctetis. Qood ei com concessum esset ab omoibas, it ego rogationem repetissem : Beati certe, inquit Try- getius, esse volumus ; et si ad hauc rem possomos absqoe veritate pervenire, quserenda nobis reritis non est. Quid hoc ipsum, inquam? Existimatisne bet- tos nos esse posse, etiam non inventa Teritate? Tnoe Licentius : Possomos, inquit, si verom quseramas. Hie cum ego cffiterorum sententiam nutu flagitassem: Mo- vet me, inquit Navigius (a), quod a Licentio dietoii est. Potest enim fortasse hoc ipsom esse beate TiTere, in veritatis inquisitione vivere. Defini ergo, ait Try- gelius, quid sit beatavita, ot ex eo colligam quid re- spondere conveniat. Quid censes, inpuam, esse aliod beate vivere, nisi secundnm id quod in homine opti- mum cst, vivere? Temere, inquit, verba nonfondam: nam id ipsum optimnm qoid sit, definiendum oiihi abs tc puto. Quis, inquam, dubitaverit, nihil aliad esse hominis optimum, quam eam partem animi, cai do- minanti obtcmpcrarc convenit cstera quffique in ho« ^ Queritur^ juzta Lov. M. (a) Augustini frater. LIBER PRIMUS. 010 tt ? Hsec autexn, ne aliam postales definitio- ns &ut ratio dici potest (Lib. i Retract, cap, Quod si tibi non videtur, qusBre quomodo aias vel beatam vitam, vel hominisoptimum. *, inquit. j ergo? ut ad propositum, inqaam, redea- letume tibi noninvento verobeate posse vivi, 1 quseratur? Repeto, inquit, sententiam illam Minime videtur. Yos, inquam, quid opina- jm Licentius : mibi prorsus, inquit, videtur: ores nostri, quos sapientes beatosque acce- !0 solo quod veram quserebant, bene beate- rant. Ago gratias, inquam, quod cum Alvpio ;em fecistis, cui, fateor, invidere jam coppe- 3niam igitur alteri vestrum videtar beatam la investigatione veritatis ; alteri, non nisi ae posse contingere ; Navigius autem paulo ndit in tuam, Licenti, partem se velle trans- ^opcre exspecto quales sententiarum vestra- roni esse possitis. Res enim magna est, et discussione dignissima. Si res magna est, ait 3, magnos viros desidcrat. Noli queerere, in- rsesertim in hac villa, quod ubivis gentium difQcile est : sed potius ezplica, cur id quod m temere, ut opinor, prolatum est, ct qua »ne videatur : nametmaximoi res, cumapar- 'antur, magnos eos solentefQcere. in. — Beatitatem in investigatione veri sitam esse pro Academicis propugnatur. miam te, inquit, video magnopere nos ur- adversum invicem disputemus, quod te uti- le confido ; qasero cur beatus csse non possit, im qaerit, etiamsi minime inveniat ? Qaia incpiit Trygetius, volumus esse perfectum in isapientem. Qui autem adhucquserit, perfectus Hanc igitur quomodo asserasbeatum, omnino »0. Et ille : Potest apud te, inquit, vivere * au- majorum? Non omnium, inquit Trygetius. i tandem ? llle : Eorum scilicet, qui sapientes Tom Licentius : Carneades, inquit, tibi sa- onvidetur ? Ego, ait, grsecus non sum ; nescio les iste qui fuerit. Quid, inquit Licentius, de tro Cicerone, quid tandem exisUmas ? Hic cum lisset : Sapiensfuit, inquit. Etille : Ergo ejus re sententia habet apnd te aliqnid ponderis ? itquit. Accipe igitur quflB sit, nam eam tibi ex- arbitror. Placuitenim Ciceroninostro, beatum i veritatem investigat, etiamsi ad ejus inven- non valeat pervenire. Ubi hoc, inquit, Cicero Et Licentius : Quis ignorat eum affirmasse ve- «r, nihil ab homine percipi posse ; uihilque resapienti, nisi diligentissimam inquisitionem 8 : propterea quia si incertis rebus esset assen- lam si fortasse verae forent, liberari ab errore •sset? quse maxima est culpa sapientis. Quam- si et sapientem necessario beatum esse cre- n est, et veritatis sola inquisitio perfectum sa- MsB., vincere. — Sic etiam Er. et Ven. M. pientise munus est ; quid dubitamus existimare beatani vitam, etiam per seipsa investigatione veritatisposse contingere ? 8. Tum ille : Licetne tandcm ad ea quae temcrc concessa sunt, redire rursum ? Hic ego : Illi hoc non solent concederc, inquam, quos ad disputandum nou invcniendi veri cupiditas, sed ingenii puerilis jactan- tia impcUit. Itaque apud mc, praisertim cum adhuc uutriendi educandique sitis, non solum conccditur, sed etiam in pra^ceptis habcatis volo, ad oa vos discu- tienda redire oportcre, qua concesseritis incautius. Et Licentius : Non parvum in philosophia profectuni puto, inquit, cura in comparatione recti veriqiie in- venicndi contemnitur a disputantc victoria. llaqueli- benter obsequor prfficeptis ct scntentite lua», et Tr}-- getium ad id quod so tcmcre concessisse arbitratnr, res enim mei juris est redire pcrmitto. Tum Alypius: Suscepti a me officii nondum partcs esse, vosmetipsi mecum recognoscitis. Sed quoniam id jamdudum dis- posita profectio interrumperc me compellit, pro meo quoque munere gcminatam sibi potestatem particcps mecum jadicii non renuet usque in reditum meum : video enim hoc vestrum certamen longius progressu- rum. Et cum discessisset : Quod *, inquit Licentius, temere concesseras, profer. Et ille : Temerc dcdi, in- quit, Ciceronem fuisse sapientcm. Ergone Ciccro sapiens non fuit, a quo in latina lingua philosophiaet inchoata est, et perfecta? Etsi concedam,inquit, csso sapientem, non omnia tamen ejus probo. Atqui opor- tet multa ejus alia refellas, ut non irapudentcr lioc de quo agitur, improbare videaris. Quidsihocsolumnon recte sensisse illum affirmare paratus sum ? Vestra, ut opinor, nihil intefest, nisi cujus * ponderis ad id quol volo asserendum, rationes afferam. Perge, inquit ille. Quid enim, inquit, audeam contra eum, qui so Ciceronis adversarium profitetur? 9. Hic Trygetius : Volo attendas, ait, tu judex no- 8ter,quemadmodumsupenusbeatam vitam definieris : dixisti namque eum beatum esse, qui secundum eam partem animi vivit, quamcffiteris convenit impcrarc. Ta autem, Licenti, volo vel nunc mihi concedas (jam enimjibertate, in quam maxime nos vindicaturam sc philosophiaponicetur,jag^miIludauctoritatisexcussi), perfectum non esseqaiadhucveritatemrequirat.Tum ille post diutumum silentium : Non conccdo, inquit. Et Trygetius ; Cur, quaeso? explica. Isthic sumcnim, et aveo aadire, quo pacto possit et perfectus homo esse, et adhuc quffirere veritatem. Hic ille : Qui ad finem, inquit, non pervenit, fatcor quod perfectus non sit. Veritatem autem illam solum Deum nossc arbitror, aut forte hominis animam, cum hoc corpus, boc est tenebrosum carcerem, dercliquerit. Ilominis autem finis est, perfccte quarere veritatem : perfe- ctum enim quserimus, sed tamen hominsm. Et Try- getius : Non igitor potest beatuscsse homo. Quomodo enim, cam id quod magnopere concupiscit, assequi « In B. : Et eum discesBit : Quid. par Er. Ven, Lov., et cum diseessisset : Quod. M. « lU M88. At In excusis legitur, nisialicvjus ponderis. 911 nequeat? Potest autem homo beate vivere, siquidem potest secundum eam partera animi vivere quam do- minari in homine fas est. Potest * igilur verum inve- nire. Aut colligat se, et non concupiscat verum, ne cum id assequi non potuerit, necessario miser sit. At hoc ipsum est beatum hominis, ait ille, perfecte quse- rere veritatem : hoc est enim pervenire ad finem, ul- tra quem non potest progredi. Quisquis ergo minus instanter quam oportet veritatem quserit, is ad iinem hominis non pervenit : quisquis autem tantum quan- tum homo potest ac debet, dat operam inveniendffi veritati, is etiamsi eam non inveniat, beatus est ; to- tum enim facit, quod ut faciat, ita natus est. Inventio autem si defuerit, id deerit quod natura non dedil. Postremo cum hominem necesse sit aut beatum esse aut miserum, nonne dementisesteumquidies noctes- que quantum potest instat investigandse veritati, mi- serum dicere ? Beatus igitur erit. Deinde illa definitio mihi, ut arbitror, uberius suffragatur : nam si beatus est, sicuti est, qui secundum eam partem animi vivit, quam regnare cseteris convenit, et hsec pars ratio di- citur ; queero utrum non secundum rationem vivat, qui quffirit perfecte veritatem? Quod si absurdum est, quid dubitamus beatum hominem dicere sola ipsa inquisitione veritatis ? CAPUT IV. — Quid sit eiror. 10. Mihi, ait, ille, nec secundum rationem vi- vere, nec beatus omnino, quisquis errat videtur. Er- rat autemomnisqui semper quserit necinvenit. Unde tibi unumjameduobusmonstrandam est:aaterrantem beatam esse posse; aateum quiquodquserit nunquam invenit, non errare. Hic ille : Beatus errare non potest. £t cum diu siluisset : Non autem errat, inqiiit, cum quoirit ; quia ut non erret, perfecte quserit. Et Thyge- tius : Ut non erretquidem, inquit, quserit ; sed errat, cum minime invenit. Ita autem tibi profutarum pu- tasti, quod errare ilie non vult, quasi nemo erret invitus, aut quisquam omnino erret, nisi invitus. Tuni ego, cum ille diu cuuctaretur quid responderet:Defi- niendum vobis est, inquam, quid sit error : facilius enim ejus fincs potestis videre, in quem jam penitus ingressi estis. Ego, inquit Licentius, definire aliquid idoneus non sum : quamvis errorem detinire sit faci- cilius quam iinire. Ego, ait iile, definiam ; quod mihi facillimum est, non ingenio, sed causa optima. Nam errare est utique semper quserere, nunqnam invenire. Ego, inquit Licentius, si vel istam definitionem faciie possem refellere, jamdudum causse mese non defais- sem. Sed quoniam aut res ipsa per se ardua est, aut ita mihi apparet; peto a vobis ut asque in crastinam lucem qusestio differatur, si nihil hodie quod respon- deam, reperire potuero, cum id sedulo mecum ipse volvam. Quod cum concedendum putarem, non re- nuentibus caeteris, deambulatum ire surreximus : no- bisque inter nos multa variaque sermocinantibus, ille in cogitatione defixus fuit. Quod cum frustra esse sen- sisset, relaxare animum maluit, et nostro se sermoni miscere. Postea cum jam advesperasceret, ineumdem CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI m conilictam redierant: sedmodomimposui, pemusiqiii ut in alium diem differripatereniar. Inde ad balneis. DtSPUTAnO SBCUNDA. 11. Postridie autem cum consedisaemus : ProliBrtt, inquam, quod heri coeperatis. Tum Licentius : Dista* leramus, inquit, disputationemy nisi fallor, rogiU meo, cum erroris deiinitio difficiliima mihi esseL Hic plane, inquam, non erras, qaod ut tibi omen sit adn- liqua, libenter optaverim (Lt6. 1 Retract.^ e. 1, a.^ Audi ergo, inqait, qaod heri etiam nisi intereessisaa, protalissem. Error mihi videtur esse falsi pro toi approbatio ; in quemnullo pacto incidit, qui veritata quffireifdam semper existimat : ilBdsum enim probiii non potest, qui probat nihii ; nonigiturpotest enait Beatus autem faciilime esse potest : nam, ne longiB abeam, si nobis ipsis, ut heri licuit, quotidie ?inri liceret ; nihii milii occurrit cur nos beatos appeUin dabitaremus. Vizimus enim magna mentis tranqiiilii- tate, ab omni corporis iabe animum yindicantesi d a cupiditatum facibus iongissime remoti, dantesyqntt- tum homini licet, operam rationi ; hocest, seeondn illam divinam partem animi Tiventes, qoam beitui vitam esse hesterna inter nos definitione convenit: it- que, ut opinor, niliii inTenimus, sed tantununodi queesivimas veritatem. Potest igitur sola inqointiDM veritatis, etiamsi eam invenire minime possit, hoBUii beata vita contingere. Nam definitio tua Tide qoiiiti faciiitate excludatur notione communi. Etenim emn dixisti esse, Semper quserere, et nunquam inTeDin. Quid si quisquam niiiil quaerat, et interrogatns, Teri» gratia» utrumnam modo dies sit, temere statiniqBi noctem esse opinetur atque respondeat ? nonne tili videtur errare ? Hoc igitor erroris genus Telimmaais- simum, non compiexa estdefinitio tua. Quid sietiui non errantes compiexa est, potestne definitio uUa vitiosior ? Nam si quis Aiexandriam queerat, et ad recto pergat itinere ; non, opinor, potes eum erran- tem vocare. Quid si eamdem viam, Tariis impaditoi causis, longo agat tempore, et in ea morte pnereBia- tur ; nonne et semper qussiTit, et nunquam is- venit, uec erravil tamen ? Non, inquit iile, semper queesivit. 12. Recte dicis, ait Licentius, et bene ^dmiff^ Inde enim prorsus nihii ad rem pertinet definitiotsi: non enim ego l)eatum esse dixi, qui semper qncnt veritatem. Quod ne fieri quidem potest : primo* quii non semper homo est ; deinde, quia non ex quo teah pore incipit esse homo, eo jam potest, mtate ioi- pediente, verum qufie.rere. Aat si semper id pota di- cendum, si nihil temporis quo jam qoserere polest, perire patitur ; rursus tibi Aiexandriam redeundooi est. Fac enim quemqaam, ex quo tempore iter agere vel setate vei negotio sinitur, pergere occipere iiiam viam, atque,ut supradixi, cam devietnusquam, ante- quam perveniat tamen vita excedere ; muitum profe- cto errabis, si tibi errasse iste Tidebitnr, qaamvis omni quo potuit tempore, nec qnserere desierit» nec invenirc potuerit quo pergebat. Quamobrem si et mea 1 Par., aut pofest igilur verum liivenire : aut coUigal. M. descriptio vera est, et secundum eam non errat iile LIBER PRIMUS. 914 rfeeie qaserit, qaamyis non inyeniat veritatem, pie est ob eam rem, quod secundam rationem aia vero definitio et frustrata est, et si non lihil eam curare deberem, si ex eo solam qaod iniri, satis caasa firmata est : car, qaeeso, non- it ista inter nos qasBstio dissoluta? CAPUT V. — Quidnam sit sapientia. lic Trygetias : Dasne, inquit, sapientiam re- iam yiUb esse? Do, inqait, sine dobio : sed volo mihi sapientiam definias, ut sciam utmm ihi, eadem tibi esse videatar. Et ille : Panim t, Yidetur definita hoc ipso qood nunc interro- a? Etiam quod Toloi concessisti. Si enim non non falso recta via vitfle sapientia nominatur. icentius : Nihil mihi tam ridiculum, quam ista .0 videtor, inquit. Fortasse, ait ille : pedeten- nen quseso, nt ratio praeveniat risum tuum : aim est foedius riso irrisione digpiissimo. Qoid lit ille, nonne fateris vitfle mortem esse contra- Fateor, ait. Mihi igitor, inquit ille, via Titee oagis videtur, quam ea qua quisque pergit, ne tem incidat. Assentiebatur Trygetius. Ergo si ]aispiam diverticulum vitans, quod a latroni- sideri audierit, recta ire pergat, atqoe ita eva- sritum ; nonne et viam vitae, et rectam secutus . eam sapientiam nominat nemo? Quomodo omnis recta vitfle via sapientia est ? Concessi sse, sed non solam. Definitio autem nihil com- lebuit, quod esset alienum. Itaquerorsus defini, st, quid tibi videtur esse sapientia. liuilie tacuit; deinde : En, inquit, iterum de- i hoc tu nunqoam finire statuisti. Sapientia est ta, qace ad veritatem ducat. Similiter et hoc, ille, refellitur : nam dum apud Virgilium iCneie i est a matre : rge modo, et qua te ducit via dirige gressum. {jEneUi. i , 400.) » hanc viam ad id qood dictum erat, id est ad pervenit. Contende, si placet, ubi pedem ille os posuit, sapientiam posse dici : quanquam prorsus istam descriptionem tuam effringere nam causam meam nulla plus adyuvat. Etenim tiam non ipsam veritatem, sed viam qu® ad icat, esse dizisti. Quisquis ergo hac otitur via, tia profecto utitur; et qui sapientia utitor, sa- dt necesse est: sapiens igitur erit ille, qui per- laesierit veritatem, etiamsi ad eam nondum lerit. Nam via quae ducit ad veritatem, nolla, nor, inteiligitur melius quam diligens inquisitio is. Hac igitur sola via utens^ jam iste sapiens it nemo sapiens miser ; omnis autem homo aut «nt beatus : beatum igitur faciet non tantum io, sed ipsa per se investigatio veritatis. Tam ille arridens : Merito mihi, inqnit, ista gont, dum adversario in re non necessaria sr assentior : quasi vero ego sim magnus defini- t quidquam in disputando magis supervacaneom . Qais enim modus erit, si ego rursus veiim de. ahs te aliquid, et rursus ejusdem definitionis verba, et conseqnentium item singillatim omnia, fin- gens qnod nihii intelligam, definiri flagitem? Nam quid planissimum non meo jure definiri cogam, si jure a me sapienti» definitio postolatur? Cujas enim verbi in animis nostris apertiorem notionem natura esse voluit quam sapientise? Sed nescio quomodo, cum mentis nostrse veluti portum notio ipsa relique- rit, et verborum sibi quasi vela tetenderit, occur^ rant^ statim calumniarnra mille naufragia. Quamob- rem aut definitio sapientise ne reqoiratur, aut judex noster in ejus patrocinium digoetur descendere. Tum ego, cum jam stilum noz impediret, et qoasi de inte- gro magpium quiddam dbserendum viderem oboriri, in alium diem distuli : nam disputare coeperamus sole jam in occasum declinante, diesqoe pene totus cum in rebus rusticis ordinandis, tum in recensione primi libri Virgilii peractus foit. DISPUTATIO TERTIA. CAPUT VI. — Sapientias definitio datur et impugna- tur. AlbicerH divinationes. 16. Deinde mox ut illuxit, ita enim res erant pridie constitutffi ut largum esset otium, statim per- agendum negotium susceptum est. Tum ego : Heri postulasti, inquam, Trygeti, ut a judicis munere ad sapienti® patrocinium descenderem : quasi vero qnem- quam in sermone vestro adversarium sapientia pate- retur ; ut ullo defendente ita laboraret, ut magis im- plorare deberet aaxilium. Nam neque inter vos aliud quserendnm natum est, quam quid sit sapientia ; in qno eam vestrum neuter oppugnat, quia uterque de- siderat Neque si tu in detinienda sapieutia defecisse te putas, propterea reliqua defensio sententiee tuse tibi deserenda est. Itaque a me nihil aliud habebis quam definitionem sapientise, quse nec mea nec nova est, sed et priscorum hominnm, et quam vos mirer non re- cordari. Non enim nnnc primum auditis, Sapientiam esse renun hnmanarum divinarnmque scientiam. 17. Hic Licentius, qoem post istam definitionem diu putaham qucesitumm esse quod diceret, subjecit statim : Cur ergo non, qoseso, sapientem vocamus flagitiosissimum iilum hominem, quem ipsi bene no- vimusper innumera scorta soleredissoWi; Albicerium dico illum, qoi apud Carthaginem multos annos con- sulentibus mira qusedam et certa respondit? Innume- rabilia commemorare possem, nisi et apod eos loque- rer qui experti sunt, at paucis nunc satis sit ad id quod volo. Nonne cochlearium (mihi aotem dicebat ) com domi non inveniretur; tuo jussu percontatus, non so- lum quid qusereretur, venim etiam nominatim cajns res esset, et ubi lateret, citissime verissimeqne respon- dit? Item me prsesente, omitto illod quod in eo quod rog^atnr nihil omnino falsus est, sed cum puer qui nummos ferebat. certam eorum partem, cum ad eum pergeremus, fnratus esset; omnes sibi nnmerari jus- iiit, coegitque illum ante oculos nostros quos abstu- lerat reddere, priusquam omnino ipse aut eosdem nummos vidisset, aut qnantum sibi allatum fuerit au- disset e nobis. « In B., occurrent, Par. Er. Ven. Lov., occurrant. M. 9io CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTIM m 18. Quid quod doctissimam et clarissimum yirum Flaccianum mirari solitum esse abs to accepimus? qui cum de furido emendo csset locutus, ad illum divinum rem ita dotulit, ut quid egisset, si potis essety edice- ret. Atque ilie statim nou modo negotii genus, sed etiam, in quo ille vebementer clamabat admirans, ipsutn fundi nomen pronuntiavit, cumita esset absur- duin, ut vix ejiis Flaccianus ipse meminisset. Jam illud siuo stuporeanimi non queo dicere, quodamico nostro disclpulo tuo seso voienti exagitare, Uagitanti- que insoieuter, ut diceret quid secum ipse tacitus vol- verct, Virgilii versum eum cogitare respondit. Cum illo obstupefactus negare non posset, perrexit qua'.- rero quisuam versus esset. Nec Albicerius, qui gram- mutici scholam vix transiens vidisset aliquando, ver- sum ipsum securus et garruluscaneredubitavit. Num igilur uut res bumana: non erant, dc quibus ille con- sulchatur; aut sine rerum divinarum scientia, tam ' certa consulentibus et vera respondit? At utrumque absurduni est. Nam et bumanoi res nihil sunt aliud quam res hominum; ut argentum, nummi, fundus, postromo ipsa etiam cogitatio : et res divinas quis non rocte arbitretur esse, per quas liomini divinatio ipsa contingit? Sapiens ergo fuit Albicerius, si sapientiam rerum humanarum divinarumque scientiam illa deii- uitione concedimus. CAPLT VII. — Vindicatur dala sapicntiae ikfinitio. 19. Hic ille : Primo, inquit% ego scientiam non appello, iu qua ille qui eam proiitetur, aliquando faliitur. Scientia enim non solum comprehensis, sed ita comprehensis rebus constat, ut neque in ea quis uuquam errare, nec quibuslibet adversantibns impul- sus nutare debeat. Unde verissime a quibusdam phi- losophis dicitur, in nuUo eam posse nisi in sapiente iuveniri ; qui non modo perceptum habere debet id quod tuetur ac sequitur, verum etiam inconcussum tenere. Scimus autem illum quem commemorasti, multa sa>pe falsa dixisse : quod non solum aliis mihi referentibus comperi, sed praisens aliquando ipse porcepi. Eumne igitur scientem vocem, cum ssepe falsa dixerit ; qucm uon vocarem, si cunctanter * vera dixisset? Iloc me de aruspicibus et de auguribus, et de his omnibus qui sidera consulunt. et de conjecto- ribus somniorum dlxisse putatote. Aut aliquem ex boc genere hominum proferte, si potestis, qui consultus, nunquam de responsis suis dubitaverit, nunquam postremo falsa respouderit. Nam de vatibus nihii mihi puto esse laborandum, qui mente loquuntur alioua. 20. Deinde res humanas esse ut concedam res hominuni,quidquam tu existimas nostrum esse, quod nobis vel dare vei eripere casus potest? Aut cum 1 Victoriui Cdd. cum aliis tribus Mss. habeut Hic cgo: Priino, inquam, sdenliam, etc, meudose, ut satis intel- lif^itur ex i>o^tremo capite, ubi hcec responsio non obBCure Trygetio attribuitur. •J lu priuri excusis, constanter. In quiuque Mss., Incunc- tanter. In aliia sex optiniae uoUe legitur cunctan/er, et me- Uus. Trygetius quippe hic Albicerium et ejusgeneris homi- nes uou vult appellari scieutes, quod eorum nuUus sit qui consuUvs nunquam dcreaponsis suis dubilaverit, nunquQm postremo falsa responderit. rerum humanarum sdentia dicitnr, ea dkitor, fM quisqnam novi vel quot, velqnales ftindos habeaaai; quid auri^ quid argenti, qnidque deniqae alienoma carminum cogitemus? Illa est hnmanarnni renuM scientia, qoae novit lumen prudentiSy temperaatic decus, fortitudinis robor, jostiti» sanctitatem. Hae enim sunt, qu» nuliam fortunam metuentea vere no- stra dicere audemus : qu» si Aibicerius ille didicisait, nunquam, mihi crede, .tam luxariose deformiterqae vixisset. Quod autem dixit, qoem versum Toifen( animo ille a qoo consulebatur ; neque hoc puto iotef res nostras esse numerandum : non quo negem how- stissimas disciplinas ad possessionena quamdam nosto animi pertinere, sed quia versum aliennm etiam 'm- peritissimis canere ac pronnntiare coneessnm «it Ideoque talia cum in memoriam nostram incorrtriit, non mirum est, si sentiri possunt ab hujus aens ini- malibus quibusdam vilissimis, quos dsmonas vocult a quibus nos superari acumine ac subtilitate sensuiia posse concedo, ratione autem nego ; atque id tkh nescio quo modo secretissimo atque a nostris seoii- bus remotissimo. Non enim, si miramur apicolan melie posito, nescio qua sagacitate qua hominem vii- cit» unde advolare ; ideo eam nobis proeponere» lot saltem comparare debemus. 21. Itaque vellem magis iste Albicerius, ab eo qii discere coperet, interrogatus ipsa metra docniMl; vel coactus a quopiam consultorum, de re sibi sUtin proposita versus proprios cecinisset. Quod euBota Flaccianum saepe dixisse soles commemorare, cqb illud divinationis genos magna mentis altitudinedon- deret atque despiceret, idque nescio cui at^eetissinc animulas, sic enim dicebat, tribueret, quo ilie qoaa spiritu admonitus vel inllatus hsec respondere solitoi esset. Quaerebat enim vir ille doctissimns ab iis qv talia mirarentor, num grammaticam vel musieam fd geometriam ' Aibicerius posset docere? Quis ootem illum nosset, et non istorum omnium imperitissianB fiateretur? Quamobrem ad extremnm hortabator, ot animos soos ii qui talia didicissent, illi divinotifloi sine dabitatione prseferrent, darentque operom kis disciplinis instruere atqaeadminicolari suammentem, quibus aeriam istam invisibilium animantinm natuna transilire, et eam supervolare contingereL CAPUT Vlli. — Hariolus an sapiens^ et qvid sU sf- piens, Sapientix descriptio tuendm AccuUmicmmtft nioni accommodata, 22. Jam res divin» cum, omnibos concedentibQS, meliores augastioresque multo qoam humanesiot; quo pacto ille eas assequi poterat, qui qnidessetipse, nesciebat? Nisi forte existimas sidera, quffi qootidii contemplamur, magnum qoiddam esse in compori- tione verissimi et secretissimi Dei, qnem raro fbrtosie inteliectus, sensus autem nuUus attingit : bsBC aatem prsesto sant oculis nostris. Nec ista igitur sant illo di- vina qualia se sola scire sapientia profitetur : cstera autem quibus isti, nescio qui divinantes, vel ad vansm jactantiam, vel ad quaestom abutuntur, prse sideribos ' lu U.^geomelricam. Par. Er. Ven. Lov., geomelriam M. LIBER PRIMUS. 918 io Tiliora sant. Non igitor Aibicerias rerumhu- xim ac divinarum scientise particeps fait, fra- e abs te isto modo deiinitio nostra tentata est. mo cum quidqaid prseter res humanas atqae s est, nos vilissimum docere et omnino con- re oporteat ; quspro in quibus rebus quserat ille ipiens veritatem? In divinis, ait ille : nam virtas inhomine sinedabitatione divina est. Has igitur rius jam sciebat, quas tuus sapiens semper in- ? Tum Licentius : Divinas, ait, et ille noverat, m eas qase a sapienteqaserendse sant. Quis enim rertat omnem loquendi consuetudinem, si ei tionem concedat, adimat * res divinas, e quibus itio nominata est? Quare illa vestra deiinitio, ni nescio quid aliud quod ad sapientiam non per- t, inclusit. Tam Trygetius : Definitionem istam, inquit, let, si libebit, ille qai protulit. Nancmilii tu volo ideas, ut tandem ad id quod agitur, veniamas. som, inquit ille : Dasne ait, Albicerium scisse I? Do, inquit. Melior igitur tuo sapiente. Nullo , ait ille : nam quod genos veri sapiens inquirit, olum ille delirus hariolus, sed ne ipse quidem is dum in hoc corpore vivit. assequitur : quod 1 iantum est, ut multo sit prsestabilius hoc sem- anrere, quam illud aliquando invenire. Necesse it Trygetius, ut mihi in angustiis deiinitio iila oiat. Quse si propterea tibi vitiosa visa est, quia ^exa est eam quem non possumus vocare sapien- qxisero utrum eam probes, si sapientiam rerum narum divinarumque scientiam dicamus, sed 1 quse ad beatam vitam pertineant. Est, inquit st ista sapientia, sed non sola : unde superior tio invasit alienum, hsec aotem propriam dese- qiiare illa avaritise^ ista stultitise coargui potest. n ut ipse jam explicem definitione quod sentio, itia mihi videtur essererum humanarum divina- ae, quse ad beatam vitam pertineant, non scien- WDy sed etiam diligens inquisitio. Quam descri- Bm si partiri velis, prima pars quse scientiam Dei est ; hsec autem qaae inquisitione contenta ominis. Illa igitur Deus, hac autem homo beatus um ille: Miror, inquit, sapientemtuum quomodo ift* frustra operam consnmere. Quomodo, inquit iios, frastra operam consumere », cum tanta dde conqairat? Nam hoc ipso quo quaerit, sapiens ei quo sapiens, eo beatus : cum ab omnibus ncris corporis mentem quantum potest, evolvit, .psum in semetipsum colligit ; cum se non per- L eopiditatibus laniandum, scd in se atque in I temper tranquillas intenditur : ut et hic, quod im esse sopra inter nos convenit, ratione per- ar ; et extremo die vitse ad id quod concupivit seendum reperiatur paratus ; fruaturque merito A beatitodine, qui humana sit ante perfructus \ iadimat, juxto Par. Er. Ven. Lov. M. itsrif , juxta Par. Vea. Lov. M. liti omittunt hic loci, op^-am consumere : et mox ha^ amiantammercedem conquirat; excepto Bad.,qui Mis. pwBfert, tanta mereede. — Sic etiam Par. M. a in Mss., pro quo iu Edd. perfruUus. CAPUT IX. — Epilogus. 24. Tom ego, cum Trygetius quid sibi esset re- spondendum diu qusereret : Non puto, inquam, Li- centi, etiam argumenta huic defutura, si eum otiosc quserere permittamus : quid enim ei quovis loco de- fuit ad respondendum ? Nam primo ipse iniulit, quo- niam de beata vita qusestio nata est, ct beatum solum necesse est esse sapientem, siquidem staltitia ctiam stultorum judicio misera est ; pcrfectum sapientem esse debere, non aatem perfectum essc qni adhuc venmi quid sitinquirit ; unde ne beatum quideni. Cui loco tu cum molem 'auctoritatis objiccrcs, moleste • aliquantum Ciceronis nomine perturbatus, tamcn se statim erexit, ot gencrosa quadam contumacia in ver- ticem libertatis exsiliit, rursumque arripuit quod erat de manibus violenter excussum : qusesivitque abs tc, utrum tibi perfectus qui adhuc quaireret, videretur ; ut si fatercris non esse perfectum, ad caput rccurre- ret, demoustraretque, si posset, pcr illam delinitio- nem, perfectum esse hominem, qni secundum legem mentis vitam gubernaret : ac perhoc, beatum nisi per- fectum esse non posse. A quo te laqueo cam expe- disses cautius quam putabam, et perfectum hominem diceres, inquisitorem diligentissimumveritatis ; ipsa- que i]]a definitione, qua beatam vitam illam demum esse dixeramus, quse secundum rationcm ageretur, tu prsefidentius apertiusquc pugnasses ; ille tibi plane reposuit : namoccupavit praesidiumtuum, unde pulsus omnino summam rerum amiseras,nite inducia; repa- rassent Ubi enim arcem locaverunt Academici, quo- rum tueris sententiam, nisi in erroris definitione? QusB tibi nisi noctu fortasso per somnium rediret in mentem, jam quid responderes non habebas, cum in exponenda Ciceronis sententia idipsum tu ipse ante commemoraveris. Deinde ventum cst ad definitionem sapientise, quam cum tanta calliditate labefactarc co- nareris, ut tua furta nec ipse auxiliator tuus Albice- rius fortasse comprehenderet ; quanta tibi vigilantia, quantis viribus restitit ? quam te pene involvit atque depressit ; nisi postremo te tua definitione novatuta- reris, diceresque humanam esse sapientiam inquisi- tionem veritatis, exquaproplerauimi Iranquillitatem beatavitacontingeret?Huicistesententispnon*respon- debit, prsesertim si in proroganda diei vel parte quoc restat, reddi sibi gratiam postulabit. 23 Sed ne longum faciamus, jam, si placet, sermo iste claudatur, in quo immorari etiam superlluum puto. Tractata enim res est prosusceptonegotiosatis; quse post pauca omnino posset verba finiri, nisi exercere vos vellem, nervosque vestros et studia, qua; mihi magna est cura, explorare : nam cum instituis- semvos ad quserendam verilatem magnopere hortari, coeperam ex vobis quaerere quantum in ea momenti poneretis : omnes autem posuistis tantum, ut plus non desiderem. Nam cum beati esse cupiamus, sive id fieri non potest nisi inventa, sive non nisi diligen- t EdiU,»iode«te.AtM88.decem habentmo/MM^elmelius; alluditnempe Augustinus ad illud, molem auctorttalis. « Par., sententix respondebit. M. 919 CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI ier quffisita veritate ; postpositis c«etcris omnibus rebus, nobis, si beati esse volumQs, perquirenda est. Quamobrem jam istam, ut dixi, disputationem tenni- nemus, et relatam in litteras miltamus, Licenti, po- tissimum patri tuo; cujus erga philosophiam jam prorsus animum teneo. Sed adhuc quee admittat, qusero fortunam. Incendi autem in haec studia vehe- mentius poterit, cum teipsum jam intentum mecum 950 sic vivere, non aadiendo solQin, ▼eram etiani legmido ista cognoverit. Tibi autem si, ut sentio, Acadeinici placent, vires ad eos defendendos validiores para; nam illos ego reos citare decreri >. Qutt cam essent dicta, prandium paratum esseannwitiatttm est, atque sorreximus. 1 Antiquffi editiones, f^o urcuiare decrevi, Sicetiam tU- quot Mss. vetustiore8,qui paulo post uon habent haec verb-i prandium paratum esse annuniiaium est, alqme. LIBER SECUNDUS. Romanianum Mfficenatem suum ad aniplectendam philosopbiam rursus cum grati animi significatione hortatnr, tresqi» illi describit collationes, in quanim prima exi^licantur placita Academicorum. In secunda novae ac ▼eteris Acadeoiic discrimina referuntur ; et exploditur sententia horum philosophorum, (^ui cum verum haud posse deprehendi patareDt, veri tameu simile se sequi profiterentur. In terlia dicitur quid illi verisimile seu probabile appeiiarent. CAPUT PRIMUM. — Contra Acadcmicomm raiiones Dei auxilio opus est. 1. Si quam necesse est disciplina atque scien- tia sapientiee vacuum esse non posse sapientem, tam eam necesse esset invenirednm quseritur; omnispro- fecto Academicornm vel calumnia, vel pertinacia, vel pervicacia, vel, ut ego interdum arbitror, congrua ilii tempori ratio, simul cum ipso tempore, et cum ipsius Carneadis Ciceronisque corporibus sepulta foret. Sed quia sive vitce hujus multis variisque jactationibus, Romaniane, ut in eodem te probas, sive ingeniorum quodam stupore, vel socordia vel tarditate torpen- tium, sive desperatione inveniendi ; quia non quam faciie oculis ista lux, tam facile mentibus sapientise sidus oboritur ; sive etiam qui error omnium popu- lorum est, falsa opinione inventce a se veritatis, nec diligenter homines qufierunt, si qui quserunt, et a quse- rendi voluntate avertuntur ; evenit ut scientia raro paucisque proveniat : eoque lit, ut Academicorum arma, quando cum eis ad manus venitur, nec medio- cribns viris, sed acutis et bene eraditis, invicta et quasi Vulcania videantur. Quamobrom contra illos iluctus procellasque fortanse, cum obnitendum remis qualiumcumque virtutum, tum in primis divinum auxiiium omni devotione atqne pietate implorandum est ; ut intentio constantissima bonorum stndiorum teneat cursum snum, a quo eam nullus casus excutiat, quominus illam philosophise tutissimus jucnndissi- musqae portus accipiat. Hcec prima tua causa est ; hinc tibi metuo, hinc te capio liberari, hiac, si modo dignus sim qui impetrem, quotidianis votis auras tibi prosperas orare non cesso ; oro autem ipsam snmmi Dei Virtutem atque Sapientiam. Qaid est enim aliud, quem mjsteria nobis tradunt Dei Filium ? 2. Multumautem me adjuvabispro te deprecantem, si non nos exaudiri posse desperes, nitarisque nobiscum et tu non solum votis, sed etiam voluntate, atque illa tua naturali mcntis altitudine, propter quam te quffi- ro, qua singulariter delector, qaam semper admiror, quae in te, proh nefas I iliis rerum domesticarum nu- bibus quasi fulmen involvitur, et multos, ac pene omnes latet : me autem, et alium, vel tertium, fami- liarissimos tuos latere non potest, qni saepe nonsolum attente aadivimas jnurmura tua, sed etiam nonnulla fulgura falminibus propiora conspeximus. Qais enim, ut caetera protempore taceametanumcommemorein; quis, inquam, tam subito nnquam tantura intoaoit, tantumque Inmine mentis emicuit, ut sub uno * fre- mita rationis, et quodam coruscamine temperantic, uno dieiiia pridie saevissima penitus libido moreretui? Ergonenon erumpetaliqnando ista virtus, et moltomm desperantinm risns in horrorem stuporemqae conver- tet ; et locuta interris quasi quaedam futaroromsigna, rursus projecto totius corporis onere recurret in co^ lum ? Ergone Augustinas de Romaniano frustra ista dixit ? Non sinet ille cui me totum dedi, quem none recognoscere aliquantum coepi. CAPUT II. — Romaniano grati animi obsequiumexki- betj eumque ad philosophiam hartatur, 3. Ergo aggredere mecum philosophiam : hic ^ quidquid te anxium seepe, atqne dubitantem mira- biliter solet movere. Non enim metuo aut a socordia morum, autatarditate ingenii tni. Quisenimte qnando aliquantam respirare concessum est, in sermonibos notris vigitantior? quisacutiorapparuit? Ergone flibi gratiam non repensabo?an fortasse paululuradebeo? Tu me adolescentulum pauperem ad peregrina^studia pergentem, etdomo et sumptu, et, qood pias est, ani- mo cxcepisti. Tu patre orbatum amicitia consolatns es, liortatione animasti, ope adjuvisti. Tu in nostro ipso municipio, favore, familiaritate, communicatiooe domns tuse pene tecum clarnm primatemque me feci- sti. Tu Carthaginem iilustrioris professionis gralia re- meantem, cnm tibi soli * et meorum nuUi consiliom meum spemque aperuissem, quamvis aliquantum illo tibi insito, quia ibi jam docebam, patriae amore cun- ctatus es : tamen ubi evincere adolescentis cupidiu- tem, ad ea quse videbantnr meliora tendentis, nequi- sti ; ex dehortatore in adjntorem mira benevolentis moderatione convcrsas es. Tu necessariis omnibos iter adminicnlasti meum. Tu ibidem rarsus, qui cona- bula, et quasi nidum studiorum meorum foveras, jam volare audentis snstentasti rudimenta. Tu etiam cum te absente atqne ignorante navigassem, nihil snccen- < QuatuorMss., illo. > In Mss. pervetustis deest vox, peregrina, 3 Sic juxta omnes Edd., prseter B., in quibus omittitur soli. M. 021 LIBER SECUNDUS. 922 sens* quod non tecumcommaaicassem ut solerem, at- que aliud quidvis quam cootumaciam suspicas, man- sisti inconcussus in amicitia; nec plas ante oculos tuos liberi deserti a magistro, quam nostrse mentis penetralia paritasque versata est. 4. Postremo quidquid de otio meo modo gaudeo ; quod a saperflaarum cupiditatum vinculis evolavi, qAd depositis oneribus mortaarum curaram, respiro, resipisco, redeo ad me ; quod qusero intentissimus ve- ritatem, quod invenire jam ingredior, quod me ad summum ipsum modum ' perventurum esse contido ; tu animasti, tu impulisti, tu fecisti. Gujns autem mi- nister fueris, plus adhuc iide concepi, quam ratioue comprehendi. Nam cum praescns prsBsenti tibi expo- suissem interiores motus animi mei (a), vehementnr- que ac saepius assererem, nuUam mihi videri prospe- ram fortunam, nisi quse otium philosophandi daret ; nollam beatam vitam, nisi qua in philosophia vivere- tur : sed me tanto meorum onere, quorum ex officio meo vita penderet, multisque necessitalibus, vel vani mei pudoris, vel ineptffi meorum miseriffi refrenari : tam magno es elatus gaudio, tam sancto hujus vitae inflammatus ardore, ut te diceres, si tu ab iilarum importunarumlitiumvinculisaliquo modo eximereris, omniameavincula etiam patrimonii tui mecum parti- cipatione rupturum. 5. Itaque cum admoto nobis fomite discessisses, nunquam cessavimus inhiantes in philosophiam, at- que illam vitam quse internos pldcuitatque convenit^ prorsus nihil aliud cogitare : atque id constanter qui- dem, sed minus acriter agebamus ; putabamus tamen satis nos agere. Et quoniam nondum aderat ea flamma, quse summanos arreptura erat; illamque lentaeestua- bamus, arbitrabamur vel esse maximam. Cum ecce tibi libri quidam pleni, nt ait Celsinus, bonas res arabicas ubi exhalarunt in nos, ubi illi flammulae instillarunt pretiosissimiunguenti guttas paucissimas ; incredibile, Romaniane, incredibile, et ultra quam de me fortasse et tu credis ; quid amplius dicam ? etiam mihi ipsi de meipso incredibile incendium concitarunt. Quis me tunc honor, quse hominum pompa, quae inanis famse cupiditas, quod denique hujus mortalis vitse fomen- tom atque retinaculumcommovebat?Prorsus totus in me cursim redibam. Respexi tantum, confiteor, quasi de itinere in illam religionem, quce pueris nobis insita est, et medullitus implicata : verum autem ipsa me ad se nescientem rapiebat. Itaque titubans, prope- t Am. Er.^nonnihHsuccensenSf quibus suffragantur aiiquot Ms8. melioris nots. > Er.etLov., adtp5uni9ummum bonum. Sed melius Bad. Am. et. Mm. plerique, ad summum ipswn modum, id est ad sapientiam ; juAta illud, quod circa idem tempus dis- serebat Aug., lib.de Beatavita, sub fiuem : «Sapientia nibjl « est aliud quam modus animi, boc estquosese animusli- V brat, ut ueque excurrat in nimium, neque iufra quam « plenum est coarctetur. » — Sic etiam Par. M. (a) Romaniano pnesente ususfUeratMediolanianteannos circiterduos, quo tempore de communi vita ineunda cum nuiicis deliberabat, lib. 6 Conf. c. 1 4. . 2 de Ordine, c. 15, n. 45. LIBER PRIMUS. 942 niiserit. Siint enim istce imagines, quae consue- 5 reram corporalium per istos quibus ad neces- tiujas vitce utimar sensus, nos etiamcum veritas ir, et quasi habetur in manibus, decipere atque re moliuntar. Hoc ergo tertium bonum mihi ac- quodnon invenio quanti sestimem. Mecum enim arissimus amicus mcus, non solum de probabili- amanae vitse, verum etiam de ipsii religione con- ;, quod estveriamici manifestissimum indicium. iem amicitiarectissimeatque sanctissime definita inim humanaram etdivinarum cam benevolen- charitate consensio. T VJI. — Augustinus Alypii hortatu habet dein- ; orationem contra Academicos. Lepidus quidom s Ciceronis refertur, Tamen ne aut Academicorum argumenta quas- nebulas videantur offandere, aut doctissimo- irirorum auctoritati, inter quos maxime TuUius lovere nos non potest, superbe nonnullis resi- rideamur ; si vobis placet, prius pauca contra sseram, quibus videntur disputationes illae ad- i veritati. Deinde ut mihi videtur, ostendam rausa fuerit Academicis occultandse sententise taque, Alypi, quamvistetotuminmeis partibus n, tamen suscipepro his paululum, mihique re- e. Quoniam hodie, inquit, auspicato, ut aiunt, (sisti, non impediam plenissimam victoriam et partes illas jam secarius, qno abs te impo- T, tentabo suscipere ; si tamen hoc quod inter- onibus te actarum esse significas, in orationem tuam (si tibi commodnm est) malis convertere ; 6 ut pertinax adversarias, quod a tua humani- 3ngissimum est, minutis illis telis abs te jam Qsexcrucier. Atque ego cum et illos hoc exepectare animad- em, quasi aliud ingressus exordium : Morem n, vobis geram. Et quamvis post illum laborem s rhetoricee in hac me levi armatura nonnihil itarum esse prsesumpseram, ut interrogando >tius agerem quam dicendo ; tamen quia etpau- i surous, ut clamare mihi contra valetudinem non sit necesse; et istum stilum causa ejusdem ' quasi aurigam moderatoremque sermonis mei olui, ne concitatius rapiar animo quam cura 18 poscit: perpetaa, ut vultis, oratione audite entiam. Sed primo illud videamus qaale sit, unatoresAcademicorum gloriari nimium solent. ist in libris Giceronis, quos in hujus causai pa- icun scripsit, locus quidam, ut mihi videtur, irbanitate conditas, ut nonnullis autem, etiam ite roboratus. Difficileestprorsus, utquemquam loveat, quod ibi dictum est, Academico sapienti nibus cseterarum sectarum qui sibi sapientes ur, secundas partesdari, cum primas sibi quem- ndicare necesse sit. Ex quo posse probabiliter i, eum recte primum esse judicio suo, qni im C€eterorum judicio sit sccundus. Fac enim, verbi causa, Stoicum adesse sapien- nam contra eos potissimum Academicorum exar"^ sit ingenium : ergo Zeno vel Chrysippus si interro- gentur, quis sit sapiens : respondebit eum esse quem ipse descripserit. Contra Epicurus vel quis alias ad- versariorum negabit, saamque potius peritissimum voUiptatum aucupem sapientem esse contendet. Inde ad jurgium : clamat Zeno, et tota illa porticus tamul- tuatur, hominem natum ad nihil esse aliud qaam honestatem ; ipsam suo splendore in se animos du- cere, nuUo prorsus commodo extrinsecus posito et quasi lenocinante mercede ; voluptatemque illa Epi- curi solis inter se pecoribus esse communem ; in quorum societatem et hominem et sapientem tradere nefas esse. Contra ille convocata de hortulis in auxi- ^ lium quasi libera turba temulentorum, quserentium tamenqnemincomptisunguibus bacchantes asperoque ore discerpant, voluptatis nomen, suavitatem, quie- tem, teste populo, exaggerans, instat acriter, ut nisi ea beatus nemo esse posse videatur. In quorum rixam si Academicus incurrerit, utrosque audiet trahentes se ad suas partes : sed si in illos aut in istos conces- serit, ab eis quos deserit, insanus, imperitus, temera- riusque clamabitur. Itaque cum et hac et illac aurem diligenter admoverit, interrogatus quid ei videatar, dubitare se dicet. Roganunc stoicum,qais sit melior ; Epicurusne qui delirare illum clamat, an Academicus qui sibi adhuc de re tanta deliberandum esse pro- nuntiat. Nemo dubitat Academicum praelatum iri. Rarsas te ad illum converte, et queere quem magis amet ; Zenonem, a quo bestia nonimatur ; an Arce- silam, a quo audit: Tu fortasse verum dicis, sed requiram diligentius. Nonne apertum est totam illam porticum insanam, Academicos autem pra; illis mo- destos cautosquehominesvideriEpicuro? Ita perseque prope de omnibus sectis copiosissime Cicero jucon- dissimum legentibus qaasi spectaculum praebet, velut ostendens nullum iiJoram esse qui non cum sibi pri- mas partes dederit, quod necesse est, secundus ei dicat dare, quem non repugnare, sed dubitare con- spexerit. In quo ego nihil adversabor, nec eis ullam ^ auferam gloriam. Yideatur sanequibuslibet Cicerohic non jocatus, sed inania et ventosa queedam, quod ab ipsorum GrsBCulorum levitate abhorret ', sequi et col- ligere voluisse. CAPUT VIII. —Redarguitur locus e Cicerone allatus. 17. Quid enim me impedit, quin si huic vani- tati resistere velim, facile ostendam quanto minus malum sit indoctum esse quam indocilem?Undefitut cum seille Academicus jactanticulus quasi discipulum singulis dederit, nemoque illi quodsescire putat,per- suadere potuerit ; magna illorum postea consensione rideatur. Jam enim quisque alium quemlibet adver- sariorum suorum nihil didicisse, hunc vero nihil posse discerejudicabit. Ex quo deinceps deomnium scholis non ferulis, qnod esset deformius qfiam molestius, sed illoram palliatorum clavis et fustibus projicietur. > Am. et Er. habent, nec ei Syllx auferam gloriam. s In prius excusis, non abhorreret Sed. octo Mss. ferunt, abhorrety nec minus bene. [Abhorreret], 943 Non enim magnum negotium erit, contra communem peslem velut Herciileu quaedam postulare auxilia Cy- nicorum. Si autem isla vilissima gloria cum his cer- tare libcat, quod philosophanti milii jamquidem, sed nondum sapicnti faciliore vcnia concedendum est ; CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI m ipsa ita posita satis non est ad dijudicandum. Sed il- lud forte si diceretur» peuitas homines a philoso- phando averterentur : nunc vcro indacendi soQtsa- pientiae dulcissimo ac sanctissimo nomiae, ut cuii contrita aetate nihil didicerint, postea te smnmis eise- quid habebuut quod possint refellere? Ecce enim fa- • crationibus prosequantur, quem relictis saltem volo- ciamus me atque Academicum in illas lites philoso- phorum irruisse : omnes prorsus adsint, exponantbre- viter pro tempore sententias suas. Quaeratur de Car- ncade quld sentiat. Dubitare se dicet. Itaque ilium singuli prupferent ca^teris. Ergo omnes omnibus : ma- gna niuiirum atque altissima gloria. Quis istum nolit iuiitari? etego itaque interrogatus, idem respondebo; par erit laus. Ea igitur gloria gaudet sapiens, in qua illi stullus a^qualur? Quidsieumetiam facile superat*^ Nihilne agit pudor V Nam istum Academicura jam de judicio discedentem tenebo Quippe avidior hujusmodi victoria? stultitia est. Ergo eo retento prodam judici- bus (juod ignorant, et dicam : Ego, viri optimi, hoc cum isto communc habeo, quod dubitat quis vestrum verum sequatur, Sed habemus etiam proprias senten- tias, de quibus peto judicetis. Nam mihiincertum est quiJcm, quamvis audierim decreta vestra; ubi sit ve- ruin : sed ideo quod qui sit in vobis sapiens, ignoro. Ista auteni etiam ipsum sapientemnegataliquidscire, ne ipsam quidem, undc sapiens dicitur, sapientiam. Quis non videat palma illa cujus sit ? Nam si hoc ad- versarius meus dixerit, vincam gloria ; si autem eru- bescens confessus fuerit sapiontem scire sapientiam, vincam sententia. CAPUT l.\. — Zenonis dcfinUio discutitur, 18. Sed ab hoc jam litigioso tribunali seceda- mus in aliqucm locum, ubi nobis nuUa turba mole- sta sil ; atquo ulinam iu ipsam scholam Platonis, quae nomen ex eo dicitur acrepisse, quod a populo sit sc- creta : hic jamnou de gloria, quod leve acpuerile est, sed de ipsa vita, et do aliqua spe animi beati, quan- tum iuter nos possumus, disseramus. Negant Acade- mici sciri aliquid posse. Unde hoc vobis placnit, stu- diosissimi homines atquc doctissimi? Movit nos, in- quiunl, definitio Zenonis. Cur, qua»so ? Nam si vera est, nonnihiIverinovit,qui vel ipsam novit ; sin falsa, nou debuilconstantissimos commovere. Sed videamus quid ait Zcuo. Tale scilicet visum comprchendi et per- cipi posse, quale cum falso non haberetsigna comniu- nia. Iloccine temovit, homo Platonice, utut omnibus viribus ab spe discendi studiosos retraheres, ut lotum negotium philosophandiadjuvante quodam etiam men- tis iugemiscendo torporc desererent ? 19. Sed quomodo illura non permoveret, si et nihii tale inveniri putest, et nisi quid lale est, percipi non potest? hoc si ita est, diccndum potius erat, non posse in hominem cadcre sapientiam, quara sapientcm ne- scirc cur vival, nescire quemadmodum vivat, ncscire utrum vitat ; postremo, quo perversius magisque de- lirum et insanumdici nihilpotest, simul et sapientem esse, et ignorare sapientiam. Quid enim est durius, honiinem non posse esse sapientem, an sapientem nescire sapientiam?Nihil hinc disputandum est, sires ptatibus corporis, ad animi tormenta sunt secutk 20. Sed videamus per quem potius a philosoplui deterreantur. Per eumne qui dixerit: Audi, amice; philosophia non ipsa sapientia, sed studium sapientis vocatur, ad quam te si contuleris, non qaidem dna hic vivis sapiens eris (est enim apud Deum sapientk ncc provenire homini potest), sed cum te tali stodi», satis exercueris atque mundaveris, animus tuos ea post hanc vitam, id est^ cum homo esse desieris, ft- cile perfruetur ? An per eum quidixerit: Venite, mor- tales, ad philosophiam ; magnus hic fructus est : qoid enim homini sapientiacharias ? venite igitur ut sapiea. tes sitis, et sapientiam nesciatis ? Non, inquit, a me ita dicetur. Hoc est decipere, nam nihil aliud apod te invenietur. Ita fit ut si hoc dixeris, fugiant tanqoam insanum ; si alio modo ad hoc adduxeris, facias insa- nos. Scdcredamus.propterutramquesententiamsqoe homines nolle philosophari. Si aliquid philosophic perniciosum Zenonis deHnitio dicere cogebat, nii homo, idne homini dicendum fuit, unde se doleret; an id, unde te derideret? 21 . Tamcn qur d Zeno definivit, quantum stulti pos- sumas, discutiamus. Id visum ait posse compreheodi. quod sic appareret. ut falsum apparere non posset. Manifestum est, nihil aliud in perceptionem Tenire. Hoc et ego, inquit Arcesilas, video, et hoc ipso do- cco nihil percipi. Non enim tale aliquid invenin po- test. Fortasse abs te, atque ab aliis stultis : at a sa- piente cur non potest ? Qaanqaam et ipsi stulto niiul rcsponderi posse arbitror, si tibi dicat ut ilio memo- rabili acumine tuo hanc ipsam Zenonis deiinitionem refellas, et ostendas eam etiam falsam esse posse: quod si non potueris, hanc ipsam quam percipiasha- bes ; si autcm refelleris, unde a percipiendo impedia- ris non habes. Ego eam refelli posse non video, ei omnino vcrissimam judico. Itaque cum eam sdo, quamvis sim stultas, noniiihil scio. Sed fac illam ot- dcre versatiffi tuse. Utar complexione secarissima. Aot onim vera est, aut falsa: si vera, beneteneo ; si falsa, potcst aliquid percipi, etiamsi habeat communia sigvi cum falso. Unde, inqait, potest? Verissime igitur Zeii>) deiinivit, nec ei quisquis vel in hoc consensit, erraTil An parvse laudis et sinceritatis definitionem patabi- mus, quffi contra eos qui erant adversum perceplio- ncm multa dicturi, cum desiguaret quale esset qnod percipi posset, seipsam talem esse monstravit ? Itaque comprehensibilibus rebus et definitio est, et exem- phiov. Utrum, ait. etiam ipsavera sitnescio : sedquia est probabilis, ideo seqaens eam ostendo nihil esse tale, quale illa expressit posse comprehendi. Ostendis fortasse proeter ipsam, et vides, ut arhitror, qaid se- quatur. Quod si etiam ejus incerti sumus nec ita nos deserit scientia ; scimus enim aut yeram esse, aut fid- l>4o LIBER TERTIUS. 9i6 sam: non igitar nihii scimus. Quanquam nunquam efficiet ut ingraius sim, prorsus ego illam detinitio- nem verissimam judico. Aut enini possunt percipi et falsa, quod vehementius Academici timent, et revera absurdum est; aut nec ea possunt, quae sunt falsis si- milia: unde illa definitio vera est. Sed jam csetera videamus. CAPUT X. — Duo Academicorum effata, 22. Quamvis hsec, nisi fallor, possint ad victo- riam satis esse, non tamen fortasse ad victorise sa- tietatem. Duo sunt qua^ ab Academicis dicuntur, con- tra qufle, ut valemus, venire instituimus : Nihil posse perdpi ; et, Nulli rei debere assentiri, De asseutiendo mox alias, nunc pauca de perceptione dicemus. Nihilne prorsus dicitis posse comprchcndi? Hic evigilavit Car- neades : nam nemo istorum minus alte quam ille dor- mivit, et circumspexit rerum evidentiam. Itaquecredo, secnm ipse, ut fit, loqucns : Ergone, ait, Carneades. dicturus es nescire te utrum homo sis, an formica? Aut de te Chr}'sippus triumphabit? Dicamus ea nos nescire quse inter philosophos inquiruntur; caetera ad nos non pertinere, ut si in luce titubavero quotidiana et vulgari, ad illas imperitorum tenebras provocem, nbi soli quidam divini oculi vident: qui me etiam si palpicantem atque cadentem aspexerint, caecis prodere nequeant, prcesertim arrogantibus, et quos doceri ali- qnid pudeat. Laute quidem, o grjcca iudustria, suc- cincta et parata procedis ; sed non respicis illam de- finitionem et invenium esse philosophi, et in vestibulo philosophiae tixam atque fundatam. Quam si snccidere tentabis, rediet bipennis in crura : illa enim labefa- etata, non solum potest aliquid percipi, sed ctiam id potest qnod similUmum falso est, si eam non audebis evertere. Est enim latibulum tuum unde in incautos transire cupientes vehcmens erumpis atque exsilis: aliquis te Hercules in tua spelunca tanquam semiho- minem Cacum ^ suffocabit, et ejusdem molibus oppri- met, docens aliquid esse in philosophia quod tanquam simile falso incertum abs te fieri non possit. Certe ad alia properabam; hoc quisquis urget, teipsum, Car- neades, magna afficit contumelia, quem a me veluti mortuum putat ubicumque aut undecumque po^se su- perari. Si autem non putai, immisericors est, qui me passim deserere prsesidia et tecum in campo certare cogit: in quem descendere cum coepissem, solo tuo numine territus pedem retnli, et de superiore loco ne- scio quod jaculatus sum, quod utrum ad te pervenerit, yei quid egerit viderint sub quorum examine dimica- mas. Sed quid metuo ineptus? Si bene memini, mor- tuus es, nec jam pro sepulcro tuo jure pugnat Aly- pius: facile me contra umbram tuam Deus adjuvabit. 23. Nihil ais in philosophia posse percipi. Et ut orationem tuam large lateque diifundas, arripis rixas, dissensionesqne philosophorum, et eas tibi contra il- los arma ministrare arbitraris. Quomodo enim inter Democriium et superiores physicos de uno mundo, et innumerabilibus litem dijudicabimus, cum inter < Undecim llsB.jSemihominemsu/focahit, omisso nomine Cacum. ipsum hseredemque ejus Epicurnm concordia mancro nequiverit? Nam iste luxuriosus cuni alomos qiiasi ancillulas suas, id est corpuscula qua; in tenebris Ite- tus amplectiiur, non tenere viam suara, scd in alie- nos limiles passim sponte declinare pcrmittil; totom patrimonium eiiam perjurgia dissipavit. Hocvcro ni- hil ad me attinet. Si enim ad sapienliam pertiuet ho- rum aliquid scire, id non potest latero sapicntem. Si autem aliud quiddam csi sapicntia * ; illam scit sa- piens, ista contemnit. Tamen ego qui louge adhuc absum vel a vicinitate sapientis, in islis pliysicis non- nihil, scio. Certum enim habeo, autumun osse mun- dum, aut non unum; ei si non unum, aut tiniil nu- meri, aut infiniti. Jstam seniculiam Carueades falsse esse similem doceat. Itera scio muudum istum uo- strum, aut natura corpomm, aut aliqua providcniia sic esse dispositum ; eumque aut semper fuisse ct fore, autcoepisse esse minime desiturura-; aui orium ex tempore non habere, sed habiiurum psse.finem ; aut et manere coepisse, et non perpetuo esse mansu- rum : et innumerabilia physica hoc modo novi. Vera enim ista sunt disjuncta, necsimiliiudine aliqua fahi ea potest quisquam confundere. Sed assume aliquid, ait Academicus. Nolo: nam hoc est dicere, Relinque quod scis, dic quod nescis. Scd pendei scnteniia. Me- lius certe pendei quam cadit : nempc plana est * ; nempe jam poicst aut falsa, aut vera nominari. Hanc ergo me scire dico. Tu qui nec ad philosophiam perii- nere ista negas, et eorum sciri nihii posse asseris, ostende me ista nescire: dic isias disjuncliones aut falsas esse, aui aliquid commune habere cum falso, per quod discerni omnino non possint. CAPUT XI. — Ex sensuum imbecillitate 7ion effici ut nihil teri perdpiatur. Neque ex somno et furorc, 24. Unde, inquit, scis esse isium mundura, si sensus faHuninr? Nunquara rationes vesirse iia vim sensuum refellere potuerunt, ut convincerctis nobis nihil videri ; nec omnino ausi esiis aliquundo ista ten- tare ; sed posse aliud esse ac videlur, vehemenler persuadere incubuistis. Ego itaque hoc iotum, qua- lecumque cst quod nos continct, aique alii; hoc, in- quam, quod oculis meis apparet, a meque sentitur habere terram et coelum, aut quasi terram, et quasi coelum, mundum voco. Si dicis nihil mihi videri, nun- quam errabo. Is enim errat, qui quod sibi videtur, temere probat. Posse cnim falsum videri ascniienti- bus dicitis, hiliil videri non diciiis. Prorsus enim omnis disputationis causa tolletur, ubi regnare vos hbet, si non soltlni nihil scimus, sed eiiam nihil nobis vide- tur. Si autem hoc quod mihi videtur negas munduni esse, de nomine controver.siam facis, cnm id a mc dixerim mundum vocari. 25. Etiamne, inquies, si dormis, mundus est iste quem vides? Jam diciumest, quidquid iale mihi vi- detur, mundum appello. Sed si eum solumplacei mun- dum vocare, qui videtur a vigilantibus vel etiam a sanis; illud contende, si pates, eos qui dormiunt ac < Ita Mss. At Edd., sopieniiam illam. > Sepiem Mss., plena est. 947 CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI 94» furiunt, nonin mundo furereatque dormire. Quam- obrem hoc dico, istam totam corporum molem at- que macliinam in qua sumus, sive dormientes, sive furentes, sive vigilantes, sive sani, aut unam esse, aut nou esse unam. Edissere, quomodo pos- sit ista esse falsa sententia. Si enim dormio, tieri polest ut nihil dixerim ; aut si etiam ore dormien- tis verba, ut solet, evaserunt, potest iieri ut non hic, non ita sedens, non istis audientibus dixe- rim: ut autem hoc falsum sit, non potest. Nec ego illud me percepisse dico, quod vigilem. Potes enim dicere, hoc mihi etiam dormienti videri potuisse; ideoque hoc potest esse falso simiilimum. Si autem unus etsex mundi sunt; septem mundos esse, quoquo modo atfectus sim, manifestum est, et id me scire non impodenter aftirmo.* Quare vel hanc connexio- nem, vei illas superius disjunctiones, doce somno aut furore aut vanitate sensuum posse esse falsas; et me, si expergefactus ista meminero, victum esse concedam. Credo euim jam satis liquere quse per somnium et dementiam falsa videantur, ea scilicet quse ad corporis sensus pertinent : nam ter terna no- vem esse, et quadratum intelligibilium numerorum, necesse est vel genere humano stertente sit verum. Quanquam etiam pro ipsis sensibus multa posse dici video, quse ab Academicis reprehensa non invenimus. Credo enim sensus non accusari, vel quod imagina- tiones falsas furentes patiuntur, vel quod falsa in so- mnisvidemus. Si enim vera vigilautibus atquesanis re- nuntiarunt; nihil ad eos, qnid sibi animus dormientis insanientisque conlingat ^ 26 . Restat ut quceratur, utrum cum ipsi renuntiant, verum renuntient. Age, si dicat Epicureus quispiam, Nihil habeo quod de sensibus conquerar : injustum est enim ab eis exigere plusquam possunt; quidquid autem possunt videre oculi, verum vident. Ergone verum est quod de remo in aqua videut? Prorsus ve- rum. Namcausa accedente quareita videretur, si de- mersus unda remus rectus appareret, magis oculos meos falsse renuntiatioois arguerem. Non enim vide- rent quod talibus existentibus causis videndum fuit. Quid raultis opus est? IIoc de turrium motu, hoc de pinnuiis avium, hoc de caeteris innumerabilibus dici potest. Ego tamen fallor, si assentiar, ait quispiam. Noli plus assentiri, quam ut ita tibi apparere persua- deas; et nulla deceptio est. Non euim video, quo- modo refellat Academicus eum qui dicit: Hoc mihi candidum videri scio ; hoc auditum meum delectari scio; hoc mihi jucunde olere scio; hoc mihi sapere dulciter scio; hoc mihi esse frigidum scio. Dic potius, utrum per se amarse sint oleastri frondes, quas caper tam pcrtinaciter appetit. 0 hominem improbum ! nonne est caper ipse modestior ? Nescio quaies pecori sint, mihi tamen amarse sunt : quid quseris amplius? Sed est fortasse aliquis etiam hominum, cui non sint amarse. Tendisne in moiestiam? Numquidnam ego amaras esse omnibus dixi? mihi dixi, et hoc non 1 Par., qui sibi animum:.. confingant, M. semper affirmo. Quid si enim allas alia causa, nuic dulce quidpiam, nunc amarum in ore sentiatarl Illiid dico, posse hominem cum aliquid gastat, bona lide jurare, se scire palato suo iilixd suave esse, vel coo- tra, ncc uUa calumnia grseca ab ista scientia posse deduci. Quis enim !im impudens sit, qui mihi cqbi deiectatione aliquid ligurienti dicat: Fortasse hob gustas, sed hoc somnium est? Numqaidnam resisto? Sed me tamen iilud in somnis etiam delectaret. Qoare illud quod me scire dixi, nulla confundit similitodo falsorum. Et Epicureus, vel Cyrenaici et alia multa fortasse pro sensibus dicant, contra qnae nihil di- ctum esse ab Academicis accepi. Sed qnid ad me? Si volunt ista, et si possunt, etiam me favente resGin- dant. Quidquid enim contra sensus ab eis dispatator, non contraomnes philosophos valet. Sunt enim qni ista omnia, quse corporis sensu accipit animos, opi- nionem posse gignere confitentur, scientiam vero ne- gant. Quam tamen volunt intelligentia contineri, re- motamqoe a sensibus inmente vivere. £t forte in eo- rum nimiero est sapiens ille quem quaerimus. Sed de hoc alias. Nunc ad reliqua pergamus quae propter ista quse jam dicta sunt, paucis, nisi fallor explicabimos. CAPUT XII. — Urget Academicos causare fruitra sa- suum vel somni et furoris deceptiones. 27. Quid enim demoribus inquirentem veljuvat rel impedit corporis sensus? Nisi vero ilios ipsos qm summum hominis bonum in voluptate posucre. nihil impedit aut columbse collum, aut vox incerta, aut grave pondus homini quod camelis leve est, aat alia sexcenta, quominus dicant eo quo delectantur deie- ctari se scire, vel eo quo olfenduntnr offendi (quod refelli posse non video) ; eum commovebunt qui fi- nem boni mente complectitur. Quid horum tu eiigis? Si quid mihi videatur, quseris; in mente arbilror esse summum hominis bonum (Lib. i Retract.y eap. 1« n. 4). Sed nunc de scientia qoserimus. Ergo interrop sapientem, qui non potest ignorare sapientiam: mihi tamen tardo iili atque stulto licet interim scire, boai humani iinem, in quo inhabitet beata vita, aat nal- lum esse, aut in animo esse, aut in corpore, ant is utroque. Hoc me, si potes, nescire convince; quod notissimse illse vestrse rationes nullo modo fadanL Quod si non potes, non enim reperies cui falso si- mile sit, egone concludere dubitabo, recte mihin- deat scire sapientem quidqnid in philosophia verom est, cum ego inde tam multa vera cognoverim? 28. Sed metuit fortasse ne sununnm bonum eligat dormiens. Nihii pericuii est: cum evigilaverit, repo- diabit si displicet, tenebit si placet. Quis enim eum recte vituperabit quod falsum vidit in somnis? Aut fortasse illud formidabit, ne dormiens amittat sapientiam, si pro veris falsa probaverit? Hoc jam ne dormiens quidem audet somniare , ut sapien- tem vigilantem vocet, neget si dormiat. Hsec etiam de furore dici possunt : sed in alia festinat oratio. Hsec tamen sine conclsione securissima non reiinqoo. Aut enim amittitur furore sapientia, etjam nonerit sapiens, quem verum ignorare clamatis: aut scientia D49 LIBER TERTIUS. 950 ejus manet in inteliectu, etiatnsipars animi csetera id quod accepit a sensibus veiut in somnis imaginetur. CAPUT XIII. — Multa percipi in dialectica. 29. Restat dialectica, quam certe sapiens bene noyit, nec falsum scire quisquam potest. Si vero eam nescit, non pertinet ad sapientiam ejus cognitio, sine qua esse sapiens potuit ; et superlluo utrum vera sit, possitve percipi, queerimus. Hic fortasse aliquis mihi dicat : Soles prodere tu stulte, quid noveris : an de dialectica nibil scire potuisti? Egovero pluraquam de quavis parte philosopbia;. Nam primo omnes illas propositiones, quibus supra usus sum, veras esse ista me docuit. Deinde per istam novi alia muita vera. Sed quam multa sint, numerate, sipotestis. Si qua- tuor in mundo elementa sunt, non sunt quinque. Si sol unus est, non sunt duo. Non potest una anima et mori et esse immortalis. Non potest homo simul et beatus, et miser esse. Non hic et sol lucet, et nox est. ' Aut vigilamus nunc. aut dormimus. Aut corpus est, quod mibi videre vidcor, aut non est corpus. Hsec et alia multa, quse commemorare longissimum est, per istam didici vera esse, quoquo modo sese habeant sensus nostri, in se ipsa vera. Docuit me S si cujus cornm quseper connexionem modo proposui parsan- tecedens assumpta fuerit, trahere necessario id quod annexum est. Ea vero qua) per repugnantiam veldis- jonctionem a me hunt enuntiata, banc babere natu- ram, ut cum auferuntur caetera, sive unum, sive plura sint, restet aliquid quod eorum ablatione tirmotur. Docuit etiam me, cum de re constat, propter quam Yerba dicuntur, de .verbis non debere contendi : et quisquis id faciat, siimperitia faciat, docendura esse; si malitia, deserendum :si doceri non potest, monendum ut aliquid aliud potiusagat,quamtempus insuperfluis operamque consumat;si non obtemperat,negligendum. De captiosis autera atque fallacibus ratiunculis breve prsBceptura est : si male concedendo inferuntur, ad ea quae concessasuntesseredeundum. Siverumfalsumque in una conclusione confligunt, accipiendum inde quod intelligitur,quod explicarinon potest relinquendum. Si autem modusin aliquibusrebuslatet penitusbominem, scientiam ejus non esse quaerendam. Haec quidem ha- beo a dialectica, et alia multa quae commemorare non est necesse. Neque enim debeo ingralus existere. Ve- nim ille sapiens aut bsec negligit, aut si profecto dia- leclica ipsa scientia veritatis est, sic illam novit ut istorum mendacissimam calumniam : Si verum estj falsum esi ; si falsum esty verum est : contemnendo, et non miserando fame enecet *. Hac de perce- ptione satis esse propterea puto, quia de assen- tiendo cum dicere ccepero. tota ibi rursum causa ver- sabitur. CAPUT XIV. — Sapientem oportet sapientix saltem assentiri. 30. Jam ergo ad eam partem veniamus, in qua dudiUre adhuc videtur Alypius. Et primo idipsum * Lov., in «e, Ipia vero docuit me. « Am. Er. et Lov. omittunt fame. Mss. quatuor, et non miseranda fama. Sed veriu8 alii novem, et non witsc- rando fame enecet : quibus accedit Bad. perspiciamus quale sit, quod tu acutissime atque cau- tissime movet. Nam si tot tantisquc rationibus robo- ratam * (hoc enim dixisti) Academicorum sententiam, qua eis piacuit nihll scire sapicntcm, boc tuum labe- factat inventum, quo cogimur confiteri multo esse probabiiius; sapientem scire sapicntiam ; magis est assensio cohibenda. Hoc enim ipso ostenditur nihil quamlibet copiosissimis subtilissimisque argumentis posse suaderi, cui nonex parle contraria,siadsitinge- nium, non minus acriter, vei fortasse acrius '^resista- tur. Eo fit, ut cum sit victus Academicus, vicerit. 0 utinam vincatur? nunquam eflicietquavis artePelasga, ut simul a me victus victorque discedat. Certe uihil aliud inveniatur quod adversum ista dici possit, et ultro me victum esse profiteor. Non enim de gloria comparanda, sed de invenienda veritate tractamus. Mihi satis est, quoquo modo molem istam transcen- dere, quoe intrantibus ad philosophiam sese opponit, et nescio quibus receptaculis tenebrascens * talera esse philosophiam totamminatur, nihilque in ealucis inventum iri sperare permittit. Quid autem amplius desiderem, nihil babeo, sijam probabile est, nonnihil scire sapientera. Non enim aliacausa veri siraile vide- batur eura assensionera sustinere debere, nisi quia e atveri simile nibilpossecomprehendi. Quosublato, percipit enim sapiens vel ipsam, ut jam conceditur, sapientiam, nullajamcausa remanebit curnon assen- tiatur sapiens vel ipsi sapientiae. Estenimsine dubi- tatione monstrusius sapientem non approbare sapien- tiam, quam sapientem nescire sapientiam. 31. Nam quaeso, paululum quasi ante oculos tale' spectaculura constituaraus, si possumus, rixara quam- dam sapientis et sapientiae, Quidaliud dicitsapientia, qaam se esse sapientiam ? At contraiste, Non credo, inquit. Quis ait sapientise: Non credo esse sapien- tiam ? quis, nisi is cum quo illa loqui potuit, et in quo babitare dignata est, scilicet sapiens ? Ite nunc, et me quaerite, qui cum Academicis pugnem : babetis jam novum certamen, sapiens et sapientia secum pugnant. Sapiensnonvultconsentiresapientiaj, ego vo- biscum securus exspecto. Quis enim non credat invi- ctara esse sapientiam ? Tamen nos aliqua complexione muniamus. Auteniminboc certamine Academicusvin- cet sapientiam : etame vincetur, quianon erit sapiens: aut abea superabitur; et sapientcm sapienliae consen- tiredocebimus. Aut igitur sapicns Academicusnon est, aut nonnulli rei sapiens asscntietur : nisi forte quem dicere puduit sapientem nescire sapientiara,sapientem non consentire sapientiae dicere non pudebit. At si jam veri simile est cadere in sapienlem vel ipsius sapienticB perceptionem, et nulla causa est, cur non ei quod potest percipi assentiatur ; video quodvolebara esse veri simile, sapientera scilicet assensurum esse sapientioe. Si quajres ubi inveniat ipsam sapientiam ; respondebo, In semelipso. Si dicis cum nescire quod habeat, redis ad illud absurdum, sapientem nescire t Lov., roboratum. At alii Cdd., rohornlam. 8 Tenebras tegens, juxta Par. Er. Ven. M. 951 COJSTUA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI 95i sapieutiam. Si sapientcm ipsum negas possc iuvcniri ; non jam cum Academicis, sed tecum, quisquis hoc sentis, scrmonc alio disseremus. lili enim cum hsec disputant, de sapientc profecto disputant. Clamat Ci- cero, seipsum magnum esse opinatorem, sedde sa- piente se quserere. Quod si adhuc vos, adolescentes, ignotum habotis, curte in Hortensio legistis : Siigitur nec certi est quidquam, nec opinari sapientis est ; nihil unquam sapiens approbabit, Unde manifestum est eos de sapiente iliis suis disputationibus, contra quas ni- timur, quflerere. 32. Ergo arbitror ego sapienti certam essc sapien- tiam, id est sapientcm perccpisse sapientiam ; et ob hoc cum non opinari, cum assentitur sapientise : as- seutitur enim ci rei, quaiu si non percepisset, sapiens non csset. Nec isti quemquam non debere assentiri, uisi rebus quse non possunt percipi, aflirmant. Non auten sapicntia nihil est. Cum igitur et scit sapien- tiam, et assentitur sapientiac ,* neque nihil scit, neque nulli rei sapiens assentitur. Quid amplius vuUis? An de illo errore aliquid queerimus, quem dicunt penitus evitari, si innuilam rem animam declinet assensio? Errat enim, inquiunt, quisquis non solum rem fal- sam, sed eti&m dubiam, quamvis vera sit, approbat : nihil autem quod dubium non sit invenio. At invenit sapiens ipsam, ut dicebamus, sapreutiam. CAPUT XV. An qui sequitur in agendo probabite citra assensum vitet errorem. 33. Sed hinc jam vultis fortasse me discedere. Non sunt facile securissima reiinquenda ; cum versntissi- mis hominibus agimus : morem tamcn vobis geram. Sed quid hic dicam? quid? quidnam? illud nimirum vetus dicendum est, ubi et ipsi habent quod dicant. Quid enim faciam, quem de castris meis foras trudi- tis ? nuui implorabo auxilia doctiorum, cum quibussi superarc nequeo, minus pudebit fortasse superari ? Jaciam igitur quibusviribus possumfumosum quidem tam et scabrum, sed nisi fallor, validissimum telum. Qui nihil approbat, nihil agit. 0 honiinem rusticum ! Et ubi est probabile? uji ost verisimile? Hoc voleba- tis. Auditisue ut sonent scuta graicauica? Eiceptum est quod robustissimum quidem * : sed qua manu ja- culati sumus? Et nihil polentius isti mei sugge- runt; nec aliquid, ut vidco, vulueris fecimus. Con- vertam me ad ea quai villaet ager ministrat : oneraut me potius majora quam prseparant. 34. Nam cum otiosus diu cogitassem in isto rure, quonam modo possit isthuc probabile ac veri simile actus nostros ab errore defendere ; primo visum est mihi, ut solet videricum ista vendebam, belletectum et munitum. Deindeubitotum cautius circumspexi, visus sum mihi vidisse unum aditum, qua in securos error irrueret. Non euim solum putoeum errare,qui falsam viam sequitur ; sed etiam eum qui veram non sequi- tur. Faciamus enim duos viatores ad unum locum ten- dentes, quorumalter institueritnullicredere,alter ni- mis credulus sit. Venlum est ad aliquod bivium : hic ^ Ed. Par., quod robustissimum quidem est, M. illo credulus pastori qui aderat, velcaipiamrusticatto: Salve, frugi homo : dic quseso, qua bene in illum lo- cum pergatur. Respondetur:Si hac ibis, nihil errabis. Et ille ad comitem : Vcrum dicit, hac eamus. Ridet vir cautissimus, et tam cito assensom facetissime illudil, atque interea illo dis( c lonte in bivio figitar : et jain incipit videriturpecessare, cum ecce ex alio viieconia lautus quidam et urbanus equo insideos eminet, et propinquare occipit:gratuIatur iste. Tum adveoienti, etsalutatoindicat propositom, quseritviam ; dicitetiam remansionis suse causam, quo benevolenfiorem red* dat, pastori eum praeferens. Ille antem casa planaserat de iis quos Samardacos * jam vulgas vocaL Tenuit suum morem homo pessimus etiam gratis. Hsecperge, ait : nam ego inde vcnio. Oecepit, atque abiit Sed quando iste dcciperetur? Non enim moastrationem istam tanquam veram, inquit, approbo : sed quia est yeri similis. Et hic otiosum esse nec honestum, oec ntile est ; hac eam. Interea ille qui assentiendo erra- vit, tam cito existimans vera esse verba pastoris, in loco illo quo tendebant, jam se reticiebat : iste aotem non errans, siquidem probabile sequitur, circumitsii- vas nescio quas, nec jam cui locus ille notus sit, ad quem venirc proposuerat^ invcnit. Vere yobis dicam, cum ista cogitarem, risum tenere non potui, fieri per Academicorum verbanescioquomodo, ut erretilleqai veram viam vel casu tenet ; ille autem qui per avios montes probabiliter ductus est, nec petitam regionem inveuit, uou videatur errare. Utenimtemerariamcon- sensionem jurecondcmnem,fadIius ambo errant,qiiam iste non errat. Hiuc jam adversum ista verba vigilantior, ipsa facta hominum et mores considerare ccepi. Tom vero tam multamihi et tamcapitalia in istosyenerunt in mentem, ut jamnonriderem, sed partim stomacha- rer, partim dolerem homines doctissimos et acatissi- mos in tanta scelera sententiarum et flagitia devolutos. CAPLT XVI. — Facere quod viictur prababiU eUam citra assensum nefarium est. 35. Gerte enim, non fortasse omnis qui errat, pee^ cat ; omnis tamen qui peccat, aut errare concedi- tur, aut aliquid pejus. Quid si ergo aliquis adolescen- tium cum hos audierit diccntes : Turpe est errare, et ideo nulli reiconsentire debemus; sed tamencumagit quisque quod ei videtur probabile, nec peccat ', nec eriat : illud tantnm meminerit, quidquid occurrit vel animo vel sensibus, non pro vero esse approbandam. Id igitur audieus adolescens, insidiabitur pudicitis uxoris alienee. Te, te consulo, M, Tulli ; de adolescen- tiuni moribus vitaque tractamus, cui educandae atque iustitueudae omnes illse litterse tuse vigiLiveront. Quid aliud diclurus es, quam non tibi esse probabile ut id 1 Ita scribilur iu editione Bad. et in pluribus Mss. Iuan- tiquis etiam editiouibus Chrysodtomi, Homil. 17. in Epist td Ephes. legitur .vainarc/aAoiii, ibiquesignificat^elo/opoioHi: nec multum aliter apud Am. et tres Mss. qui habent, Sa- mardocos. AtEr. etLov. Sarmadacos; uti etiam scribit ve- tus commeutatorHoratii,ad illud lib. l,Satir. 6, « FaUacem tt circum : » ubi eos dicit « Sarmadacos et sortilegos ma- tt thcmaticos, qui ad metas spectatores circumstabant et « imperitos nugis fallebant. » 3 Bad. et Mss.. undecim, quod et videttur probabiU nec cessatf nec errat. 953 LIBER TERTIUS. 954 faciat adolescens? At illi probabiie est. Nam si ex alieno probabili vivimus, nec tu debuisti administrare rempublicam ; quia Epicuro visum est non esse facien- dam. Adullerabit igitarille juvenis conjugem alienam : qoi deprebensus si fuerit, ubi te inveniet a quo defcn- datur? Quanquam etiam si inveniat, quid dicturus es? Negabis profecto. Quid si tam clarum est, ut frustra iniiciere? Persuadebis nimirum, tanquam in Cumano gymnasio atque adeo Neapolilano, niiiil eum peccasse, imo etiam nec errasse quidem. Non enim faciendum esse adulterium pro vero sibipersuasit; probabile oc- currit, secutus est, fecit : aut fortasse non fccit, sed fecisse sibi visus est. Iste autem maritus, bomo fatuus, perturbat omnia litibus pro uxoris castitate procla- mans, cum qua forte nunc dormit, et nescit. Hoc illi judices si inteliexerint, aut negiigent Academicos, et tanquam crimen verissimum punient; aut eisdem obtemperantes, verisimililerbominem probabiliterque damnabunt, ut jam quid agat iste patronus prorsus ignoret. Cui enim succenseat non habebit, com omnes se nihii errasse dicant; quando non assentientes, id quod visum est, probabile fecerint. Ponet igitur per- sonam patroni, et philosophi consolatoris suscipiet : ita faciie adolescenti, qui jam tantum in Academia pro- fecerit, persuadebit ut se tanquam in somnisputet esse damnatum. Sed vos me jocari arbitramini : liquet* dejerare per omne divinum {Lib, I RetracL cap. l,n.4), nescire me prorsus quomodo iste peccaverit ; si quis- quis idegerit quod probabile videlur, non peccat. Nisi forte in totum aliud esse dicunt errare, aliud peccare ; sequeillis praeceptis egisse ne erremus, peccare autem nihil magnum esse duxisse. 36. Taceo de homicidiis, parricidiis, sacrilegiis, omnibusqueomnino, quse lieri aut cogitari possunt, lla- gitiis aut facinoribus, qnse paucis verbis, et quod est gravius, apudsapientissimos judices defenduntur: Ni- hil consensi, et ideo non erravi. Quomodo autem non facerem quod probabile visum est? Qui autem non putant ista probabiliter posse persuaderi, legant ora- tionem CatilinaB, quapatrise parricidium, quo uno conti- nentur omnia scelera, persuasit (Sallnst. , de Bello CatiL , cop. 12). Jam illud quis non ridet? Ipsi dicunt, nihil se in agendo sequi nisi probabile, et quserunt magno- pere veritatem, cum eis sit probabile non posse inve- niri. 0 mirum monstrum ! Sed hoc omittamus, minus id ad nos, minus ad vit® nostra^ discrimen, minus ad fortonarum periculum pertinet. Illud cst capitale, illud formidolosum, iilud optimo cuique metuendum, qaod nefas omne, si hsec ratio probabilis erit, cum probabile cuiquam visum fuerit csse faciendum, tan- tnm nulli quasi vero assentiatur, non solum sine sce- leris, sed etiam sine erroris vituperatione committat. Quid ergo? Haec illi non viderunt? Imo solertissime ^ Lov., libet. Restituitur ex Am., Er. et Mss., liquet de- Jerare; quod jam Id lib. 1 Retract. c. 1 anDotavimus usur- ptatum esse ex Terentio. Hunc nempe atque alios politio- ns latinitatis auctores semulari amaoat Augustiiius, in his litteris « jam quidem servientibus Deo, sed adhuc super- « bise Bcholam tanquam in pausatione anhelantibus, » ut ipse ait hb. 9 Couf. c. 4. prudentissimeque viderunt, nec mihi ullo pacto tanlum arrogaverim, ut M. Tullium aliqua ex parte sequar industria, vigilanlia, ingenio, doctrina: cui tameii asserenti, nihil scire posse hominem, si hoc solum diceretur, Scio ita videri mihi ; unde id refeileret non haberet. CAPUT XVII. •— Acadcmici quarc dissimulaiint suam sententiam, 37. Quid igitur placuit tantis viris perpetuis et per- tinacibus contentionibns agere, ne in quemquam cade- re veri scientia videretur? Audite jam paulo attentius, non quid sciam, sed quid existimem : hoc enim ad ul- timum reservabam, ut cxplicarem, si possem, quale mihi videatur esse totum Academicorum consilium. Plato vir sapientissimus et eruditissimus temporum suorum, qui etita locutusest, ut •{ueecumque dicerct, magna fierent, et ea locutus est, ut quomodocumque diceret, parvanon fierent {Lib. IRetract,, cap. I, n. 4) ; dicitur post mortem Socratis magistri sui, quem sin- gulariterdilexerat, aPjthagoreisetiam multa didicisse. Pythagoras autem grap.ca philosophia non contentus, quae tunc aut pene nulla erat, aut certe occultissima, postquam commotus Pherecydee cujusdam Syri dispu- tationibus, immortalem esse animnm credidit, multos sapientes etiam longe lateque peregrinatus audierat. Igitor Plato adjiciens iepori subtilitatique Socraticse quam in moralibus habuit, naturalium divinarumquo rerum peritiam, quam abeisquos memoravi diligenter acceperat; subjungensque quasi formatricem illarum partium, judicemque dialecticam, queeautipsa esset, ant sine qua sapientia omnino esse non posset ; per- fectam dicitur composuisse philosophia; disciplinam, de qua nunc disserere tempus * non est. Sat est enim ad id quod volo, Platonem sensisse duos esse mundos : \ unum intelligibilem, in quo ipsa veritas habitarct : istum autcmsensibilem, quem manifestum estnos visu tactuque sentire. Itaque iilum verum, hunc veri simi- lem et ad illius imaginem factum. Et ideo de illo in ea, quse se cognosceret, anima velut expoliri et quasi serenari voritatem ; de hoc antem in stultorum animis non scientiam, sed opinionem posse generari. Quid- quid tamen ageretur in hoc mundo per eas virtutes, quas civiles vocabat, aliarum verarum virtutum simi- les, quse, nisi paucis sapientibus, ignotse essent, non posse nisi verisimiie nominari. 38. Hcec et alia hujusmodi mihi videntur inter suc- cessores ejus, quantum poterant, esse servata, et pro mysteriis custodita. Non enim aut facile ista percipiun- tur, nisi ab eis qui se ab omnibus vitiis mundantes, in aiiam quamdam plus quam humanam consuetudinem vindicaverint ; aut non graviter peccat qnisquis ea sciens quoslibet homines docere voluerit. Itaque Zenonem principem Stoicornm, cum jam quibnsdam auditia et creditis, in scholam relictam a Platone venisset, quam tunc Polemo retinebat, suspectnm habitum snspicor, nec talem visum cui Piatonica illa velnt sacrosancta decreta facile prodi committique deberent, prinsquam dedicisset ' ea, quse in illam scholam ab aiiis accepta 1 In B., temporis. Caeteri oranes editi, tempus, M. s Lov. , dedocuissent. 955 CONTRA ACADEMICOS, S. AUGUSTINI LIBER TERTIUS. m detulerat. Moritur Polemo, succedit ei Archesiias Ze- nonis quidem condiscipulus, sed sub Polemonis ma- gisterio. Quamobremcum Zeno suaquadam de mundo, et maxime de anima, propter quam vera philosophia yigilat, seDtentia delectaretur, dicens eam esse morta- lem, nec quidquara esse praitcr hunc sensibilem mun- dum, nihilque in eo agi, nisi corpore ; nam et Deum ipsum ignem putabat: prudentissime atque utiiissime mihi videtur Archesilas, cum illud late serperet ma- lum, occultasse penitus Academi6esententiam,et quasi auruminveniendumquandoque posterisobruisse. Qua- re cum in falsas opiniones rucre turba sit pronior, et consuetudine corpornm omnia esse corporea facillime, sed noxie credatur; instituit vir acutissimus atque hu- manissimus, dedocere potius quos patiebatur male doctosquam docere quosdocilesnon arbitrabatur. Inde illa omnia nata sunt quse novse Academise tribuuntur, quia eorum necessitatem veteres non habebant. 30. Quod si Zeno expergefactus esset aliquando, et vidissetnequequidquamcomprehendiposse, nisi quale ipse definiebat, neque tale aliquid in corporibus posse inveniri, quibns ille tnbuebat omnia; olim prorsus hoc genus disputationum, quod magna necessitate ilagraverat, fuisset ezstinctum. Sed Zeno imagine constantiffi deceptus, ut ipsis Academicis videbatur, nec mihi etiam non videtur, pertinax fuit : fidesque illa corporum perniciosa quoquo modo potuit pervixit in Chrysippum,qui ci (nam maxime poterat), magnas vires latius se diffundendi dabat ; nisi ex illa parte Carneades acrior et vigilantior superioribus cseteris ila restitisset, ut mirer illam opinionem aliquid etiam postea valuisse. Namqne Cameades primo illam velut calumniandi impudentiam, qua videbat Archesilam non mediocriter infamatum, deposuit; ne contra omnia velle dicere quasi ostentationis causa videretur : sed ipsos proprie sibi Stoicos, atque Chrysippum con- vellendos evertendosque proposuit. CAPUT XVIII. — Quomodo probabile inductum ab Academicis. 40. Deinde cum undique premeretur, si nulli rei esset assensus, nihil acturum esse sapientem (o hominem mirum atque adeo non miruml ab ipsis enim Piatonis fontibus profluebat); attendit sapien- ter quales illi actiones probarent, easque nescio qua- rum verarum similes videns, id quod in hoc muudo ad agendum sequeretur, veri simile nominavit. Cui enim esset simile et perite norat, et prudenter tege- bat, idque ctiam probabile appellabat. Probat enim bene imaginem, quisquis ejus intuetur exemplum. Quomodo enim approbat sapiens *, aut quomodo simile sequitur veri, cum ipsum verum quidsit ignoret? Ergo illi norant,et approbabant falsa in quibus imitationem laudabilem rerum verarum animadverlebant (Lib. I Retract., cap. 1, n. 4). Sedquiahoc tanquam profanis nec fas, nec faciie erat ostendere; reliquerunt poste- ris, etquibus iliotemporepotuerunt, signum quoddam sententiai suee. Illos autem bene dialecticos de verbis < Iq octo Mss., Quomodo ergo nihil approbat sapiens. movere qusestionem insnltantes irridentesqiie prohi- | bebant. Ob hoc dicitur Carneades etiam tertise Acade- 1 miffi princeps atque auctor fuisse. 41. Dcinde in nostrum Tullium conflictio ista dura- vit, jam plane saucia et ultimo spiritu latinas litteras inflatura. Nam nihil mihi videtur inflatius, quamtam multa copiosissime atque ornatissime dicere, non i(d sentientem. Quibus tamen ventis feneus ille platonicus Antiochus satis, ut mihi videtnr, dissipatus atque dispersus est. Nam Epicureorum greges in animis deliciosorum populorum aprica stabula posucniot. Quippe Antiochus Philonis auditor, hominis quantum arbitror circumspectissimi^ qui jam veluli aperire cedentibus hostibus portas coeperat, et ad Platonis auctoritatem Academiam legesque revocare; qaan- quam et Metrodorus id antea facere tentaTerat, qni primus dicitur esse confessus, non decreto * placuisse Academicis nihil posse comprehendi, sed necessario contra Stoicos hi^jusmodi eos arma sumpsisse : igitor Antiochus, ut institueram dicere, auditis Philone academico, et Mnesarcho stoico, in Academiam vete- rem, quasi vacuam defensoribus, et quasi nuUo hoste securam, velut adjutor etcivis irrepserat, nescio quid inferens mali de Stoicorum cineribus, quod Platoais adita violaret. Sed huic arreptis iteram iliis armis et Philon restitit donec moreretur, etomnes ejas reli- quias Tulliusnoster oppressit, sevivo impatiens labe- factari vel contaminari quidquid amavisset : adeo post illa tempora non longo intervallo omni peryicacia pertinaciaque demortua, os illud Platonis quod in philosophia purgatissimum estetlucidissimum, dimo- tis nubibas erroris emicuit, maxime in Plotigo, qai platonicus philosophus ita ejus similis judicatus est, ut simui eos vixisse, tantum autem interest' temporis ut in hoc ille revixisse putandus sit. CAPUT XIX. — MuUiplex phUosophiae genus. 42. Itaque nunc philosophos non fere yidemas, nisi aut Cynicos ant Peripateticos aut Platonicos : et Cynicos quidem, quia eos vitai quaedam delectat libertas atque licentia. Quod autem ad eruditiooem doctrinamque attinet, et mores quibus consulitur anima?, quia non defuerunt acutissimi ct solertissimi viri, qui docerent disputationibns suis Aristotelem ac Platonem ita sibi concinere, ut imperitis minusque attentis dissentire videantur ; multis quidem sseculis multisque contentionibus, sed tamen eliquata est, ut opinor, una verissimee philosophiaB disciplina. Nod cnim est ista hujus mundi philosophia« quam sacra nostra meritissime detestantur, sed alterius intclhgi- bilis ; cui animas niultiforraibus erroris tenebris oeca- tas, et altissimis a corpore sordibus oblitas, nunquam ista ratio subtilissima revocaret, nisi summus Deus populari quadam clementia divini intellectus auctori- tatem usque ad ipsum corpus humanum declinaret, atque submitteret; cujus non solum prseceptis, sed etiam factis excitatse animse redire in semetipsas, et 1 In Mss. prope oniDibu» legitur, non de recto. < Interesse, juxta Er. Ven. M. 95' ADMONITIO DE SEQUENTI LI BRO DE BEATA VITA. 958 respicere patriam, etidm siae disputationum concerta- tione potuissent. CAPUT XX. — Conclusio opcris, 43. Hoc mihi de Academicis interim probabili- ter, ut potui, persuasi. Quod si falsum est, nihii ad me, cui satis est jam noa arbitrari, non posse ab homine inveniri yeritatem. Quisquis autem putat hoc sensisse Academicos, ipsum Ciceronem audiat. Ait enim illis morem fuisse occuitandi sententiam suam, nec eam cuiquam nisi qui secum ad senectutem usque Tixisset *, aperire consuesse. Quae sit autem ista, Deus viderit ; eam tamen arbitror Platonis fuisse. Sed ut breviter accipiatis omne propositum meum ; quo- quo modo se habeat humana sapientia, eam me video nondum percepisse. Sed cum trigesimum et tertium aelatis annum agam (a), non me arbitror desperare debere eam me quandoque adepturum. Contemptis tamen casteris omnibus quee bona mortales putant, huic investigandee inservire proposui. A quo me nego- tio quoniam rationes Acadcmicorum non leviter |de- terrebant, satis, ut arbitror, contra eas tota disputa- tione munitus sum. Nulii autem dubium est gemino ponderenos impelli ad discendum, auctoritatis atquc rationis. Mihi autem certum est nusquam prorsus a Christi auctoritate discedere : non enim reperio va- lentiorem. Quod autcm subtilissima ratione perse- quendum est ; ita enim jam sum aflfectus, ut quid sit verum, non credendo solum, sed etiam intelligendo apprehendere impatienter desiderem; apud Platonicos me interim quod sacris nostris non repugnet reper- turum esse conQdo. > Sic juxta IresMss. [Vixissent], (a) AnDum fletatis agebat tri^esimum tertium, quando apicem ultimum imponebat huic operi : verum id scribere cceperat nondum elapso cetatis susb anno trigesimo se- c undo ; quandoauidem inchoatum ab ipso fuit ante opus de Beata Vita, quoa videlicet « non postliDros de Academicis, « sed iuter nlos » se scrii^sisse prodit lib. 1 Retract. c. 2, « occasione diei natalis sui, » aui in 13 novembris incide- bat, ut testatur lib. de Beata Vita, in prsBfatiooe. 44. Hic postquam sermonis iinem me lecisse aspexe- runt,quamquamjam'erat nox, etaliquidetiam lucerna illata scriptum erat ; tamen illi adolescentes intentis- sime exspectabant, utrum Aiypius vel aliio die se responsurum esse promitteret. Tum iile : Nihil mihi aliquando, inquit, tam ex sententia provenisse aflir- mare paratus sum, quam quod hodierna disputatione discedo superatus. Nec istam meam tantum puto de- bere esse laetitiam. Communicabo ergo eam vobiscum, concertatores mei, vel judices nostri. Quandoquidem isto se pacto a suis posteris vinci, ipsi etiam fortasse Academici optarunt. Quid enim nobis hoc sermonis lepore jucundius, quid sententiarum gravitate per- pensius, quid benevolentia promptius, quid doctrina peritius videri aut exhibori posset ? Prorsus nequa- quam digne admirari possum, quod tam facete aspera, tam fortiter desperata, tam moderate convicta, tam dilucide obscura tractata sunt. Quare jam, socii mei, exspectationem vestram, qua me ad respondendum provocabatis, certiore spe mecum ad discendum con- vertite. Habemus ducem qui nos in ipsa veritatis arcana, Deo jam monstrante, pcrducat. 45. Hic ego, cum illi [puerili quodam studio, quod Alypius responsurus non videbatur, quasi fraudatos vultu se ostenderunt : Invidetis, inquam arridens, laudibns meis? Sed quoniam de Alypii constantia jam securus nihil eum timeo ; ut vos quoqne mihi gratias agatis, instruo vos adversus ilium qui tantam intentionem vestrse exspectationis offendit. Legite Academicos ; et cum ibi victorem (quid enim facilius?) istarum nugarum (Lib. I Retract, cap. 1, n. 4), Cice- ronem inveneritis, cogatur iste a vobis hunc nostrum sermonem contra ilia invicta defendere. Hanc tibi, Alypi, duram mercedem pro mea falsa laude restituo. Hic cum arrisissent, finem tantffi conllictionis, utrum firmissimam nescio, modestius tamen et citius quam speraveram fecimus. ADMONITIO DE SEQUENTI LIBRO DE BEATA VITA, Damus hic loci librum de Beata Yita, qui opere contra Academicos jam inchoato atque interim dimisso sus- ceptus, et continuata per tres dies disputatione apud Cassiacum perfectus est. Cum vero ejus edendi occasio- nem natalitio suo die idibus novembris recurrent (quo videlicet die in annum ipse suse setatis trige.<^imum ter- tium progrediebatur) nactum se dicat Augustinus, constare omnino debet opus utrumque, cum hoc de Beata Yita, tum iilud contra Academicos elaboratum fuisse exeunte Christi anno trecentesimo octogesimo sexto, qui ipsius conversione insignis fuit. Hisce porro de Beata Vita disputationibns, quas festivi ac solemnis instar epuli exhibebat, adesse voluit convictores suos omnes, atque in primis Monnicam matrem suam, quse sententiarum suarum gravitate ac sa- pientia prsesentes in admirationem rapuit, exclamante etiam Augustino : Ipsam prorsuSy mater, arcem philw sophise tenuisti, Dicavit librum hunc Theodoro, cujus consuetudine apud Mediolannm potitus erat, uti satis ex prsefationo intelligitur. Is vero cui Manlio pra^nomen fuisse in Retractatione indicat, non videtur esse alius ab eo cigus meminit in lib. 18 de Civitate Dei, c. 34 : qui videlicet consulatum gessit anno Christi 399, et alia preeclara munera sub diversis impcratoribus egregie sustinuit ; unde illum Claudianus panegyrico in ejus consulatum edito carmine plurimum commendat. Vide librum i, cap. 2, Retractationum coL 588, a verbis, Librum de Beata, usque adverba^ Philosophiae portum. M. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI DE BEATA VITA LIBER UNUS. TriduanaB hic liber complectitur disputatioDes Theodoro nuncupatas; quibus eo demum res abii, ntbeatam vitamnoa nisi in perfecta Dei cognitione consistere definiatur. CAPUT PRIMUM. — Prgefatio. Dicat librum Theodoro, eique aperit quibus veluti Ventis ad christiauae philo- sophiae portum impulsus sit, Occasio disputationis, 1. Si ad philosophise portum, de quo jam in beataB yitse regionem solumque procedilur, vir humanissime atque magne, Theodore, ratione institntus cursus, et voluntas ipsa perducerei ; nescio utrum iemere dixe- rim, multo minoris numeri homines ad eum perven- turos fuisse, quamvis nunc quoque, ut videmus, rari admodum paucique perveniant. Cum enim in hunc mundum, sive Deus, sive natura, sive necessitas, sive volunias nostra, sive conjuncta hornmaliqua, sivesi- mul omnia (res enim multum obscura esi, sed ta- men a ie jam illustranda suscepta) veluii in quoddam procellosum salum nos quasi temere passimque pro- jeceiui ; quoiusquisque cognosceret quo sibi nitendum esset, quave redeundum, nisi aliquando et invitos contraque obniienies aliqaa tempesias, quse stuliis videiur [adversa, in optaiissimam ierram nescientes errantesque compiugerei ? 2. Igitur hominum quos philosophiapotestaccipere, iria qudsi navigantium genera mihi videor videre. Unum esi eorum, quos ubi selas compos rationis as- snmpserit, parvo impein pulsuque irmoruni de prozi- mo fugiuni, seseque condunt in illa tranquillitale, unde cceteris civibus quibus possuni, quo admoniii conentur ad se, lucidissimum signum sui alicujus operis eriguni. Alterum vero esi eorum, superiorique conirarium, qui faliacissima facio maris deccpii, cle- gerunt in medium progredi, longeqne a sua patria pcregrinari audent, etssepe ejus obliviscuntur. Hos si ncscio, quo et nimis lateute modo a puppi venius, quem prosperum putant, fueritprosecutus, ponetrant in altissima roiseriarum elati atque gaudentes, quod eis usquequaque fallacissima serenitas voluptatum honorumquo blanditur. His profecto quid alind optan- dum esi, quam qua^dam in illis rebus a quibus jacti excipiuntur, improspera; et, si ponum cst, sa?viens omnino iempestas, contrarieque flans ventus, qui eos ad certa ei solida gaudia ^, vel flentes gementesque perducai ? hujus generis tamen plerique nondtim lon- gius evagaii, quibusdam non ita gravibus molestiis re- ducuniur. Ili suni homines, quos cum vel lacrymabiles tragoediae fortunarum suanim, vel inanium negotio- rum anxise diflicultates, quasi Dihil aliud habentes quod agani, in libros dociorum sapientissimorumque hominnm iruserini, in ipso quodammodo poriu evi- gilant, unde iilos nulla maris illius promissa nimium falso ridentis excludant. Est autem genus iuter hse tertium eorum, qui vel in ipso adolescentise limine, vel jam diu multumque jactaii, iamen qusedam signa respiciunt, et suse dulcissimae patrice, quamvis in ipsis fluctibus recordantur : et aui recto cursu in nullo falsi, et nihil morati, eam repeiunt ; aut plerumqoe vel intcr nubila deviantes, vel mergentia contuentes sidera, vel nonnullis illecebris capti bonae navigatio- nis tempora differenies, errant diuiius, saepe eiiam pericliianiur. Quos iiem ssepe nonnuUa in iluxis foF- tunis calamitas, quasi conatibus eorum adversa tem- pestas, in optatissimam pairiam * quietamque com- pellit. 3. His autem omnibns, qni qnocumqne modo ad beatse vitse rcgionem feruninr, unus immanissimos mons anie ipsnm portum constituius, qni eiiam ma- gnas ingredieniibus gignit angusiias, vehementissime formidandus, cauiissimeque viiandus est. Nam ita fnlgci, ita meniiente illa luce vestitur, ut non solom pervenientibus, nondamque ingressis incolendum se offerai, et eorum voluniaiibus pro ipsa beata terra saiisfaciurum polliceaiur ; sed plerumqne de ipso poriu ad sese homines invitat, eosqoe nonnunqaam detinet ipsa altitudine delectatos, unde cffiteros de- spicere libeai. Hi tamen admonent sflepe venientes, ne aut occuliis subter scopulis decipiantur, aut ad se ascendere facile puteni ; ei qua sine periculo vagn- diantuur proptor illius terrse vicinitatem, benevolen- iissime docent. lia cum eis invident vanissimam glo- riim locum securitatis ostcnduni. Nam quem montem alium vult intelligi ratio propinquaniibus ad philoso- pliiam ingressisvc metuendum, nisi superbumstudiom ADMONITIO PP. BEIfEDICTlKORlTM. Casiigatus esi ad Mss. codices, Sorbonic.os ires, Viciorinum, Genovefseuni, Michaelium. Thuaneum, Casalinum, ArDO- sensenj, Cirsterciensem, Vedastinnm, Regium, Regio-raonteusem, e bibliotheca Collegii Nnvarrici duos, e bibliothecams- joris conventus Augustinianorum Paris. unum ; ad variaiiies Lectiones a LovanieuBibus ex quaiuor Belgicis excertas;el ad editiones Bad. Ani. Er. Lov. Comparavimus prxlerca eas omnes editiones initio Retractationum et Confessionum me- moratas. M. 1 In Mss. quinque legitur, qui eos atferatj et ad solida ^ Sic aliquot Mss. Ai Ix)v. et alii Cdd., in opiafissimam gaudia. vitam. 961 DE BEATA VITA, S. AUGUSTINI LIBER UNUS. 962 inanissimac glorise : quod ita nihil intus plenum atque solidum habet, ut inilatos sibi superambuiantes suc- crepante fragili solo demergat ac sorbeat, el^^que in tenebras revohitis, eripiat lucuientissimam douium, quam pene jamviderant? 4. Qu^e cum ita sint, accipe, mi Theodore, namque ad id quod desidero, tc unum intueor, teque aptissi- mum semper admiror; accipe, inquam, et quod illo- rum trium genus hominum mc tibi dederit, et qua loco mihi essc videar, et abs te cujusmodi auxilium certus exspeclem. Ego ab usque undevigesimo anno cetatis meoc, postquam in schola rhetoris librum il- lum Ciceronis, qui Hortensius vocatur, accepi, tanto amore phiiosophise succensus sum, ut statim ad eam me transfcrre meditarer. Sed neque mihi nebulse de- fuenmt, quibus confunderetur cursus meus; et diu, fateor, quibus in errorem ducebar, labentia in ocea- num astra suspexi. Nam etsuperstitio qusedam pueri- lis me ab ipsa inquisitione terrebat : et ubi factus erectior, illam caliginem dispuli, mihique persuasi docentibus potius quam jubentibus esse credcndum ; incidi in homlnes quibus luxistaquffi oculis cemitur, inter summa et divina colenda videretur (a). Non assentiebar, sed putabam eos magnum aliquid tegere iilis involucris, quod essent aliquando aperturi. At abi discussos eos evasi, maxime trajecto isto mari, diu gubernacula mea repngnantia omnibus ventis in mediis fluctihus Academici tenuerunt. Deinde veui in kas terras ; hic septentrionem cui me crederem di- dici. Animadverti euim et ssepe in sacerdotis nostri (6), et aliquando in sermonibus tuis, cum de Dco cogita- \ rotur, nihil omnino corporis esse cogitandum, neque cnm de anima : nam id est unum in rebus proximum Deo. Sod ne in philosophiie gremium celeriter advo- larem, fateor, uxoris honorisque illecebra detinebar ; iit cum hcec essem consecutus, tum demum me, quod paucis felicissimis licuit, totis velis omnibusque re. mis in illum sinum raperem, ibique conquiescerem. f j Lectis autem Platonis * paucissimis libris, cujus te esse studiosissimum accepi, collataquccumcis, quan- tom potui, etiam illorum auctoritate qoi divinamyste- ria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas vellem anchoras rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoveret {Conf, lib. 7, capp, 9, 20). Quid ergo restabat aliud, nisi ut immoranti mihi su- perfluis, tempestas quse putabatur adversa, succurre- ret? Itaque tantusme arripuit pcctoris dolor, ut illius professionis onus sustinere non valens, qua mihi vcli- Ocobam fortasse ad Sirenas, abjicerem omnia, et optatranquillitati vel quassatam navem iissamque perducerem. 5. Ergo vides in qua philosophia quasi in portu na- vigem. Sed etiam ipse late patet, ejusque magnitudo quamvis jam miuus pcricolosum, non tamen pentitus ezcludit errorem. Nam cui parti terrop, qufle profecto * Quinque Mss. : Lectis aulem JP/oyni;, (a) MaDichffiOB ; lib. 3 Conf., c. 6. {b) Ambrosii; lib. 6. Conf. c. 3, n. 4. una * beata est, me advmoveam, atque contingam, prorsus ignoro. Quid enim solidum tenui, cui adhuc de anima qusestio nutatet fluctuat? Quare obsecrote per virlutem tuam, per humanitatem, per animarum inter se vinculum atque comraercium, ut dexteram porrigas. Hoc autem est, ut me ames, et a me vicis- sim te amari credas charumque haberi. Quod si im- petravero, ad ipsam beatam vitam, cui te jam hairere ppffisumo, parvo conatu facillime accedam. Quid au- tem agam. quove modo ad istum portum necessarios meos congregem ut coguoscas, et * ex eo animum meum (neque cnim alia signa invenio quibus me ostendam) ut plenius intelligas, initium disputationum mearum, quod mihi videtur religiosius evasisse, atque tuo titulo dignius, ad te scribendum putavi, et ipso tuo nomine dedicandum. Aptissime sane ; nam de beata vita qussivimus inter nos, nihilque aliud video quod magis Dei donum vocandum sit. Eloquen- tia tua territus non sum ; quidquid enim amo, quam- vis non assequar, timere non possum : fortunffi vero sublimitatem multo minus ; apud tc enim vere, quamvis sit magna, secunda est ; nam quibus domina- tur, eosdem* ipsos secundos facit. Sed jam quid afTe- ram, quffiso te, attende. 6. Idibus novembris mihi natalis dies erat : post tam tenue prandium, utab eonihil ingeniorum impedire- tur, omnes qui simul non modo illo die, sed quotidie convivabamur, in balneas ad consedendum vocavi ; nam is tempori aptus locus sccretusque occnrrerat. Erant autem, non enim vereor eos singulari benigni- tatituffinotosinterimnominibusfacere,inprimisnostra raater (a), cujus meriti credo esse omme quod vivo ; Navigius frater meus, Trygetius et Licentius, cives et discipuli mei ? nec Lastidianum ^ et Rusticum conso- brinos meos, quamvis nullum vel grammaticum passi sint, deesse volui, ipsumque eorum scnsum commu- nem, ad rem qnam moliebar, necessarium putavi. Erat etiam nobiscum ffittae minimus omnium, sed cu- jus ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur, Adeodatus tilius meus. Quibusattentis, sic coepi. CAPUT II. — Disputatio primx diei, Ex anima et cor- pore constamus. Cibus corpori necessarius. Animx quoquc suus est cibus, Beatus non est qui quod vuU non habet. Nec tamenonnis qui quod vult habet, bea- 1 Ita Mss. treJecim cum Bad. Am. et Er. Atin textu Lov. praefertur quiv vila beata est, > Er. et Lov. omittunt hic particula et, |]Uffi apud Bad. Am. et MsB. reperitur. Paulo poslvero editiones omnes ha- heni^ guibusmeostendam, vet quoplenius inteUigaspetagus disputafionummearum ; iiaque aliquotsuffragaulur Mss. At alii Cdd. nec pauci feruut, ut plenius intcltigias ; turaque ex iis quidam baoent, seriem disputalionum mearum. Cister- ciensisporro, disputationummearumonui. Deuiquecodex S. Arnulfi Metensis, initium disputationum meantm, quse optima lectio visaest. Reipsaenim hicceliber omniumqui apud Cassiciacum disputando editi suntprimus absolutos fuit, isque ratione argumenti non immerito dicitur ct, « re- «ligiosior eva8is8e«»id est prodiisscquo sigoificatu adhibe- tur istud verbum lib. 2contra Academ. c. 7 : etTheodori « nomine dignior. » ' In Mss. prope omnibus habetur, Parlidianum. (a) Monnica. 963 DE BEATA VITA, S. AUGUSTINI 964 tus est. Quid sibi homo comparare debet ut sit bea- tus. Quis Deum habeat. Academicus beatus esse non potestj ergo nec sapiens, 1. Manifestum vobis videtur ex anima et corpore nos esse compositos? Cum omnes consentirent, Navi- gius se ignorare respondit. Cui ego : Nihil, nihilne omnino scis, inqaam an, inter aliqua quse ignoras etiam hoc numerandura esl ? Non puto me, inquit, omnia nescire. Potesne, inquamf nobis dicere aliquid eorum quoe nosti ? Possum, inquit. Nisi molestum est, inquam, profer aliquid. Et cum dobitaret : Scisne, in- quam, saltem te vivere? Scio, inquit. Scis ergohabere te vitam, siquidem vivere nemo nisi vita potest. Et hoc,inquit, scio. Scis etiam corpus tehabere? Assen- tiebatur. Ergo jara scis te constare ex copore et vita. Scio interim ; sed utrum hsec sola sint, incertus sum. Ergo duo ista, inquam, esse non dubitas, corpus et animam : sed incertus es utrum sit aliud qnod ad complendum ac periiciendum hominem valet. Ita,in- quit. Hoc qualesit, alias, si possumus, quseremos, in- quam. Nunc illud jam ex omnibus qucero, cum fatea- mur cuncti neque sine corpore, neqne sine anima esse posse hominem, cibos propter quid horum appe- tamus. Propter corpus, inquit Licentius. Ceeteri au- tcm cunctabantur, varioque sermone inter se age- bant, quomodo posset propter corpus cibus necessa- rios videri, cum appetererur propter vitam, et vita non nisi ad animam pertineret. Tum ego : Yidetur, inquam, vobis adeam partemcibum pertinere, qnam cibo crescere robustioremque fieri videmus ? Assen- tiebantur prfleter Trygetium. Ait enim : Cur ergo non pro edacitate mea crevi? Modum, inquam, suum a natura constitutom habentomniacorpora, ultraquam mensuram progredi nequeant: tamen ea mensura minora essent, si eis alimenta defuissent ; quod et in pecoribus facilius aniraadvertimos. Et nemo dubitat cibis subtractis omnium animantium corpora ma- crescere. Macrescere, inqoit Licentius, non de- crescere. Satis est mihi, inquam. ad id quod volo. Etenim qoscstio est utrum ad corpus cibus pertineat. Pertinet aotem, cum eo sobdocto, ad maciem dedo- citnr. Omnes ita esse censuerunt 8. Quid ergoanima, inquam? nulla ne habet ali- menta propria ? an ejus esca scientia vobis videtur ? Plane, inquit mater ; nulla re alia credo ali animam qoam intellecto rerum atque scientia. De qoa sen- tentia cum Trygetius dubium se ostenderet : hodie, inquitilla,tu ipsenonne docuistis unde aut nbi anima pascatur ? Nam post aliqoantam prandii partem te dixisti non advertisse quo vascolo uteremur, quod aiia nescio quse cogitasses, nec tamen ab ipsa cibo- rum parte abstinueras manos atque morsos. Ubi igi- tor erat animus tuus, quo tempore illud, te vescente, non attendebat ; inde, mihi crede, et talibus epulis animus pascitur, id est theoriis et cogitationibus suis, si per eas aliquid percipere possit. De qna re cum du- bitanter streperent : Nonne, inqoam, conceditis ho- minum doctissimorum animos multo esse quam im- peritorum quasi in suo genere pleniores atqoe majo- res? Manifestum esse dixenint. Recte igitur dicimos eorumanimos,qoi nullis disciplinisernditisunt, nihil- que bonarum artium hauserunt, jejnnos et quasi fa- melicos csse. Plenos, inquit Trygetius, et illorum ani- mos esse- arbitror, sed vitiis atque nequitia. Ista ipsa est, inquam, crcde mihi, qnaedam sterilitas et qoasi fames animorom. Namquemadmodomcorpusdetraeto cibo pleromque morbis atque scabie repletiir, qu« in eo vitia indicant famem ; ita et illonim animi pleoi sont raorbis qoibus sua jejunia confitentur. Etenim ipsam neqoitiam matrera oranium vitiorum, ex eo qnod nequidquam sit, id est ex eo qnod nihil sit, veteres dictam esse voloerunt. Cui vilio quffi contraria virtos est, frugalitas nominator. Ut igitur hsec afirage, id est a fructu, propter qoamdam animornm fecnnditatem ; ita illa ab sterilitate, hoc est a nihilo, nequitia nomi- nata est : nihil est enim omne qnod fluit, qood solvi- tur, quod liquescit et quasi semper perit. Ideo tales homines etiam perditos dicimus. Est autem aliqnid, si raanet, si constat, si seraper tale est, at est yirtos, cujos magna pars est atque pulcherrima, qase tempe- rantia et frugalitas dicitur. Sed si hoc obscnrius est quam ut id jam vos videre possitis ; certe illud conce- ditis, qoiasianimiimperitorura etiam ipsi pleni sunt, ut corporum, ita animorum doo alimentorum genera inveniuntor ; nnom salubre atqueutile, alterum mor- bidum atqoe pestiferura. 9. Quse cura ita sint, arbitror die natali meo, qno- niam duo quaedara essein horaine convenit internos, id corpos atqoe animam, non me prandiom paulo lautins corporibus nostris solum, sed et animis etiam ex- hibere debere. Quodautemhocsitprandium,siesuritis, proferara. Nara si vos invitos, et fastidientes alere conabor, frustra operara insumam; magique vota facienda sunt, ut tales epulas potins quam illas cor- poris desideretis. Qood eveniet si sani animi vestri fuerint : segri enira, sicot in raorbis ipsius corporis videmus, cibos suos recusant et respuunt. Omnes se vultu ipsoet consentiente voce, qnidquid praeparassem jara tumere ac vorare velle dixerunt. 10. Atque ego rursus exordiens: Beatos esse nos volumus, inquam ? Yix hoc effuderam, occurremnt una voce consentientes. Yidetorne vobis, inquam, beatos essse qui qood vult non habet? Negavemnt Quid ? omnis qoi quod vult habet, beatns est ? Tum raater : Si bona, inquit, velit et habeat, beatns est ; si autem mala velit, quamvis habeat, miser est. Cui ego arridens atque gestiens :Ipsam, ioquam, prorsns, raater, arcera philosophiae tcnuisti. Nam tibi procul dobio verba defuerunt, ut non sicut Tullius te modo panderes,cnjus de hac sententia verba ista sunt. Nam in Hortensio, qoem de laode ac defensione philoso- phioe librom fccit : Ecce atitem, ait, non phUosophi quidcmt sed prompti tamcn ad disputandum^ omnes aiunt esse beatos qui vivant ut ipsi velint, Palsum id quidem : Velle enim quod non deceat, idem ipswn mi- serrimum. Nec tam miserum est non adipisci quod vdis^ quxim adipisci velle quod non oporteat, Plus enim mali pravitas voluntatis affert, quam fortuna cuiquam boni. 965 LIBER UNUS. 966 In quibus verbis illa sic exclamabat, ut obliti pe- nitus sexus ejus, magnum aliquem viram considere nobiscam crederemus,meinterim, quantum poteram, intelligente ex quo illa, et quam divino fonte raana- rent. Et Licentius : sed dicendum, inquit, tibi est, ut beatus sit quisque, quid velle debeat, et quarum re- rnm eum oporteat babere desiderium. Tnvita me, in- quam, natali tuo, quando dignaberis ; quidquid appo- saens libenter sumam. Qua conditione bodie apud me ot epuleris peto, nec flagites quod fortasse non estpa- ratum. Quem cum modestaB ac verecundse commoni- tionis suse poeniteret : Ergo illud, inquam, convenit inter nos, neque quemquam beatum esse posse, qui qnod vut non babet ; neque omnem qui quod vult ba- bet, beatum esse ? Dederunt. 11. Quid illud. inquam, conceditis, omnem qui bea- tus non est, miserum esse ? Non dubitaverunt. Omnis igitnr, inquam, qui quod vult non babet, miser est. Placuit omnibus . Quid ergo sibi bomo comparare de- bet, ut beatus sit, inquam ? Forte enim etiam boc isti nostro convivio subministrabitur, ne Licentii aviditas negligatur : nam id, opinor, ei comparandum est, quod cnm vult, babet. Manifestum esse dixerunt. Id ergo, inquam semper manens, nec ex fortuna penduium, nec ullis subjectum casibus esse debet. Nam quidquid mortale et caducum est, non potest a nobis quando Yolumus, et quamdiu volumus baberi. Assentiebantur omnes. Sed Trygetius : Sunt, inquit multi fortunati, qui eas ipsas res fragiles casibusque subjectas, tamen jucundas pro bac vita cumulate largeque possideant nec quidquam illis eorum quoe votunt desit. Cui ego: Qui timet, inquam, videturne tibi beatus esse? Non videtnr, inquit. Ergo quod amat quisque si amittere potest, potestne non timere ? Non potest, inquit. Amitti autcmpossuntillafortuita. Non igiturbaicqui amat et possidet, potest ullo modo beatus esse. Nihil repugnavit. Hoc loco autem mater : Etiamsi securus sit inquit, ea se omnia non esse amissurum, tamen taiibus satiari nonpoterit. Ergo et eo miser, quo sem- per est indigus. Cuiego : Quid, inquam, bis omnibus abundans rebus atque circumfluens, si cupiendi mo- dum sibi statuat, eisquc contentus decenter jucunde- que perfirnatur ; nonne tibi videtur beatus?Non ergo, inquit, iilis rebus, sed animi sui moderatione beatus est. Optime, inquam, nec huic interrogationi aliud, nec abs te aliud debuit responderi. Ergo nulio modo dnbitamus, si quis beatus esse statuit, id eum sibi comparare debere quod semper mauet, nec ulla sse- viente fortuna eripi potest. Hoc, inquit, Trygetius, jamdudumconsensimus. Deus,inquam, vobis seternus, et semper manens videtur? Hoc quidem, inquit Licen- tius, ita certum est, ut interrogatione non egeat ; cfle- terique omnes pia devutione concinuerunt. Deum igi- tur, inquam, qui habet, beatus est. 12. Quod cum gaudentes libentissime acciperent : Nihil ergo, inquam, nobis jam quccrendum esse arbi- tror, nisi qnis hominum habeat Deum ; beatus enim profecto is erit. De quo qusero quid vobis videatur. Hic Licentius :Deum habct, qui bene vivit. Trygetius: Deum habet, inquit, qui facit quse Deus vult fieri. In cujus sententiam Lastidianus concessit. Puer autem ille minimus omnium: Ishabet Deum, ait, qui spiri- tum immundum non habet. Mater vero omnia, scd hoc maxime approbavit. Navigius taeebat. Quem cnm interrogassem quid sentiret, illud ultimum sibiplacere respondit. Nec Rusticum percontari visum est negli- gendum, qusenam esset dere tanta ejus sententia, qui mihi videbatur non deliberatione magis quam pudorc impeditus silere ; Trygetio consensit. 13. Tum cgo: Teneo, inquam, omnium placita de re magna sane, et ultra quam nec quseri quidquam oportet, nec inveniri potest, si modo eam, uti coepi- mus, serenissime ac sincerissime investigemus. Qnod hodie quialongum est, et habentinepulissuis et ani- mi quamdam luxuriem, si ultra modum in eas et vo- raciter irruant (ita enim male quodammodo digerunt ; ■ unde valetudini mentium non minus quam ab illa ipsa fame metuendum est), raehus nos hsec qusestio cras esurientes, si videtur, accipiet. Illud modo libenter li- guriatis volo, quod subito mihi ministratori vestro in mentem suggestum est inferendum ; et est, nisi fal- lor, qualia solent ultima apponi, quasi scholastico melie confectum atque conditum. Quo audito sese oinnes quasi in elatum fercuium tetenderunt, coege- runtque ut dicere properarem quidnam id esset. Qnid, inquam, putatis, nisi cum Academicis totum quod sus- ceperamus confectum esse negotium? Quo accepto nomine, tres iili quibus res nota erat, sese erexerunt alacrius ; et velut porrectis, ut fit, manibus inferen- tem ministrum adjuverunt, quibus potuerunt verbis, nihil se jucundins audituros esse monstrantes. 14. Tum ego ita rem proposui. Si manifestum est, inquam, beatum non esse qui quod vult non habet, quod paulo ante ratio demonstravit ; nemo autem quce- rit quod invenire non vult, et quserunt illi semper ve- ritatem : voluut ergo invenire ; volunt igitur habere iuventionem veritatis. At non inveniunt ^ : sequitur eos non habere qnod volunt,- etex eo sequitur etiam beatos non esse. At nemo sapiens, nisi beatus : sapiens igitur Academicus non est. Hicrepente illi, quasi totum rapientesexclamaverunt. Sed Licentius attentius etcau- tius advertens timuit assensionem, atque subjecit : Ra- pui quidem vobiscnm, siquidem exclamavi iila con- ciusione commotus. Sed nihil hinc admittamin visce- ra, et partem meam servabo Aljpio : nam aut simol eam mecum lambet, aut me admonebit cur non opor- teat attingere. Duicia, inquam, magis metuere Navi- gius deberet, splene vitioso. Hic ille arridens : Plane, inquit, me talia sanabunt. Nam nescio quomodo con- tortum hoc et aculeatum, quod posuisti, ut aitilie, de melle Hymetio, acriter dulce est, nihilque inflat vi- scera. Quare totum etiam, palato aliquantum remorso, tamen ut possum libentissime in medullas trajicio. Non enim video quomodo redargui possit ista conclu- sio. Prorsus nullo modo potest, inquit Trygetus. Quare gaudeo jamdiu cum iliis me inimicitias susce- 1 Er. Ven. Lov. veritatiSt et non inveniunt. M. 967 DE BEATA VITA, S. AUGUSTINI 968 pisse. Nam nescio qua impellente nalura, vel, ut ve- riiis dicam, Deo, etiam nescicns quomodo refellendi essent, tamen eis nimis adversabar. 45. Hic Licentius: Ego, inquit, illos nondum descro. Ergo, ait Trygetius, dissentis anobis? Numquidnam, ille inquit, vos ab Alypio dissentitis? Cui ego: Non dabito,'inquam, qnin si adesset Alypius, buic ratiun- culae cederet. Non enim tam absurde sentire poterat, ut autbeatus ille * videretur,qui tantum bonum animi, quod ardentissime veliet babere, non baberet, aut il- los nolie invenire veritatem, aut eum qui beatus non sit esse sapientem : nam his tribus, quasi melle, farre, atque nucleis, illud quod mctuis, gustare, confeclum est. Iliene, inquit, huic tam pravae puerorum illece- brae cederet. Academicorum tanta ubertare deserta, qua inundante hoc nescio quid breve aut obruetur, aut pertrahetur? Quasi vero, inquam, longum aliquid nos qua?ramus, proesertim adversus Alypium: nam non mediocriter parva ista esse fortia ct utilia, satis sibi ipse de suo corpore argumentaretur. Tu autem qiii eicgisti de absentis auctoritate pendere, quid ho- rum non probas? Utrum beatum non esse, qui quod vult non habet? an illos negas velle habere inventam veritalem, quam vehementer inquirunt? an videtur tibi quisquam sapiens non beatus? Prorsus bentus est, inquit, qui quod vult non habet, quasi stomacbanter arridens. Quod cum juberem ut scriberetur: Non diii, inquit exclamans. Quod item cum annuercm scribi: Dixi, inquit. Atque ego semel proeceperam ut nnllum verbum prseter litteras funderetur. Ita adole- scenteminter verccundiam atque constantiam cxagita- tum tenebam. 16. Sed cum his verbis eum jocantes, quasi ad ve- scendam particulam suam provocaremus, animadverti caeteros rei totius ignaros, sed scire cupientes quid in- ter nos solos tam jucunde ageretur, sine risu nos in- tneri. Qui mihi prorsus similes visi sunt, quod plerum- quc fieri solet, iis qui cum epulantur inter avidissi- mos rapacissimosque convivas, a rapiendo vel gravi- tate sese abstinent, vel pudore terrentur. Et quia ego invitaveram, et magni cujusdam hominis personam, atque ut totum explicem, veri hominis etiam in illis epulis invitatorem gerebam, sustinere non potui, con- movitque me * illa insequalitas mensoe nostrse et dis- crepantia. Arrisi matri. Atque illa liberrime quod minus habebant, quasi de suo cellario promendum imperans : Jam dic nobis, inquit, et redde qui sint isti Academici, et quid sibi velint? Cui breviter cum eiposuisscm aperteque, ita nt nemo illorum ignarus abscederet: Isti homines, inquit, cadncarii sunt (quo nomine vulgo apud eos vocantur, quos comitialis mor- bus subvertit), et simnl surrexit ut abiret; atque hic omnes loeti ac ridentes, interposito iine discessimus. 1 /Wt, juxt Era. Lov. M. s Mss. undecim : InUliseptUis invUalorem susiinere do- cuisU^ commoviL me ; ad quam lectionem prope accedunt alii duo qui ferunt, suslinebam docti, commovit me. Fortean docuerat Theodorus cui tratandie res essent cum impe- ritioribus in ejuscemodi colloquiis. Id quod suspicari licet ex lib. 1 de Ordine, cap. li. CAPUT III. — Disputatio secundsB diei, Quis Deum h(h beat eo modo ut beatus sit, Spiritus immundus duo- bus modis appellari solet, \1. Postridie autem cnm item post prandiura, sed aliquanto quam pridie serius, iidem ibidemqoe con- sedissemus : Tarde, inquam, venistis ad conviviam: quod vobis non cruditate accidisse arbitror, sed pan- citatis ferculorum securitate; quod non tam matore aggrediendum visum est, quod cito vos peresnros pu- tastis Non multum enim reliquiarum credendnment remansisse,ubi die ipso atque soleranitate tam eii- guum repertum erat. Fortasse recte. Sed quid vobis prseparatum sit, ego quoque vobiscum nescio. Alius est enim qui omnibus cum omnes ^, tum maxime tal» cpulas prsebere non cessat : sed nos ab edendo, vel imbecillitate, vel saturitate, vel negotio plenimqiie cessamus : quem manentem in hominibas beatos eos faccre,inter nosheri, ni fallor, pie constanterqueooD- vcnerat. Nam cum ratio demonstrasset eam beatom esse qui Deum haberet, nec huic qubquam vestnim sententise restitisset, quflesitum est quisnam vobis vi- deretur Deum habere. De qua re, si bene memini, trcs sententioe dictse sunt. Nam parti placait, Deom habere illum qui ea faceret quse Deos yellet. Qaidtm autem dixernnt quod is Deum haberet, qoi bene vi- veret. Reliquis vero in eis Deusesse visas est, inqni- bus qui immundus appellatar, spiritns non est. 18. Sed fortasse omnes diversis verbis unum idem- que sensistis. Nam si dno prima consideremos, et omnis qui bene vivit, ea facit qnse vuU Deos ; et omnis qui ea facit quee vnlt Deus, bene vivit ; nec quidquam est aliud bene vivere, qaam ea fiicere quse Deo placeant : nisi quid vobis aliad videtur. Asscntiebantor. Tertium vero illud paalo diligentius considerandnm est,propterea quodritucastissiroonmi sacrorum spiritus immundus *, quantum intelligo, duobus modis appellari solet : vel ille qui extrinsecos invadit animam sensusque conturbat, et quemdim nominibus infert furorem ; cui excludendo qui pr«- sunt, manum imponere vel exorcizare dicantor, hoc est, per divina eum adjorando expellere : aiiter antem dicitur spiritus immondos, omnis omnino anima im- monda ; quod nihil est aliud quam vitiis et erronbas inquinata. Itaqueabs te qusero, to paer, qv^ fortasse aliqoanto sereniore ac purgatiore spi^-itu istam sen- tentiam protulisti, quis tibi videatur immundom spi- ritum non habere : illene qui dsemonem non habet, quo vesani homines fieri solent ; an ille qui animam suam a vitiis omnibusque peccatis mnndavitV Is mihi videtur, inquit, immundum spiritum nonhabere,qui caste vivit. Sed castnm, inquam, qnem vocas ? enmne qui nihil peccat, an eum qui ab iliicito tantam conco- bitu tempcret ? Quomodo, inquit, castus potest esse, 1 Qui omnibus vel eommuneSf juxta Er. Vel cum omnts juxta Lov. M. 2 In priusEdd. Icgitur: Quodritucastissimorumsacrorumr que spirituum spiritus immundus^eic.^ minus bene, utiii- telligitur satis ex re subjecta et ex Mss. quos sequimar. Hic ncmpe castissimorum sacrorum nomine commeDdan- tur sacrnmenta initiorura. 9G9 LIBBR UNUS. 970 qui ab illicito tantam concobitu abstinens sese, ccete- ris peccatis non desinit inquinari? Ille est vere castus, qui Deam attendit, et ad ipsum solam se tenet. Qaee verba pueri sicut dicta erant, cum conscribi mihi placnisset : Is ergo, inquam, necesse est ut bene vi- yat, et qui bene yivit necessario talis est ; nisi qoid tibi aliud videtur. Goncessit cum cseteris. Ergo nna est hic, inquam, dicta sententia. 19. Sed illud a vobis pauiulum qusero, velitoe Deus nt homo Deum quserat? Dederunt. Item qusero; num- qoidnam possomus dicere, illum qui Deum quserit, ma]e vivere? Nnllo modo, dixerunt. Etiam hoc ter- tium respondete ; spiritus immundus potestne Deum quflercre? Negabant, aliqnantum dubitante Navigio, qui postea cffiterorum vocibus cessit^. Si igitur, in- quam, qui Deum quserit, id facit quod Deus vult, et bene vivit, et spiritum immundum non habet; qui autem Deum qucerit, nondum habet Deum : non igitur quisquis aut bene vivit, aut quod vult Deus facit, aut spiritum immundumnonhabet, continuo Deomhabere credendos est. Hic com se cseteri concessionibus suis deceptos riderent, poslulavit mater, cum diu stnpida Aiisset, ut ei hoc ipsum quod conclusionis necessitate intorte dixeram, ezplicando relaxarem atqne solve- rem. Quod cumfactum esset: Sed nemo, inquit, pot- est pervenire ad Deum, nisi Deum queesierit. Optime, inquam. Tamen qui adhuc quserit, nondum ad Deum penrenit, etiamsi bene vivit. Non igitur qnisquis bene yivit, Deum habet. Mihi, inquit, videtur Deum nemo non habere : sed eum qui bene vivit, habet propitium ; qui male, infestum. Male igitur, inquam, hestemo die concessimus eum beatum esse qui Deum habet : siquidem omnis homo Deum habet, nec tamen omnis homo beatus est. Adde ergo, inquit, propitium. 20. Saltem, inquam, hoc inter nos satis constat, enm beatum esse qui habet propitium Deum? Yellem, inqoit Navigias, consentire : sed illum vereor qui adhuc quserit; prsesertim ne concludas beatum esse Academicom, qoi hestemo sermone, Yulgari quidem et male latino, sed aptissimo sane, ut mihi videtur, verbo cadocarius nominatus est. Non enim possum dicere homini Deum quserenti adversum Deum esse : quod si dici nefas est, propitius erit ; et qui propitium Deum habet, beatus est. Beatus ergo erit ilie qui queerit : omnis autem qoserens nondum habet quod Yult. Erit igitur beatus homo qui quod vult non habet, quod heri nobis omnibos videbatur absurdom ; imde credebamus Academicorom tenebras esse discussas. Quare jam de nobis Licentius triumphabit ; nihilque illa dtUcia, quse contra valetudinem meam temere accepi, has de me pcenas ezigere, qnasi pmdens me- dicos admonebit. 21. Hic cum etiam mater arrisisset: Ego, inquit Trygetius, non concedo continuo Deum adversari cui non sit propitios, sed esse aliquid medium poto. Cui ego : Istom tamen hominem, inquam, medium, cui nec Deus propitius est nec infestns, Deum qooqao modo habere concedis? Hic cum ille cunctaretur: ^ QuatuorMss., vultilnu cessit, Patrol. XXXII. Aliud est, inquit mater^ Deom habere, aliud non esse sine Deo. Quid ergo, inquam, melius est; utrum ha- bere Deum, an non esse sine Deo? Quantum, inquit, possum intelligere, ista est sententia mea : qui bene vivit, habet Deum, sed propitium ; qui male, habet Deum, sed adversum. Qni autem adhuc qnserit, non- dumque invenit, neque propitium neqne adversum, sed Don est sine Deo. Hseccine, inquam, vestra etiam sententia est? Hanc esse dixerunt. Dicite mihi, quseso, inqnam : non vubis videtur esse homini Deus propi- tius cni favet? Esse confessi sunt. Non ergo, inquam, favet Deus quserenti sese homini? Responderunt : Favet. Habet igitur, inquam, qui Deum quserit, Deum propitium; et omnis qui habet Deum propitium, beatus est. Beatus est ergo et ille qni quserit. Qoi au- tem qnserit, nondum habet quod vult. Erit igitur beatus qui quod vult non habet. Prorsus, inquit ma- ter, non mihi videtur beatus esse qni quod vult non habet. Ergo, inquam, non omnis qoi habet Deum propitium, beatus est. Si hoc cogit ratio, inquit, non possnm negare. Ista igitur, inquam, distributio erit, ut omnis qui jam Deum invenit et propitium Deum habeat, et beatus sit : omnis autem qui Deum quserit propitium Deum habeat, sed nondum sit beatns ; jam- vero quisqnis vitiis atque peccatis a Deo se alienat, non modo beatus non sit, sed ne Deo quidem vivat propitio. 22. Quod com placuisset omnibus : Bene habet, inquam ; sed adhuc illod vereor, ne vos moveat quod jam superius concesseramus, miserum esse qoisquis beatus non sit : cui consequens erit esse miserom ho- minem qui propitium tenet Denm, quem adhuc Deum quserentem nondum diximus esse beatum. An vero, quod ait Tnllius, multorum in terris prsediomm do- minos diviles appellamus ; omnium virtutum posses- sores pauperes nominabimus?Sed illud videte, utmm quomodo verum est quod omois egens miser sit, ita ait vemm quod omnis miser egeat. Ita enim erit ve- rum nihil alind esse miseriam quam egestatem, quod me nunc, cum diceretur, laudare sensistis. Hoc au- tem hodie longum est ut quseramus ; quare peto ne fastidio vobis sit ad istam mensam cras etiam conve- nire. Qnod cnm omnes se libentissime habere dixis- sent, sorreximus. CAPUT IV. — Disputatio tertisB diei. De qusestume pridie proposita dicendum. Miser est omnis qui eget. Sapiens porro aliquo non eget. An omnis qui miser est^ egeat. Animi egestas. Animi plenitudo. Quis dc- mum sit beatus. 23. Tertius autem dies disputationis nostrae, matu- tinas nubes quse nos cogebant in balneas^ dissipavit tempusque pomeridianjum candidissimnm reddidit. Placuit ergo in pratoli propinqua descendere, atque omnibus nobis ubi commodom visum est considenti- bus, reliqons ita sermo peractus est. Omnia pene, in- qaam, quse interroganti mihi concedi a vobis volui, habeo ac teneo : quare hodiemo die, qoo possimos tsindem hoc nostrum convivium aliquo intervallo die- rum distinguere, aut nihil, aut non multum erit» nt {Trente-tme.) 971 DE BEATA VITA, S. AUGUSTINI m opinor, quod mihi vos respondere necesse sit. Dictum enim erat a matre, nihil aliud esse miseriam quam egestatem, convenitque inter nos, omnes qui egeant miseros esse. Scd utrum omnes etiam miseri egeant, nonnulla qusestio est, quam hesterno die non potui- mus expiicare. Hoc autem ita se habere, si ratio de- monstraverit, perfeclissime inventum est qui sit beatus : erit enim ille qui nou eget. Omnis enim non miscr, beatus est. Beatus est ergo qui egestate caret, si quam dicimus egestatem, eamdem miseriam esse constiterit. 24. Quid enim, ait Trygetius? non potest ex eo jam contici, omnem non egentem beatum esse, quo mani- festum est omnem qui egeat esse miserum ? Nam concessisse nos memini, nihil esse mediom inter mi- serum et beatum. Aliqnidne, inquam, inter mortuum et vivum tibi medium videtur esse? nonne omnis • homo aut vivus aut mortuus est? Fateor, inquit, ne- que hic esse aliquid medium : sed quorsum istud? Quia, inquam, etiam istud te fateri credo, omnem qui ante annnmsepultus est, esse mortoum. Non negabat. Quid? omnis qui ante annum sepnltus non est, vivit? Non, ait, sequitur. Ergo, inquam, non seqaitur ut si omnis qui eget raiser est, omnis qui non eget sit beatus, quamvis inter miserum et beatum, ut inter vivum et mortuum, medium nihii inveniri queat. 25. Quod cum aliqui eorum paulo tardius intellezis- sent, me id quibus potui verbis ad eorum sensum accommodatis aperiente atque versante : Ergo, in- quam miserum esse omnem qui egeat, dubitat nemo : nec nos terrent qucedam sapientium corpori necessa- ria. Non enim eis eget ipse animns, in quo posita est vita beata. Ipse enim perfectus est; nullus autem per- fectus aliquo eget : et quod videtur corpori necessa- rium sumet, si adfuerit; si non adfuerit, non eam istarum rerum franget inopia. Omnis namque sapieus fortis est; nullus autem fortis aliquid raetuit. Non igitur nietuit sapiens aut mortem corporis, aat dolo- res, quibus peilendis vel vitandis vel diflferendis sunt necessaria illa, quorum ei potest contingere inopia. Scd tamen non desinit eis bene uti, si ipsa non desnnt. Verissima est enim illa sententia : Nam tu quod vitare possis stultum admittere est. {Terent. in Bunucho, act. 4, scen. 6.) Vitabit ergo mortem ac dolorem, qaantum potest et quantum decet; ne si minime vitaverit, non ez eo miser sit quia ho^.c accidunt, sed quia vitare cum posset, noluit : quod manifestum stultitise signum est. Erit crgo ista non vitans, non earum rerum perpes- sione, sed stultitia miser. Si autem non valuerit evi- tare, cum id sedulo ac decenter egcrit, non eum ista irruentia miserum facient. Etenim et iila ejusdem comici scntentia non minus vera est : Quoniam noo potest id fieri quod vis, Id velis quod possit. (Id. in Andriat aet. 2, scen. i.) Quomodo erit miser, cui nihil accidit proeter volun- talem?Quia quod sibi videt nonposse provenire, non petest velie. Habet enim rerum certissimarom volun- tatem, id est, ut quidqnid agit, non agat nisi cz vir- tutis quodam prsescripto et divina lege sapientiae. qns nullo ab eo pacto eripi possunt. 26. Jam nanc videte, utrum etiam omnis qui miser est, egeat. Nam huic sententise concedendse difficui- tatem iila res facit, quod multi in magaa fortaitarum rerum copia constituti sunt, quibus ita facilia sunt omnia, ut ad eorum nutum prsesto sit qnidqaid capi- ditas poscit. DifQcilis quidem ista vita est. Sed finga- mus aiiquem talem, qualem TuUias fuisse didt Oratam. Quis enim facile dicat Oratam * egestate laborasse, hominem ditissimum, amoenissimnm, deli- ciosissimum, cni neque ad voluptatem qaidqnam defuit, neque ad gratiam, neque ad bonam integram- que valetudinem? Nam et prsediis quasstuosissimis et amicis jucundissimis, quantnm liboit, abuadavit; et iilis omnibus aptissime ad salutem corporis usas est, ejusque (ut breviter totum ezplicem) omne institutom voluntatemque omnem successio prospera consecata est. Sed fortasse inquiet aliquis vestrum, plas illmn quam habebat, habere voluisse. Hoc ignoramus. Sad quod satis est qusestioni, faciamus eum non deside- rasse amplius quam tenebat. Videtume vobis egaisse? Etiamsi concedam, inquit Licentius, nihil eum desi- derasse, quod in homine non sapiente nescio quo- modo accipiam; metuebat tamen, erat enim vir, ut dicitur, ingenii non mali, ne illa omnia sibi vel ano adverso impetu raperentur. Non enim magnum erat intelligere, talia cuncta, quantacumque essent, esse sub casibus constituta. Tum ego arridens : Vides, inquam, Licenti, fortunatissimum istum hominem a beata vita ingenii bonitate impeditum. Quo enim erat acutior, eo videbat illa omnia se posse amittere ; qao metu frangebatur, illudque vulgare satis asserebat: Infidum hominem malo suo esse cordatum. 27 Hic cum et ille et ceeteri arrisissent : Illad ta- men, inquam, diligentius attendamus, qui etsi timuit iste, non eguit : unde quiestio est. Egere est enim in non habendo, non in timore amittendi quae habeas. Erat autem iste miser, quia metuebat, quamvis non egeret. Non igitur omnis qui miser est, eget. Quod cum approbavisset cum cseteris etiam ipsa cujus sententiam defendebam, aliquantnlum tamen addubitans : Nescio, inquit, tamen, et nondom plene intelligo quomodo ab egestate possit miseria, aut egestas a miseria separari. Nam et iste qui dives et locuples erat, et nihil, ut dicitis, amplius de- siderabat ; tamen quia metuebat, ne amitteret egebat sapientia. Ergone hunc egentem diceremus, si egeret argento et pecimia ; cum egeret sapientia, non dice- remus? Ubi cum omnes mirando ezclamassent, me ipso etiam non mediocriter alacri atqne laeto, qnod ab ea potissimum dictum esset quod pro magno de phi- losophorum libris, atque ultimumproferreparaveram : Yidetisne, inquam, aiiud esse multas variasqoe do- ctrinas, aliud animum attentissimum in Deum? Nam unde ista quse miramur, nisi inde procedunt? Hic ^ Mss. octo cum Bad. et Am. constanter habent, Oratum. LIBER UNUS. 974 I leetus exclamans : Prorsus, inquit, nihil lihil divinius dici potuit.Nam etmajor etmi- r egestas nulla est, qaam egere sapientia; et iutia non eget, nalla re omnino egere potest. st ergo animi egestas, inquam, nihil aliud ultitia. Hsec est enim contraria sapientise, et aria nt mors vitjB, ut heata vita miserse ; hoc aliquo medio. Nam ut omnis non beatus iser est, omnisque homo non mortuus vivit; !m non stultum manifestum est esse sapien- quo et illud jam licet videre, non ex eo tan- ^ium Oratam fuisse miserum, quod timehat Qse illa munera amitteret, sed quia stultus 0 fit ut miserior esset, si tam pendulis nu- C[ue iis quse hona putahat, nihii omnino me- Esset enim non fortitudinis excuhiis, sed 3pore securior, et altiore stultitia demersus .t se omnis qui caretsapientia magnampatitur n, omnisque compos sapientise nihilo eget, ut stultitia sit egestas. Ut autem omnis stul- r, ita omnis miser stultus est. Ergo ut omnis niseria, ita omnis miseria egestas esse con- lam conclusionem Trygetius cum se parum >se diceret : Quid, inquam, inter nos ratione ? Eum egere, inquit, qui sapientiam non Quid est ergo, inquam, egere? Sapientiam, lon hahere. Quid est, inqnam, sapientiam non Uic cum taceret, nonne hoc est, inquam, ha- litiam ? Hoc, inquit. Nihil est ergo aliud» in- lahere egestatem, quam stultitiam; exquo isse est egestatem alio verho nominari, quan- itia nominatur. Quanquam nescio quomodo , Hahet egestatem, aut, hahet stultitiam. Tale ac si locnm aliquem, qui lumine careat, di- ahere tenehras : quod nihil est aliud quam on hahere. Non enim tenehrse quasi veniunt iunt ; sed carere lumine hoc ipsum est jam um esse, ut carere veste hoc est esse nudum. n veste accedente veluti aliqua res nohilis iigit. Sicergodicimusaliquem hahere egesta- isi dicamus hahere nuditatem. Egestas enim est non hahendi. Quamohrem, ut qnod volo i sicut possum, ita dicitur, Hahet egestatem ; :atur, Habet non hahere. Itaque, si stnltitiam Tam et certam egestatem esse monstratum jam qusestionem quam susceperamus, utrum t. Dubitabatur enim inter nos, utrum cum dmas miseriam, nihil aliud quam egestatem emus. Dedimus autem rationem, recte stulti- ari egestatem. Sicut ergo et omnis stultus b omnis miser stultus est ; ita necesse est non nnem qui egeat [misenun, sed etiam omnem T sit egentem esse fateamnr. At si ex eo quod • stultus miser est, et omnis miser stultus est, r stuUitiam esse miseriam; cur non ex eo qnisquis eget miser, et quisquis miser est Ihi aliud miseriam qnam egestatem esse con- 30. Quod cum omnes ita esse faterentur. Illud jam, inquam, sequitur, utvideamus quis non egeat : is enim erit sapiens et heatus. Egestas autem stultitia est, egestatisque nomen : hoc autem verbum sterili- tatem quandam et inopiam solet significare. Atten- dite, queeso, altius, quanta cura priscorum hominum, sive omnia^ sive quod manifestumest, qusedam verha creata sunt, earum rerum maxime quarum erat no- titia pernecessaria. Jam enim conceditis omnem stul- tum egere, et omnem qui egeat stuUum esse : credo vos etiam concedere animum stultum esse vitiosum, omniaque animi vitia uno stuUitiae nomine includi. Primo autemdiehujusdisputationisnostrse nequitiam dixeramus esse ah eo dictam quod necquidquam sit, cui contrariam frugalitatem afrugefuisse nominatara. Ergo in iis duohus contrariis, hoc estfrugalitateatque nequitia, illaduo videntur eminere, esse et non esse. Egestati autem de qua qusestio est, quid putamus esse contrarium ? Hic cum aliquantum cunctarentur : Si dicam, inquit Trygetius, divitias ; video his pauper- tatemesse contrariam. Est quidem,inqnam, vicinum. Nam panpertas et egestas unum atque idem accipi solent. Tamen aliud verbum inveniendum est, ne me- liori parti desit unum vocabulum, ut cum illa pars paupertatis et egestatis nomine abundet, ex hac parte solum opponaturdivitiarum nomen. Nihilenim ahsur- dius quam nt hic sit egestas vocahuli, ubi est ocntra- ria pars egestati. Plenitudo, inquit Licentius, si dici potest, yidetur mihi recte opponi egestati. 31. Postea, inquam, de verho quseremus fortasse diligentius. Non enim hoc curandum est in inquisi- tione veritatis. Quamvis enim Sallnstius lectissimus pensator verborum, egestati opposuerit opulentiam (SallustiuSf de Bello Catilin.); tamen accipio istam plenitudinem. Non enim hic grammaticorum formi- dine laborahimus ^, aut metnendem est ne ab eis castigemur, quod incuriose utimurverhis,quiressuas nohis ad utendam dederunt (a). Uhi cum arrisissent: Ergo, quia mentes vestras, inquam, cum intenti estis in Deum, velut queedam oracnla non contemnere statni, videamus quid sibi velit hoc nomen ; nam nullum accommodatius esse arbitror veritati. PJeni- tudo igitur et egestas contraria sunt : at etiam hic si- mililer, ut in nequitia et frugalitate, apparent illa duo, esse et non esse. Et si egestas est ipsa stultitia, plenitudo erit sapientia. Merito etiam virtutum omnium matrem multi frugalitatem esse dixeruni. Quihus con- sentiens Tallius etiam in populari oratione ait : Ut volet quisque accipiat : ego tamen frugalitatem^ id est modestiam et temperantiam^ virtutem esse maximam jw dico (Oroi. pro Dejotaro). Prorsus doctissime ac de- centissime : consideravit enim frugem, id est iilud quod esse dicimus, cui est non esse contrarium. Sed propter vulgarem loquendi consnetudinem, qua fru- galitas qnasi parcimonia dici solet duobas conseqnen- tibus quid senserit, illustravit, subjiciendo modestiam 1 Ita M88. At prias excuBi habent : Nonenim nechicgram' maiicorum formidine liberabimur* (a) Verecundi grammatici beneficium subindicat. 975 DE BEATA VITA, S. AUGUSTINI LIBER UNUS. 9:fi et temperantiam : et hflec duo verba diligentius atten- damus. 32. Modestia utiqae dicta est a modo, et a tempe- rie temperantia. Ubi autem modus est atque tempe- ries, nec plus est quidquam nec minus. Ipsa est igitur plenitudo, quam egestati contrariam posueramus, multo melius quam si abundantiam poneremus. In abundantia enim intelligitur affluentia et quasi reini- mium exuberantis effusio. Quod cum evenit uitra quam satis est, etiam ibi desideratnr modus, et res quse nimia est, modo eget. Ergo nec ab ipsa redun- dantia egestas aiiena est ; amodo antem etplus etmi- nus aliena sunt. Ipsara etiam opulentiam si discutiaS| inyenies eam nihii aliud tenere quam raodum. Nam non nisi ab ope dicta est opulentia. Quomodo autem opitulatur, quod nimium est, cum incommodius sit ssepe quam parum? Quidquid igiturvei parum vel nimium est, quia modo eget, obnoiium est egestati. Modus ergo animi sapientia est. Etenim sapientia contraria stuititise non negatnr, et stultitia egestas, egestati au- tem contraria pienitudo. Sapientia igitur animi in sa- pientia est. Unde aliud prseclarum est, et non imme- rito diffamatur hoc primum in vita esse utile : Ut ne qoid nimia. (Terent, tn Andriat aci, 1, scen. 1.) 33. Dixeramus autem in exordio hodiemse dispu- tationis nostrse, quod si inveniremus nihil aliud esse miseriam quam egestatem, eum beatum esse fatere- mnr, qui non egeret. Est autem inventum : ergo bea- timi esse nihil est aliud quam non egere, hoc est esse sapientem. Si antem quseritis quid sit sapientia (nam et ipsam ratio, qnantum in prsesentia potuit, evolvit atque eruit) ; nihil est aliud quam modus animi, hoc est, quo sese animus librat, ut neque excurrat in ni- mium, neque infra quam plenum est coarctelur. Ex- currit autem in luxurias, dominationes, superbias, Cffiteraque id genus, quibus immoderatorum misero- rumque animi sibi loititias atque potentias comparari putant. Coarctatur autem sordibus, timoribus, race- rorc, cupiditate, atque aiiis, qusecumque sunt, quibus homines miseros etiam miseri confitentur. Gum vero sapientiam contemplatur inventam, cumque ut hujus pueriverbo utar, ad ipsamse tenet, nec se ad simo- lacrorum faliaciam, quorum pondus amplexusa Deo suo cadere atque demergi solet,ulIacommotusinani- tate convertit ; nihii immoderationis, et ideo nihil ege- statis, nihil igitur miseriee pertimescit. Habet ergo modum suum, id est sapientiam, quisquis beatusest. 34. Quse cst autem dicenda sapientia, nisi qu® Dei Sapientia est ? accepimus autem etiam auctori- tate divina, Dei Filinm nibil esse aliud quam DeiSa- pientiam (I Cor, i, 24) : et est Dei Filius profccto Deus. Deum habet igitnr quisquis beatus est : quod omnibus nobis jam ante placuit, cum hoc convivium ingressi suraus. Sed quid putatis esse sapientiam, nisi veritatem? Ktiam hoc enim dictum est : Ego 8um Veritas {Joan, xiv, 8). Veritas autem ut sit, fit per aliquem summum modum, a quo procedit, et in quem se perfecta convertit. Ipsi autem summo modo nullns alius modus imponitur : si enim sQmmas modas per summum modom modus est, per seipsam modus est. Sed etiam summns modus necesse est ut venis mo- dus sit. Ut igitur, veritas modo gignitary itamodusve- ritate cognoscitur. Neqoe igitur yeritas siae modo, neqoe modus sine veritate unquam fuit. Quis est Dei filius? Dictum esi,Veritas, Qois est qai non habet pa- trem, quis alius quam summns modas? Qaisqais igi- tur ad summum modum per veritatem Teoerit, beaUis est. Hoc est animo Deom habere, id est Deo frai. Cm- tera enim quamvis a Deo habeantnr, non habent Deum. 35. Admonitio autem qusedam, qus nobisciuD agit, ut Deum recordemur, ut eum quaeramas, ut eum pulso omoi fastidio sitiamus, de ipso ad nos foote veritatis emanat. Hoc interioribus luminibus nostris jubar sol iile secretos infundit. Hujus est Yeram omne quod loquimur^ etiam qoando adhuc vel miaas sanis vel repente apertis oculis audacter converti, et totom intueri trepidamus : nihilque aliud etiam hoc appiret esse quam Deum, nulla degeneratione impediente perfectum. Nam ibi totum atque omne perfectum est, simulque est omnipotentissimus Deos. Sed tama qnamdiu quflerimus, nondumipso fonte, atqoe utillo verbo utar, plenitudine saturati, nondum ad no- strum modum nos pervenisse fateamor : et ideo, quamvis jam Deo a^juvante, nondum tamen sapientes ac beati sumus. Illa est igitur plena satietas animo- rum, heec est beata vita, pie perfecteque cognoscere a quo inducaris in veritatem, qua veritate perfroa- ris, per quid connectaris snmmo modo '. Quae tria nnum Deum intelligentibus nnamque substantiam, exclusis vanitatibns variflB snperstilionis, ostendont Hic mater recogniiis verbis quse suse memoriee pe- nitus inheerebant, et qnasi evigilans in iidem suam, versum illum sacerdotis nostri : Fove precantes, Trinitas, (Ambrosias in hym., Deu9 creator omnimn.: Iseta effudit, atque subjecit : Hsec est noUo ambigente beata vita, quse vita perfecta est, ad quam nos festi- nanles posse perduci, solida fide •, olacri spe, fla- grante charitate prsesumendum est. 36. Ergo, inquam, quoniam modas ipse nos admo- net, convivium aliquo intervallo dierum distinguere, quantas pro yiribos possom gratias ago summo et vero Deo Patri, Domino liberatori animarum : deinde vobis qui concorditer invitati, multis etiamme cumu- lastis muneribus. Nam tantum in nostrum sermooem contulistis, ut me negare non possim, ab invitatb meis esse satiatum. Hic omnibus gaudentibos et laa- dantibus Deum : Quam vellem, inquit Trjgetius, hoc modo nos quotidie pasceres. Modus, inquam, iile ubique servandus est, ubique amandus, si vobis conii est ad Deum reditus noster. His dictis, facto disputa- tionis fine, discessimns. > Lov., i/uo veritate perfruaris, per qvid connectaris summobo7io, Sed coucionius ali« editiones et Mss. nobis- cum praeferunt, qua verUate,,, summo modo, ^Sic iiicuDctanier JeeeodumcumMss.etomnibus antiquis editioDibuBBad. Am. £r. etColonieDS. an. 1520. Noo vero, tola fide, uti habetur apud Lov. mauife»to lapeu, cum ad heec continenter addatur. alacri spe, fiayrante eharitate. ADMONITIO DE SEQUENTBBUS DUOBUS DE ORDINE LBBRIS. Ad edendum opus de Ordine animum adjecit AugustiaQS aoctore Zenobio, cujus viri amicitiam et plurimam in se suosque familiares benevolentiam commemorat lib. 1, c. 7 ; ubi se ipsi ea de re multa atque alta percon- tanti facere satis antehac nonpotaisse dicit, cum non modo rei difQcultas, sed temporum etiam angustise pro- hiberent. Cseterum amico vehementer instanti ne diutius differret, atque ad copiosius respondendum carmine provocanti morem gerere oportuit. Goepit itaque conscribendis hisce libris vacare apud Cassiciacum sub iinem anni 386 ; quippe cum priraum li- brum perfecerit antequam Mediolano regressus esset Alypius, qui inchoato jam contra Academicos opere, ante 43 diem novembris eo profectus, inde rediit opportune ut interesset tum ejusdem operis posterioribns duobus absolvendis libris, tum etiam alteri cudendo libro de ordine : in quo citatur interdum liber de Beata Yita, laudatur etiam locus libri tertii contra Academicos: unde secundum hunc de Ordine librum post istos perfectum iBsse intelligimus. Argumentum utriusque libri exhibet anneza hic Retractatio. In primo insignior locus est, ubi comprimun- tur semulationis et inanis juctantise motus illi, quibus agitari soient adolescentes qui litteris navant operam. In secando libro ez ordinis deiinitione nascuntur vari» qusestiones . cumque rei difQcuItas collocutorum ca- ptum superaret, visiim est Augustino rectum studendi ordinem edocere. Quapropter primum de informandis rite moribns, tum de comparandis humanis disciplinis disserit, quibus fretus adjumentis animus ad celsiora demum percipienda evehatnr. Vide libnm 1, cap. 3, Retractationumy col. 588-589, averbis, Per idem tempus, n. 1, tuque ad verban. 3, Ordinem rerum Zenobi. M. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI DE ORDINE LIBRI DUO"'. LIBER PRIMUS. Dispntationes doas exhibet, quarum prima docet omnia prorsus et bona et mala ordine divin» providentis contiDeri. Secanda de ordinis pnestantia et notione noDuihil tangit ; atque hic data occasiooe incompositos animi motus et paeriles gloriolce obtentu rixas alumnorum Bnorum graviter carpit Aogustinus ; tumque Monnicam dicit obsexum a philosophica disputatione minime arcendam esse. PBiEPATIO. GAPUT PRIMUM. — Omnia divina providerUia regi. 1. Ordinem rerum, Zenobi, consequi ac tenere coique proprinm, tum vero universitatis quo coerce- tur ac agitur hic mundus, vel videre vel pandere difficiilimum hominibus atque rarissimom est. Hoc accedit quod etiamsi qois hsec possit, non illud quo- qne valeat efficere, ut dignom aoditorem tam divinis obscurisque rebus, vel vit® merito, vel babitn quo- dam eruditionis, inveniat. Nec tamen quidquam est qnod magis avide ezpetant qoepque optima ingenia, magisque andire ac discere stndeant qni scopulos ' vits hujus et procellas, velut erecto quantnm licet (a) Scripti 8ub finem anni 386. capite, inspiciunt, quam quomodo fiat ut et Deus hu- mana curet, et tanta in hnmanis rebus perversitas usquequaqoe diffusa sit, ut non divinse, sed ne servili quidem cuipiam procurationi, si ei tanta potestas da- retur, triboenda esse videator. Quamobrem illud quasi necessarium iis quibus talia sunt curse, credendum dimittitur ; aut divinam providentiam non usque in hffic ultima et ima pertendi, aut certe mala omnia Dei volontate committi. Utrnmque impium, sed ma- gis posterius. Quanquam enim desertom Deo quid- quam credere, cum imperitissimum, tum etiam peri- colosissimom animo sit; tamen in ipsis hominibos nemo quemquam non potuisse aliquid criminatos est: 979 negligentiffi vero vitaperatio multo est qnam maliti» crudelitatisque purgatior. Itaqae velat compelliturra- tio tenere non immemor pietatis, aut ista terrena non posse a diyinis administrari, aut negligi atque con- temni potias qaam ita gubernari, ut omnis de Deo sit mitis atque inculpanda conquestio. 2. Sed qnis tam csecus est mente, ut quidquam in moyendis corporibas rationis ^ quod ptseter humanam dispositionem acYolantatem est, divinae potentiffi mo- derationiqae dare dubitet? nisi forte aut casibas tam rata * subtiliqae dimensione vel minutissimorum quo- ramque animaliam membra figurantur ; aut quodcasu quis negat, possit nisi ratione factum lateri ; aut vero per universam nataram, quod in singulis quibusque rebus nihil arte hamana satagente ordinatum mira- mur, alienare a secretissimo majestatis arbitrio ullis nugis vanee opinionis audebimas. At enim hoc ip«am est plenias qnsestionum, qaod membra pulicis dis- posita mire atque distincta sunt, cum interea humana vita innumerabiliam perturbationum inconstantia ver- setur et fluctuet. Sed hoc pacto si qais tam minatum cerneret, at in vermiculato pavimento nihil ultra usius tessellee modalum acies ejus valeret ambire, vituperaret artificem velat ordinationis et compositio- nis ignaram ; eo quod varietatem lapillorum pertur- batam pataret, a qao illa emblemata in unias pul- chritudinis faciem congruentia simul cerni coliustra- rique non possent. Nihil enim aliud minus eruditis hominibus accidit, qui universam rerum coaptationem atque concentum imbecilla mente complecti et con- siderare non valentes, si quid eos offenderit, quia suse cogitationi magnum est, magnam putant rebus inhse- rere foeditatem. 3. Gujus erroris maxima causa est, quod homo sibi ipse est incognitus. Qui tamen ut se noscat, magna opus habet consuetudine recedendi a sensibus ( I Re- tract. cap, 3, n. 2), et animum in seipsum coUigendi atque in seipso retinendi. Quod ii tantum assequun- tur, qui plagas quasdam opinionum, quas vitse quoti- dianse cursus infligit, aut solitudine inurunt, aut libe- ralibus medicant disciplinis. CAPUT II. — Dedicat hoc opus Zenobio, Ita enim animus sibi redditus, qu» sit pulchritudo universitatis intelligit ; quse profecto ab uno cognomi- nata est. Idcircoque illam videre non licet animse qua; in multaprocedit, sectaturque aviditate pauperiem ; quam nescit sola segregatione multitudinis posse vitari. Mul- titudinem autemnon hominum dico, sed omnium quse sensus attingit. Nec mirere quod eo egestatem pati- tur magis, quo magis appetit plura complecti. Ut enim DE ORDINE, S. AUGUSTINI in circuio qoantumyis amplo uniiin est madiiim qiLo cuncta convergunt, quod centrum geometrae vocant*, et quamvis totius ambitus partes innun>erabiliter se- cari queant, nihil tamen est prseter illnd nnum, quo csetera pariliter dimetiantur, et quod omnibns qoasi quodam aequalitatis jure dominetur ; hinc vero in quamlibet partem bi cgiedi velis, eo amittuntur omoia, quo in plurima pergitur : sic animns a seipso fiisiis immensitate quadam diverberatur, et vera mendid- tate conteritur, cum eum natura sua cogit nbique unum quffirere, et multitudo invenire non sinit. 4. Sed et hffic quffi dixi qualia sint, et quffi causa exstet erroris animarum, quoque modo et in uniuB congruant atque perfecta sint cuncta, et tamen pec- cata fugienda sint, assequeris profecto, mi Zenobl Sic enim mihi notum est ingenium tuum, et pnlchri- tudinis omnimodffi amator animus, siue libidims im- moderatione atque sordibus. Quod signnm in te fa- turffi sapientiffi pemiciosis cupiditatibus divino jare prffiscribit, ne tuam causam deseras falsis voluptati- bus illectus ; qua prffivancatione nihil turpius et pe- riculosius inveniri potest. Assequeris ergo ista, mihi crede, cum eruditioni operam dederis, qua porgatar et excolitur animns, nullo modo ante idoneus cui dl- vina semina committantur. Quod totum cujusmodi sit, et quem flagitet ordinem, quidve studiosis et bo- nis ratio promittat, qualemque vitam nos vivamos charissimi tui, et quem fructum de liberali otio car- pamus, hi te libri satis, ut opinor, edocebunt, nomine tuo nobis quam nostra elaboratione dulciores, prsser- tim si te in ipsum ordinem, de quo ad te scribo, me- liora eligens inserere atque coaptare volueris. 5. Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui jam, ut scis, etiam sine ulla tali neces- sitate in philosophiam confugere moliebar, statim me contuli ad villam familiarissimi nostri Verecundi. Quid dicam, eo libente? Nosti optime hominis, cam in omnes, tumveroinnos benevolentiam singularem. Ibi disserebamus inter nos qufficumque videbantar utilia, adhibito sane stilo quo cuncta exciperentur, quod videbaro conducere valetudini meae. Cum enim nonnuUa loquendi cura detinerer, nulia inter dispa- tandum irrepebat immoderata contentio. Simul etiam ut si quod nostrum litteris mandare placuisset. nee aliter dicendi necessitas, nec labor recordationis esset Agebant autem ista mecum Aijpius et Navigius frater meus, et Licentius repente admirabiliter poeticffi de- ditus. Trygetium item nobis militia reddiderat, qai tanquam veteranus adamavit historiam. Et jam in li- bris nonnihil habebamus. ADMO!fITIO PP. BBNBDICTIlfORUM. Ad codices mille fere annorum Theodericensem et Corbeiensem coUati sunt (prffisentes de Ordine libri), ad VatictnQm. VedastiDum, Thuaneos duos, ad Reffio-Montensem, Albinensem, MichaeUum, Arnuliensem, monasterii Vindodneosis unum, Navarrici GymnaBii unum, CoUogu RR. PP. Bernardinorum Paris. unum ; ad lectiones quatuor Maa. Belgicoraai Lov. et ad editiones Bad. Am. Er. Lov. Comparavimus praeterea eas omnes editiones initio Retractationum et Confessionum me- moratas. M. 1 Hic Mss. decem omittunt rationis ; sed paulo poat ha- bent raUowi divinx potentix moderationique^ s Sic Bad. Am. Er. et aUquot Mss. At Lov., rara. 1 Plerique Mss., mathematici voearU, 981 LIBER PRIMUS. 982 DISPnTATIO PRIMA. CAPUT III. — Occasio disputationis. 6. S^d nocte qaadam cum evigilassem de more, mecomque ipse tacitus agitarem quse ia meatem nescio unde veniebant : nam id mihi amore inve- niendi veri jam in consuetudinem verterat, ita ut aut primam, si tales curse inerant, aat certe ultimam, di- midiam tamen fere noctis partem pervigil quodcum- que cogitarem ; nec me patiebar adolescentium lucu- brationibus a meipso avocari, quia et illi per totum diem tantum agebant, ut nimium mihi videretur, si aliquid etiam noctium in studiorum laborem usurpa- rent ; et id a me ipsi qaoque prseceptum habebant, ut aliquid et prseter codices secum agerent, et apud sese habitare consuefacerent animum : ergo, ut dixi, vigilabam ; cum ecce aqua^ sonus pone balneas quse prseterfluebat, eduxit me in aures, et animadversus est solito attentius. Mirum admodum mihi videbatur quod nunc clarius, nanc pressius eadem aqua strepe- bat silicibus irruens. Coepi a me quserere qusenam causa esset. Fateor, nibil occurrebat ; cum Dicentius lecto suo importunos percuso juxta ligno sorices ter- niit, seseque vigilantem hoc modo indicavit. Cai ego : Animadvertisti, inquam, Licenti (nam video tibi Musam taamlumenadlucabrandaraaccendisse[i Retract,c, 3, n. 2]), quomodo canalis iste inconstanter sonet ? Jam, inquit, mibi hoc non est novum. Nam desiderio sere- nitatis cum expergefactus aliquando aurem admovis- sem, ne imber ingrueret, boc agebat aqna ista quod nunc. Approbavit Trygetius. Nam et ipse in eodem conclavi lecto suo cubans yigilabat, nobis nescienti- bus : erant enim tenebrse ; quod in Italia etiam pecn- niosis prope necesse est. 7. Ergo ubi vidi scholam nostram, quantacumque aderat, nam et Aljpius et Navigius in urbem ierant, etiam iilis boris non sopitam, et me cursus iile aqua- rum aliquid de se dicere admonebat : Quidnam vobis, inquam, videtur esse causse quod sic alternat hic so- nus? Non enim quemquam putamus bis horis vel transitu, vel re aliqua lavanda toties illum meatum interpellare. Quid putas, inquit Licentius, nisi alicubi folia cajuscemodi quse autumno perpetuo copioseque decidunt, angustiis canalis intertrusa evinci aiiquando atqne cedere : ubi au tem unda qu» urgebat, pertransie- rit, rursum colligi atque stipari : autaliquidaliudvario casu foliorum natantium fieri, quod ad illum fluxum nuncrefrenandum, nunc emittendum similitervaleat? Visum estmihi probabile aliud nonhabenti, confessus- que sum, laudans ingenium ejus, nihil me invenisse, cum diu quaesissem cur ita esset. 8. Tum interposito modico silentio : Merito, in- quam, tu nihil mirabaris, et apud Calliopam te intus tenebas. Merito, inquit ille : sed modo plane dedisti mihi magnum mirari. Quidnam hoc est, inquam ? Quod tu, inquit, ista miratus es. Unde enim solet, in- quam, oboriri admiratio, aut quse hujus vitii mater est (Ibid.), nisi res insolita prseter manifestum causa- ram ordinem? Et ille: Prseter manifestum, inquit, accipio ;namprfieter ordinem nihil mihi fieri videtur. Hic ego erectior spe alacriore quam soleo esse, cum aliquid ab his requiro, quod rem tantam et tam su- bito, heri pene ad ista conversus, adolescentis animus concepisset, nulla unquam de his rebus inter nos an- tea quo^stione agitata : Bene, inquam, bene ; sed prorsus bene multum sensisti, multum ausus es : hoc mihi crede ; longo intervallo transcendis Heliconem, ad cujus verticem tanquam ad coelum pervenire co- naris. Sed pervellem adesse huic sententiee, nam eam labefactare tentabo. Sine, inquit, modo memihi, quoiso te; nam valde in aliud intendi animum. H-ic ego non nihil metuens ne studio poeticse penitus pro- volutus a philosophia longe raperetur : Irritor, in- quam, abs te versus istos tuos omnimetrorum genere cantando et ululando insectari, qui inter te atque ve- ritatem immaniorem murumquaminter amantes tuos conantur erigere ; nam in se illivelinolitarimula respi- rabant. Pyramum enim ille tum canere instituerat. 9. Quod cum severiore quam putabat voce dixis- sem, subticuit aliquantum. Et ego jam reliqueram coepta, et ad me redieram, ne frustra occupare prse- occupatum atque inepte vellem. Tum iile : Egomet meo indicio miser quasi sorex, inquit, non dictum est commodius apud Terentium, quam nunc dici a me de me potest : sed sane illud ultimum fortasse in contrarium vertetur. Quod enim ait ilie, ' Hodie perii, (/n Eunucho, act. 5, scen. 6.) ego hodie forte inveniar. Nam si non contemnitis quod superstitiosi solent etiam de muribus augurari, si ego illum murem vel soricem, qui me tibi vigilantem de- tulit, strepitu meo commonui, si quid sapit redire in cubiie suum secamque conquiescere; cur non ego ipse isto strepitu vocis tuse commonear philosophari potius quam cantare? Nam illa est, ut tibi quotidie probantijam coepi^credere, vera et inconcussa nostra habitatio. Quare si tibi molestum non est, atque id fieri debere arBitraris, roga quod vis; defendam, quantum possum, ordinem reram, nihilque prseter ordinem fieri posse asseram. Tantum enim eum ani- mo imbibi atque hausi, ut etiamsi me quisquam in hac disputatione superarit, etiam hoc nulli temeritati, sed rerum ordini tribuam. Neque enim res ipsa, sed Licentins superabitur. CAPUT IV. — Nihil omnino sine causa fieri. iO. Ego rursum gaudens eis me restitui. Tum Trygetio : Quid, inquam, tibi videtur ? Faveo quidem, inquit, ordini plurimum ; sed incertus tamen, et rem tantam diligentissime discuti cupio. Favorem, inquam, tuum illa ergo pars habeat * ; nam quod incertus es, etiam cum Licentio ac meipso tibi puto esse commune. Prorsus, ait Licentius, ego hujus sententiae certus sum. Quid enim dubitem parietem, cujus mentionem fecisti, antequam plane se erexerit, diruere ? Non enim vere poetica tantum me aver- tere a philosophia potest, quantum inveniendi veri 1 Editi , illeergo paries. Male ; nam id Trygetio imponitur ut pro sua parte defeadendum ordinem sascipiat. 983 DE ORDINE, S. diffidentia. Tmn Trygetius gaudeDtibus verbis : Ha- bemus, inqnit, jam quod plus est, Licentium non Academicum ; eos enim ille stadiosissime defendere solebat. Haec modo, inqait, omitte quffiso, ne me hoc Yafrum quiddam et captatorium a nescio qua divina re, quse mihi ostentare se coepit, et cui me inhiantem suspendo, detorqueat atque disrumpat. Hic ego multo uberius cernens abundare laetitias meas quam vel optare aliquando ausus snm, versum istum gestiens eifadi : Sic Pater ille deum faciat, sic altas Apollo, Incipias : (jEneid, x, 874. 875.) perducet enim ipse, si sequimur qno nos ire jubet, atque ubi ponere sedem, qai dat modo aagurium, no- strisque illabitur animis (Id, iii, 88, 89). Nec enim altus ApoUo est, qai in speluncis, iu montibus, in nemoribus, nidore thuris pecudumqae calamitate concitatas implet insanos : sed aliusprofecto est, alius ille altus veridicus, atque ipsa (quid enim verbis ambiam ? ) Veritas : cajus yates sunt qnicumque pos- sunt esse sapientes. Ergo aggrediamar, Licenti, freti pietate caltores, et vestigiis nostris ignem perniciosum fiunosarum cupiditatum opprimamns. ii. Jam, inquit, interroga, oro te, si possim hoc tantum nescio quid explicare, et tais verbis et meis. Hoc ipsum, inqulm, mihi responde, primo unde tibi videatur aqua ista non temere sic, sed ordine influere. Nam quod illa ligaeoliscanalibus superlabitur, et du- citur usque in asas nostros, potest ad ordinem perti- nere. Factum est enim ab hominibus ratione utenti- bas, ut uno ejus itinere simnl et biberent et lavarent, et pro locorum opportunitatibus consequens erat ut ita lieret. Quod vero illa, at dicis, folia sic inciderunt, ut hoc qaod admirati sumus eveniret *, quo tandem rerum ordine, acnonpotius casu factum patabimus? Quasi vero, inquit ille, aliter atque ceciderant, de- buisse aut potuisse cadere caiquam videri potest, se- renissime iotuenti nihi posse fieri sine causa. Quid ? jam vis persequar situs arborum atque ramorum, ipsamque pondus quantum natura foliis imposuit? Quid, aeris vel mobilitatem qua volitant, vel molli- tiem qua descendunt, variosque lapsus pro affectione coeli, pro onere, pro figuris suis, caeterisque innume- rabilibus atque obscurioribns causis, quid me attinet qaaerere ? Latent ista sensus nostros, penitns latent : illud tamen qnod aggressae* quaetioni satis est, nescio qaomodo animum non latet, nihil fieri sine causa. Potest enimodiosn^percontator pergere quserere, qase causa erat ut ibi arbores ponerentur ? Respondebo, secutos esse hooiines uber terrse. Quid, si fructuosse arboresnonsunt, actemere natee sunt? Et hic respon- debo, nos parum videre ; nam temerariam, quse illas genuit, nequaquam esse naturam. Qaid piura? Aut aliqnid sine caasa fieri docear, aut nihil fieri nisi certo cansamm ordine credite. 1 MsB. plerique, DeusfaHat. Tum nonaulli, sic altus iesui s In Mss. S. Arnulfi Metensis legitur, agresti qtusstiani. Fortasse aptias. AUGUSTINI m CAPUT V. — Ordine cuneta Deus odminMral. i2. Cui ego : Licet, inquam, me odiosam per- contatorem voccs ; vix enim possnm non ease, qoi expugnavi ne cum Pyramo et Thysbe coUoquereris ; pergam tamen qucerere abs te. Natnra ista qnam vi$ videri ordinatam, cui bono, nt de cffiieris rabiis in- numerabilibus taccaui, i«»tas ipsas arboresqn» friidos non afferunt, procreavit? At iilo cogitante qoid dict- ret, ait Trygetius : Numquidnam usus aribustorum ii solis fructibusprcebetur hominibus? Quanta sant dii, qace umbra, qu» lignis, postremo qu« ipsis frondibv seu foliistiant? Nolli obsecro, inquit ilie, interrogaliom- bus ejus hflec reddere. Innumerabilia sunt enim quc proferripossunt, ex quibus nulla est hominibus utilit» aut certe ita latet vel imbecilia est, ut ab hominibos, proesertim nobis, enii defendive non possit. Ipse p©- tius nos doceat, quomodo aliquid fiat quod non caim prsecesserit. Post, inquam, ista videbimus. Non eniin jam me necesse est esse doctorem, cum tu qui jam tantee rei te certum esse professos es, adhuc me niliil docueris nimium discere cupientem, et propter hoc solum dies noctesque vigilantem. i3. Quo me mittis, inquit ? An quia levius te «• quor quam ista folia ventos, quibus in profloeih tem aquam jaciuntnr, ut eis cadere parnm sit, xus etiam trahantnr ? Nam quid aliud erit cum LieentiiB et Augustinnm, et ea qnae sunt in media philosopliii docet ? Noli obsecro, inqnam, ant te tantum abjicoe, aut me extollere.Nam et egoin philosophiapnersaia, et non nimis curo, cum interrogo, per quem mihi ille respondeat, qui me quotidie quernlum accipit: ciqns te quidem credo quandoque vatem futnrnm ; neqoe hoc, quandoque, forsitan loug^m est. Sed tamen alii quoque multum sepositi ab hujnsmodi studiis docere aliquid possunt, cum ■ disserentium societati qua vinculis interrogationum coarctantur. Idem antHB aliquid non est nihil. An non vides (tuo enim simili utar libentius) illa ipsa folia qn» femntur ventis, quse undis innatant, resistere aliquantum preecipitanti se flumini, et de rerum ordine homines commoDftre, si tamen hoc quod abs te defenditnr, yerom est? i4. Hic ille lecto etiam exsiliens prse leetitia : Quis neget, Deus magne, inqait, te cnncta ordine admini- strare? Quam se omnia tenent! qaamratis successio- nibus in nodos suos nrgentur ! quanta et quam moltt facta sunt ut haec loquercmur ! quanta fiunt ut te in- veniamus I Unde enim hoc ipsum, nisi ex rereDi ordine manat et ducitur, quod evigilavimns, qnod illam sonum advertisti, qaod qusesisti tecum cao- sam,. quod tu causam tantiilse rei non invemsti? Sorex etiam prodit, ut ego vigiians prodar. Postremo tuus etiam ipse sermo, te fortasse id non agente (nM enim cuiqnam inpotestate est quid veniatinmentem), sic nescio quomodo circumagitur, nt me ipse doceat quid tibi debeam respondere. Namque, oro te, si hce qufle a nobis dicta sunt, litteris, ut instituisti, man- data pervagentur paulo latius ad hominum famam ; nonne ita res magna videbitur, ut ilia consnitos aliquis vates magnus aut Chaldaeusrespondere debue- 985 UBER PRIMUS. 986 rit» mQlio anteqaain eveait? Qaod si respondisset, ila difinos diceretur, ita efferretar laadibus omnium, m tameii ex eo nemo quserere auderet car folium ab arbore cedderit, aut utrum mus oberrans jacenti ho- inini molestns fuerit? Numqaidnam enim talia futura qniiqaam illorom aut per se dixit aliquando, aut a eonaoltore coactus est dicere? Atqai, si futurum qoemdam libnim non ignobilem diceret, et id nece»- aario eyenturum videret, non enim posset aliter di- Tinare; profecto quidqaid volitatio foliorum in agro, qoidqnid vilissima bestiola in domo facit, tam sunt In rerum ordine necessaria, quam illffi litterse. His I enim verbis fiunt, qu» sine illis prsecedentibus vi- liasimis rebus nec in mentem venire possent, nec procedere poterisque mandari. Quare jam, rogo, ex me quserat cur quidque fiat. Satis est nibil fieri, nibil gigni quod non aliqua causa genuerit ac moverit. CAPUT VI. — Ordo omnia complectitur. i5. Hic apparet te, inqaam, nescire adolescens ^oam maltay et a qaalibus viris contra divinationem dicta sint. Sed responde nunc, non utrum fiat aliquid sine causa ; nam id jam video te nolle respondere : , ned ordo iste susceptas tuus bonumne qnidquam, an malum tibi esse videatur. Et ille submurmurans : Non, inquit, sic rogasti, ut unum e daobus queam respondere. Video hic enim quamdam medietatem. Nam ordo mihi nec bonam, nec malum yidetur. Quid saltem censes, inquam, ordini esse contrariam? Ni- hal, ait ille. Nam quomodo esse contrarium quidquam poteat ei rei qase totum occupavit, totum obtinuit? Qood enim erit ordini contrariam, necesse erit esse praeter ordinem. Nihil autem esse preeter ordinem vi- deo. Nihil igitur ordini oportet putare esse contra- riam. Ergone, ait Trygetius, contrarias ordini error non est? Nullo modo, inquit. Nam neminem video arrare sine causa. Causarum autem series ordine in- duditur. Et error ipse non solum gignitur causa, sed etiam gignit aliquid cujas causa sit. Quamobrem qao extra ordinem non est, eo non potest ordini esse con- trarios. i6. Et cum tacuisset Trygetius, egoque meipsum non caperem gaudio, quod videbam adolescentem charissimi amici filium etiam meum fieri; nec solum, verum in amicum quoque jam mihi surgere atque grandescere, et cajus studium vel in mediocres litte- ras desperaveram, quasi respecta * possessione sua toto impeta in mediam venire philosophiam. Quod dum tacitus miror et exaestuo in gratulationem, su- bito iUe quasi mente quadam correptus exclamat: 0 si possem dicere quod volo 1 Rogo ; ubi, ubi estis, verl>a ? succurrite. Et bona et mala in ordine sunt. CAPUT VII. — Deus non diligit mala licet ad ordinem pertineant. 17. Credite, si vultis; nam quomodo id explicem nescio. Ego mirabar et tacebam. Trygetius autem ubi Tidit hominem paululum quasi digesta ebrietate affa- * Lov. despecta possesiione, At cffiteri codices editi et tcripti habent, respecta- bilem factam redditumque colloquio: Absurdum, inquit, mihi videtur, Licenti, et plane alienum a veri- tate quod dicis; sed quseso patiare me paululum, nec perturbes clamitando. Dic qaod vis ait ille: non enim metuo ne meauferas ab eo quod video, ac pene teneo. Utinam, inquit, ab eo quem defendis ordine devius non sis, non tanta in Deum feraris ( ut mitius loqaar) incuria. Quid enim potuit dici magis impium, quam etiam mala ordine contineri? Certe enim Deus amat ordinem. Vere amat, ait ille; ab ipso manat, et cum ipso est. Et si quid potest de re tantum alta con- venientius dici, cogita, quseso, ipse tecum. Nec enim sum idoneus qui te ista nunc doceam. Quid cogitem, inquit Trygetius? Accipio prorsus quod dicis, satis- que mihiest in eo quod intelligo. Certe enim et mala dixisti ordine contineri, et ipsum ordinem manare a summo Deo, atque ab eo diligi. Ex qao sequilur ut et mala sint a summo Deo, et mala Deus diligat. 18. In qua conclusione timui Licentio. At ille inge- miscens difficultate verbornm, nec omnino quserens qaid responderet, sed quemadmodum quod respon- dendum erat promeret: Non diligi Deus riniala, in- qnit; nec ob aliud, nisi quia ordinis non est ut Deus mala diligat. Et ordinem ideo multum diligit, qiiia per eum non diligit mala At vero ispa mala qui pos- sunt non esse in ordine, cum Deus illa non diligat? Nam iste ipse est malorum ordo ut non diligantur a Deo. An parvus rerum ordo tibi videtur, ut et bona Deus diligat, et non diligat niala? Ita nec praeter or- dinem sunt mala, qase non diligit Deus, et ipsum ta- men ordinem diligit : hoc ipsum enim diligit diligere bona, et non diiigere mala; quod est magni ordinis, et divinse dispositionis. Qui ordo atque dispositio, quia universitatis congruentiam ipsa distinctione cu- stodit, fit ut mala etiam esse necesse sit. Ita quasi ex antithetis quodammodo, quod nobis etiam in oratione jucundum est, id est, ei contrariis, omnium simul re- rum pulchritudo figuratur. i9. Post hoc intersiluit modice. Et repente sese erigens qua Trygetius leclum habebat: Nam quflero ex te, quseso, inquit, justnsne sit Deus? Tacebat ille, nimis, ut postea retulit, admirans et horrens subito condiscipuli et familiaris sui afQatum nova inspiratio- ne sermonem. Quo tacente, ille ita secutus est. Si enim Deum justum non esse responderis, tu videri? quid agas, qui me dudum impietatis arguebas. Si au- tem, at nobis traditur, nosque ipsius ordinis necessi- tate sentimus, justus est Deus, saa cuiqae distribuen- do utique justus est. Quse autem distributio dici potest. ubi distinctio nulla est? Aut quae distinctio, si bona sunt omnia? Quidve prseter ordinem reperiri potest, si Dei justitia bonorum malorumque meritis sua cuique redduntur? Justum autem Deum omnes fotemur. Totum igitur ordine incladitur. Quibns dictis resilit e strato, et jam lenior voce cum ei verbum nemo faceret: Nihilne mihi, inquit, vel ta qui com- pulisti ad ista, respondes? 20. Cui ego : Nova nunc reiigio istbeec in te incessit, cedo (Terent, Andr. act. 4, scen. 3), inquam. Sed 987 DE ORDINE, S. AUGUSTINl quod yidebitur, per diem respondebo, qui mihi jam videiar redire ; nisi lunse est ille qui fenestris fulgor iaducitur. Simul et agendum est ne tanta bona tua, Licenti, absorbeat oblivio, Quando enim nostrse litterffi non sibi h sec mandari flagitent? Dicam plane tibi quod sentio, disputabo adversum te quantum possum; non cnim mihi, si me viceris, majortrium- phiis dari potest. Si autem vel cailidita^i vel acuto cuidam errori hominum, quorum partes suscipere tentabo. cesserit imbecillitas tua, quo; minus pasta eruditione desciplinarnm tantum deum fortasse susti- nere non poterit; res te ipsa commonebit qaanta^ tibi vires, ut in eum lirmior redeas, paranda sint : simul quia et istam disputationem nostram elimatius volo provenire; non enimeam grossis auribus debeo. Nam Zenobius noster multa mecum ssepe de rerum ordine contulit, cui alta percontanti nunquam satisfa- cere potui, seu propter obscuritatem rerum, seu pro- pter temporum angustias. Crebrarum autem ille pro- crastinationum usque adeo impatiens fuit, ut me, quo diligentius etcopiosius respondere cogerer, etiam car- mine provocaret, et bono carmine, unde ilium magis ames. Sed neque tunc tibi legi potuit abistarum rerum studio remotissimo, neque nunc potest. Nam profectio ejus tam repentina etperturbata fnit tumultu iIIo,ut nihil istorum venire nobis in mentem potuerit: nam id relinquere mihi responsuro statuerat; et multa con- currunt cur ei sermo iste mittatur. Primum est, quia debetur; deinde, quia cujusmodi nunc vitam duca- mus, etiam sic indicari ejusin nos benevolentiae de- cet ; postremo, quod in gaudio de spe tua nemini ce- dit. Nam et cum praesens esset, pro familiaritate patris tui, vel potins omnium nostrum multum sollicitus erat ne ingenii tui qusedam scintillse, quas diligenter animadvertebat, non tam conilarentur cura mea, quam tua exstinguerentur incuria. Et cum te poeticse quoque studiosum esse cognoverit, sic gratulabitur, ut eum mihi gestientem videre jam videar. CAPUT VIII. — Licentius philosophix amore succensus. Reprehensus a Monvica quod psalmi versiculum ad requisita naturx egressus cantitaret. Liberalium di- scipliJiarum utilitas, 21 . Nihil mihi quidem gratius facies, inquit : sed, sive mobilitatem meam et puerilem levitatem ri- debitis, sive aliquo vere divino nutu et ordine fit in nobis, non vobis dubitem dicere, pigrior sum ad illa metra subito effectus ; alia, longe alia nescio quid mihi nunc luce resplenduit. Pulchrior est philosophia, fa- teor, quam Thysbe, quam Pyramus, quam illa Venus et Cupido talesque omnimodi amores : et cum suspirio gratias Christo agebat. Accepi ego haec, quid dicam, libentcr; aut quid non dicam? Accipiat quisque ut volet, nihil curo, nisi quod forte immodice gaudebam. 22. Interea post paululum dies sese aperuit; sur- rexerunt illi, et ego illacr^^mans multa oravi: cum audio Licentium succinentem illud Propheticum Isete atque garrule Deus virtutum^ converte nos\ et ostende faciem tuam^ et salvi erimus {Psal. lxxix, 8). Quod pridie post coenam cum ad requisita naturae foras exis- set, paulo clarius cecinit, qnam ut mater nostn ferre posset, quod illo loco talia continuo rep^U canerentur. Nihil enim aliud dicebat, quoniam ipsnffl cantilense modum nnper hauserat, et amabat, nt fit, melos innsitatum. Objurgavit eum religiosissima, ul scis, femina, ob hoc ipsum quod inconveniens locu cantico, esset. Tunc ille dixerat, jocans: Qnas vero si quis hic me inimicus includeret, non erat Deus ex- auditurus vocem meam. 23. Ergo mane cum regressns esset solus, nam uterque ob eamdem causam processerat, accessit ad lectulum meum. Verum dic mihi, inquit, ita liat no- bis quod vis, quid de me existimes. Atque ego ado- lescentis dexteram apprehendens : Quid, inqonB, existimem sentis, credis, intelligis. Neque enim ar- bitror te frustra heri tamdiu cecinisse, ut virtotnm Deus converso tibi se ostendat At ille com sdmin- tione recordatus: Magnum, inquit, dicis et vemni. Non enim meipsum parum movet quod modo tam segre avocabar a nugis illis carminis mei, et jam r^ dire ad eas piget et pudet, ita totus in qusBdam magiii et mira subvehor. Nonne hoc est vere in Deum coo- verti? Simuletillud gaudeo, qnod frustra mihi scni- pulus superstitionis injectus est qaod tali loco talia cantitabam. Mihi, inqaam, neqne hoc displicet, et ad illum ordinemputopertinereut eUamhincaliqnid diceremus. Nam illi cantico, et locum ipsum qno ilit offensa est, et noctem congrnere video. A qnibQs enim rebus putas nos orare ut convertamur ad Deom, ejusque faciem videamus, nisi a quodam caeno coipo- ris atque sordibus, et item a tenebris quibns nos error involvit? Ant quid est aliud converti, nisi ab immoderatione vitiorum, virtnte ac temperantii in sese attolli? Quidve aliud est Dei facies, quam ipsa cui suspiramus, et cui nos amatse mnndos pulchrosqoe reddimus, veritas? Melius dici non potest, inqait exclamans. Deinde suppressius quasi ad anrem : Vide, quseso, quanta occurrerunt, ut credam erga nos ali- quid jam prosperiore ordine fieri. 24. Si ordinem, inquam, curas, redeundumtibi est ad illos versus. Nam eruditio disciplinarum liberaliiun modesta sane atque succincta, et alacriores et perse- verantiores et comptiores exhibet amatores ample ctendse veritati, ut et ardentius appetant, et constafi- tius insequantur, et inhsereant postremo dalcios (1 fi^ tract, cap. 3, n. 2), quse vocatur, Licenti, beata vita. Qua nominata, omnes sese erigunt, et quasi attendunt in manus, utrum habeas quod dare possis egentibns variisque morbis impeditis. Qaibus sapientiacumprc- cipere coeperit ut medicum perferant, seque cum ali- qua patientia curari sinant, in pannos suos recidoni Quorum concalefactione tabificati,scabiemvoIaptatuD ceramnosarum scalpunt libentius quam ut monitame- dici paululum dura et morbis onerosa perpetiendo atque subeando, valetudini sanorum lucique reddan- tur. Itaque illo summi Dei nomine ac sensa tanqoam stipe contenti vivunt miseri, vivunt tamen. Aiios ao- tem viros, vel, ut verius loquamur, alias animas, dom hoc corpus agunt, jam thalamo suo dignas co^jox ille 989 LIBER PRIMUS. 990 optimns ac pulcherrimns qnaerit, qnibus non vivere, sed beate viyere satis sit. Vade ergo interim ad illas Mnsas. Vemmtamen, scis qaid te facere velim? Jube, aityqnod placet. Ubi se, inqaam, Pyramus etiliaejus snpra seminecem, ut cantaturus es, interemerint, in dolore ipso, qno tnum carmen vehementius inflam- mari decet, habes commodissimam opportunitatem. Arripe illias foedse libidinis et incendioram venenato- rum exsecrationem, quibus miseranda illa contingunt : deinde totas attollere inlaudempurietsinceriamoris, qno animee dotatse disciplinis ct virtute formosse co- pulantur intellectui per philosophiam, et non solum mortem fagiunt, verum etiam vita beatissima per- fraantar. Hicille tacitusac diuconsid^rationenutans, motato capite abscessit. 25. Deinde ego quoque surrexi, redditisque Deo ^otidianis votis, ire cceperamus in balneas. Ille enim locus nobis, cum coelo tristi in agro esse minime pot- eramas, aptus ad disputandum et familiaris fuit. Cum ecce ante fores advertimus gallos gallinaceos ineuntes pngnam nimb acrem. Libuit attendere. Quid enim non ambiunt, qua non peragrant ocali amatum , ne quid unde unde * innuat pulchritudo rationis cuncta ecientia et nescientia modificantis et gubemantis, quffi inhiantes sibi sectatores suos trahit quacumque atqae ubicamque sequseri jubet? Namunde autubinon po- iest signum dare? Ut in eisdem ipsis gallis erat videre, intenta projectius capita, inflatas comas, vehementes ictus, cautissimas evitationes, et in omni motu anima- lium rationis expertium nihil non decorum , quippe alia ratione desuper omnia moderante. Postremo le- gem ipsam victoris ; superbum cantum, et membra in unum quasi (orbem collecta velut in fastum domina- tionis. Signum autem victi ; elatas a cervice pennulas, et in voce atque motu deforme totum, et eo ipso natursB legibus nescio quomodo concinnum et pulchmm. 26. Multa queerebamus : cur sic omnes, cur pro- pter dominationem in subjectas sibi feminas, car deinde nos ipsa pugnse facies aliquantum et praeter altiorem istam considerationem duceret in voluptatem spectaculi : qaid in nobis esset quod a sensibus re- mota * multa quaereret ; quid mrsum quod ipsomm sensuum invitatione caperetur. Dicebamus nobis ip- sis : Ubi non lex? ubi non melioridebitum imperium? ubi non nmbra constantiae ? ubi non imitatio veris- sim» illius pulchritudinis ? ubi non modus? Atque inde admoniti at spectandi modus esset, perreximus quo propositum erat. Atque ibi, ut*potuimas, sane diligenter (nam et recentes res erant, et quando pot- erant tam insignita trium studiosomm memoriam effagere?) omnia nostrae lucubrationis opuscula in hanc libeili partem contulimus. Nihilque a me aliud actum est illo die, nt valetudini parcerem, nisi quod ante coenamcum ipsis dimidium volumenVirgilii au- dire quotidie solitus eram, nihil nobis ubique aliud quam reram modum considerantibas. Quem non < Am. Er. et Lov. habent, ne quid inde innwU : et paulo po8t, atque \$bieumqw stctari jubeC. Sed concinnior Mss. lectio, quam in textu damus. s Sic Mss. At Edd. renudum. probare nemo potest'; sentire autem, cnm quisque aliquid studiose agit, difficillimumatquerarissimum. DISPUTATIO SECUNDA. CAPUT IX. — Ordo dux ad Deum. 27. Deinde postridie bene mane alacres ad' soli- tum locum convenimus, in eoque consedimur. Et ego attentis in me ambobus : Hic esto, inquam, Licenti, quantum potes, et tu quidem, Trygeti ; nec enim parva res agitur : de ordine quserimus. Quid ego nunc quasi in schola illa, unde me quoquo modo evasissa gaudeo, constitutus, copiose atque ornate vobis ordi- nem laudem? accipite, si vultis, imo facite ut velitis, quo neque quidquam de hujus laude brevius, neque ut mihi videtur verius dici potest. Ordo est quem si tenuerimus iu vita, perducet ad Deum ; et quem nisi tenuerimus in vita, non perveniemus ad Deum. Per- venturos autem nOs jam, nisi me animus de vobis fallit, preesumimus et speramas. Diligentissime igitnr inter nos ista qusestio versari debet atque dissolvi. Vellem adessent cffiteri qui nobiscum his negotiis so- lent interesse. Vellem, si fierit posset, non istos tan- tum, sed omnes saltem familiares nostros, quorum semper admiror ingenium» nunc * mecum habere quam vos estis intentos ; aut certe ipsum tantum Ze- nobium, quem de hac rc tanta molientem nunquam pro ejus magnitudine otiosus accepi. Sed quia idnon evenit, legent litteras nostras, quoniam instituimus jam de istis rebus verba non perdere, resque ipsas a memoria fugaces, scriptorum quasi vinculo quo redu- cantur innectere. Et sic fortasse ordo ipse poscebat, qui eoram procnravit absentiam. Nam et vos profecto in remtantam, quia solisperferendaimponitnrnobis, erectiore animo insurgitis ; et cum illi legerint qui nobis maxima cura sunt, si quid eos moverit ad con- tradicendum, alias nobis disputationes disputatio ista procreabit, seque ipsa successio sermonum inordinem inseret disciplinse. Sed nunc, ut promiseram, Licen- tio, quantum res patitur, adversabor ; qui totam cau- sam jam pene confecit, si possiteam defensionis muro stabiliter firmeque vallare* CAPUT X. — Ordo quid, Ut coercendi aemulationis et inanis jactantias motus in adolescentibuSy qui dant operam litteris. 28. Hic ubi eos, silentio, vultu, oculis, suspensione atque immobilitate membromm et rei magnitudine satis commotos, et audiendi desiderio inflamma- tos esse conspexi : Ergo, inquam, Licenti, si tibi videtur, collige in te quidquid virium potes, elima quidquid habes acnminis, et ordo iste quid sit defi- nitione complectere. Tum ille ubi se ad definiendnm cogi audivit, quasi aqua frigida aspersus exhorruit ; et turbatiore vultu me intuens, ut fit, ipsa tre- pidatione subridens: Quid hoc est rei? quid quasi tibi videor, inquit? an vere nescio quo adventitio spiritu me credis infiatum ? Statimque sese animans : Ant fortasse, ait, aliquid mecum est. Paululumque siluit, ntindefinitionemquidquid illi de ordinenotionberat, 1 Lo V. , non minus mecum kabere* Alii Ubri, nunc mecutn habere- 991 DE ORDINE, S. AUGUSTINI m coadaceretar. Deinde erectior : Ordo est, inquit, pe ' quem aguntur omdia quse Deus constitnit. 29. Quid ipse Deus, inquam ? non tibi videtur agi ordine? Prorsus, inqnit, videtur. Ergo agitnr Deus, ait Trygetius. Et ille : Quid enim, inquit, Christum Deum negas, qui et ordine ad nos venit, et a Patre Deo missum esse se dicit ? Si igitur Deus Christnm .' ordine ad nos misit, et Deum Christum esse non ne- gamus, non solum agitomnia, sedagiturordineetiam Dcus. Hic Trygciius addubitans : Nescio, inquit, quo- modo istucaccipiam.Deumenim quando nominamus, Don quasi mentibus ipse Christus occurrit, sed Pater. Ille auiem tunc occurrit, quando Dei Filium nomina- mus. Bellam rem facis, inquit Licentius. Negabimns ergo Dei Filium Deum esse ? Hic ilie, cum ei respon- derepericulosumvideretur, tamen se coegit atqueait: Et hic qnidem Deus est, sed tamen proprie Patrem Deum dicimus. Cui ego : Cohibe te potius, inquam ; non enim Filius improprie Deus dicitur. At ille reli- gione commotus, cum etiam verba sua scripta esse nollet, urgebat Licentius ntmanerent, puerorumsci- licet more, vel potius hominum, proh nefas ! pene omnium, quasi vero gloriandi causa inter nos illnd ageretur. Cujus motum animi cum objurgarem gra- Tioribus verbis, erubuit : qua ejus perturbatione ani- madverti ridentem Isetantemque Trygetinm. Etambo- bus : Itane agitis, inquam ? Nonne vos movet quibus vitiorum molibus atque imperitiae tenebris premamur et cooperiamur? Hfficcine est illa panlo ante vestra. de qua ineptus laetabar, attentio et in Deum veritatem- que surrectio ? 0 si videretis, vel tam lippientibus oculis quam ego, in qoibus periculis jaceamus, cujus morbi dementiam risus iste indicet ! 0 si videretis ! quam cito, quam statim, quantoque prodnctius eum verteretis in fletus. Miseri, nescitis ubi sumus ? De- mersos quidem esse animos omnium stnltorum indo- ctorumque commune est, sed non utR) atque eodem modo demersis opem sapientia et manum porrigit. Alii sunt, credite, alii sunt qui snrsum vocantur, alii qui in profunda laxantur. Nolite, obsecro vos, gemi- nare mihi miserias. Satis mihi sintvulnera mea, quse ut sanentur, pene quotidianis fletibus Deum rogans, indigniorem tamen esse me qui tam cito saner quam volo, siepe memetipse convinco. Nolite, obsecro, si qnid mihiamoris,si quid necessitudinis*debetis, siin- telligitisquantumvos diligam,quanti fadiam, quantum ine cura exagitet monim vestrorum, si dignus sum quem non negligatis, si denique, Deo teste, non men- tior, nihilme plus mihioptare quam vobis, rependite mihi beneficium. Et si me magistrum libenter vocatis, reddite mihi mercedem : boni esfote. 30. Hic ubi, ne plura dicerem, lacrymae mihi mo- dum imposnerunt, Licentinsmolestissime ferens,quod omnia scribebantur : Quid enim, ait, fecimus, orote? Adhuc, inquam, nec fateris saltem peccatum tunm? Tu nescis in illa schola graviter me stomachari soli- tum, quod usque adeo pueri non utilitate atquedecore disciplinarum, sed inanissiroie laudis amore duccren- tur, ut quosdam eiiam aliena verba recitare non pu^ deret, exciperentque plausus (o ingemiscendam ma- lum !] ab eisdem ipsis quoram erant illa qus redtft' bant. Ita vos, qaamvis nihil unquam, nt opinor, tak feceritis ; tamen et in philosophiam, et in eam vitiB quam me tandem occupasse Isetor, aemalationii labi- ficse atque inanisjactantise ultimam, sed nocentiom cseteris omnibus pestem introducere ac prosemiiun conamini : et fortasse, quia vos ab ista vanitate mor- boque deterreo, pigriores eritis ad studia doctrinc ; et ab ardore ventosse famse repercussi» in torpoRn inertiae congelabitis. Me miserum, si necesse erittales etiam nunc perpeti, a quibus vitia decedere sine alio- rum vitiorum successione non possint. Probabis, ait Licentius, quam purgatiores futuri simus. Modo iUod obsecramus per omnia quae diligis, ut ignotnm nobis vclis, atque illa omnia deleri jnbeas ; simul, ut pareas etiam tabulis, quas jam non habemus. Non enim ali- quid in libros transiatum esteomm qnse a nobismiilta disserta suat (a). Prorsus, inquit Trygetius, maneit nostra poena, ut ea ipsa. quae nos illicit fama, flagello proprio a suo amore deterreat. Ut enim solis amicb et familiaribus nostris litterse istae innotescant,iioB parum desudabimus. Assensns est ille. CAPUT XI. — Mormica ob sexum non areenda apAi- losophica disputatione. 31. Atqne interea mater ingressa est, quaesivitqoe a nobis qnid promovissemus ; nam et ei qnsstio nota erat. Cujus et iogressum, et rogationem cum scribi nostromore jussissem : Quid agitiSyinquit? Namqiiid- nam in illis quos legitis librisetiam feminas unqoim audivi in hoc genus disputationis inductas ? Gui ego: Non valde curo, inqnam, snperboramimperitoramqiie jndicia, qui similiter in legendos libros atqne insato- tandoshominesirruunt. Nonenim cogitant qualesipsi, sed qualibus induti vestibus sint, et quanta pompi rerum fortunaeqne prsefulgeant. Isti enim in littehs non multum attendunt aut nnde sit qucestio, aut qoo pervenire disserentes moliantur, quid^e ad eis expli- catum atque confectnm sit. In quibustamen quianon- nuUi reperiuntur quorum animi contemnendi oo& sunt, aspersi snnt enim quibusdam condimentb ko- manitatis, et facile per aureas depictasqne janoas ad sacrosancta philosophiae penetralia perducantor; satis eis fecerunt etmajoresnostri,quorum libros tibindus legentibus notos esse video. Et his temporibas, ot omittam cseteros, vir et iugenio et eIoquentia,etipsis insignibus muneribusque fortunie, etqnod ante omnit est, mente prsestantissimus Theodoms, quem bae ipsa nosti, id agit, ut et nuncetapud posteros naUnm genus hominum de litteris nostranim temponimJQK conqneratur. Mei autem libri siquorum forte maDQs tetigerint, lectoque meo nomine non dixerint, Iste quis est ? codicemque projecerint , sed Tel curiosi, vcl nimium studiosi contempta vilitate liminis intrare perrexerint ; me tecum philosophantem non moleste ferent, nec quemquam istorum quonim meis litteris sermo miscetur, fortasse contemnent. Snnt enim non fere; (a) Inscribebant primum tabalis;hiac porro in libros tnDJ rebant. 993 LIBER SECUNDUS. 994 solom liberi, quod cuivis disciplinse liberali, nedam philosophiaB satisest, sed summo apad suos loco nati. Doctissimoram autem hominum litterae etiamsatores philosophatos, et multo yiliora fortunarum genera continent : qui tamen tanta ingenii virtustisque luce fulserunt. ut bona sua cum qualibet hujuscemodi no- bilitate nuUo modo vellent, etiamsi possent, uUa con- ditione mutare.Nec deerit, mihi crede, tale hominum genus, cui plus piaceat hoc ipsum, quia mecam phi- losopharis, quam si quid hic aiiad, aut jucanditatis aut gravitatis invenerit. Nam et femin» sunt apud Teteres pbilosophatee, et philosophia tua mihi piuri- mum placet. 32. Nam ne quid, mater, ignores, hoc grsecum ver- bam,quo philosophianominatur,latine amor sapientise dicitur. Unde etiam divinseScriptursequas vehementer amplecteris, non omnino philosophos, sed philosophos hujus mundi evitandos atque irridcndos esse prseci- piant (Coloss. ii, 8). Esse autem alium mundum ab istis oculis remotissimam, quem paucorum sanorum intellectas intuetur (IRetraci. cap. 3, n. 2), satis ipse Christus significat, qui non dicit, Regnum meum non est de mando : sed, Regnum meum non est de hac mundo ? (Joan. xviii, 36.) Nam quisqais omnem philosophiam fugiendam putat, nihii nos vult aliud. quam non amare sapientiam. Contemnerem te igitur in his litteris meis, si sapientiam non amares ; non autem contemnerem, si eam mediocriter amares ; multominus, sitantum quantum ego amares sapien- tiam. Nunc vero cum eam muUo plus quam meipsum diligas, et noverim quantum me diligas ; cumque in ea tantum profeceris, ut jam nec cujusvis incommodi fortuiti, nec ipsius mortis, quod viris doctissimis dif- ficillimum est, horrore terrearis, quamsummamphilo- sophise arcem omnes esse confitentur ; egone me non libenter tibi etiam discipulum dabo ? 33. Hic illa cum blande ac religiose nunquam me tantum mentitum esse dixisset, et viderem tammulta nos verba fudisse, ut neque schbenda non essent, et jam libri modus esset, neque tabulse reliquse forent ; placuit qusestionem differri, simul ut meo stomacho parcerem. Nameam, phisquamvellem, commoverant ea quse mihi evomenda in illos adolescentes neces- sario visasunt. Sed cam abire coepissemus : Memento, inquit Licentius, quam multa et quam necessaria no- bis abs te accipienda per occultissimum illum divi- numque ordinem etiam te nesciente subministrentur. Video, inquam, etingratus Deo nonsum ; vosque ipsos qui hsec advertitis ob id ipsum prsesumo fore me- liores. Hoc fuit tantum illo die negotium meum. LIBER SECUNDUS. Di8{>atatione8 hoc libro duse contineotur, quibus dum Ordinis definitionem expenduat colloquentes, incidunt in varias gasestiones, scilicet : quomodo sapiens cum Deo maneat immotus ; an etiam ea quse perperam ab hominibus fiunt, ex )ei ordiae agantur ; utrum Deus justus esset ante oriffinem mali ; utrum ex Dei ordiQe malum exortum sit. Agilur demum fusius de recto studendi ordiae, qui postulat m informatis rite moribus, et comparatis humauia disciplinis promoveatur animus ad altora et divina percipienda. DISPDTATIO PRIMA. CAPUT PRIMUM. — Ordinis definitio expenditur. i, Interpositis deinde pauculis diebus venitAiypius, et exorto sole clarissimo, invitavitcoeli nitor, et quan- tum in illis locis hieme poterat, blanda temperies in pra- ium descendere, quo ssepius et familiarias utebamur. Nobiscum erat etiam mater nostra, cujus ingenium, atque in res divinas inHammatumanimum, cumantea convictudiuturno etdiligenticonsideratione perspexe- ram ; tum vero in quadam disputatione non parvse rei» quam die natali meo cum convivis habui, atqae in libellum contuli tanta mihi mens ejus apparuerat, ut nihil aptius verse philosophise videretur. Itaqae institueram, cum abundaret otio, agere ut colloquio nostro non deesset. Quod in primo etiam hajus operis libro abs te cognitum est. 2. Cum igitur memorato in loco, ut commode po- tuimus, consedissemus, ego illis duobus adolescenti- bus : Quamvis vobis, inqaam, succensaerim, pueri- liter de magnis rebus agentibus; tamen mihi videtar non sine ordine, propitio Deo, accidisse, quod in ser- mone quo vos ab ista levitate detrahebam, tempus ita consumptum est, ut res tanta ad Alypii adventum dilata videatur. Quapropter, quoniam ei jam quse- stionem notissimam feci,etqaantum ineaprocesseri- mus ostendi, paratusne es, Licenti, causam quam sus- cepisti ex iila tua definitione defendere? Nam memi- nisse me arbitror, te ordinem esse dixisse per quom Deusageretomnia. Paratussum,inqait, quantum valco. Qaomodoergo,inquam,agitordine omnia Deus ? Itane ut etiam se ordine agat ; an prseter eum ordine ab eo cseteragubernantur?Ubi omnia bonasunt, inquit, ordo non est. Estenim summasequaIitas,quseordinemnihiI desiderat. Negas, inquam, apud Deum omnia bonaessc? Non nego, inquit. Conficitur, inquam, neqne Deum, neque illa quse apud Deum sunt, ordine administrari. Concedebat. Numquidnam, inquam, omniabonanihii tibi videntur esse ? Imo, ait, ipsa vere sunt. Ubi est ergo,inquam, illudtuumquoddixisti, omniaquse sunt, ordine administrari, nihilque omnino essequod ab or- dine separatum sit? Sed sant, inqait,etiam mala, per quse factum est ut et bona ordo concludat ; n^im sola bona non ordine reguntur, sed simul bona et mala. Quum autem dicimus, Omnia quse sunt, non sola ntiqae bona dicimus. £x quo litut omnia simul, qase^ Deus administraty ordine administrentur. 3. Cui ego : Quse admioistrantur et aguntur, vi- dentur tibi moveri, an immobilia putas esse ? Ista, inquit, quse in hoc fiunt mundo, fateor moveri. Reli- qua, inquam, negas? Quse sunt cum Deo, inquit, non moventur ; reliqua omnia moveri arbitror. Cum igitur ea quse cum Deo sunt, inquam, non moveri putas, csetera autem concedis moveri, ostendis omnia quse moventur non esse com Deo. Repete hoc ipsum, in- 995 DE ORDINE, S. AUGUSTINI 996 quit, paulo planias. Qaod non mihi visas est diMcul- tate intelligendi fieri yoluisse, sed quaerendi spatium quo inveniret quid responderet. Dixisti, inquam, ed siiscepimus potius peragatur. De isto vero oter quemadmodum sese habeat(nonenimparva t, aut tam parvo sermone contenta) videbimus cum Dens ipse opportunitatem ordine dederit. CAPUT IIL — Stultitia ancumDeo sit. Definitum est autem quid sit esse cum Deo* Et cum a me dictum esset, id esse cum Deo qaod in- telligit Deum, vos etaim plus adjecistis, ut ibi sint etiam illa quse intelliguntura sapiente.Qua in remul- tum me movet quomodo subito cum Deo stultitiam collocaveritis. Nam si cum Deo sunt quoecumque in- telligit sapiens, nec nisiintellectamstultitiam effugere potest ; erit etiam, quod dictu nefas est, pestis illa cam Deo. Qua conclusione commoti, cum in silentio se aliquantum tenuissent : Respondeat, inquit Trjge- tius, etiam ille de cujus adventu ad istam disputatio- nem opportunissimo non nos puto temere gratulatos. Tum Aljpius : Deus meliora, inquit 1 huccine mihi tandem tantum meum silentium parabatur? Sed irru- pta jam quies est. Verum nunc enitar huicutcumque rogationi satisfacere, cum mihi prius vel in futurum prospexero, et a vobis impetravero ut a me amplius ista responsione nihil flagitetis. Nullo modo, inquam, est, Alypi, benevolenti» atque humanitatis tuee voccm tuam sermoni nostro etiam desideratam negare. Sed pergemodo,quod instituisti efQce; C8etera,utjamsese habet ordo ille, provenient. iEque mihi de ordine, inquit, sunt speranda meliora, in cujus assertione in- terim me substituere voluistis. Sed, ni fallor, ob hoc stultitiam Deo ista tua conclusione ab his copulatam putasti, quod universa quse intelligit sapiens cum Deo esse dixerunt. Sed id quatenus accipiendum sit, nunc omitto ; tuamillamratiocinationempaululumadverte. Dixisti quippe : Nam si cum Deo sunt quaecumque in- telligit sapiens, necnisi intellectamstultitiam effugere potest. Quasi vero illud obscurum sit, antequam stul- titiam quisque vitet, sapientis eum nomine non esse censendum. Et dictum est, a sapiente intellecta esse cum Deo. Cumigiturevitandae stultitisegratiaeamdem stultitiam quisque intelligit, nondum est sapiens. Cum autem sapiens fuerit, non inter ea quae ille intelligit stultitia numeranda est. Quamobremquoniameacon- junctasunt Deo, qua^ jam sapiens intelligit, recte a Deo stultitia secernitur. 0. Acute quidem, inquam, ut soles, Alypi, respon- disti, sed tanquam in alienas trusus angustias. Tamen qaia, ut arbitror, adhuc mecum stultus esse dignaris, quid faciemus si aliquem nanciscamur sapientem, qui nos tantomalodocendo ac disputando libenterliberet? Namnihii eum prius,quantum arbitror, deprecaturus sum, nisi ut mihi ostendat quse sit, quid sit, qualis sit omnino stultitia. De te enim non facile aftirmave- rim ; me tamen tantum et tam diu detinet, quantum et quam diu a me non inteliigitur. Dicturus est ergo ille, te.auctore : Ut hoc vos docerem, quando stultus eram ad me venire debuistis ; modo autem vos vestri magistri esse poteritis : nam ego jam stultitiam non inteliigo. Quod quidem ab eo si audirem, non vererer admonere hominem ut comes nobis iieret, simulque magistrum alium quaereremus. Ut enim plene stultitiam non intelligo, video tamen nihil responsione hac esse stultius. Sed pudebit eum fortasse ita nos aut relin- quere, aut sequi. Disputabit efgo et exaggerabit co- piosissime stultitise mala. Nos aatem bene nobis pro- videutes, aut audiemus attente hominem nescientem "''■» DE ORDL\E, qiiit, panlo planias. Qood non mihi visos est dinicul- tate intelligenili licrj voluisse, sed qu»rendi spatiam quo inveniiet quid responderet. [lijtisli. inquam, eii qiiii' cum Deosuiit niiHiiiovcri, ccDtera autem moveri. Si ergo lin-c qiia'. moventur non moverenlur st essent cum »00, qiiuuiam omnia qiitn suot cura Deo, negos moveri, reslat ut prjpter UeLim sint qaee moventar. QuibiH dictis adliuc tacebat ; cum tandem : Videtur inihi. inquit, quod et in hoc mundo si qua non mo- veiitur, cum Deo sunt.Mhil hoo ad me, inquam. F«- tciis cnim, ut opinor, non omnia qns in hoc mando sunt, non moveri.Exquo conlicitDr,Donomniamnnd) Jiujus esse cum Deo. Kateor, ioquit, non omnia. Ef cstaliquid siiic Deo. Non, inquit. Cum l)m sunti' orania. llic cuncUbundus : Qurso, inquit, ill- dixerim, quod sine Deo nibil sit ; nam pror (lUiii movcntur, nonmihividenturesse cr , j* *"''" Deo est, inquani, igitur calum boc iienio ambigit. Non est, inquit, tin^' cstaliquid cnm Deo, qnod mo»»- .-'''J''''- ^^^H inquit, nt volo, explicare quiy' \. -'^. moli3rdicere,petODlnonexsr .'■■■•'" ./ (^* '" ""7 ciasime, si potestis, intellir .v^* ^i-islud aeciptTc. nihil videtur esse;etquc- .j.->'*jt ?"'"' "''^'' ^'^'^ inconcussumminere- , *ll^'*!S>« '*""" q"»'""' esse, non possnm - . ■■<;.'^J[>''I"' ■°*=''" *"■"*' orbilror, scd quo-' >^'^Jf"' ■',;j,i;nami.iutiqQeatlen- non movetur, r jT^^i^'"^..! «"""• '='"" "* *" '"'* qnamvis ipsu- ;>'"v>'*S''''''''"''- """*° '*"'""' -^P J# '^'^etai eti»l«» 'Pso anima uti- ^'^^'''^ ...■»«"■ i: II... ;_ mihi 'K/liffili"" ipsa '\^.-'°V^.(r'^ ,in posse videre ttnpjjr.is, ^.^^'^.■-■"'/[fi'^«tintelligere, quodsensiii ^^^^^^:': „jiip.^ inter t-^-^i J'"'' '"^^ Jin'* """ I'"''"''' '< """ absurdc mod ''■'^/''^"oliP^"' **""'''*'";"'"" nullasalias Oj! 'i'\ "^^ ial'"^'l^immii*- Nec jam illiid ronvebil, Tr '''''tif W''**'^» fsfii non intellecta vituri. L'l enim d '^oi**''t',!^'ril"n"'* ™ 'P*" '!""* nulumus non vi- f <^,i^ («"•■''^ui, Tnli-t viturc stullitiam, min eam rfff' ■■ *'' tdiie"' '• ^*"^ *' ^'"^ possunl intelligi, per ^rfW '" joielligcre doleat ; caroque sibi es-ie pne- i»"' " "on 'f"* 'I"'"™ magis intelligit, sfd qoo alia """fii"?"- *'"''''"■ 1"''' ^ (V. — Q>'^ homo }ierpcratn agit, an ordine '■*''. ifd/n '" "rdinan redada ftKiunt ad dccorem «(*'■. jedadordinem rcdearous, ut nobis aliquando j^tur Uccnlius, IUud eiiim jam ex vobis requiro, 't^nHjna''^'""'!»'! aRit slultus, ordine vobis ngorc vi- ieiXiif- ^'"" ^■''J'^'« iog,dio quos laqueos hubeat. Si ordine diierilis, ulii crit illa dctinitiu, Ordocstquo pei" 'S** oniuia quic aunt ; si cliam stnltus qutragil, ,«t ordine ? Si uutcm ordo non cst in ii.s qutp agun- [iirabslolto, crilaliquid qiiodordu non tcncat : neu- tfum nutem vullis. Videle, qxmso. nc cuncta ipsius ordiiiis defensiono turbctis. Ilic itcro Trygetius, nam illealler adhucoroninoabscnserat:t'acilu est, inquil, bnic quidem rcspondere complexioni tuic; sed me iii S. AUGUSTIKI ,^« cum Deoest, idnosseaapi- ^"^ sentenlisin meaa quidquid sensu isto co- •'ere. Tameo dicam qjoj sed illud quodani '°^ p«nlo anle fecini. .Vlh audeo dieere; se-* " 'enebrarum ad id qiiuii mj matoribus, ant "''^"*' P*fum nobisalluliiiuniiiiij. ca soia novit .' *'""ornm, quamiis per eosipMi cum Deo • . ""'""eqae ordinata sii, peniivir.w dem. r *'"''■ "ecessario rerum ordine incli. vultr quibusdam locis illa iiieO-abili et ^eu- ^, Jisposilis. nnllo modo esse sinilur, iitn neU lU flt ut angusto auimo ipsum suIm onsideraus, veimi magna repcrcussu, f,^.'i. .rsetur. Si antem mentis ocolos ciigensai™ .uodens, siOQul umversa colliistrel. nihil non orJi. nolum, suisque scmper veluti sedibus distinctum dis- positumqne reperict. 12. Quam magna, inqnam, quam mira mihiperTO Deus ille, atquc ipsc, ut mogis magiique crcdere aJ- diicor, rerum nescio qiiis occultus ordo responJet Nam ea dicitis qute nec quomodo dicantur non vIm. nec quomudo ea videatis intclligo ; ita ea ct ver* « alla esse suspicor. Simileautcna aliquod in istam m- tentiam tu fortasse nnum requirebas. At oiilii iamtt'. currunt innumerobilia, quas mc ad consentiendnoi prorsus trabont. Quid unim carniiicetelrius?quidilii! animo truculentius atqne dirius ? At inler ipsas lee^ louum nccessarium tenct, et in benu moderata; ciii- tatis ordinem inseritur ; estque suo animo niwwn!, ordine autem alienoputnanocentium. Quid sordidiu'. quid inanius dccoris tt lurpiludinis pleaius mereln- cibus, lenonibus, cieterisque hoc gcniis pestibns dici potcsl? Aufcr merctrices de rcbus liumanis, turbat*- ris omnia libidinibns : constilue matronarum loco. labe ac dedecorc dehonestaveris. Sic igitur hoc gfnus horoinum per suos moresinipQrissimum vita, per or- dinis leges condilione vilissimum. Nonae in corpori- btis animantium quiedam membra, si sola altenda.', non possis altcndere? Tamen ea natura? ordo, dk quia neceasaria sunl, deessevoluil, nec quia indecuta. eminerc permisil. Quk tamen dcrormia suus loui tcnendo, meliorem locum concesscre melioriboi Quid nobis suaviiis, quod agro villa-que specUcuIiUJ congruenlius fnit pugna illa conllictuqoe gallinacen- rum gallonim, cujns superiore libro fecimus meniv nero [Cap. 8, n. T.i). Quid abjectius tanien defoniii. tato subjecti vidimus? Et per ipsam Umen ejujdta ccrtaminis perfcclior pulcliriludo provenerat. 13. Talia, crcdo, sunt oronia ; sed o^ulos quterusl Solufcismos ct bartiarismos qnos vocaat, poels id- aiiiaverunt ; qua.' scliemala et metaiilasmofl muUtistp- pellare nominibus, quam manifesla vitia fugcTe mi- luerunt. Udrahc lamen ista carminimus, suavissimi condimenta desideraliimus. Coiigere multa in nnuiu locum, tolum acre, iiutidum, rancidum fastiJibti. Tranpfci- in lilieram torensemque dictionem, qoif non cam fugero atque in thealra sceedcro jubebit'! Ordo igitur ca gubernans ct moderans, nec apuil m 1 Id hacteuus editis legitur, ufyurin anUit $t eoiukrt At in omuibua fere Mas. habetur, in thtatra ■ et in E>^- nuUis, sietdere : quc Tera lectio est. ' UBER SECUNDUS. i002 >. •\ •i .• .\ ..■> ubilibet aliena esse patietur. Submissa -^litseque simillima ipsos saltus ac ve- interponens illastrat oratio. Qase si U vilcm : si aatem desit, illa pul- '. non in suis quasi regionibas inantur, sibique ipsa propria nfundunt hndum errori credentium e geri, i gratise. Mentientes *im, vel minuendo, -9, quis non me- iU disputationi- >cat{e tantum valent, dalcescat ipsa deceptio. j ipse laudabitur? .iUsica, in geometria, in astrorum . namerorum necessitatibus ordo ita domi- , at si quis quasi ejus foutem atque ipsum pene- ridere desideret, aut in his inveniat, aut per- D sine ullo errore ducatur. Talis enim eruditio, i ea moderate utatur (nam nihil ibi quam ni- formidandum est), talem philisophise militem Tel etiam dacem,ut adsammumillummodum, |uem reqairere aliquid nec possit, nec debeat, ipiat, qua vult evolet atque perveniat, multos- Brducat. Unde jam, dum ipsis humanis rebus or, sic eas despiciat, cunctaque discernat, ut modo eum moveat cur alias optet liberos ha- nec habeat ; alius nimia uxoris fecunditate laiur : egeat ille pecunia, qai largiri liberalitcr paratas est ; eique defosssB incubet macer et sus fenerator : ampla patrimonia luxuries dis- . atque diffandat ; vix toto die lacrymans men- Qummum impetret : alium honor extollat indi- ; locidi mores abscondantur in tarba. Baec et alia in hominum vita, cogunt homines aque impie credere, nullo nos ordine divinae entis gubemari. Alii autem pii et boni atque ido iDgenio prsediti, qui neque nos deseri a D Deo possunt in animum inducere, et tamen tanta quasi caligine atqne commixtione tarbati 1 ordinem vident, volentes ' sibi nndari abdiiis- eaosas, errores suos sspe etiam carminibus irontur (a). Qui si hoc solnm interrogent, cur lemper serenas hiemes orent, et item semper I nostra misera sitiat ; quis eis facile respon- aot nbi apud nos indagabitur illius ordinis ulla o ? Ego antem, si qaid meos monere possum, im mihi apparet, qaantumqne sentio, censeo UsGiplinis omnibus erudiendos (I Retractat^ f n. 2). Aliter qiiippe ista sic intelligi, ut luce a sint, nullo modo possuot. Si aotem aat pi- s tont. ant aliis negotiis prseocupati, aut jam d diseendum, fidei sibi prsesidia parent ; quo )., volentesque. Lectionem Er. Ven. Lot. secuti su- 1. mobii carmen subindicareTidetur, de quo supra, lib. n. 20. Patrol, XXXIL illos Tinculo ad sese trahat, atque ab his horrendis et involutissimis malis liberet ille, qui neminem sibi per mysteria bene credentem perire permittit. 16. Daplexenim est via quam seqaimur, cum rerum nos obscurilas movet ; aut ratiOnem, aut certe auc- toritatem. Philosophia rationem promittit, et vix paucissimos liberat : quos tamen non modo non con- temnere illa mysteria, sed sola iutelligere, ut intel- ligenda sunt, cogit. NuIIumquealiudhabet negotium, qufle vera, et, ul ita dicam* germana philosophia est, quam ut doceat quod sit omnium rerum principium sine principio, quantusque in eo maneat intellectus, quidve inde in nostram salutem sine ulla degenera- tione manaverit : quem unum Deum omnipotentem eumque * tripotentem, Patrem, et Filium, et Spiri- tum sanctum, docent veneranda mysteria, quse fide sincera et inconcussa populos liberant;nec confuse, ut quidam; nec contumeiiose, ut multi prsedicant. Quantum antem illud sit, quod hoc etiam nostri ge- neris corpus, tantus propter nos Deus assumere at- que agere dignatus est, quanlo videtur vilius, tanto est clementia plenius, et a quadam ingcniosorum superbia longe lateque remotius. i7. Anima vero unde originem ducat, quidTe hic agat, quantum distet a Deo, quid habeat proprium quod alternat in utramque uaturam, quatenus mo- riaturet qnomodo immortalis probetar?quammagai putatis esse ordinis, ut ista discantur? Magni omnino atque certi : de quo breviter, si tenipus fuerit, post loquemur. Illud nunc a me accipiatis volo : si quis temere ac sine ordine disciplinarum in harum rerum cognitionem audet irniere, pro studioso illum curio- sum, pro docto credulum, pro cauto incredulum fieri. Itaque mihi quod modo interroganti tam bene atque apte respondistis, et miror unde sit, et cogor agnoscere. Videamus tamen quousque progredi Tes- tra latens possit intentio. Jam nobis Licentii etiam verba reddantur, qui tam diu nescio qua cura occu- patus, alienns ab hoc sermone fuit, ut cum ista, non aliter quam eos qui non adsunt familiares nos- tros, credam esse iecturum. Sed redi ad nos, qaaeso, Licenti, atque hic totus fac ut adsis : tibi enim dico. Nam definitionem meam ta probasti, qua dictum est quid sit esse cum Deo, cum quo mentem sapientis manere immobilem, me, quantum assequi Taleo, docere Toluisti. CAPUT VL — Mens iapientis immobilis. 48. Sed illud me movet, quomodo cum ista sapiens quamdiu inter homines vivit, in corpore esse non negetar; quo pacto fiat ut ejus corpore huc atque illuc vagante, mens immobilis maneat. Ista enim modo potes dicere, cnm moTetur naTis, homines qui in ea sunt non moveri, qaamvb ab ipsis eam possideri gubernarique fateamur. Etenim si sola eam 1 In codicibus pervetiietis Corbeien»let Tbeodericengi le- gitor, cum guo tripotenfemAn Mss. Abbati» Vindocinensis, eo quo. In alio S. Michaelis in Periculo mBTiseoqvetripO' ientem. Facilis hic foit librariorum lapsus : sed ofBciinostri esse ducimus lectiones omnes, si forte Teteres ac melioris notffi codices in re non leTi di88entiant,eruditioramjadicio reterTare. {Trente-deux.) i003 DE ORDINE, cogitatione regerent, facerentque ire quo vellent; tamen, cum ea moveretur, non possunt ilii qui ibi- dem constituti suut non moveri. Non, ait Licentius, animus ita est in corpore, ut corpus imperet animo. Neque hoc ego dico, inquam : sed etiam eqaes noQ ita est in equo, ut ei equus imperet ; et tamen, quamvis quo velit ire equum agat, equo moto mo- vealur necesse est. Potcst, inquit, sedere ipse immo- bilis. Cogis nos, inquam, delinire quid sit moveri : quod si potes, facias volo. Prorsus, inquit, maneat, quo^so, beneiicium tuum ; nam manetpostulatio mea : et ne me rursus interroges, utrum mihi detinire pla- ceat ; quando id facere potuero, ipse prolitebor. Quoi cum dicta essent, puer de dumo cui dedera- mus id negotii, cucurrit ad nos, ethoram prandiiesse nunliavit. Tum ego : Quid sit, inquam, moveri, non delinire nos puer iste, sed ipsis oculis cogit osten- dere. Eamus igitur, et de isto loco in alium locum transeamus : nam nihil est aliud, nisi fallor, moveri. Hic cum arrisissent, discessimus. DISPUTATIO SECUNDA. 19. At ubi refecimus corpora, quoniam coelum ob- duxerat nubes, solito loco in balneo consedimus. At- que ego : Concedis ergo, inqaam, Licenti, nihil esse aliud motum quam de loco in locum transitam? Concedo, inquit. Concedis ergo, inquam, neminem in eo loco esse in quo non fuerat, et motum non fuisse? Non intelligo, inquit. Si quid, inquam, inalio loco fuit dudum, et nunc in alio est, motum esse concedis? Assentiebatur. Ergo, inquam, posset alicu- jus sapientis vivum corpus hic modo nobiscum esse, ut animus hinc abesset? Posset, inquit. Etiamne, inquam, sinobiscum colloqueretur, et nos aliquid do- ceret? Etiamsi, inquit, nos ipsam doceretsapientiam, non illum dicerem nobiscum esse, sed secum. Non igitur in corpore, inquam? Non, inquit. Cui ego : Corpus illud quod careret animo, nonne mortuum fa- tereris, cum ego vivum proposuerim? Nescio, inquit, quomodo explicem. Nam et corpus hominis vivum esse non posse video, si animus in eo non sit ; et non possum dicere, ubiubi sit corpus sapientis, non ejus animum esse cum Deo. Ego, inquanf, faciam, ut hoc explices. Fortasse enim quia ubique Deus est, quo- quo ierit sapiens, invenit Deum cum quo esse possit. Ita lit ut possimus et non negare illum de loco in locum transire, quod est moveri ; et tamen semper csso cum Deo. Fateor, inquit, corpus illud de loco in locum transitum faccre, sed mentem ipsam nego, cui nomen sapicntis impositum est. CAP. VII. — Quomodo ordo fucritcummalumnon esset. 20. Nunc interim tibi cedo, inquam, ne res ob- scurissima, et diulius diligcntiusque tractanda, im- pcdiat in praisenlia propositum nostrum. Sed illud vidcamus, quoniam diiinitum est a nobis quid sit esse siuo Deo, utrum scire possimus etiam, quid sit essc sine Deo, quamvis jam manifestum esse arbi- tror. Nam crede videri tibi eos qui cum Deo non sunt, csse sine Deo. Si possent, inquit, mihi verba suppetere, dicorem fortasse qnod tibi non displiceret. S. AUGUSTINl 1004 Sed peto perferas infantiam meam* resqne ipsas, at te decet, veloci mente preripias. Nam isti nec cum Deo mihi videntur esse, et a Deo taoDiea liaberi. Ita- que non possum eos sine Deo esse dicerey qaos Deos habet. Cum Deo item non dico, quia ipsi non habeot Deum. Siquidem Deum habere, jam inter nos priden in sermone illo quem die natali too jacnndissiniiia habuimus, placuit nihil aliud esse quam Deo perfroi (De Beata Vita, n. 34). Sed fateor me formidare isU contraria, quomodo quisque nec sine Deo sit, nec cum Deo. 21. Non te moveant ista, inquam. Nam nbi rescoD- venit, quis non verba contemnat? Quare jam adil- lam tandem ordinis delinitionem redeamus. Nam or- dinem esse dixisti quo Deus agit onmia. Nihil anteoi, ut video, non agit Deus : nam inde yisum tibi est. nihil prster ordinem posse inveniri. Manet, inqiiit, scntentia mea: se^ jam video quid sis dictonis, utrum Deus agat qaee non bene agi confitemur. Op- time, inquam ; prorsus oculum in mentem injectstL Sed ut vidisti quid essem dictarus, ita peto videts quid respondendum sit. Atque ille nntans capite li- que humeris, Turbamiu*, inquit : et haic forte qoc- stioni mater supervenerat. Atque ilLe post aliqaanUh lum silentium petiit ut a me hoc ipsum rursus iatei- rogaretur. Cui loco superius a Trygetio fuisse re- sponsum non omnino animadverterat (Cap. 4. n. il). Tam ego: Quid, inquam, vel cur tibi repetam? Actum, aiunt, ne agas. Quare moneo potius nt ei quse supra dicta sunt, vel legere cures, si audire ne- quivisti. Quam quidem absentiam a sermone nostn animi tui non legre tuli, diuqae ita esse te pertuli, ut neque illa impedirem qufie tecom intentos remo- tusque a nobis, pro te agebas, et ea persequerer qos te amittere stilus iste non sineret. 22.Nuncillud quo^ro.quodnondam discaterediligeati ratione tentavimus. Nam ut primum nobis istam de ordine qusestionem noscio qais ordo peperit, memini te dixisse hanc esse justitiam Dei, quse separat inter bonos et malos, et saa cuique tribuit (Supra^ Ub. I, c. 7 n. 19). Nam nulla est, quantum sentio, maoi- festior justitise deiinitio : itaque respondeas velim, ntrum tibi videatur aliqaando Deam non fuisse ja- stum. Nunquam, inquit. Si ergo semper, inqaam Deusjustus, semperbonam et malum fuernnt. Pro^ 8US, inquit mater, niliil aliud video qnod seqoatar. Non enim judicium Dei foit ullum quando malum non fuit ; nec, si aliquando bonis et malis sua coiqae non tribuit, potest videri justus fuisse. Cai Licentios: Ergo dicendum nobis censes, inqoit, semper raalam fuisse. Non audeo, inquit illa, hoc dicere. Unid ^rgo dicemus, inquam ? Si Deus ideo justus est, qaia judi- cat interbonosetmalos, qoando non erat maium non erat justus. Hic illis tacentibus animadverti Tryge- tium repondere velle, atque permisi. At ille : Pro^ sus, inquit, erat Deus justus. Poterat enim boaam malumque secernere, si exstitisset, et eo ipso qoo poterat, justus erat. Non enim, com dicimus Cicero- nem prudenter investigasse co^jnrationem GatiliJis, UBER SECUNDUS. 1006 !ranter nullo corruptam fuisse praemio quo par- malis, juste illos summo supplicio senatus au- ate mactasse, fortiter sustinuisse omnia tela L-orum et molem, ut ipse dixit, invidise, non in lissent yirtutes istse, nisi Catilina reipublica», n perniciem comparasset. Virtus enim per se- 1, non per aliquod hujusmodi opns consideranda t in homine; quanto magis in Deo? si taroen in Uiis rerum atque verborum componere illis ista :o modo permittitur. Nam, ut intelligamus quia semper justus fuit, quando exstitit malum a bono sejungeret, nihil distulit sua cuique tri- : non enim tunc ei erat discenda jnstitia ; sed ea utendum, quam semper habuit. Quod cum et Licentius et mater in tanta neces- approbassent : Quid, inquam, dicis, Licenti? st quod tam magnopere asseruisti, nihil prseter em fieri? Quod cnim factum est ut malum nasce- » non utique Dei ordine factum est ; sed cum es- itum, Dei ordine inclusum est. Et ille admirans ^leste ferens quod.tam repente bona causa esset de manibus : Prorsus, inquit, ex illo dico cce- ordinem, ex quo malum esse coepit. Ergo, in- , ut esset ipsum malum, non ordine factum i postquam malum ortum est, ordo esse coepit. emper erat ordo apud Deum : et aut semper fuit quod dicitur malum ; aut si aliquando invenitnr se, quia ordo ipse aut bonum est, aut ex bono unquam aliquid sine ordine fuit, nec erit ali- lo. Quamvis et nescio qnid potius occurrit; la consuetudine oblivionis elapsum est : quod ordine contigisse pro merito vel gradu vel or- vitffi ^ Nescio quomodo mihi, inquit, efiPugit, nunc spemo sententiam : non enim debui dicere uam malum natum est, coepisse ordinem : sed i justitia, de qua Trygetius disseruit, ita et or- (1 fuisse apud Deum; sed ad usum * non venisse, •ostquam mala esee coeperunt. Eodem, inquam, eris; illnd enim, quod minime vis, inconcus- manet : nam sive apud Deum fuit ordo, sive ex 9mpore esse caepit, ex quo etiam malum, ta- malum illud prffiter ordinem natum est. Quod si sdis, fateris aliquid prseter ordinem posse fieri ; causam tuam debilitat ac detruncat : si autem soncedis, incipit Dei ordine natum malum vi- et malorum auctorem Deum fateberis ; quo sa- po mihi detestabilius nihil occurrit. Quod cum Qon intelligenti, sive dissimulanti se intellexisse, orem scepius et revolverem, nihil habuit quod di- , et se silentio dedit. Num mater : Ego, inquit, puto nihil potuisse prceter Dei ordinem fieri, ipsum malum quod natum est, nullo modo Dei 16 natum est ; sed illa justitia id inordinatum esse sivit, et in sibi meritum ordinem redegit et com- isi^is hic omissio est in codicibus novem, iisque non 'ions notoe, qui ad haec verba, ordo esse capit, ista nenter subjicmnt : Nescio quomodo mihi. ad. Am. Er. et Lov., ad usum ejusnon venisse, ^erisque abest (^ui. 24. Hic ego cum omnes cemerem stodiosissime, ac pro suis quemque viribus Deum quserert*, sed ipsimi de quo agebamus ordinem nou tenere, quo ad illius ineffabilis majcstatis intelligentiam pervcnitur : Oro vos, inquam, si, ut video, multum diligitis or- dinem, ne nos praeposteros et inordinatos es5e patia- mini. Quanquam enim occultissima ratio se demon- straturam polliceatur, nihil pra»ter divinum ordinem fieri : tamen si quempiam ludimagistrum audiremus, conantem docere puerum syilabas, quem prius litte- ras nemo docuisset; non dico ridendum tanquam stultum, sed vinciendum tanquam furiosum putare- mus, non ob aliud, opinor, nisi quod docendi ordi- .nem non teneret. At multa talia ct imperitos, quse a doctis reprehendantur ac dcrideantnr, et dementes homines, quse nec stultorum judicium fugiunt, facere nemo ambigit : et tamen etiam ista omnia quse fate- mur esse perversa, non esseprceter divinum ordinero, alta quaedam et a multitudinis vel suspicione remotis- sima disciplina, se ita studiosis et Deum atque ani- mas tantum amantibus animis manifestaturam esse promittit, ut non nobis summse numerorum possint esse certiores. CAPUT Vin. — Traduntur primum adolescentibus prxcepta vitaSy tum ordo eruditionis, 25. Hsec autem disciplina ipsa Dei lex est, qufle apud eum fixa et inconcussa semper manens, in sa- pientes animas quasi transcribitur; ut tanto se sciant vivere melius, tantoque snblimius, quanto et perfe- ctius eam contemplantur intelligendo, et vivendo custodiunt diligentius. Haec igitur disciplina eis qui illam nosse desiderant, simul geminum ordinem sequi- jubet; cujus una pars vitae, altera eruditionis est. Adolescentibus ergo studiosis ejus ita vivendum est, ut a venereis rebus, ab illecebris ventris et gutturis, ab immodesto corporis cuUu et ornatu, ab inanibus negotiis ludorum, a torpore somni ^tque pigritise, ab aemulatione, obtrectatione, inv^dentia, ab honomm potestatumque ambitionibus, ab ipsius etiam laudis immodica cupiditate se abstineant. Amorem autem pecuniae totius suse spei certissimum venenum esse credant. Nihil enerviter faciant, nihil audaciter. In peccatis autem suorum vel pellant omnino iram, vel ita frenent, ut sit pulsse similis. Neminem oderint. Nulla vitia non curare velint. Magnopere observent cnm vindicant, ne nimium sit : cum ignoscunt, ne param. Nihil puniant quod non valeat ad melius : ni- hil indulgeant quod vertat in pejus. Suos putent om- nes, in quos sibi potestas data fuerit. Ita serviant, nt eis dominari pudeat : ita dominentur, ut eis servire delectet. In alienorum autem peccatb molesti non sint invito. Inimicitias vitent cautissime, ferant fiequis- sime, finiant citissime. In oroni vero contractu atque conversatione cum hominibus, satis est servare nnum hoc vulgare proverbium : Nemini faciant quod pati ^ nolunt. Rempublicam nolint administrare, nisi per- fecti. Perfici autem vel intra «etatem senatoriam festi- nent, vel certe intra juventutem. Sed qnisqois sero in ista se converterit, non arbitretnr niliil sibi esse 1007 DE ORDINE, S. AUGUSTINl m prseceptum : nam ista iitique facilius decocta ictate servabil. In omni autem vita, loco, tempore, amicos aut habeant, aut habero instent. Obsequantur dignis etiam non hoc exspectantibus. Superbos minus cu- renl, niinime sint *. Apte congruenterque vivant. Deum colant, cogilent, quairant, lide, spe, charitate subnixi. Optent tranquillitatem, atque certum cur- suni studiis suis, omniumque sociorum; et sibi qui- busque jmssunt, mentem bonam pacatamque vitam. CAPUT IX. — Ad discendum auctoritate ducimur et ratione. 26. Scquitur ut dicam quomodo studiosi erudiri debeant, qui sicut dictum est vivere instituerunt. Ad discendum item ncccssario dupiiciter ducimur, au- ctoritate alquerationc. Tempore auctoritas, rc autem ralio prior est. Aiiud est enim quod in agendo ante- ponitur, aliud quod pluris in appetendo o^stimatur. Itaque, quanquam bonorum auctoritas imperitffi mul- titudini videatur essc salubrior, ratio vero aptior eru- ditis: tamen quia nullus hominum nisi ex imperito peritus iit, nullus autem imperitus novit qualem se debeat pra;bere doccntibus, et quali vita esse docilis possit; evenit ut omnibus bona magna et occulta di- scere cupientibus, non aperiat nisi auctoritas januam. Quam quisque ingressus sine ulla dubitatione vitas ' oplimse pracepta sectatur : per quae cum docilis fa- ctus fuerit, tum dcmum discet et quanta ratione pra3- dita sint ea ipsa quse secutus est ante rationem ; et quid sit ipsa ratio quam post auctoritatiscunabula fir- mus et idoneus jam sequitur atque comprehendit ; et quid intcllectus, in quo universa sunt, vel ipse « po- tius universa; et quid praeler universa universorum principium. Ad quam cognitionem in hac vita perve- nire pauci, ultra quam vero etiam post hanc vitam nemo progredi potest. Qui autem sola auctoritate contenti, bonis tantum moribus rectisque votis con- stanter operam dederint, aut contcmnentes, aut non valentes disciplinis liberalibus atque optimis erudiri, beatos eos quidcni, cum inter homines vivunt, nescio quomodo appellem ; tamen inconcusse crcdo mox ut lioc corpus reliquerint, eos quo bene ma- gis minusve \ixerunt, co facilius aut difiicilius li- berari. 27. Auctoritds autem partim divina est, partim Ifbmana : sed vera, lirma, summa ea est quse divina nominatur. In qua metuenda cst aeriorum animalium mira fallacia; quo? pcr rerum ad istos sensus corpo- ris pcrtinentium quasdam divinationes, nonnuilasque potcntias, decipcre animas facillime consuerunt, aut pcrilurarum fortunaiiim curiosas, aut fragilium cupi- das potestatum, aut inauium formidolosas miraculo- rum. lila ergo auctoritas divina dicenda est, quee non solum in sensibilibus signis transcendit omnem hu- manam facultatem, sed et ipsum homincm agens, oslendit ei quousquc se proplcr ipsum depresserit : et 1 Sic Mss., et editioncs, excepta Lov., quffi habct mi- niwi sint. 3 Iu prius vulgatis, ipsa potius unicersa. Sed melius in Mss., ipse. non teneri sensibns, quihus videntar illa miranda, sed ad intellectum jubet evolare ; simol demonstniis et quanta hic possit, et cur haec faciat, ei quam pani pendat. Doceat enim oportet et factis potestatea suam, et humilitate clementiam, et prseceptione U' turam ; quse omnia sacris quibas iuitiamar, secretios iirmiusque traduntur : in quibas boQorum vita fadl- lime, non disputationum ambagibas, sed mjsterioniB auctoritate purgatur. Humana vero auctoritas plenim- quc fallit : in eis tamen jure videtur excellere, qui quantum imperitorum sensus capit, molta daot iadi- cia doctrinarum suarum. et noa vivunt aliter qoaa vivendum esse prfficipiunt. Quibus si aliqaa etiui fortunoe munera accesserint, qiiorum appareant uso magni, contemptuque majores; difficillimam omoioo est ut eis quisque vivendi prtecepta dantibus credens, recte vituperetur. CAPUT X. — Vitse prxcepta pauci assequmtur. 28. Hic Aiypius : Permagna, inquit, vitse imago ab te ante oculos nostros, cum pleue, tum breviter con- stituta est; cui quamvis quotidianis prffceptis fois inhiemus, tamennoshodie cupidiores flagrantiores Decem Mss., nutritur. Alii, inrUUtur. 1010 loquimur. Ergo procedit ratio ab anima rationali, sci- licet in ea quse vel fiunt rationabilia, vel dicuntur. 32. Duo ergo video, in quibus potentia visque ra- tionis possit ipsis etiam sensibus admoveri : opera hominum quse videntur, et verba quae audiuntur. In utroque autem utitur mens gemino nuntio pro corpo- ris necessitate : uno qui oculorum est, altero qui au- rium. Itaque, cum aliquid videmus congruentibus sibi parlibus figuratum, non absurde dicimus rationabili- ter apparere. Itemque, cum aliquid bene concinere audimus, non dubitamus dicere quod ratiunabiliter sonat. Nemo autcm non rideatur, si dixerit, rationa- biliterolel ; aut, ratronabiliter sapit; aut, ratibnabili- ter moUe est ; nisi forte in iis quae propter aliquid ab hominibns procurata sunt, ut ita olerent vel sapercnt vel ferverent, vel quid aliud. Ut si quis locum, unde gravibus odoribus serpentes fugantur, rationabiliter dicat ita olcre, dtusam intuens quare sit factum ; aut poculum quod medicus confecerit, rationabiliter ama- rum esse vel dulce ; aut quod temperari languido so- lium jusserit, calere rationabiliter aut tepere. Nemo autem hortum ingressus, et rosam naribus admovens, audet ita dicere. Quam rationabiliter fragrat! nec si medicus illam ut olfaceret jusserit. Tunc enim proe- ceptum vel datum illud rationabiliter^ non tamen olere rationabiliter dicitur ; nec propterea, quia aa- turalis ille odor est. Nam. quamvis a coquo pulmen- tum condiatur, rationabiliter conditum possumus di- cere : rationabiliter autem sapere, cum causa extrin- secus nulla sit, sed praesenti satisfiat voluptati, nullo modo ipsa loquendi consuetudine dicitur. Si enim qoserator de illo cui poculum medicus dederit, cur id dulciter sentire debuerit aliud infertur propter quod ita est, id est morbi genus, quod jam nonin illo sensu est, sed aliter esse habet in corpore. Si aotem roge- turliguriensaliquid, gulsestimulo concitatus, cur ita dulce sit, et respondeat, Quia libet ; aut quia dele- ctor ; nemo illud dicet rationabiliter dulce, nisi forte illius delectatio alicui rei sit necessaria, et illud quod mandit, ob hoc ita confectum sit. 33. Tenemus, quantum investigare potuimus, quse- dam vestigia rationis in sensibus ; et quod ad visum atque auditum pertinet, in ipsa etiam voluptate. Alii vero sensus non in voluptate sua ', sed propter aliquid aliud solent hoc nomen exigere : id autem est rationa- lis animantis factum propter aliquem finem. Sed ad oculos quod pertinet, in quo congruentia partium ra- tionabilis dicitur, pulchrum appellari solet. Quod vero ad aures, quando rationabilem concentum dicimus, cantumque numerosum rationabiliter esse composi- tum ; suavitas vocatur proprio jam nomine. Sed neque in pnlchris rebus cum nos color illicit, neque in aurium suavitate cum pulsa chorda quasi liquide sonat atque pure, rationabile illud dicere solemus. Restat ergo ut in istorum sensuum voluptate id ad rationem pertinere fateamur, ubi qusedam dimensio est atque modulatio. 34. Itaque in hoc ipso sedificio singula bene consi- 1 Lov., alU vero senst^ in voluptaU tua. At csBteri Cdd. non in voiuptate sua. 101 i DE ORDINE, S. AUGUSimi 1012 derantes, non possumasnon offendi quod unum ostium Tidemus in latere, alterum prope in medio, nec tamen in medio collocatum. Quippe in rebus fabricatis, nulla cogeote necessitate, iniqua dimensio partium facere ipsi aspectui velut quamdam videtur injuriam. Quod autem intus tres fenestrce, una in medio, duse a lateri- bus, paribus intervallis solio ^ lumea infundunt, quam nos delectat diligeotius intuentes, quamque in se ani- mum rapit, manifesta' res est, nec muitis verbis vobis aperienda. Unde ipsi architecti jam suo verbo ratio- nem istam vocant; et partes discorditer collocatas, dicunt non babere rationem. Quod iate patet, ac pene in omnes artes operaque humana diffunditur. Jam in carminibus, in quibus ilem dicimus esse rationem ad Yoluptatem aurium pertinentem, quis non sentiat di- mensionem esse totius hujus suavitatis opillcem ? Sed histrione saltante, cum bene spectantibus gebtus ilii omnes signa sint rerum, quamvis m^ibrorum nume- rosus quidam motus oculos eadem illa dimensione de- lectet, dicitur tamen rationabilis illa saltatio, quod bene aliquid signiiicet et ostendat, excepta sensuum voluptate. Npn enim, si pennatam Venerem faciat, et Cupidinem palliatum^ quamvis id mira membrorum motione atque collocatione depingat, ocuios videtur offendere ; sed per oculosanimum, cui rerum signailla monstrantur : nam oculi offenderentur, sinonpulchre moveretur. Hoc enim pertinebat ad sensum, in quo anima eo ipso quod mixta est corpori, percipit volu- ptatem. Aliud ergo sensus, aliud per sensum : nam sensum mulcet pulcher motus ; per sensum autem ani- mum solum pulchra in motu signiiicatio. Hoc etiam in auribus facilius advertitur : nam quiquid jucunde so- nat, illud iibet, atque ipsum auditum illicit*; quod autem per eumdem sonum bene signiiicatur, nuntio quidem aurium, sed ad solam mentem refertur. Itaque cum audimus iilos vergus : Quid tantum Oceano properent se tiogere soles Hiberoi, vel qus tardis mora Doctibus obstet ; {Virg., Gcorg, lib. 2, vers. 480. 481.) aiiter metra laudamus, aliterque sententiam : nec sub eodem inlellectu dicimus, Hationabiliter sonat ; et, ra- tionabiliter dictum est. CAPUT XII. — Disciplinarum omnium excogitatrix ratio. Oixasio vocabulorum, Occasio litterarum, Occasio nu- merorum. Occatio discretionis litterarum, syllabarum et verborum, Occasio historias, 35. Ergo jam tria genera sunt rerum in quibus illud rationabile apparet. Unum est in factis ad aliquem fi- nem relatis, alterum in dicendo •, tertium in dele- ctando. Primum nos admonet nihil temere facere ; se- cnndum, recte docere ; ultimum, beate contemplari. In moribus est illud superius ; hsec autem duo in di- sciplinis, dequibus nunc a^^imus. Namque illud quod in nobis est rationale, id est, qood ratione utitur, et 1 Er. et Lov., solis, ti Mss. duodecim Bad. et Am., solio lumen infundunt ; id est, balnearum vasi cui insidentes iavabantur; de quo supra, n. 32. * In B : yum quidcfuid jocunde sonat, illum ipsum au- ditum tibet atque iUicit. LectioDem Er. Er. Guiii. Yen. Lov. Lov. Par. secuti sumus, uti prfieferendam. M. ^ In Mss. plurimis, discemo. rationabilia yel facit vel seqailar, qnia natnrali qiio- dam vinculo in eorum societateastriDgebatar, cam qvi- bus iili erat ratio ipsa communis, nec homiai homofir- missime sociari posset, nisi colloquerentur, atqae iu t sibi mentes suas cogitationesque quasi refunderent, fi* dit esse imponenda rebas vocabula, id est sigoifican- tes quosdam sonos; ut, qaoniam sentire animossu» non poterant, ad eos sibi copulandos sensu qaasi in- terprete utereatur. Sed audiri absentionn verba noi poteraat : ergo illa ratio peperit |Iitteras, notatis om- nibus oris ac lingusB sonis, atque discretis. Nihil aatefli horum facere poterat, si multitudo rernm sine qooduB deiixo termino inlinite patere videretur. Ergo atiiitis numerandi magna necessitate animadyersaest. Qiiibo$ duobus repertis, nata est iila librariorum et c%lcuia- num professio ^ velut quaedam grammaticffi infantia, quam Varro litterationem vocat : graece autem qoomodo appelletur, non satis in prsesentia recolo. 36. Progressa deinde ratio animadTertit eosdem oiis sonos quibus loqueremar, et quos litteris jam signa- verat, alios esse qui moderato varie hiata, quasi eoo- dati ac simplices faucibus sine uUa collisione deflu^ rent, alios diverso pressu oris, tenere tamen aiiquem sonum ; extremos aatem qui nisiadjunctis sibiphmis erumpere non valerent. Itaque litteras hoc ordine quo exposit£e sunt, vocaies, semivocales et mutas nomina- vit. Deinde syiiabas notavit : deinde verba in octo ge- nera formasque digesta sunt ; omnisque illorum motos, integritas, junctura,perite subtiiiterque distinctasonl Inde jam numerorum et dimensionis non immemor, adjecit animum in ipsas vocum et syliabarum vanis moras ; atque inde spatia temporis alia dupla, aliasim- pia esse comperit, quibus iongs brevesque sjilalMe tenderentur. Notavit etiam ista, et in regulas certas disposuit. 37. Poterat jam perfecta esse grammatica, sed qnit ipso nomine profiteri se litteras clamat, unde etiam latinelitteraturadicitar,factumest ut qaidquiddignuffi memoria litteris mandaretur, ad eam necessario po^ tineret. Itaque unum quidem nomen, sed res iniiniti, muitiplex, curarum plenior quam jucunditatis aat t^ ritatis, huic discipiinse accessit Iiistoria, non tam ipsis historicis quam grammaticis iaboriosa. Quis enim fent imperitum videri hominem qui volasse Deedalum non audierit ; mendacem illom qui finxerit *« staitum qui crediderit, impudentem quiinterrogaverit, non viden? aut ia quo nostros familiares graviter miserari soleo, qui si non responderint.qoid^yocata sit mater Euryali, < Bad. et Mss. nonnuili habent ca/ctt/orum professio. Sed verius alii Cdd., calcutonum. Hoc nomine, quod a lexko- graphis plerisque prstermissum est, vocabantor oiini loiti- magistri, qui primi pueros iegendi, scribeiidi et numerandi arte imbuendos suscipiebant : quo pertinet illuJ JuliiCapi- tolini io Pertinace : « Puer iitteris eiementariis et caieok) « imbutus. n Item quod Augustiois lib. i Conf. cap. 13ait: a Adamaveram iitteras latinas, non quas primi magisti% « sed quas docent qui grammatici vocaotur: nam illas « primas, ubi legere et scribere et numerare discitur, noii « minus onerosas poenaiesque habebam. » Hiac demum io* « telliges illud TertuUiani, iib. de Pallio^ in fine: « Pri- « mu8 informator litterarum, et primus enodator vocis, el « primus numerorum arenariua. » > Pierique Mss., dixerit. 40i3 LIBER SECUNDUS. 1014 accasantur inscitis ; cum ipsi eos^ a qaibas ea rogaa- tur, vanos et ineptos, nec cariososaudeantappellare? CAPUT. XIII — Dialectices etrhetorices inventio. 38. IUa igitur ratio ' perfecta dispositaque gramma- tica, admonita estqusBrere atque attendere hanc ipsam yim, qua peperit artem : nam eas deliniendo, distri- buendo, colligendo, non solum digesserat atque ordi- naverat, Terum ab omni etiam falsitatis irreptione defenderat. Quando ergo transiret adaiia fabricanda, nisi ipsa suaprius quasi qusedam machinamenta etin- strumenta distingQeret,notaret,digereret,proderetque ipsam disciplinam disciplinarum,quam dialecticamvo- cant ? Hsec docet docere, hsec docet discere ; in hac se ipsa ratio demonstrat, atque aperit quse sit, quid velit, quid valeat. Scit scire ; sola scientes facere non solum ▼alt, sed etiam potest. Verum, quoniam plerumque stulti homines ad ea quse suadentur recte, utiliter et honeste, non ipsam sincerissimam quam rarus animus videt veritatem, sed proprios sensus consuetudinem* que sectantur, oportebat eos non doceri solum quan- tum queunt, sed ssepe et maxime commoveri. Hanc suam partem quae id ageret, necessitatis pleniorem qoam puritatis, refertissimo gremio deliciarum, quas populo spargat, ut ad utilitatem suam dignetur adduci, vocavit rhetoricam. Hactenus pars illa quse in signifi- cando rationabilis dicitur, studiis liberalibus discipli- nisque promota est. CAPUT XIV, — Musicaetpoetica, TriplexsoniLS. Versus unde. Rhythmus, 39. Hinc se illa ratio ad ipsarum rerum divinarum beatissimam contemplationem rapere ' voluit. Sed ne de altocaderet,qu8esivit gradus, atque ipsa sibi viam per suas possessiones ordinemque molita est. Desider^at enim pulchritudinem,quam solaet simplexpossetsine istis oculis intueri ; impediebatur a sensibus. Itaque ia eosipsos paululum aciem torsit, qui veritatemseseha- bereclamantes, festinantem ad alia pergere^importuoo strepitu revocabant. Etprimo abauribuscoepit, quiadi- cebantipsaverbasuaesse, quibus jamet grammaticam et dialecticam et rhetoricam fecerat. At ista potentis- sima secemendi cito vidit quid intersonum etidcujus signum esset, distaret. Intellexit nihil aliudad aurium judicium pertinere, quam sonum, eumque esse tripli- cem ; aut in voce animantis, aut in eo quod ilatus in organis faceret, aut in eo quod pulsuederetur. Adpri- mum pertinere tragcedos vel comoidos, vel choros cujuscemodi, atque omnes omnino qui voce propria canerent : secundum tibiis et similibus instrumentis deputari : tertio dari citharas, lyras, cymbala, atque omne quod percutiendo canorum esset. 40. Videbat autem hanc materiam esse vilissimam, nisi certa dimensione temporum, et acuminis gravi- tatisque moderata varietate soni figurarentur. Reco- gnovit hinc esse illa semina quse in grammatica, cum syllahas diligenti consideratione versaret, pedes et accentus vocaverat. Et quia in ipsis verbis brevitates * Er. Lov., ratiane. * Sic Bad. Am. Er. et praestantiores e nottris Mss. At Lov. et quatuor Mss. substituerunt, reparare. et longitudines syllabarum prope ffiquali multitudine sparsas in oratione attendere facile fuit, tentavitpedes illos in ordines certos disponere atque conjungcre; et in eo primo sensum ipsum secuta, moderatos impres- sit articuios, quse et csesa et membra nominavit. Et ne longius pedum cursus provolveretur, quam ejus judicium posset sustinere, modum statuitunderever- teretur, et ab eo ipso versum vocavit. Quod autem non esset certo fine moderatum, sed tamen rationa- biliter ordinatis pedibus curreret, rhythmi nomine notavit : qui latine nihil aliud quam numerus dici potuit. Sic ab ea poetffi geniti sunt : in quibus cum videret non solum sonorum, sed etiam verborum re- rumque magna momenta, plurimum eos honoravit, eisque tribuitquorum vellent rationabilium mendacio- rum potestatem. Et quoniam de prima iila disciplina stirpem ducebant, judices in eos grammaticos esse permisit. 41. In hoc igitur quarto gradu, sive in rhythmis, sive in ipsa modulatione intelUgebat regnare nume- ros« totumque perficere : inspexit diligentissime cu- jusmodi essent ; reperiebat divinos et sempiternos, prcesertim quod ipsis auxiliantibus omnia superiora contexuerat. Etjam tolerabat segerrime splendorem illorum atque serenitatem corporea vocum materia decolorari. Et quoniam illud quodmens videt, semper est prsesens, et immortale approbatur, cujus generis numeri apparebant ; sonus autem quia sensibilis res est, prseterfluit in praeteritum tempus, imprimiturque memorice ; rationabili mendacio jam poetis favente ratione (qucerendumne quid propagini similiter ines- set?), Jovis et Memorice filias Musas esse confictum est. Unde ista disciplina sensus intellectusque parti- ceps musicffi nomen invenit. CAPUT XV. — Geometria et Astronomia. 42. Hinc est profecta in oculorum opes, et terram coelumque collustrans, sensit nihil aliud quam pul- chritudinem sibi placere, et in pulchritudine figuras, in figuris dimensiones, in dimensionibus numeros ; quaesivitque ipsa secum, utrum ibi talis linea taiisque rotunditas, vel queelibet alia forma et figura esset, qualem)intelligentia contineret. Longe deteriorem in- venit, et nulla ex parte quod viderent oculi cum co quod mens cerneret, comparandum. Hcec quoque distincta et disposita, in disciplinam redegit, appella- vitque geometriam. Motus eam coeli multummovebat, et ad se diligentes considerandum invitabat. Etiam ibi per constantissimas temporum vices, per astrorum ratos definitosque cursus, per intervallorum spatia moderata, intellexit nihil aliud quam illam dimensio- nem numerosque dominari. Quoe similiter definiendo ac secernendo in ordinem nectens, astrologiam ge- nuit ; magnum religiosis argumentum, tormentumque curiosis, 43. In his igitur onmibus disciplinis occurrebant ei omnia numerosa, quse tamen in illis dimensionibus manifestius eminebant,quasin seipsa cogitando atque volvendo intuebatur verissimas : in his autem quse sentiuntur, umbras earnm potius atque vestigia reco- 1015 DE ORDINE, S. AUGUSTINI 1016 lebat. Hic se multum erexit, muUamque prsBsumpsit, ausa est* immortalem animam comprobare. TractaTit omDia diligenter, percepit prorsus se plurimumposse; et qnidquid posset, numeris posse. Movit eam quod- dam miracuium, et suspicari coepit seipsam fortasse numerum esse eum ipsum quocuDctanumerarentur; aut si id non esset, ibi tamen eum esse quo pervenire satageret. Hunc vero totis viribus comprehendit, qui jam universffi veritatis index futurus, ille cujus men- tionem fecit Al} pius, cum de Acadeniicis qusereremus, quasi Proieus in manibus erat {Ltb. djContra Acad.t cap. 5, n. 11). Imagines enim falsse reruraearum quas numeramus, ab illo occultissimo quo numeramus de- fluentes, in sese rapiunt cogitationem, et ssepe iiium eum jam tenetur, elabi faciuut. CAPUT XVI. — Disciplinae liberales efferunt inteHe- ctum ad divina, 44. Quibns si quisque non cesserit, et omnia quse per tot discipiinas late varieque diffusa sunt, ad unum quoddam simplex verumcertumqueredegerit; eruditi nomine dignissimus, non temere jam qusrit iila di- vina, non jam credenda solum, verum etiam contem- planda, inteiligenda atque retinenda. Quisquis autem vel adhucservuscupiditatnm,etinhians rebuspereun- tibus ; vel jam iste fugiens, casteque vivens, nesciens tamen quid sit nihil, quid informis materia, quid formatum exanime ; quid corpus, quid species in corpore^ quid iocus, quid tempus, quid in loco, quid in tempore ; quidmotussecundum locum, quidmotus non secundum locum, quid stabilis motus, quid sit ffivum ; quid sit nec in loco esse, nec nusquam ' ; et quid sit prseter tempus, et semper ; quid sit et nus- quam esse, et nusquam non esse ; et nnnquam esse, et nunquam non esse : quisquis ergo ista nesciens, I non dico de summo iilo Deo, qni scitur melius ne- sciendo, sed de anima ipsa sua quaerere ac disputare voiuerit, tantum errabit, quantum errari plurimum potest : facilius autem cognoscet ista, qui numeros simplices atqne inteliigibiles comprehenderit. Porro istos comprehendet, qui et ingenio vaiens, et privi- legio setatis aut cujusiibetfelicitatis otiosus, et studio vehementer incensus, memoratum disciplinarum or- dinem, quantum satis est, fuerit persecutus. Cum enim anes illse omnes iiberales, partim ad usumvitffi^ partim ad cognitionem rerum contemplationemque discantur ; usum earum assequi difticillimum est, nisi ei qui ab ipsa pueritia ingeniosissimus, instantissime atque constantissime operam dederit. CAPUT XVII. — Arduas quaestiones ne attingant non instrvcti disciplinis, 45. Quod vero ex illis ad id quod qufierimus opus est, ne te, queeso, mater, haec velut rerum immensa qusedam silva deterreat. Eteoim qusedam de omnibus eiigentur numero paucissima, in potentissima *, co- gnitione autem muiiis quidem ardua ; tibi tamen, cigus ingenium quoiidie mihi novum est, et cujus 1 Lov., ita ausa est. Abesi porro voz ita a Mss. * Sic Mss. et ediii Cdd. excepio Lov., qui in texiu prsefert, ^quam. Lov., numero paucissima. id est potentiuima. animum vel eetate vel admirabiii iemperantia remo- tissimnm ab omnibas nagis, et a magaa labe corporis emergentem, in se multum sarrexisse cognosco, tam erunt facilia quam diflicilia tardissimis miserrimeqae viventibns. Si enim dicam te facile ad eum sermoAeiB perventuram, qui iocutionis et lingnae vitio careat, profecto mentiar. Mc luim ipsam, cni magna neces- sitas fuit ista perdiscere, adhuc in moltis Terbonuo sonis Itali exagitant; et a mevicissim, quod adipsoii sonum atiinet, reprehendontur. Aliud est enim esse arie, aliud gente securum. Soloecismos aatem^qw» dicimus, fortasse quisque doctus diligenter attendens in oratione mea reperiet : non enim defait qai milu nonnolla hujusmodi vitia ipsum Ciceronem fedsse peritissime persuaserit. Barbarismorum aatem genos nosiris temporibus tale compertum est, utet ipsaejas oraiio barbara videatur, qua Roma servata esi. Sed tu, contemptis istis vel poerilibus rebus, velad tenon pertineniibus, iia grammaticse pene divinam vim fOr turamqne cognoscis, ut ejus animamtenaisse, coipas reliquisse disertis videaris. 46. Hoc eiiam de cseteris hajusmodi artibas dii^ rim : quas si penitus fortassecontemnis, admoneoie, quantum fiiius audeo, qnantamqae permittis. utfidem isiam tuam, quam venerandis mysteriis peroepisii, firme cauteque custodias ; deinde utin hac vitaatqoe moribus consianter vigilanterque permaneas. Derebos autem obscurissimis, et tamen divinis, quomodoDeos et nihil mali faciat, et sit oranipotens et tanta mtia fiant ; et cui bono mundom fecerit, qui non erat ifi- digus ; et utrum semper faerit malom, an tempore cceperit ; et, si semper fuit, utram sub conditione Dei fuerii : et, si fuit, utrum etiam iste mundus semper fuerit,in quo illud maium divino ordine dominaretor*; si auiem hic mundus aliquando esse coepit, qaomodo aniequam esset, potestate Dei malom tenebatar ; e( quid opus erat mundum fabricari, qno malam qiKXi jam Dei potestas frenabat, adpoenas animarum indO' deretur ; si autem fuit tempus quo sub Dei dominio maium non erat, quid subito accidit, qood per «tema retro iempora non acciderat. In Deo enim noTom exsiitisse consilium, ne dicam impiumy ineptissimooi est dicere. Si autem importanum faisse. et qaasiim- probum malum Deo dicimus, quod nonnuili exisii- mant, jam nemo doctus nsam tenebit, nemo noo succensebit indoctus. Qaid enim potuit Deo nocere mali nescio qua illa natura ? Si enim dicunt non po- tuisse, fabricandi mundi causa non erit : si potoisse dicunt, inexpiabile nefas est Deam violabilem cre- dere ; nec ita saliem, ut vel virtute providerit, nesaa substantia violaretur. Namque animam poenas iat pendere fatentur, cum inter ejus et Dei sabstaniiaiD nihil velint omnino distare. Si autem istum mandom non facium dicamus, impium est atque ingratam cre- dere, ne illnd sequatur, quod Deus eam non fabrica- rit : ergo dehis atque hujusmodirebus,aatordiaeillo erudiiionis, aotnuilomodo quidqaamreqairendumesi. 1 In B.,domitareiwr, SicetiamEr.Guili.;at Loy.Par.. Continet hic liber coQgeriem rationum pro aQimas immortalitate, necQOQ intercurreQtium difficultatum solutionem. CAPUT PRIMUM. — Prima ratio, quod anima sit im' mortaHSyquiasubjectumestdiscipUnadquad semper est. 1 . Si alicubi est disciplina, nec esse nisi in eo quod vivit potest, et semper est, neque qaidquam in quo quid semper est potest esse non semper ; semper vi- vit in quo est disciplina, Si nos sumus qui ratiocina- mur, id est animus noster, nec ratiocinari sine disciplina potest, nec sine disciplina esse animns, nisi in quo disciplina non est, potest ; est in liominis ani- mo disciplina. Est autem alicubi disciplina : nam est, et quidquid est nusquam esse non potest. Item disci- plina non potest esse, nisi in eo quod vivit. Nibil enim quod non vivit, aliquid discit ; nec esse in eo quod nihil discit, disciplina potest (6). Item semper est disciplina. Nam quod est atque immutabile est, semper sit necesse est. Esse autem disciplinam, nemo negat. Et quisquis fatetur iieri non posse, ut ducta per medium circulum linea non sit omnium, quse non per medium ducuntur maxima, idque esse alicujus disciplinse; immutabilem disciplinam esse non negat. Item nihil in quo quid semper est, potest esse non semper. Nihil enim quod semper est, patitur sibi subtrahi aliquando id in quosemperest. Jamverocum ratiocinamur, animus id agit. Non enim id agit, nisi qni inteiligit : nec corpus intelligit, nec animns anxi- liante corpore inteliigit; qnia cum intelligere vnlt, a corpore avertitur. Quod enim intelligitur ^, ejusmodi est semper (c) ; nihilque corporis ejusmodi est sem- per : non igitur potest adjuvare animum ad intelle- ctum nitentem, cui non impedire satis est. Item nemo sine disciplina recte ratiocinatur. Est enim recta ra- tiocinatio a certis ad incertorum indagationem nitens cogitatio * : nihilque certum est in animo quod igno- rat. Omne autem quod scit animus, in sese habet ; nec ullam rem scientia complectitur, nisi qufle ad ali- quam pertineat disciplinam {d). Est enim discipiina quarumcumque rerum scientia. Semper igitnr animus hamanus vivit. (a) Scriptus anno Christi 387. ib) I Retract., cap. 4, n. 2. c) Ibid. d) Ibid. CAPUT II. — Alia ratio, quia subjectum est rationis quse non mutatur. 2. Ratio profecto aut animus est, aut in animo. Melior autem ratio nostra, quam corpus nostrum : et corpus nostrum nonnulla substantia est, et melius est esse substantiam, quam nihil : non est igttur ratio nihil. Rursum, qufficumque harmonia corporis est, in subjecto corporesit necesse et inseparabiliter, nec aliud quidquara in illa harmonia esse credatur, quod non asque necessario sit in subjecto illo corpore, in quo et ipsa harmonia non minus inseparabiliter. Mu- tabileest autemcorpus humanum, et immutabilis ra- tio. Mntabileestenimomnequod semper eodem modo non est. Et semper eodem modo est. Duo et quatuor, sex *. Item semper eodem modo est quod est, qnod quatuor habent duo et dno ; hoc autcm non habent duo : duo igitur quatuor non snnt. Est autem ista ra* tio immutabilis : igitur ratio e3t. NuUo modo autem potest, mutato subjecto, id quod in eo est inseparabi- liter non mutari. Non est igitnr harmonia corporis animus. Nec mors potest accidere immutabilibus re- bus.Semper ergo animus vivit, sive ipse ratio sit, sive in eo ratio iuseparabiliter. CAPUT III. — Viva substantia et immutabilis animus^ nec sialiqtM modo mutabilis, propterea mortalis fit. 3. Quffidam constantiae virtus est, et oranis con- stantia immutabilis est, et omnis virtus potest aliquid agere, nec cum agit aliqnid •, virtus non est. Omnis porro actio movetur, autimovet. Aut igitur non omne quod movetur, aut certe non orrne quod movet, mn- tabile est. At omne quod ab alio movetur, nec movet ipsum, aliqnid mortale est. Neque mortale quidquam immutabile. Quare de certo jam et sine ulla disjon- ctione concluditur, non omne quod movet mutari. Nullus autem motus sine substantia : et omnis snb- stantia aut vivit, aut non vivit : atque omne quod non vivit, exanime est ; nec est ulla exanimis actio. Illud igitur quod itamovet ut non mutetur, non potestesse nisi viva substantia. Hsec autem omnis per quoslibet gradus corpus movet. Non igitur omne quod corpus movet,mutabileest. Corpus autem non nisi secundum ADMOlflTIO PP. BXKBDICTIlfORUM. Recognitus estad Mm. Corneliensem pervetustum,Corbeien8em, Michaelinum, SergieQsem^EbrulpheQsem, Vindocinen- sem, Regio-MoQteQ8em,VictoriQ08duo8, SorboQicos totidem,Bigotianum,Vedartinum,Vaticanum;advariante8lectione8 ex tribus Belgicis per Lovanienses excerptas : ad editiones demum Bad. Am. Er. et Lov. Comparavimus prxterea eas omnes edHiones initio Retractationum et ConfessioQum memoraias. < Am. Er.etLov., quod enim intelligit, Sed Bad.et Mss., > Iq B., et sex. Par., sex, siQe vocula et, Posterior b»c tom hic, tum iu lib. I Retract. cap. 5, habent inlelligitur. lecUo nobis visa est prseferenda. M. w « * Sez Mss., cognitio. > Lov., neccumnonagitaliquid. Sed abestnon aMss.,^ abesse debet. 1023 DE IMMORTALITATE ANIMiE, S. AUGUSTINI 1024 tempus movetar : ad hoc enim pertinet tardius et ce- lerius moveri: conOcitur esse quiddam quod tempore moveat, nec tamen mutetar. Omne aateni quod tem- pore movet corpus, tametsi ad unam finem tendat, tamen nec simul potest omnia facere, nec potest non plura facere : neque enim valet quavis ope agatur, aut perfecte unum esse, quod in partes secari potest, aut ullum est sine partibus corpus, aat sine morarum in- tervallo terapus, aut vero vel brevissimasyllaba enun- tietur, cujus non tuuc finem audias, cum jam non audis initium. Porro quod sic agitur, et exspectatione opus est ut peragi, et memoria ut comprehendi qucat quantum potest. Et exspectatio futurarum rerum est, prseteritarum vero memona. At intentio ad agendum prffisentis est temporis, per quod futurum in prceteri- tum transit, nec coepti motus corporis exspectari finis potest sine ulla memoria. Quomodo enim exspectatur ut desinat, quod aut coepisse excidit, ant omnino mo- tum esse ? Rursus intentio peragendi quse prsesens est, sine exspectatione finis qui futurus est, non potest esse : nec est quidqnam quod aut nondum est, aut jam nonest. Potest igitur in agendo quiddam esse, quod ad ea quse nondum sunt pertineat. Possunt si- mul in agente plura esse, cum ea plura quse aguntur simul esse non possint. Possunt ergo etiam in mo- vente, cum in eo quod movetur non possint. At quce- cnmqae in tempore simul esse non possunt, et tamen a futuro in prseteritum transmittuutur, mutabilia sint necesse est. 4. Hinc jam colligimus, posse esse quiddam quod cum movet mutabilia, non mutatur. Cum enim non mutatur moventis intentio perducendi ad iinem quem volet corpus qaod movet, illudque corpus de quo ali- quid fit eodem motu per momenta mutetur, atque illa intentio perficiendi quam immutatam manere maui- festum est, et ipsa membra artificis, et lignum aut lapidem artifici subjectum moveat, quis dubitet con- sequens esse qaod dictum est? Non igitur si qua mu- tatio corporum movente animo fit, quamvis in eam sit intentus, hinc eum necessario mutari, et ob hoc etiam mori arbitrandum est. Potest enim in hac in- tentione simul et memoriam prseteritorum et exspe- ctationem futuroram habere, quse omnia sine vita esse non possunt. Quanquam etsi nullus interitas sine mutatione sit, et nuUa mutatio sine motu ; non tamen omnis mutatio interitnm, omnisqne motus mutatio- nem operatur. Licet enim ipsum corpus nostrum, et motum plemmque qualibet actione, et mutatum certe vel setate dicere, tamen nondum interisse, id est non esse sine vita. Liceat igitur et animnm non continuo pntare privari vita, quanqaam ei fortasse per motum mutatio nonnulla contingat. CAPUT IV. — Ars et ratio numerorum immutabUis quas animo non sine vita inhxrent, 5. Si enim manet aliquid immutabile in animo, quod sine vita esse non possit ; animo etiam vita sem- piterna maneat necesse est. Nam hoc prorsus ita se habet, ut si primum est, sit secundum. Est autem primum. Quis enim, ut aliaomittam, aut rationem namerorum mutabilem esse aadeat dicere, ant artem qnamlibet non ista ratione constare ; aut artem non esse in artifice, etiam cum eam non exercet; aut ejus esse, nisi in animo ; aut ubi vita non sit, esse posse ; aut quod immutabile est, esse aliqaando non posse ; aut aliud esse artem, aliud rationem ? Qaamvis enim ars una multarum quasi quidam coetus rationum esse dicatur, tamen ars etiam una ratio dici verissime at- que intelligi potest. Sed sive hoc, sive illud sit, non minus immutabilem artem Ksse conOcitQr : artem autem non soium esse in animo artificis, sed eti^m nusquam esse nisi in animo manifestum est, idqae inseparabiliter. Nam si ars ab acimo separabitur ; aut erit prffiterquam in animo, aut nusquam erit, aat de animo in animum continuo transibit. At ut sedes arti nulla sine vita est, ita nec vita cum ratione ulH ni^i animae (a). Nusquam porro esse quod est, vel quod immutabile est non esse aliqaando non potest. Si vero ars de animo in animum transit, in illo mansnra de- serens istum ; nemo artem docet nisi amittendo, ant etiam non nisi docentis oblivione fit aliquis peritas, sive morte ^ Quse si absurdissima et falsiasima sant, sicuti sunt, immortalis est animns humanus. 6. At enim si ars aliquando est, aliqnando non est in animo, quod per oblivionem atque imperitiam satis notum est; nihil ad ejus immortalitatem affert arga- menti hujus connexio, nisi negetur antecedens hoc modo. Aut est aliquid in animo, quod in praesenti eo- gitatione non est ; aut non est in erudito animo ars « musica, cum de sola geometrica cogitat : hoc autem falsnm est; illud igitur verum. Non autem quidquam se habere animus sentit, nisi quod in cogitationem venerit. Potest igitaraliquid esse in animo, qnod esse in se animusipse non sentiat. Id autemquamdia sit, nihil interest. Namque si diutius fuerit in aliis animns occapatas,quamutintentionem suam in antecogitata facile possit reflectere, oblivio vel imperitia nomina- tur. Sed cum vel nos ipsi nobiscum ratiocinantes, rel ab alio bene interrogati de quibnsdam liberalibas ar- tibus ea quse invenimus, non alibi quam in animo no- stro invenimus : neque id est invenire, quod facere aut gignere ; alioquin seterna gigneret animus inven- tione temporali (nam fletema seepe invenit ; qntd enim tam seternum quam circuii ratio, vel si quid aliud in hujuscemodi artibus, nec noa fuisse ali- quando, nec nonfore comprehenditur? ) : manifestum etiam est, immortalem esse animum humanam, et omnes veras rationes in secretis ejas esse, guamTis eas sive ignoratione sive oblivione^ aut non habere, aut amisisse videatur. CAPUT V. — Animus non mutatur ut desinat esse animus. 7. Nnnc autem quatenus accipienda sit animi mo- tatio videamus. Si enim subjectum est animus arte in subjecto existente, neque subjectum immutari potest quin et id quod in subjecto est immutetnr ; qui possn- < In prius vulgatis, sine morte. Sed melius in Mss^ 9iH morte. (a) I Retract., cap. 5, n. 2. 1025 LIBER UNUS. \m mos obtinere immntabilem esse artem atque ratio- nem, si mutabilis animusin quo illasontesse convin- cilur? Qose antem majorquam in contraria solet esse motatio ? et quis negat animos, ut omittam csetera, stultum alias, alias vero esse sapientem? Prius ergo quot modis accipiatur, quoe dicitur animae mutatio, videamus ; qui, ut opinor, manifestiores duntaxat clarioresque nobis duo sunt genere, specie vos plures iuTeniuntur. Namque aut secnndum corporis passio- nes, aut secundum suas, anima diciturimmutari. Se- condom corporis, ut per setates, per morbos, per do- lores, labores, offensioncs, per voluptates. Secundum suas autem, ut cupiendo, Isetando, metuendo, aegre- cendo, studendo, discendo. 8. Hffi omnes mutationes, si non necessario argu* mento sunt mori animam, nibii quidem metuendse sunt per se ipsse separatim : sed ne rationi nostrse adversentur, qua dictum est, mutato subjecto omne quod in subjecto est necessario mutari, videndum est. Sed non adversantur. Nam iilod secundum banc motationem subjecti dicitur, perquamomninomutare cogitur nomen. Nam si ex albo cera nigrum colorem ducat alicunde, non minus cera est ; et si ex quadrata rotundam formam sumat, et ex moili dorescat, fri- gescatque ex calida : at ista in subjecto sunt, et cera sobjectum Manet autem cera non magis minusve cera, com iila mutentur. Potest igitur aliqua mutatio fierieorum quse in subjecto snnt, cum ipsum tamen juxta id quod boc est ac dicitur, non mutetur. At si eorum qua; in subjecto sunt, tanta commutatio lieret, utillud quodsubesse dicebatur, dici jam omninonon posset ; veluti cum calore ignis cera inauras discedit, eamqne mutationem patitur ut recte inteliigatur mu- tatumessesubjectum, quod cera erat, etcera jam non est :nullo modo aliqua ratione quidquam eorum, quce in illo subjecto ideo erant qnia boc erat, remanere putaretur. 9. Quamobrem si anima subjectum est, ut supra diximus, in quo ratio inseparabiiiter, ea necessitate quoque qua in subjecto esse monstratur S nec nisi Tiva anima potest esse anima, nec in ea ratio potest e se sine vita, et immortalis est ratio *, immortalis est anima. Prorsus enim nnllo pacto non existente subjecto suo immulabilis ratio permaneret. Quod eveniret, si tanta accideret animse mutatio, ut eam non animam faceret, id est mori cogeret. Nulla autem illarum mutationum, quse sive per corpus, sive per ipsam animam iiunt(quamvis utrum aliqose peripsam fiant, id est quarum ipsa sit causa, non parva sit qoaestio), id agit ut animam nonanimam faciat. Jam igitur non solum per se, verumnecnostris rationibus formidandse sunt. CAPUT VI. — Ratio qux incommutabilis esf, sive in animo sive cum animo sit, sive animus in ea, ab ipso eodem animo separari nequit. 10. Ergo incombendum omnibus ratiocinandi viri- bus video, ut ratiu quid sit, et quoties definiri possit 1 Qaatuor Mss., ea necessitate qua quxque in subjecto monstrantur. sciatur, nt secundum omnes modos et de animae im- mortalitate constet. Ratio est aspectus animi, quo per seipsum, non per corpus verum intuetur : aut ipsa veri contemplatio, non per corpus, aut ipsum verum quod contemplatur. Primum illudinanimo esse nemo ambigit : de secundo et tertio quseri potest ; sed et secundum sine animo esse non potest. De tertio magna qusestio est utrum verum illud quod sine in- strumento corporis animus intuetur sit per seipsum, et non sit in animo, aut possit esse sine animo. Qoo- quolibetmodo autem sebabeat, non id posset contem- plari animus per seipsum, nisi aliqua conjunctione com eo. Nam omne quod contemplamur, sivecogita- tione capimus, aut sensu aut inteliectu capimus. Sed ea quse sensu capiuntur, extra etiam uosesse sentiun- tur, et locis continentur, unde nec percipi quidem posse aQrmantur. Ea vero quse intelliguntur, non quasi alibi posita intelligontur, quam ipse qui intelli- git animos : simul enim etiam intelliguntor non con- tineri loco. M.Qoareista conjunctio intuentis animi, et ejus veri quod inluetur, aut ita est ut subjectum sit ani- mus, verum autcm illud in subjecto ; aut contra sub- jectum verum, et in subjecto animus ; aut utrumque substantia. Horum autem trium si primum est, tam est immortalis animus quam ratio,secundum superio- rem disputationem, quod incsse ilia nisivivononpot- est. Eadem necessitas in secundo est. Nam si verom illud quod ratio dicitur, nibii habet commutabile sicut apparet ; nihil commutari potestquod in eo tanquam in subjecto est. Remanet igitur omnis pugnade tertio, Nam si animus substantia est, et substantia ratio cui conjungitur ' ; non absurde quisputaverit fieri posse, ut manente illa hic esse dcsinat. Sed manifestom est quamdiu animus a ratione nonseparatur eique cohse- ret, necessario eum manere atque vivere. Separari autem qua tandem vi potest ? Num corporea, cujus et potentia intirmior, et origo inferior, et ordo sapara- tior? Nullo modo. Animali ergo? Sed etiam in quo modo?An alter animus potentior quisquis est, con- templari rationem non potest, nisi aiterum inde sepa- raverit? At neque ratio cuiquam contemplanti defue- rit, si omnes contempleutur et cum nihil sit ipsa ratione potentius, quanihilestincommutabilius;nui1o pacto erit animus nondum rationi conjunctus, eo qui est conjunctus potentior. Restat ut aut ipsa ratio a se ipsum separet, aut ipse animus ab ea voluntate sepa- retur. Sed nihil est in illa naturainvidentise, quomi- nus froendam se animo prsebeat. Deinde quo magis est, eo quidquid sibi conjungitur facit ut sit, coi rei contrarius est interitus. Voluntate autem animum se- parari a ratione nonnimis absardequisdiceret, siuila ab invicem separatio posset esse rerum qaas non con- tinet locus (a). Quod qoidem dici adversus omnia sa- periora potest quibus alias contrsuiictiones opposui- mus. Quid ergo? Jamne concludendum est, animum < Isla Mss., et concinnios quam si cum hactenus editis iegatur, raUoni conjungitur. \a) 1 Rectrat., cap. 5, n. 2. 1027 DE IMMORTALITATE ANIM^, S. AUGUSTINI \m esse immortalem ? an etiamsi separari non potest, exstingui potest? Atsi illa rationisvisipsasuaconjun- ctione afficit animum ; neque enim non afficere pol- est ; ita profecto afficit ut ei esse tribuat. Est enim maxime ipsa ratio, ubi summa etiam incommutabili- tas inteiligitur. Itaque eum quem ex se afilcit *, cogit esse quodammodo. Non ergo exslingui animus potest, nisiaratione separatus ; separari autem autem non pot- est, ut supra ratiocinati sumus : non polest igilur interire. CAPUT VII. — Nec^ si per substantiam ad defectum tendit animuSf ob id interit, 12. At enim aversio ipsa a ratione per quam stul- titia contingit animo, siue defectu ejus fieri non potest: si enim magis est ad rationem conversus eique inhaerens, ideo quod inhseret incommutabiii rei quee est yeritas, quse et maxime et primitus est; cum ab ea est aversus, idipsum esse mi- nus habet, quod est deficere. Omnis aulem defeclus tendit ad nihilum; et interitumnullum magisproprie oportet accipi, quam cum id, quod aliquid erat, nihil fit. Quare tendere ad nihilum, est ad interitum ten- dere. Qui cur non cadat in animum, Tix est dicere, in quem defectus cadit. Dantnrhic csetera : sed ne- gatur esse consequens interire id quodtendit ad nihi- lum, id est ad nihilum pervenire. Quod in corpore quoque animadverti potest. Nam quoniam quodlibet corpus pars est mimdisensibilis, et ideo quanto majus est lociqoe plus occupat, tanto magis propinquat uni- verso : quantoque id magis facit, tanto magis est. Magis enim * est totum quam pars. Quare etiam mi- nus sit, cum minuitur, necesse est. Defectum ergo patitur cum minuitur. Porro antem minuitur, cumex eo aliquid prsecisione detrahitur. Ex quo conficitur ut tali detractione tendat ad nihilum. At nulla prse- cisio perducit ad nihilum. Omnis enim pars quae re- manet, corpus est, et quidquid hoc est, quantolibet spatio locum occupat. Neque id posset, nisi haberet partes in quas identidem csederetur. Potest igitur in- finite csedcndo infinite minui. et ideo defectum pati atque ad nihilum tendere, quamvis pervenire nun* quam queat. Quod item de ipso spatio et quolibet in- tervallo dici alque intelligi potest. Nam et de his etiam terminatis, dimidiam, verbi gratia, partem detrahendo, et ex eo quod restat, semper dimidiam, minuitur intervallum, atquead finem progreditur, ad quem tamen nullo pervenitur modo. Quo minus hoc de animo formidandum est. Est enim profecto cor- pore melior et vivacior, a quo huic vita tribuitur. CAPUT VIII. — XJt corpori non potest auferri quo corpus esf, ita nec animo quo animus est, 13. Quod si non id quod est in mole coporis, sed id quod in specie facit corpus esse, quse sen- tentia invictiore ratione approbatur : tanto enim ma- gis est corpus, quanto speciosius est atque pulchrius; tantoque minus est, qaantofoediasac deformias; qus defectio non prsptcisione molis, de qua jam satis actam est, sed speciei privatione* contingit : quserendum de hac re diiigenter ac discutiendumest,neqaisaffirmet animum tali defectu interire;utquoniam speciealiqua sua privatur dumstultusest, credatar in tantam aogeri posse hanc privationem, utomnimodo specie spoliet animum, et ea labe ad nihilum redigat cogalque in- tcrire. Quamobrem si potuerimusimpetrareut osten- datur, ne corporiquidem hocposse accidere, ut etiam ea specie privetur qua corpus est ; jurefortasse obti- nebimus multo minusauferri posseanimoquoanimas est. Siquidem nemo se bene inspexit, qoi non omni corpori qualemlibet animum prseponendom esse fa- teatur. 14. Sitigitur nostrae ratiocinationis exordium, qood nulla res se facit aut gignit, alioquin erat anteqoam esset : quod si falsum est, illud est verura. Item qood factum ortumve non est, et tamen est, sempitemam sit necesse est. Quamnaturamet excellenliam quisqois ulli corpori dat, errat vehementer quidem. Sed quid pugnamus ? multo enim magis eam dare auimo cogi- mur. Ita si corpus ullum est sempiternom, nuilos animus non sempiternus est. Quoniam quilibet aoi- mus cuilibet corpori prseferendus est, et omnia sem- pilcma non sempiternis. At si qnod vere dicitur, £a- ctum est corpus ; aliqno faciente factum est, nec eo inferiore. Neque enim essepotensad dandum eiquod faceret, quidquid iilud est quod est, id quod faciebat. Sed ne pari quidem : oportet enim facientem melius aliquid habere ad faciendnm, quam est id qaodfacit Nam de gignente non absurde dicitur, hoc eum esse, quod est iilud quod ab eo gignitur. Uoiversum igitor corpus ab aliqua vi et natura potentiore atque raeliore factum est, non utique corpurea. Nam si corpos a corpore factum est, non potuit universum fieri. Ve- rissimum est enim quod in exordio ratiocinationis hujus posuimus, nullam rem a se posse fieri. HflM autem vis et natura incorporea efiectrix corporis uni- versi praesente potentia tenet nniversura. Non enim fecit, atque discessit effectumqoe deseruit. Ea qoippe substantia quse corpus non est, neque, ut ita dicam, localiter movetur, ut ab ea substantia quae locum obtinet, separari queat ; et illa efiectoria vis vacare non potest, quin id quod ab ea factum est, tueator, et specie carere non sinat,quaest inquantumcumqoe est. Quod enim per se non est, si destituatur ab eo per quod est, profecto non erit : et non possumos dicere id accepisse corpus cum factum est, seipso jam contentum esse posset, etiamsi a conditore dese- reretur. 15. Quanquam sit ita est, magis id habet animos, quem corpori praestare manifestum est. Atque ita de proximo immortalis probatur, si potest esse per seipsum. Quidquid enim tale est, incorruptibile sit necesse est, ac per hoc interire non possit, qaia ni- ' hil se deserit. Sed corporis mutabilitas in prompta * Sic Mss. cum Bad. At Am.Er. et Lov. habent, pviaiifme* 1029 LIBER UNUS. i030 est, quod ipsius nniversi corporis aniyersus motus satis iudicat. Unde diligenter inspicientibus quantum talis natura inspici potest, ordinata mutabilitate id quod immutabile est imitari reperitur ^. Quod autem per se est, ne motu quidem opus habet ullo, omni copia sibi seipso existente; quia motus omnis ad aiiud est, cujus indiget quod movetur. Adest igitur species universo corpori, meliore natura sufQciente atque obtinente quse fecit : quare iila mutabiiitas non adimit corpori corpus esse, sed de specie in speciem transire facit motu ordinatissimo. Non enim quseipiam ejus pars ad nihilum redigi sinitur^ cum totum capes- sat vis illa effectoria nec laborante nec deside poten- tia, dans ut sit omne quod per iilam est, in quantum est: quamobrem nemo tam devius a ratione debet esse, cui ant non sit certum corpore animum esse metiorem, aut qui hoc concesso arbitretur corpori non accidere ut corpus non sit, animo accidere ut ani- mns non sit. Quod si non accidit, neque animus esse nisi vivat, potest, nunquam profecto animus moritur. CAPUT IX. — Animus 7um est, sic vita carere non potest, 16. Quod si quisquam non eum interitum dicit for- midandum animo, quo ef&citur ut nihil sit qood ali- quid fuit, sed eum quo dicimus ea mortua quee vita carent; attendat quod nulla res seipsa caret. Est au- tem animus vita qusedam : ande omne quod anima- tum est, vivere; omne autem inanime quod animari potest, mortuum, id est vita privatum intelligitur. Non ergo potest animus mori. Nam si carere pot- erit vita, non animus sed animatum aliquid est. Quod si absurdom est, multo minus hoc genus interi- tus timendnm est animo, quod vit® certe non est timendum. Nam prorsus si tunc moritur animns, cum eum desent vita ilia; ipsa vita quae hunc deserit multo melius intelligitur animus, ut jam non sit ani- mus quidauid a vita deseritur, sed ea ipsa vita quffi deserit. Quidquid enim vita desertum mortuum dici- tur, id ab anima desertum intelligitur : haec autem yita, quffi deserit ea quoe moriuntur, quia ipsa est animus, et seipsam non deserit; non moritur ani- mas. CAPUT X. — Animus non est temperatio corporis. 17. Nisi forte vitam temperationem aliquam corpo- ris, ut nonnulli opinati sunt, debemus credere. Quibns profecto nunquam hoc visum esset, si ea quse vere sant et incommutabilia permanent, eodem animo a corpornm consnetudine alienato atque porgato videre Taluissent. Quis enim bene se inspiciens, non exper- tas est tanto se aliquid intellexisse sincerius, quanto removere atque subducere intentionem mentis a cor- poris sensibus potuit? Quod si temperatio corporis esset animos, non otique id posset accidere. Non enim ea res quse naturam propriam non haberet, ne- qne substantia esset, sed in subjecto corpore tan- 1 Am. Er. et Lov., id quod mutabile est mutari reperi- iur. Prsetulimus hic lectionem Ms»., qus est etiam Bad. Paulo po8t legitur in Edd., nec motum ouidem habet u/- lum, At in Msd., ne motum quidem opus kabet uUum ; vel, 11« motu quidem opus habet uUo, quam color et forma inseparabiliter ine.<«set, uUo modo se ab eodem corpore ad inteiiigibilia perci- pienda conaretur avertere, et in quantum id posset, in tantum ilia posset intueri, eaque visione meiior et prsestantior tieri. Nullo quippe modo forma vel co- lor, vel ipsa etiam corporis temperatio, quae certa commixtio est earum quatuor naturarum quibus idem corpus subsistit, avertere se ab eo potest, in quo subjecto est inseparabiliter. Ah hsec, ea quoe inteili- git animus cum se avertit a corpore, non sunt pro- fecto corporea ; et tamen sunt, maximeque sunt, nam eodem modo semper sese habent. Nam nihil absurdius dici potest quam ea esse quse ocuiis vide- mus, ea non esse quse inteiligentia cernimus ; cum dubitare dementis sit. intelligentiam incomparabiliter oculis anteferri. Hsec autem quse intelliguntur eodem modo sese habentia, cum ea intuetur animus, satis ostendit se iliis esse conjunctum, miro quodam eo- demque incorporali modo, scilicet non localiter. Namque aut in illo sunt, ant ipse in illis. Et utrum- libet horum sit, antin subjecto alterum in altero est, aut utrumque substantia est. Sed si illud primum est^ non est in stbjecto corpore animus, nt color et for- ma : quia vel ipse substantia est, vel alteri substan- tise quse corpus non est, in subjecto inest. Si autem hoc secundum verum est, non est in jsubjecto cor- pore tanquam color animus, quia sobstantia est. Temperatio autem corporis in subjecto corpore est tanquam color: non.est ergo temperatio vorporis animus, sed vita est auimus : et se nulla res deserit; et id moritur quod vita deserit : non igitur animns mori potest. CAPUT XI. — Animus nec per falsitatem perit veritati contrariamf etsi animi est causa veritas. 18. Rursus igitur si quid metuendum est, id est metuendum ne deliciendo animus intereat, id est dum ipsa existendi specie privatur. De qua re quan- quam satis esse dictum arbitrer, et quam hoc fieri non possit certa ratione monstratum sit ; tamen etiam hoc attendendum est, non esse aliam cansam hujus formidinis, nisi quia fatendnm est in defectu quodam esse animum stnitum, et in essentia certiore atque pleniore sapientem. Sed si, quod nemini dubium est, tunc est animns sapientissimus, cnm veritatem, quse semper eodem modo est, intuetur, eique immobilis inhseret divino amore conjunctus ; et illa omnia quae quoquo modo snnt ab ea essentia snnt, quffi snmme maximeque est * : aut ab illa est animns in quantum est, aut per seipsam est. Sed si per seipsum est, qoo- niaiQ ipse sibi causa existendi est, et nnnquam se de- serit ; nnmquaminterit, ut supra etiam dispntavimus. Si vero ex illa, diligenter opus est quserere quse res ei possit esse contraria, quse animo auferat animum esse quod illa praebet.' Quid est igitur ? An forte fal- sitas, quia illa veritas ? Sed manifestum est, atque in promptu situm, quantum nocere animo falsitas pos- sit. Num enim amplius potest quam fallere? at nisi ^ Er. et Lov., et Ula omnium qux quoquomodo sunt summe maximeque est. 1031 DE IMMORTALITATE ANIILE, S. AUGUSTINI im qui vivit, fallitnr nemo. Non igitur falsitas interimere animam potest. Quod si h«c non potest qu» contra- ria veritati est, auferre animo animum esse, qnod ei veritas dedit (ita euim est invictissima veritas) ; quid aliud invenietur, quod auferat animo id qaod est animus? Nihil profecto : nam nihil est contrario vaientius ad id auferendum, quod fit abejus contrario. CAPUT XII. — Veritati a qua est animus quod est, quatenus ipsa est nihil contrarinm. 19. At si veritati contrarium ita quseramus, non in qnantum veritas est, sed in quantum summe maxime- qneest, quanquam in tantum est idipsum in quantum est veritas : siquidem veritatem eam dicimus qua vera sunt omnia in quantumcumque sunt, in tantum autem sant in quantum vera sunt: tamen nullo modo id de- fngerim, quod mihi evidentius suffragatur. Nam si nulla essentia in quantum essentia est, aliqiiid habet contrarium, multo minus habet contrarium prima illa essentia, quse dicitur veritas, in quantum essentia est. Primum autem verum est. Omnis enim essentia non ob aliud essentia est, nisi quia est. Esse autem non habet contrarium, nisi non esse : unde nihil est essentiffi contrarium. Nullo modo igitur res ulla esse potest contraria illi substantise, quae maxime ac primitus est. Ex qaa si habet animus idipsum quod est (non enim aliunde hoc habere potest, qui ex se non habet, nisi ah iila re quse illo ipso est animo prse- stantior), nulla res est qua id amittat, quia nulla res ei rei est contraria qaa id habet ; et propterea esse non desinit. Sapientiam vero, quia conversione habet ad id ex quo est, aversione illam potest amittere. Conversioni namque aversio contraria est. Illud vero qnod ex eo habet cui nulla res est contraria, non est unde possit amittere. Non igitur potest interire. CAPUT XIII. — Animus nec in corpus convertitur, 20. Hic forte oboriatur nonnulU quaestio, utrum sicut non interit animus, ita nec in deteriorem com- mutetur essentiam. Videri enim cuipiam potest, ne- que injuria, id cffectum esse ratiocinatione hac. ut animus ad nihilum non possit pervenire, converti au- tem in corpus forsitan possit. Si enim quod erat ante animas, corpus fuerit effectum, non utique omnino non erit. Sed hoc fieri non potest, nisi aut ipse id velit, aut ab alio cogatur. Nec continuo tamen animus, sive ipse id appetierit, sive coactus fuerit, poterit corpus esse. Illud enim sequitur ut, si sit, velit aut cogatur. At illud non sequitur ut, si velit aut cogatur, sit. Nunquam autem volet : nam omnis ejus appetitus ad corpus, aut ut id possideat, est, aut ut vivificet ant ut quodammodo fabricetur, aut quolibet pacto ei consulat. Nihil autem horum fieri potest, si non sit corpore melior. At si erit corpus, melior cor- pore profecto non erit. Non igitur corpas esse volet. Neque ullam rei hujus certius argumentum est, quam cum seipsum hinc interrogat animus. Ita enim facile comperit appetitum se non habere, nisi agendi ali- quid, aut sciendi, aut sentiendi, aut tantummodo vivendi in quantum sua illi potestas est 21 . Si autem cogitur corpus esse, a qao tandem cogitur? A quolibet, certe a poieiitiore. Non ergo ab ipso corpore cogi potest. Nullo enim modo ullo ammo ullum Corpus potentins. Potentior autem animos non cogit in aliquid, nisi quod sose potestati subditomest. Nec ullo modo animus potestati alteriaa animi, nisi suis cupiditatibus sabditur. Cogit ergo ille animos non amplius quam qnantum ejus qaem cogit cupiditft- tes sinnnt. Dictum est autem cupiditatem non pos?o animum habere, nt corpus sit *. Illud etiam mani- festum est ad nullam sne cupiditatis expletionem pervenire, dum amittit omnem cupiditatem : et amit- tit dum corpus fit. Non igitur potest ab eo cogi at fiat, qui cogendi jus nisi per iubditi capiditates non habeL Deinde quisquis animns alterum animum habet ia potestate, magis eum necesse est velit in potestate habere quam corpns, et ei velit bonitate consnlere, vel malitia imperitare. Non ergo volet nt corpas sit. 22. Postremo iste animns cogens aut animal est, aut caret corpore (l Jle^rac^, c. 5, n. 3). Sed si caret cor- pore, in hoc mundo non est. Et si ita est, summe bo- nus est, nec potest vellealteri tam turpem commntatio- nem. Si autem animal est, ant animal est etiam ille quem cogit, aut non est. Sed si non est» ad nihil eogiab alio potest. Non enim habet potentiorem qui in sammo est. Si autem in corpore est, ab eo rursus qui in cor- pore est per corpus cogitur, ad quodcumqae cogitor. Quisautem dubitet nullo modo per corpos, fieri tantam commutationem animo? Fieret enim si esset illo cor- pus potentius : quamvis quidqtdd illud est, ad quod per corpus cogitnr, prorsos non per corpuSf sed per cupiditates suas cogitnr, de qaibus satis dictom esL Quod autem rationali anima melios est« omnibos con- sentientibus, Dens est. Qui profecto consulit anim«, et ideo non ab eo cogi anima potest, ut convertatnriB corpus. CAPUT XIV. — Nec somno, nee hujuimodi corpm affectione animsB vim minui. 23. Si igitur nec propria voluntate, nA alio co- gente id animus patitur ; nnde id pati potest ? An qoia invitos nos plerumque oppriroit somnus, metaendaia est ne qoo tali defectu animns convertatnr in corpos? Quasi vero quoniam somno membra nostra mane- scont, idcirco animus fiat nlla ex parte debilior. Sea- sibilia tantum non sentit, qnia quidquid illud estquod somnum facit, e corpore est atque in corpore opera- tur. Corporeos enim sensns sopit et claodit qnodtoh modo, ita sane at tali commutationi corporis cedit anima cum voluptate : qnia secundom naturam est talis commutatio qufie reficit corposa laboribos: non tamen haec adimit animo vel sentiendi vim vel intel- ligendi. Nam et imagines seusibilium prsesto habet, tanta expressione similitudinis, uteoipso temporedis- cerni nequeant ab his rebus quarum imagines sunt; et si quid intelligit, eeque dormienti ac vigilanti ve- rum est. Nam verbi gratia si per somnium disputare sibi visus fuerit, verasqoe rationes secotos in dispn- tando didicerit aliquid ; etiam expergefacto eeedem in- 1 Sic in Mss. At in prius edit*8 legitur : Dietym est aufm cogi non posse animum ut eorpfu sH ; haod satii coose- quenter. 1033 ADMONITIO DE SEQUENTE LIBRO DE QUANTITATE ANIBLE. i034 comniutabiles manent, quamyis ialsa reperiantar cse- tera, veloti locas ubi dispatatio, et persona cum qua disputatio fuisse visa erat, et verba ipsa, quod ad sonum attinet, quibus disputari videbatur, et alia hujuscemodi ; quse etiam cum ipsis sensibus sentiuntur agunturque a vigilantibus, prffitereant tamen, nec alla ex parte sempiternam prsesentiam Verarum ra- tionum assequuntur. Ex quo colligitur, tali commuta- iione corporis, quaiis somnus est, usum ejusdem corporis animse, non vitam * propriam, posse minui. CAPUT XV. — Rursum animam non posse in corpus mutari. !24. Postremo si qnamvis locum occupanti corpori anima tamen non iocaliter jungitur, summis illis seter- , nisque rationibus, quse incomrautabiliter manent, nec utique loco continentur, prior afticitur anima quam corpus; necprior tanlum, sed etiam magis. Tanto enim prior, quanto propinquior ; et eadem causa tanto etiam magis, qnanto etiam corpore melior. Nec ista propin- quitas loco, sed naturse ordine dicta sit. Hoc autem ordine intelligitur a summa essentia speciem cor- pori per animam tribui, quaestin quantumcumque est. Per animam ergo corpus subsistit, et eo ipso est quo animatur, sive universaliter, ut mundus ; sive parti- culariter, ut unumquodque animal intra mundum. Quapropter consequens erat ut anima per animam corpus fieret, nec omnino aliter posset. Quod quia non fit, manente quippe anima in eo quo anima est, corpus per iliam subsistit, dantem speciem, non adi- mentem; commntari in corpus anima non potest. Si enim non tradit speciem quam sumit a summo bono, non per illam fit corpus: et si non per illam fit, aut non fit omnino, aut tam propinque speciem su- mit quam anima : sed et fit corpus, et si tam pro- pinqne sumeret speciem, id esset quod anima : nam hoc interest; eoquc animamelior, quo sumit propin- quius. Tam propinque autem etiam corpas sumeret, si non per animam sumeret. Etenim nullo interpo- sito tam propinque utique sumeret. Nec invenitur aliquid qnod sit inter summam vitam, quffi sapientia et veritas est incommutabilis, et id quod ultimum vi- vificatur, id est corpus, nisi vivificans anima. Quod si tradit speoiem anima corpori, ut sit corpus in quan- tam est, non utique speciem tradendo adimit. Adimit autem in corpus animam transmutando. Non igitur anima sive per seipsam corpus fit, quia non nisi anima manente corpus per eam fit ; sive per aliam, quia non nisi traditione speciei fit corpus per animam, et ademptione speciei anima in corpus converteretur, si converteretur. 1 Er., vim. CAPUT XVI. — Ne in animam quidem irrationalem rationalis anima convertitur. Anima tota est in toto corpore et singulis partibus. 2o. Hoc et de irrationali anima vel vita, quod nec in eam rationaiis anima convertitnr, dici potest. Et ipsa enim nisi inferiore ordine rationaii subjiceretur, seque sumeret speciem et talis esset. Tradunt ergo speciem a summa pulchritudine acceptam potentiora infirmioribus naturaii ordine. Et utique cum tradunt, non adimunt. Eoque sunt quse infirmiora sunt, in quantum sunt, quod species eis, qua sint ^ a poten- tioribus traditur : quce quidem potentiora etiam me- liorasunt. Quod hisnaturis datum est, quoe non mole majore plus possunt minoribus molibus, sed sine tn- moreullolocalismagnitudiniseadem specic potentiora sunt qua meliora. In quo genere est anima corpore melior et potentior. Quapropter cum per illam, ut dictum est, corpus subsistat, ipsa in corpus nullo modo verti potest. Corpus enim nulium fit, nisi acci- piendo per animam speciem. At anima ut corpus fieret, non accipiendo speciem, sed amittendo, fieri posset : et propterea fieri non potest ; nisi forte loco anima continetur, et localiter corpori jungitur. Nam si ita est, potest eam fortasse major moles, quanquam spcciosiorem, in suam deteriorem vertere speciem, ut aer roajor ignem minorem. Sed non est ita. Moles quippe omnis qu® occupat locum, non est in singulis suis partibus tota, sed in omnibus. Quare alia pars ejus alibi est, et alibi alia. Anima vero non modo uni- versse moli corporis sui, sed etiam unicuique parti- culse illius tota simul adest. Partis enim corporis pas- sionem tota sentit, nec in toto tamcn corpore . Cum enimquid doletin pede, advertitoculus, loquitur lin- gua, admovetur manus. Quod non fieret, nisi id quod animse in eis partibus est, et in pede sentiret ; nec sentire qnod ibi factum est absens posset. Non enim nuntio aliquocredibile estfieri non sentiente quod nun- tiat : quia passio quse fit non per continuationem molis cnrrit, ut cseteras animse partes quse alibi sunt latere non sinat ; sed illud tota sentit anima quod in parti- cula fit pedis, et ibi tantum sentit ubi fit. Tota igitur singulis partibus simul adest, quse tota simui sentit in singulis. Nec tamen hoc modo adest tota, ut candor vel alia hujusmodi qualitas in unaquaque parte cor- poris tota est. Nam quod in alia parte corpus patitur candoris immutatione, potest ad candorem qui est in alia parte non pertinere. Quapropter secundum partes molis a se distantes, et ipse a se distare couvincitur. Non autem ita esse in anima per sensum de quo di- ctum est, probatur. 1 Lov., quod onuntur Augustino ; quarum tertiam, scilicet, QuantasU anima, peuitius tractaturus distinguit imprimis duplez quantitatis genus, unumamole etloci spatio ; alterum a poleutia et virtute dictum : illud quidem corporis proprium ab aDima, qusB prorsus incor{>orea sit, exdudi, hoc autem reperiri io illa docet deinde magmtudinis istius gradus septem assignaty ad quos revocat quidquid anima humana aiye in corpore, sive in seipsa, sive uenique apud Deum valet. Deum ipsum credo esse a qao creata est. Substantiam vero ejus nominare non possum : non enim eam pato esse ex iis usitatis notisque naturis, quas istis corpo- ris sensibus tangimns. Nam neque ex terra, neqae ex aqua, neque ex aere, neque ex igni, neque ex his omnibus, neque ex aliquibus horum conjunctis coo- stare animam puto. Sed quemadmodum si ex me qa«- reres, arbor ista ex quibus constet, notissima isU elementa quatuor nominarem, ex quibus omnia tiiia constare credendum est; porro si pergeres qasrerCr unde ipsa terra, vel aqua, vel aer, yel ignis constent, nihii jam quod dicerem reperirem ; sic cum qnacrilar ex quibus sit homo compositus, respondere possum, ex anima et corpore ; rursum de corpore si qai^ns, ad illa elementa qaatuor recurram ; de anima vero quserenti tibi^ cam simplex quiddam et propris snb- stantis videatur esse, non aliter h«eream ac si quaeras, ut dictum est, unde sit terra. E. Quomodo Aj>m pro- priam velis habere substantiam, cum dixeris a Deo factam, non intelligo. A. Quomodo et terram ipsam a Deo factam, negare non possum ; et tamen non pos- sum dicere, ex quibus quasi aiiis corporibus tern constet. Simplex enim corpus est terra, eo ipso quo terra est ; et ideo elementum dicitur omnium istorum corporum, quse fiunt ex quatuor elementis. Non ergo sibi adversatur sententia qua dicimus, et a Deo ani- mam factam, et propriam quamdam habere nataram. Hanc enim ejus propriam quamdam naturam et suam, Deus ipse fecit, ut ignis, ut aeris, ut aquse, nt terr«, quo csetera ex his omnibus componerentur. CAPUT PRIMUM. — Sex de anima quaestiones propo- nit Evodius. Unde sit anima. Animas patria Deus. Ani- mx substantia propria et simplcx. i. E. Quoniam video te abundare otio, quseso ut mihi respondeas de iis quee me movent, non ut opi- nor, importune atque incongrue. Saepe enimcumabs te multa quaesissem, nescio qua illa groeca sententia me deterrendum putasti, qua prohibemur ea quse su- pra nos sunt requirere : nunc vero non puto nos ipsos supra nos esse. Quamobrem cum de anima qutero, non sum dignus qui audiam : Quod supra nos, quid ad nos (6)? sed fortasse dignus qui audiam, quid simus nos. A. Enumera breviter quffi de anima audire velis. E. Faciam : nam sunt mihi ista diuturna cogitatione prseparata. Qua^ro igitur unde sit anima, qualis sit, quanta sit, cur corpori fuerit data, et cum ad corpus venerit qualis efticiatur, qualis cum abscesserit? 2. A. Cum quffirisunde sitanima, duo qusedam in- telligere cogor. Aliter enim dicimus unde sit homo, quce sit cjus patria scire cupientes; aliter unde sit, cum qu(£rimus unde constet, id est, ex quibus ele- mentis rebusque compositus. Quid horum scire vis, cum interrogas unde sit anima? Utrumnam quasi re- gionem ejus et patriam, unde huc venerit, nosse desi- deras ; an vero quae sit ejus substantia, requiris. £. Equidem utrumque scire vellem, sed quid scit sciendum prius, tuo JAidieio malo committere. A. Pro- priam quamdam habitationem animee ac patriam, (a) Scriptus circa initium anni 388. {b) bocratis dictum : ha uuper uinAS, ti pros u^iias ? i037 CAPUT II. — Anima qualis sit. 3. E. Interim accipio ande sit anima, id est, ex Deo, quae mecam sedulo retractab.o, et si quid me moverit, post requiram. Unde quseso, explices qualis sit. A. Videlur milii esse similis Deo. De anima enim, nisi fallor, requiris hamana. E, Idipsum est quod abs te explicari vellem, quemadmodum sit anima simiiis Deo ; cum Deum a nulio factum esse credamus, ani- mam vero ab ipso Deo factam supra dixeris. A. Quid ? tu difficile putas Deo fuisse, ut aliquid sibi simile fa- 1038 LIBER UNUS. E, Placet vero, ac vehementer exspecto : videtur enim mihi quasi nihil esse anima, si nihil est horum. A. Prius ergo si videtur, ostendam tibi multas esse, res quas non possis dicere nihil esse, nec tamen in eis invenire aliqua hujusmodi spatia, qualiain anima requiris : ut non solum non tibi ex eo anima nihil esse videatur, quod in ea non invenis longitudinem, sive aliquid tale ; sed eo pretiosior et pluris aestimanda sit, quo nihil horum habet. Deinde utrum vere nihil horum habeat, videbimus. JS. Utere quo vis ordine ac ceret, cum hoc in tanta varietate imaginuum etiam vi- modo, ego audire et discere paratus sum. deas nobis esse concessum? £. Sed nos videmur mor- talia facere, Deus autem immortalem animam fecit, ut opinor, nisi forte tibi aliter videtur. A. Ergo tuvelles talia fieri ab hominibus, qualia Deus fecit ^ ? E. Non equidem hoc dixerim. Sed quemadmodum ipse im- mortalis immortale quiddam fecit ad similitudinem suam ; sic et nos immortales a Deo facti, ad simiiitu- dinem nostram quod facimus, immortale esse deberet. A. Recte diceres, si ad ejus imaginem pingeres tabu- lam, quod in te immortale esse credis : nunc vero in ea exprimis similitudinem corporis, quod profecto mortale est. E. Quomodo ergo suni similis Deo, cnm immortalia nuUa possum facere ut ille ? A. Quomodo nec imago corporis tui pote^t hoc valere quod tuum corpus valet ; sic anima non mirandum est si poten- tiam tantam non habet, quantam ille ad cujus simili- tudinem facta est. CAPUT III. — Anima quanta sit. 4. E. Et hoc interim satis est : dic nunc quanta sit anima. A. Quomodo quseris quanta sit? Non enim in- telligo utrum ejus quasi spatium latitadinis vel longi- tudinis, vel roboris, vel horum simul omnium requi- ras; an quantum valeat nosse velis. Solemns enim quserere quantus fuerit Hercules, id est, in quot pedes statura ejus porrecta fuerit. Et item quantus vir fue- rit, id est, quantse potentise atque virtntis. E. Utrum- que de anima scire cupio. A. Atqui illud superius dici non potest, nec omnino intelligi de anima. Non enim tillo modo, aut longa, aut lata, aut quasi valida suspi- canda est anima : corporea ista sunt, ut mihi videtur ; et de consuetudine corpomm sic animam quserimus. Ideoque bene prsecipitur etiam in mysteriis, ut omnia corporea contemnat, nniversoque huic mundo renun- tiet, qui, ut videmas, corporeus est, quisquis se talem rcddi desiderat, qualis a Deo factus est, id est, simi- lem Deo ; non enim alia salus animse est, aut reno- vatio, aut reconciliatio auctori suo. Qoamobrem quan- ta sit anima secundum inquisitionem hanc tibi respon- dere non possum ; sed possnm afQrmare, neque illam longam esse, nec latam, nec robustam, neqne aliquid horum quse in mensuris corporum quseri solent. Et hoc cur existimem, rationem tibi reddam, si placet. CAPUT IV. — Animam nonnihil esse, tametsi nec longa nec lata sit. 5). A. Recte facis : sed volo interroganti mihi re- spondeas: fortasse enim ea quaj te docere conor, ipse jam nosti : credo enim non te dubitare hanc ar- borem non esse omnino nihil. jB. Quis dubitaverit ? A. Quid illud ? num dubitas justitiam multo esse hac arbore meliorem? E. Ridiculum istud quidem est, quasi vero olla sit comparatio. A. Liberaliter mecum agis ; sed illud nunc attende : cum constet ita hanc arborem esse deteriorem quam est justitia, ut nec com- paranda qiiidem tibi videatur, et hoc lignum non esse nihil confessus sis ; placetne tibi ut ipsam justitiam nihil esse credamus?£. Quis hoc demens crediderit? A. Recte omnino : sed fortasse arbor ha^c propterea tibi videtur esse aliquid, quod longa est pro suo modo, et lata, et robusta ; quse si detraxeris, nihil erit. E. Ita videtur. A. Quid ergo? justitia, quam non nihil esse confessus es, imo quiddam longe divinius hac lougeque praestantius, videtur tibi longa esse ? £. Nullo modo mihi justitia aut ionga, aut lata, aut tale ali- quid cogitanti potest occurrere. A. Si igitur nihil ho- rum est justitia, et tamen ipsa nihil non est ; cur tibi anima nihil videtur, nisi ejus aliqua longitudo sit ? E. Age ; jam non mihi videtur ex eo nihil esse anima, quod nec longa, nec lata, nec robusta sit, sed utrum vere ita sit, nondum a te dictum esse scis. Fieri enim potest, ut multa sint magni sestimanda, quse istis ca- reant ; sed non continuo ex hoc genere animam esse crcdendum puto. 6. A. Scio istud nobis enodandum restare, et hoc me deinceps explicaturam promiseram : verum quia res subtilissima est, et longe alios mentis oculos quserit, quam humana consuetudo in quotidianse vit® actibas habere solita est ; ftdmoneo te, ut per ea, per quoe te ducendum existimo, libens pergas, nec nostro quodam necessario circaitu defatigatus, segre tuleris diquando te tardius ad id quod cupis pervenire. Nam prius abs te qusero, utrum corpus ullum pntes esse, quod non pro modo suo habeat aliquam longitudi- nem, et latif udinem, et altitudinem ? £. Quam dicas altitudinem, non intelligo. A. Iliam dico qua efQcitur ADMONITIO PP. BKNEDICTUfORUlf. Huic emeDdando libro adhibiti sunt Mss. Sorbonici duo, Yictorini tres, Regius, Cisterciensis, Floriacensis, Micbaelinus, Remigiensis, Corbeiensis, Vindocineusis, Ebrulpbensis, Sergieusis, Vaticanus, et Vedastinus, prsetcr lectiones ex quatuor Belgicis depromptas per Lovanienses; necnon editiones Bad. Er. et Lov. Comparavimus praeterea eas omnes editiones initio Retractationum et Confessionum me- moratas. M. 1 FacU joxta Ven. Par. M. 1039 DE QUANTITATE ANIMiE, S. AUGUSTINI 1040 ut interiora corporis cogitentur, aut etiam sentiantur, si perlucet ut vitrum ; qaanquam si hoc demas cor- poribus *, qnantum mea opinio est, neque sentiri possunt, neque omnino corpora esse recte existimari. Hinc mihi toIo aperias quid tu sentias. E. Prorsus non dubito corpora omnia his carere non posse. A. Quid illud ? potes cogitare ista tria non esse nisi in corporibus ? £. Non intelligo quomodo alibi esse pos- sint. A. Ergo animam non putas esse aliud quam corpus? E. Si etiam ventum corpus esse confitemur, negare non possum corpus raihi animam videri: nam tale aliquid eam esse cogito. A. Corpus quidem yen- tum esse tam concedo, quam si me de fluctu interro- gares. Nam nihil aliud quam istum aerem commotum ac agitatum ventum esse sentimus ; quod in loco tranquillissimo, et ab omnibus ventis quietissimo vel brevi flabello approbari potest, quo etiam muscas abigentes aerem commovemus, flatumque sentimus. Quod cum evenerit occultiore quodam motu coele- stium vel terrenorum corporum per magnum spatium mundi, ventus vocatur, ex diversis partibus coeli no- mina etiam diversa sortitus. An tibi aliter videtur ? £. Mihi vero nihil, et probabile esse accipio quod dicis : sed ego animam non ipsum ventum, sed tale aliquid esse dixi. A. Dic mihi prius, utrum ipsum ventum cujus mentionem fecisti, habere aliquam lon- gitudinem, latitudinem et altitudinem sentias. Deinde videbimus utrum tale aliquid anima sit, ut hoc modo etiam quanta sit, investigare possimus. E. Quid hoc aere longius, et latius, et altius facile inveniri potest, quem commotum ventum esse nunc abs te mihi per-« suasum est? CAPUT V. — Infinita anirMB vis, 7. A. Rectedicis: sed numquidnam animam tuam putas esse nisi in corpore tuo ? E, Ita puto. A. Intrin- secus tantum, ut tanquam utrem impleat*: an tan- tum forinsecus, velut tectorium ; an et intrinsecus et extrinsecus eam esse arbitraris ? £. Uoc sentio quod ultimum requisisti. Nam nisi esset intrinsecus, nihil in visceribus nostris vitale haberetur ; nisi esset ex- trinsecus, non etiam in cute leviter possit * sentire pungentem. A. Quid ergo amplius quseris quanta sit anima, cum videas esse tantam quantam ipsa spatia corporis patiuntur ? E, Si hoc ratio docet, nihil am- plius requiro. A. Recte facis nihil quserere amplius quam docet ratio. Sed hsec ratio videturne tibi flr- missima ? £. Quando aliam non invenio, videtur. Suo enim loco quseram, quod me mnltum movet, utrum ha:c figura eadem maneat cum corpore excesserit : nam hoc inter discutienda nltimum me posuisse me- mini. Sed quoniam de nnoQero animarum quserere, ad quantitatem mihi videtur pertinere, non esse hoc loco prsetereundum existimo. A. Non incongrue exi- stimas, sed prius de spatio ejus quod me adhuc mo- vet, explicemus, si placet, ut etiam ego aliquid di- 1 Juxta Lov., quam si demas corporibus, M. * Edd., ut tamquam aqua utrem impleat. At a Mbs. abest a^ua. 3 Posxis, juxta Er. Ven. Lov. M. scam, si tibi jam satisfactnm est. E. Quaere ut vis ; nam tua ista simulata dubitatio, dubitare me Terissi- me facit de hoc ipso quod jam peractum esse pre- sumpseram. 8. A. Dic mihi, quseso te, utmm ea qasB appelUtnr memoria^ non tibi nomen inane Tideatar. JS. Cai hoc yideri potest ? A. Animse hanc esse arbitraris, an cor- poris? E. Et hinc dubitare ridicolum est. Quidenim? exanime corpus meminisse aliquid credi, aut intelligi< potest ? A. Meministine tandem urbis Mediolaneosis? E. Valde memini. A. Nunc ergo quia ejus facta mea- tio est, recordaris quanta et qualis sit ? JS. Recordor sane, ac nihii recentius atque iotegrios ? A. Nonc ergo cum oculis eam non videas, animo vides. JS. Ita e^t. A. Meministi, credo etiam, quanto spatio terraroffl nunc a nobis longe absit. £. Ita et hoc memini. A. Yi- des itaque animo etiam ipsam iocorum distantiam. £. Video. A. Cum igitur anima tua hic sit ubi corpos, nec ultra spatium ejus porrigatur, ut saperior ratio demonstrabat, unde flt ut illa omnia videat ? E. Per memoriam hoc fleri puto, non quod illis iocis &it pr»- sens. A. Imagines ergo illorum locorum memoria continentur. E, Ita sentio ; nam et quid ibi nunc aga- tur ignoro; quod utique non ignorarem, si animos meus usque ad ea ioca porrigeretur, prsesentiaqi» sentiret. A. Vernm mihi videris dicere : sed certe istffi imagines corporum sunt. JS. Ita necesse est: non enim aliud sunt urbes «terrseque, quam corpora. 9. A, Nunquamne intuitus es parva specilla, aut nunquam in pupilla oculi alieni faciem tuam vidisli? E, Imo sfiepe. A. Cur multo brevior quam est appa- ret ? JS. Quid enim veiles aliud quam ut pro modo speculi videretur ? A. Necesse est ergo imagines cor- porum, si parva sunt corpora in quibus apparent, parvas apparere. E. Necesse omnino. A, Cur crgv, cum tam parvo spatio sit anima quam corpus est ejas tam magnae in ea po.ssunt exprimi imagines, ut et ur- bes, et latitudo terrarnm, et quaeque alia ingeotia apud se possit imaginari? Volo enim cogitas panio diligentius, quanta et quam multa memoria oosira contineat, quse utique anima continentur. Qoi ergo fundus est, qui sinus, quse immensitas quae possit h»: capere, cum et eam tantam quantum corpus est sq- perior ratio docuisse videatur? E. Non inyenio quid respondeam, nec satis explicare possum, quantam me ista moveant : et multum me ipse derideo, qoi superiori rationi tam cito consenseram, . ut ex isto corporis modo quanta sit anima terminarem. A Non ergo jam tibi tale aliquid videtur, qualis Yentus esl? E, NuIIo modo : nam etiamsi aer iste cigus qiusi flnctnm venfum esse probabiliter creditur, universum istum mundum possit implere, innumerabiles tales tantosque raundos secum anima imaginari potest, quas imagines quo spatio contineat sospicari non pos- sum. A. Vide ergo ne melius sit eam credere, utso- perins dixeram, nec longam, nec latam, nec altam, sicut mihi de justitia concesseras. JB. Facile asseoti- rem, nisi me plus conturbaret, quo rursum pacto tan- torum spatiorum imagines innumerabiles nulla sua e- iOil LIBER UNUS. m loDgitudine, et latitudine, et altitndine capere possit. CAPUT IV. — Longitudo mera et simplex. \0. A, laveniemas hoc fortasse quantum licet, si prius diligenter discutiamus haec tria, id est longitu- dinem, latitodinem, et altitudinera. Itaque enitere cogitare loDgitudinera,quffiadhnc nullam latitudinem assumpserit. E, Nihil possum tale cogitare : si enim filam aranese in animo constituero, quo nihil exilius solemus videre, occurrit mihi etiam in eo tamen et longitudo per se, et latitudo, et altitudo : quae qua- iescuraque sint, esse tamen negare non possum. A. Non usquequaque ahsurda est responsio tua sed certe cum triaistainaranese filo esse inteliigis, discer- nis hsec, et quid inter se dilferant nosti? E. Quidni quid differant nossem ? An aliter potui videre nihil horum deesse huic filo? A. Quo igitur intellectu hsec discrevisti, hoc potes etiam, sejunctis illis, solamlon- gitudinem cogitare, si nec aliquod corpus volvas ani- tno : namquodcumquefuerit,hisomnihus noncarehit. Incorporeum est enim quod te nunc intelligere cupio: nam sola longitudo noi^ nisi intelligi animo potest, in coppore inveniri non potest. £. Jam intelligo. A. Ergo istam longitudinem ^i quasi secare cogitatione per longum velis,vides profecto non posse : nam sipotest, inest etiam latitudo. E. Manifestum est. A, Hanc igi- tur iongitudinem meram et simplicem, si tihi placet, lineam vocemus : hoc enim nomine a doctis multis appellari solet. E, Voca quidquid vis : nou enimraiiii de nominihus lahorandom est, cum res aperta sit. 11. A. Bene facis, et non solum approbo, verum etiam moneo, ut semper rerum curam magis quam verborum te haberedelectet.Sed linea ista quam jam, ut opinor, bene intelligis, si porrigatur sive ex una, aive ex utraque parte, quam in longum porrigi potest, cernis nulium esse finem. An ad hoc contemplandum minus valet aciesmentis tuse? £. Contemplor omnino, ac nihil facilius. A. Vides ergo etiamnullam figuram posse fieri, si nihil agaturaliud quam ut ilia lineapor- rigatur. E, Quam dicas figuram nondum intelligo. CAPUT VII. — Compendiosior et multitudini tutior ad veritatis perceptionem via per auctoritatem, quam per rationem, A. Figuram interim voco, cum aliquod spatium linea lineisve concluditur, tanquam si circulum face- res, aut quatuor lineas finibus suis sibimet jungeres, ita ut nullius finis ab alterius copulatione liber esset. E. Quid dicas figuram, jam me videre arbitror ; sed utinam tam viderem quo ista tendant, aut quid ex his effecturus sis, ut ego quod de anima requiro, sciam. 12. A. Hoc initio te admonui, et postulavi ut pa- tienter ferres aliquantum circuitum nostrum, quod item quseso ut facias. Non levi» res qufieritur, non fa- cilis ad cognoscendum : nosse enim hoc plane ac te- nere volumus, si fieri potest. Aliud est enim cum au- ctoritati credimus, aliud cum rationi. Auctoritati cre- dere magnum compendium est, et nullus labor : quod si te delectat, poteris multa legere, quffi magni et di- vini viri de his rebus necessaria quae videbantur, sa- lubriter imperitioribusquasinutuquodam locuti sunt, credique sibi voluerunt ab iis, quorum animis vel tar- dioribus vel implicatioribus aliasalus essenon posset. Tales enim homines, quorum profecto maxiraa mul- titudo est, si ratione velint verum comprehendere, similitudinibus rationum facillime decipiuntur, et in varias noxiasqoe opiniones ita labuntur, ut emergere inde ac liberari, aut nunquam, aut segerrime queant. His ergo utilissimum est excellentissimse auctoritati credere, et secumdum hoc agere vitam. Quod si tutius putas, non solum nihil resisto, sed etiam multum ap- probo. Si autem cupiditatem istam refrenare non po- tes, qua tibi persuasisti ratione pervenire ad verita- tem, multi et longi circuitus tibi tolerandi sunt, ut non ratio te addocat, nisi ea quse sola ratio dicenda est, id est vera ratio ; et non solum vera, sed ita certa, et ab omni similitudine falsitatis aliena, si tamen ullo modo hsec ab homine inveniri potest, ut nullse dispu- tationes falsse aut verisimiles ab ea te possint tradu- cere. £. Nihil jam prfiepropere desiderabo : agat ac ducat ratio qua vult ^, dummodo perducat. CAPUT TIII. — De figuris maihematicis. Quot lineis figura fiat. Quomodo tribus lineis fiyura possit fieri, 13. A. Deus hoc faciet, qui aut de solis talibus re- bus, aut certe de his maxime deprecandus est. Sed ad rem quam institueram redeamus. Nam si et quid sit linea, et quid sit figura jam tibi notuin est, dic quod abs te qufiero, id est utrum putes ullam figuram fieri posse, si iinea ex utraque parte, aut ex altera per infinitum ducatur? £. Nullo modo id fieri posse confirmo. A. Quid igitur agendum est ut figuram fa- ciamus? E. Quid, nisi ut illa linea infinita non sit, et ducatur in circulum, utexaliapartese contingat?non enim video, quomodo aliter possit ex una linea con- cludi aliquod spatium ; quod nisi fiat, secundum tuam descriptionem, figura non erit, A Quid, si rectis lineis figuram facere velim ? potest fieri ut de una linea fiat, an non potest? E. NuUo modo. A. Quid, duabus? E. Ne hoc quidem. A. Q'iid, tribus? £. Video posse. A. Bene igitur nosti ac tenes, cum tigura lineis rectis fa- cienda est, minusquamtribusnonposse. Ansiullatibi adversetur ratio,de hac te sententia devocabit? £. Piane si quis mihi hoc falsum esse monstraverit, nihil erit quod me scire posse confidam. A. Nancergo illud re- sponde, quomodo tribus lineis figuram feceris? £. Cum se finibus jungunt. A. Qaid 7 abise jungunt, nonne vi- deturtibi angulusfieri? £. Ita est. A. Quot ergoan- gulis hffic figura constat?£. Totidem quot lineis. A. Quid ? ipsas lineas pares constituis, an impares ? E. Pares. A. Quid ? anguli tantumdem omnes patent, an est alius alio contractior vel apertior ? £. Etiam ipsos pares esse video. A . Potestne fieri, ut in figura, qosB 1 l^v., quo vult. Id aliis Cdd., qua vult. 4043 DE QUANTITATE ANIMiE, S. AUGUSTINI 1044 tribus rectis paribus, lineis facta sit, impares anguli sint ; an non potest ? E. Nullo prorsus modo. A. Quid? si rectis lineis tribus, sed imparibus tlgura constet, possuut etiam io ista pares esseanguli, an aliud intel- ligis? E, Omoino non possunt. A. Hecte dicis : sed dic^quaeso, qua^nam tibi figura meliorvideaturetpuU cbrior? eane quse paribus, an quoe imparibus lineis constat ? E, Quis dubitet eam esse meliorem in qua aequalitas praevalet ? CAPUT IX. — Quse figura praestantior. In triangulo quid angulo contrarietur, H. A. Ergo insequalitati sequalitatem prseponis? E. Nescio utrum quispiam non praeponat. A. Vide nunc in flgura quse tribus angulispai*ibus perfectaest, quid in ea sit angulo contrarium,idestex aiteraparte contra positum ; utrum linea an angulus. E, Lineam yideo. A. Quid ergo? si et angulus angulo, et linea li- nese contraria sit, nonne fateris a^qualitatem esse po- tiorem in eafigura in qua id accidit? E. Fateor qui- dem, sed quemadmodum id tiat tribus lineis omnino non video. A. Quid? quatuor lineis potestne bocfieri? E. Prorsus potest. A. Meliorest igiturfigura quaequa- tuor lineis rectis paribus, quam quoi tribus constat. E. Melior certe,siquidemmagis in ea sequalitas valet. A. Quid ergo ? istam quce quatuor recti pariblis lineis confit, censesne posse etiam ita fieri, ut non anguli omnes in ea pares sint, an non putas ? E. Video posse. A. Quonam modo?£. Siduo contractiores, duo aper- tiores sint, A. Videsne etiam quemadmodum etambo contractiores, et ambo apertiores sibi contrarii sint? JB. Ac verissime atque apertissime. A. Servatam igi- tur et hic, quanta servari potuit, cernis aequalitatem: cemis enim profecto fieri non posse, ut cum quatuor paribus lineis figura perficitur, non aut omnes, aut certe vel bini anguli pares sint; quaeque tamen paria sunt, sibi ex contrario respondere. E, Cerno, et fir- missime teneo. i5. A. Nibilne te movet etiam in his rebus tanta et tam inconcussa qusedam justitia? £. Quonam modo ? A. Quia nihil, utarbitror, dicimus esse justitiam nisi sequitatem : sequitas autem ab flequalitate quadam vi- detur appellata. Sed quse in bac virtute aequitas, nisi ut sua cuique tribuantur? Porrosuacuique, nisiqua- dam distinctione tribui non possunt. An aliterputas? E. Manifestum est, et prorsus assentior. A. Quid?dis- tinctionem arbitrarisne esse ullam, si orania paria sint, ut nihil omninointersedifferant?£.NuIIo modo. A. Ergo justitia servari non potest, nisi in rebus in quibus servatur, sit quaedam, ut ita dicam, imparilitas et dissimilitudo.E. Intelligo. A. Cum igitur fateamur istas figuras, de quibus agimus, inter se esse dissi- miles, illam scillcet qnae tribus, et hanc quae quatuor angulis constat, cumambae paribus lineisfiant ;nonne videtur tibi quaedam retenta justitia, ut illa quae ha- bere non potest parilitatem contrarioram, ineoiieaft- sam teneat angulorum aequalitatem : in hac yero qoa tanta est contrariorum congruentia, illa lez angalo- rum admittat nonnullam inaequalitatem ? Hoc ergo cum me multum nriveret, quaerendum abs te visum est, quonam modo ista Yeritate, sequitate, «equalitate delectarere.' £. Jam cemo quid dicas, et non medio- criter admiror. A. Age nunc, qnia iaaeqnalitati flequa- litatem jure prseponis, nec quisqoam omnino est, ut opinor, humano sensu praeditus, cui non id videatan quaeramus, si placet, figuram in qua summa aequalitas inveniri queat: quaecumqneenim erit, ea caeteris sioe dubitatione praeferetur. E. Placet yerOy et qaae ista sit, scire cupio. CAPUT X. — Summa aequalitas in figuris. 16. A. Prius ergo responde, utmm tibi illarum fi- guramm, quamm jam quantum satis yidebatar facta mentio est, ea videatur excellere, qase quatuor lineis paribus, totidemque angulisparibascoDstet:namqiie, ut vides, in hac et lineamm aequalitas et angulorum est ; et, quod in illa qnse tribus lineis paribus claudi- tur, non inveniebamus, adest hnic parilitas contra- riomm : nam linese linea, et angulus angalo est, at cernis, contrarius. E. Ita vero est, ut dicis. A. Ha- betne sum mam aequalitatem , an aliter tibi videtur? Nam si habet, frustra, ut institueramus, aliam quaerimos ; si autem non habet, volo ut idipsum mihi abs tede- monstretur. E. Videtnr mihi habere : nam ubi et ao- guli pares et lineae pares sunt, ibi deprehendam ine- qualitatem non video. A. Ego aliud sentio : nam recta linea donec veniatadangulos, summaaeqaalitate pne- dita est ; sed cnm ex diverso latere alia conjangitor linea, et angulum facit, nonne censesL hoc ipsum esse inaequale ? An tibi figurae pars quae *■ linea ckuditar cum ilia parte quae angulo concluditur, congruere ri. detur aequalitate aut similitudine ? E. Nallo modo:et me pudet temeritatis meae ; eoenim ductas sum, quod et angulos in ea paresinterseet latera cernerem : sed quis non videateorumlatemmabangolismagnamdif- ferentiam? A. Accipealiud inaequalitatis apertissimom indicium : certe enim cernis, vel illam figuraim trian- gulam paribus lineisconstantem, vel istam quadratam habere aliquod medium. E. Cerno plane. A.Quid?ab eodem medio cum lineas ad omnes figurae partesdo- cimus, paresne tibi duci lineae videntur, an impares? E. Impares prorsus; nam longiores eais necesse est esse, quas in angulos ducimus. A. Istae in quadrata quot sunt, et quot in triangula ? £. Quataor hic, tres ibi. A. Quid ? minimae omnium quae rursum, et quot * Sic MsB. AtEdd., qua. * 1045 LIBER UNUS, 1046 suDt in figura ntraque ? E. Totidem, scilicet em quae in raedia latera ducuntur. A, Yerissime mihi videris dicere, neque hic opas est diutias immorari ; ad id enim quod yolamus satis est : nam et magnam «equa- litatem hicservari, at opinor, yides, ettamen nondum ex omni parte perfectam. J^. Omnino yideo, et qusB illa ilgura sit quse summam sequalitatem habeat, nosse yehementer exspecto. CAPUT XI. — Figurarum prxstantia, Quid signttm sit ; quid punctum. 47. A. Quam censes, nisi cam, cujus et extremi- tas sibi concors est undique, nullo angulo sequselita- tem perturbante, et a cujus medio ad omnes extre- mitatis partes pares linese duci possunt? E. Jam, ut opinor, intelligo : nam illam flguram quse una linea in circulumducta terminatur, mihi yideris describere. A, Recte intelligis. Nunc itaque illud considera, cum superior ratio docuerit lineam in sola longitudine intelligi, nec quidquam latitndinis usurpare, et ideo per longum qua ducitur diyidi non posse, utrum tibi videatur figura quselibet sine latitudine inyeniri. £. Nullo modo. A. Quid ? ipsa latitudo potestne longitu- dinem non habere, quamyis latitndo sola sit, quem- admodum superius longitudinem sine latitudine in- telleximus ; an non potest? E. Video non posse. A. Yides etiam iilud, nisi fallor, quod latitudo ab omni parte diyidi queat, linea yero per longum non queat. £. Manifestum est. A. Quid ergo putas pluris haben- dum ? quod diyidi potest, an id quod non potest ? E. Profecto id quod non potest. A. Praeponis igitur li- neam latitudini. Nam si quod diyidi non potest, pree- ponendum est ; prseponamus necesse est etiam id quod minus diyidi potest: latitudo autem ex omni parte diyiditur, longitudo yero non nisi ex diyerso, nam per longum diyisionem non admittit : est ergo latitudine prsestantior. An tu aliter existimas ? E. Ita prorsus ratio cogit fateri ut dicis. 18. .^. Jam quseramus, si placet, utrum sit aliquid in ista ratigne, quod omnino non queat diyidi ; erit enim hoc multo etiam quam illa linea melius. Nam lineam cernis ex diyerso innumerabiliter secari posse, itaqne tibiipsi hocinyeniendum dimitto. £. Ego illud pnto non posse diyidi, quod medium in figura pone- bamus, unde in extrema linese ducuntur. Nam si di- Tiditur, longitudine aut etiam latitudine carere non potest. Sed si longitudinem solam habet, non jam unde ducuntur lineffi, sed ipsalineaest. Si yero etiam latum est, aliud desiderat medium a quo in extrema latitudinis linese ducantur. Utrumque autem hoc ra- tio respuit. Id erit igitur quod diyidi nequeat. A. Recte dicis. Sed nonne tibi aliquid tale yidetur etiam illud unde linea ducitur, etsi figura nondum sit cujus medium intelligamus? lilud enim dico linese princi- pium a quo incipit longitudo, quod yolo sine nlla longitudine intelligas. Nam si longitudinem intelligis, neq[uaquam profecto intelligis unde ipsa incipit longi- tudo. E. Tale omnino A. Hoc ergo quod jam te in- telligere yideo, potentissimum omnium, quse de- monstrata sunt. Siquidem hoc est, quod nullam di- yisionem patiatur ; et punctum yocatur, cum medium tenet figurse : si autem principium lincai est yel lineis, aut etiam finis ; yel cum omnino aliquid notat quod sine partibus intelligendum sit, nec tamen obtincat figurffi medium, signum dicitur. Est ergo signum nota sine partibus. Est autem punctum, nota medium fi- gurse tenens. lia fitut omne punctum etiam signum sit, non autem omne signum punctum yideatur. Volo enim de his nominibus inter nos convenire, ut minus in disputando circumloquamur : quanquam plerique punctum appellent, non quod omnis figurse medium, sed quod solius circuli yel pilse tenet ; tametsi minus nobis de yocabulis laborandum est. E. Assentior. CAPUT XII. — Puncti potentia. 19. ^. Vides certe etiam q[uantum yaleat. Nam ab ipso incipit linea, ipso terminatur ; figuram rectis 1i- neis nullam yidemus fieri posse, nisi ipso angulus claudatur ; deinde undecumque secari linea potest, per ipsum secatur, cum ipsum omnino nuUam in se admittat sectionem ; nulla linea lineae, nisi per ipsum copulatur. Postremo cum caeteris planis figuris (nam de altitudine adhuc nihil diximus) eam prsepo- nendam ratio demonstraverit quse circulo clauditur, propter summam sequalitatem ; quse alia ipsiussequa- Utatis moderatio est, quam punctum in raedio con- stitutum? Multa de hujus potentia dici possunt, sed adhibeo modum, et tibi ipsi cogitanda plura permit- to. E. Sane ut yidetur ; non enim me requirere pi- gebit, si quid fuerit obscurius : cerno autem me- diocriter, ut puto, magnam hujus signi esse poten- tiam. 20. A. Nunc ergo illud attende, cum et quid sit signum, et quid sit longitudo, et quid sit latitudo I>erspexeris ; quid horum tibi yideatur alterius, et cujus indigere, sine quo esse non pos^it. E. Video qnod latitudo longitudine indigeat, sine qua prorsus intelligi non potest. Rursus longitudinem cemo lati- tudine quidem non indigere ut sit, sed sine signo illo esse non posse. Illud autem signum per semet- ipsum esse et nullius horum indigere, manifestum est. A. Ita est ut dicis ; sed diligentius considera, utrum latitudo yere undique secari queat ; an ali- cunde nec ipsa sectionem possit admittere, quamvis plus admittat quam linea. E. Nescio prorsus unde non possit. A. Credo te non recordari; nam nescire istud nullo modo posses : quare commonefaciam te isto modo. Certe enim latitudinem sic intelligis, ut cogi- tatione tua de altitudine nihil usnrpes. E. Sic om- nino. A. Accedat igitur hnic latitudini altitudo, et responde jam utrum etiam aliqnid accesserit, quo magis undique secari queat. E. Mire omnino admo- nuisti. Nunc enim yideo non solum desuper aut ex inferiori parte, sed a lateribns quoque admitti posse sectionem, nihilqne omnino remansisse, unde non 1647 DE QUANTITATE ANIBLE, S. AUGUSTINI iM queat penetrare divisio. Qaare maDifestum est, et latitudinem ex his partibus secari non posse, per quas surrectura est aititudo. 21. A. Quoniam tibi igitur, si non fallor, et longi- tudo, et latitudo, et altitudo nota est; qusero, utrum possint deesse duo superiora, ubi aderit altitudo. E, Sine longitudine quidem video esse non posse altitu- dinem, sine latitudine autem potest. A . Redi ergo ad cogitationem latitudinis, et si eam quasi jacentem animo figuraveris, erigatur in quodlibet latus, tan- quam si eam velles per tenuissimam, ubi se clausse janusB jungunt, educere. An nondum intcUi- gis quid velim ? £. Inteliigo quid dicas, sed nondum fortasse quid velis. A. lUud scilicet ut respondeus, utrum sic erecta latitudo videatur tibi migrasse in altitudinem, et latitudinis jam nomen descriptionem- que amisisse ; an adhuc maneat latitudo, quamvis ita sitcoUocata. E. Videtur mihi altitudo esse facta. A. Recordarisne, obsecro, quemadmodum altitudi- nem deQnieramus ? E. Recordor plane, et me jam sic respondisse pudet. Nam etiam hoc modo quasi erecta latitudo sectionem per longum deorsum versus non admittit : quare nuUa in ea possunt interiora co- gitari, quamvis medium et extrema cogitentur. Se- cundum autem superiorem demonstrationem altitu- dinis, quam fecisti ut recordarer, nulla omnino est altitudo, ubinihii intus cogitaripotest..^. Recte dicis, et sic te omnino meminisse cupiebam. Quamobrem iiiud jam volo respondeas, utrum falso verum ante- ponas. E. Jam hinc dubitare, incredibUis dementia est. A. Dic ergo, quseso te, numquidnam vera linea est, quffi per longum secari potest ; aut verumsignum quod ullo modo secari potest ; aut vera Iatitudo,quai cum erecta est, ut diximus, sectionem per longum deorsum versus admittit? E. Nihil minus. CAPUT XIII. — Animus incorporeus cernit incorporea. Animus quid sit, 22. A. Unquamne igitur oculis istis corporeis, vel tale punctum, vel talem lineam, vel talem latitudinem vidisti ? E. Omnino nunquam. Non enim sunt ista corporea. A. Atqui si corporea corporeis oculis mira quadam rerum cognatione cernuntur ; oportet ani- mum quo videmus ilia incorporalia, corporeum cor- pusve non esse. An tu aliter existimas ? £. Age, jam concedo corpus non esse animum vel quidquam cor- poreum ; quid est tandem, dic mihi ? A. Vide interim utrumconfectumsit carere illum illa omni quantitate, de qua nunc qusestio est : nam quid sit animus, obli- tum te esse miror priore inter nos qusestiones discus- sum. Meninisti enim te qusesisse primitus, unde esset: quod duobus modis a nobis tractatum esse memini, uno, quo quasi de regione ejus quaesitum est; altero, utrumnam ex terra, vel igne, vei aiio quopiam istorum elementorum esset, vel ex omnibus, vel ex aliquibus horuni. Inqua qufiestioneconstititinterQos,nonmagis hoc quasrendum esse quam unde sitterra, vel si quod aliud elementorum singulorum.lntelligendum est enim quanquam Deus feceritanimum,habere illum certam substantiam, quse neque terrena, neque ignea, neque aeria sit, neque humida : nisi forte arbitrandiim est Deum terrffi dedisse ut nihii aliud sit qaam terra, et non dedisse animo ut nihil aliad^quam animas sit. Si autem detiniri tibi animum vis, et ideo qosiis quid sit animus ; facile respondeo. Nam mihi yidetar esse substantia qusedamratioui^particeps, regendocorpori accommodata. CAPUT XIV. — Animus incorporetis quantum vaimt. 23. Itaque UIudpotiusattende,unde ambigitur naiK utrum quantitas et quasi, utita dicam, locale spatiaoi animo uUumsit. Nam profecto quia corpas non est; neque enim aliter incorporea uiia ^ cernere valeretf ut superior ratio demonstrabat ; procal dubio caret spatio quo corpora metiuntur : et ob hoc recte credi, aut cogitari, aut inteUigi talis ejus quantitas non po- test. Si autem te movet, cur tanta coeli, terrse, ma- risque spatia memoria contineat, cum sit ipse nuUios quantitatis ; mira qusedam vis est, quam tamen ex iis qute a nobis comperta sunt, quantum inest ingeoio tuo luminis, animadvertere potes. Si enim corpus nullum est, ut ratio jam ostendit, quod longitudine, latitudine, altitudine careat, nihilque horam nisi cam aliis duobus esse in corpore potest; animo tamea etiam solam lineam interiore quodam oculo, id est inteiligentia, videre concessum est : arbitror nos con- cedere sic animuih corpus non esse, nt sit corpore melior. Quo concesso, non opinor dubitandam esse, eum etiam linea esse meliorem : ridiculam est eaim cum tria illa insint corpori ut corpus sit, non his omnibus esse meliorem, qui corpore est melior. At ipsa linea, qua meiior esse convincitur aaimas, ideo caeteris duobus preestat, quia miaus qaam illa dao secari potest. Porro illa duo eo magis secaator qa&m linea, quo raagis se in spatium distendant: iioea vero spatium nisi longitudinisnuUum habet, quo sub. lato nihU omninoremanet spatii. Quapropter quidquid linea melius est, necesse est nullo spatio sit, et omnino dividi secarique non possit. Frastra igitar, ot opinor, quantitatem animi, quse nulla est, invenire laboramus,cumeumline^concedamus esse meliorem. £t si tigurarum omnium planarnm illa optima est qufie circulo efQngitur, in qua ratio docuit aihii melios esse puncto atque potentius, quod nallo dubitante partibus caret ; quid mirum si anima aeque corporea sit, nequeullaautlongitudine porrecta, aut latitudine dilfusa, aut altitudine solid^ta ; et tamen tantum va- leat in corpore, ut penes eam sit regimen onmiam membrorum, et quasi cardo quidam in agendo, cuncta- rum corporalitun motionum ? 24. Cum autem'.oculi medium, qose pupilla dicitur, nihU aliud sit quam quoddam pnnctum oculi, in qao tamen tanta vis est, ut eo dimidiom coelum, cufos inefTabile spatium est, ex aiiqiio eminenti ioco cerni collustrarique possit ; non abhorret a vero animum carere omni corporea magnitudine, quse tribos iliis differentiis consummatur, quamvis corpornm magni- tudines quaslibet imaginari queat. Sed paacis iicet ipso animo animum cernere, id est ut ipse se animus 1 Edd.f illa cernere. Mss., ulla. 1049 LIBER UNUS. 1050 videat ; videt autem per iQtelligentiam. Huic soli enim licet videre nihil esse in rebus potentias et magnifi- centius iis naturis, quae., ut ita dicam, sine tamoribus esse intelligantnr : tumor enim non absurde appella- tur corporis magnitudo, qase si magnipendenda esset, plus nobis profecto elephanti saperent. Quod si quis- quam eorum cognatus dicet elephantos esse sapientes ; sensi enim quamvis admirans, sensi tamen etiam hinc homines s»pe ambigere ; illud, quantum opinor, sal- tem concedet, plus asino sapere apeculam : qaorum comparare magnitudines plus profecto est quam asini- num : vel quod etiam de oculo dicebamus, cui non liqueat aquilee oculum multo quam noster est, esse breviorem ? quo tamen illa sublime ita voians, ut a nobis in tanta luce difQcile cernatnr, latentem sub fructice lepusculnm, et sub fluctibus piscem videre comperta est. Quod si in ipsis sensibus, quibus nisi corporea sentire non datum est, nihil ad rem, id est ad vim sentiendi, valet corporis magnitudo ; metuen- dumne est, queeso, ne animus humanus, cujus exccl- lentior, et pene solus aspectus est ipsa ratio qua etiam sc invenire molitur, nihil sit, si illum eadem ratio, id est se ipse * omni magnitudine, qua obtinetur locus, carere convicerit? Magna qusedam, credemihi, magna, sed sine olla mole de animo cogitanda sunt Quod facilius contingit iis, qui aut bene eruditi ad haec accedunt, non studio inanis glorise, sed divino amore veritatis accensi ; aut qui jam in his quserendis ver- santur, quamvis minus eruditi ad investiganda ea venehnt, si patienter bonis se dociles praebent, atque ab omni corporum consuetudine, quantum in hac vita permittitur, semet avertunt. Fieri autem non potest quadam divina providentia, ut religiosisanimis seipsos et Deum suum, id est veritatem pie, caste ac diligen- ter quserentibus, inveniendi facultas desit. CAPUT XV. — Objicitur animam setate crescere. 25. Sed ab ista qusestione, nisi quid adhuc te movet, jam recedamus, si placet ; et ad alia transeamus : quid- quid autem de iliis tiguris loquacius a nobis fortasse disputatam est quam volebas, videbis quantum ad alia valebit, si hanc disceptationem aliquid eo adjutam esse concedis; nam et exercet animum hoc genas disciplinarum, ad subtiliora cernenda, ne luce illorum repercussus, et eam sustinere non valens, in easdem tenebras quas fugere cupiebat, libenter refugiat ; et affert argumenta, nisi fallor, certissima, quibus quod fuerit inventam atque confectum, impudentem habeat dubitationem, quantum homini talia vestigare * per- missum est *. Minus enim ego de his rebus dubito, > Sic Mss. At Er. et Lov. habent ipsam, s Par. et Er.. quanium homM tali investigari. Ven., investigare^ s Hic loci Eir. etLov. interponunt isthaec verba : fmpudens dubUatio duotnu modis fieri cognoscitur: dum aut homo gui ratione uU potest, in tantum hebes pigerque ad quxren- dam veritatem efficitur, utptus vetit in tenebris vanitatis re- manercj quam in eo quod a Creatore suo esi condilus ad seipsum semel et Deum suumvera ratiocinalione invenien- dum investigandumque taborare ; aut tam improba con" iumacia ea qux ab aliis laborantitms studiose et nie qum- rentibus etinventa etconfecta suni^ inveniriet conficiposse dubiiare : neque atiam ob causam faclunt nisi quod a se- quam de iis quas istis oculis videmus cum pituita semper bellumgerentibus.Quid enim minus ferendum et audiendum est, quam fateri nos ratione prsestare bestiis *, et eam rem fateri esse aliquid quam cor- poreo lumine sentimus, quam etiam nonnullse bestiae melius cernunt; id autem quod ratione intuemur, nihil esse contendere ? Quod si diceretur tale esse, quale illud est, quod oculi vident, nihil profecto dici posse indignius videretur. 26. E, Accipio ista libentissime atque asseutior : sed illud me movet, cum corporese quantitatis, non esse animam res ita clara sit mihi, ut omnino quem- admodum resistam ilis argumentis, et quid eorum non concedam, prorsus ignorem ; primum, cur setate ut corpus crescit, ita etanima vel crescat vel crescere videatur. Quis enim neget pueros infantes, ne bestia- rum quidem nonnullarum astutiffi comparandos?quis autem dubitet, illis crescentibus etiam ipsam in eis quodammodo crescere rationem ? Deinde, si per spa- tium sai corporis anima distenditur, quomodo nullius quantitatis est? si autem {non distenditur, quomodo sentitubique pungentem?A. Omnino ea quserisqu® me quoque seepe moverunt : itaque non sum impara- tus tibi respondere, ut mihi soleo ; utrum autem bene, ratio quse te agit judicabit : qualecumque id tamen sit, plus certe non possum, nisi forte aliquid melius cum disputamus, in mentem divinitns venerit. Sed agamus, si placet, more nostro, ut dnce ratione tu tibi ipse respondeas. Ac prius quseramus, utrum cre- scentis cum corpore animi certum argumentum sit, quod setatis accessu aptior humanse consuetudini homo, et in ea magis magisque peritus est. £. Age ut placet ; nam et ego id genus docendi ac discendi maxime probo : nescio quo enim modo cum id quod nesciens quserebam ipse respondeo, fit ipsa inventio non modo re, sed admiralione * etiam dulcior. CAPUT XVI. — Respondetur objectioni et ostenditur animam sine corporeo incremento profUere, 27. A. Dic ergo utrum tibi majus et melius duo qusedam, an unum atque idem esse videatur duobus nominibus appellatum? E, Scio alind esse quod majus, aliud quod meiios dicimus. A. Quid horum duorum est cojus esse putes quantitatem ? E, Id videlicet quod majus dicimus. A. Quid cum duarum figurarumrotua- dam quadrata meliorem esse coniitemur ? quantitasne id facit, an qnid aliud ? E, NuIIo modo quantitas, sed illa de qua superius egimns, sequalitas hujus excellen- tise causa est. A. Nunc ergo illud attende, utrum tibi videatur virtus sequalitas qusedam esse vitse, rationi undique consentientis. Nam si aliud ab alio in vita metipsis inventa non sint; quod genus invidix imvuden- iissimum esse ratio probat : quse omnia absunt a Bad. et a Ms8. — Absunt etiam a Par. M. 1 Lov., nobisratione pratstare btstias, Sed legendumcum aliis editis et Mss. codicibus, nos ratiOM prxstare bestiis, Id qoippe Augustino intolerandum hic videtur, oi quis con- tendat objectum rationis esse nihii,dumipsiu8 viBus corpo- rei objectum esse aliquid fateatur : et rationem affert, quia ratione quidem prsestamus bestiis, ipsse vero plerumque visus perspicuitate nobis prsestaot. * Lov., animi ratione: librariorum lapsn pro ammira' tione, uti scriptum erat in antiquis codicibus. 1051 DE QUANTITATE ANIMiE, S. AUGUSTINI iOS2 discrepet, magis, ni fallor, offeDdimur, qaam si aliqna pars circuli, majore minoreve intervallo quam ali» partes distet a puncto. An ta aliter existimas ? E. Imo assentior, et hanc qua? abs te descripta est, probo csse virtutem ; nam et ratio non dicenda est aut existimanda, nisi vera; et cujas vita per omnia con- gruit, veritati, is est profecto vel solus, vel certe maxime, qui bene atque honeste vivit ; et qui ita sit affectus, solus habere virtutem, et ea vivere judican- dus est. A. Probe dicis : sed certe etiam illud vides, ut opinor, similiorem esse virtuti circulum figurarum planaram alia qualibet. Hinc est enim quod apnd Horatium magnisiaudibus solemus extoUere illumver- sum, quo ait, cum de sapiente ageret, Fortis et in se ipso totus teres atque rotundus. {Serm, lib. 2, sadra 7, v. 60.) Et recte : nam neque in animi bonis quidquam inve- nis, quod magis sibi ex omni parte con<%entiat quam virtutem ; neque in planis tiguris quam circulum. Quamobrem si circulus non magnitudine spatii, sed qoadam conformatione csetcris prsestat ; quanto magis de virtute existimandum est, quod non majoris loci occupatione, sed divina quadam congruentia rationum atque concordia cseteras affectiones animi superat? 28. Cum autem puer proficit laudabiliter, ad quam rem magis quam ad virtutem proficere dicitur? an non tibi videtur? E. Manifestom est. A. Non igitnr tibi debet videri animus sicnt corpus crescendo cum aetate prolicere : proficiendo enim ad virtutem perve- nit, quam fatemur nulla spatii magnitudine, sed ma- gna vi constantise pnlchram esse atque perfectam : et si aliud est majus, aliud melius, ut jam dedisti ; quid- quid anima cnm setate proflcit, composque rationis fit, non mihi videtur fieri major, sed melior. Quod si membrornm id faceret magnitudo ; eo quisque pru- dentior esset, quo longior aut validior : quod se aliter habere non, opinor, negabis. E. Quis istud negaverit? Sed tamen cum proficere animam per setatem etiam ta concedas ; miror qui fiat, nt omnis quantitatis ex- pers, etiamsi non membrorum spatio, at certe tem- poris adjuvetur. CAPUT XVII. — Anima spatio temporis crescere di- citur metaphorice. 20. Desine mirari, nam et hic tibi simili ratione respondeo. Ut enim membronim magnitudo ideo nihil affert argumenti cur animam adjuvet, quod multi exi- lioribus brevioribusque membris prudentiores inve- niuntur quibusdam magna mole corporis prxditis ; ita quoniam juniores nonnullos senioribus pleris- que magis industrios atque strenuos videmus, non video cur putanda sint spatia temporis in setatibus incrementa ut corporibus, sic animis dare ; cum et ipsa corpora, quibus per tempus crescere atque am- pliora spatia tenere concessum est, ssepe sint anno- siora breviora, non modo senilia, quoe magnitudine temporis contrahuntur atque minuuntur ; sed etiam puerorum, quos animadvertimus his breviores esse corpore quibus sunt setate majores. Si igitur porrecta in plurimum tempora, ne ipsis qmdem corponbiis magnitudinis afferunt causam : sed oronis illaseminis yis est, et quorumdam natnrse numerorum sane occal- torum, et difficilium ad dignoscendam : quanto minos arbitrandum est longo tempore animam fierl longio- rem, quia eam vidcmus usu rerum atque assiduitate multa didicisse ? 30. Quod si te illud movet, quod solemns eam qoam Grseci (xaxpoOuiitav vocant, ionganimitatem interpre- tari ; animadvertere licet a corpore ad animum mulu verba transferri, sicut ab animo ad corpus : nam si montem improbum, et justissimam tellarem dixit Vir- gilius {JEneid, lib. i2, v. 687 ; Georg. {t5. 2, t. 460), quse verba cemis ab animo ad corpora esse translata; quid mirum si mutua vice longanimitatem d icimas, cam longa nisi corpora esse non possint ? Ea vero inter vir- totes quffi appellatur animi magnitndo, ad nullum ^»- tium, sed ad vim quamdam, id estadpotestatem poten- tiamque animi relatarecte intelligitur ; yirtos eo pluris sestimanda, quo plura contemnit. Sed dehac post loqoa- mur, cum quseremns quanta sit anima, sicut qnsri assolet» quantus fuerit Hercules, factorum excellentia, non mole membrorum ; ita enim supra distribuimos, Oportet autem nunc te recordari quod de puncto jam satis egimus : nam id potentissimum esse, maxime- que in figuris dominari ratio docebat. Potentia vero atque dominatus nonne ostentant quamdam magnitu- dinem ? et in puncto tamen nullum spatiam reperie- bamus. Non igitur magnum vel ingentem animum cum audimus aut dicimus, quantum loci occapet, sed quan- tum possit, cogitandnm est. Quamobrem si jam pri- mum argumentum tunm, quo tibi per eetatem com corpore animus crescere videbatur, satis discassum est; transeamus ad aliud. CAPUT XVIII. — Loquendi facuUas, quam puer p rum, et destrictos toros, iigaramqu6 omnem corporb sibi congruentem peritissime inspiciunt, et hinc po- tius argumenta virium colligunt. Qoae tamen omnia parum valent, nisi vis artis et exercitationis accedat. Scepe etiam visum est, ingentis corporis viros ab eii- guis brevibusque superari, vel in movendis, vel in ferendis ponderibus,vel inip^o etiam iuctamine. Nam olympionicumqnemlibetlassari in itinere citinsquam circumforaneum * aliquem mercatorem, qui uno iilios digito collidi possit, cui est incognitum ? Qaare si et ipsas vires non peraeque omnes, sed alias ad aliod aptiores magnas vocamus ; et corporum lineamenta magis et figurse quam magnitudines valent plnrimum; et si exercitationes tantum afferunt, ut celebernme creditum sit, hominem tollendo quotidie vitolumpar- Tum, egisse ut eam etiam taurum sine sensu majoris oneris, quod paulatim addebatur, tollere ac sustinere posset: nequaquam amplioris aetatis vires cum co^ pore animam crevisse significant. CAPUT XXII. — Unde vires corporis majores. 37. Quod si amplius aliquid animaliummajoracor- pora, eo ipso quo majora sunt, habent virinm ; ilU causa est, qnod lege naturse cedunt pondera minora majoribus, non modo cum ad proprium locnmsuopte nutu feruntur, ut bumida et terrema corporainipsios mundi medium locum qui est infimas, rursusaeria et ignea sursum versns ; sed etiam cum aliqno tormento aut jactn aut impulsu aut repnlsu, eo quononsponte ferrentar, vi aliena ire coguntur. Nam si ex alto di- miseris, quanquam simul, duos lapides disparisquaa- titatis, citius quidem major ad terram pervenit : sed sieiminorsubjiciatur, eoque inevitabiliter occupetnr, cedit profecto, simulque in solum deducitnr. Item si dejicitur dcsuper major, minor antem contra sursum versus jacitur ; nbi obviam venerint, repercussio mi- noris et retrocessio fiat necesse est. Qood ne ideo accidere putes, quod minor contra naturam in sobli- mia ire cogebatur, alter vero majore impetu locam suum petebat ; facito ut major in snpema jacoletar, et minori occurrat in terras dejecto : videbis nihilo- minus repulsum minorem in coelnm cogi, sed repe^ cussu ipso cadere in aliam partem, ut qua expeditom est, in ima deferatnr. . Item si ambo non mota nata- rali, sed a duobus quasi in campo pugnantibns adve^ sns invicem jacti, sibimet in medio spatio complo- dantur ; quis dubitaverit minorem majori esse cessu- rum, in eam partem undeipse etquoilleferebantur'? Quse cum ita sint, id est cum minora, ut dictnm est, pondera majoribus cedant; muitum tamen refert quanto in seseagantur impetu : nam si majore impeto minor, velut vehementi aliquo tormento emissas in- iligatar majori vel laxius jaculato, vel jam langae- scenti ; quamvis ab eodem resiliat, retardat illum tamen aut etiam retro agit pro modo ictnum atque ponde- rum. 38. His praejactis atque intellectis, quantum prs- 1 £r. et Mss. uovem, circumforanwn. s Par. ET,\en,LoY.^undeip8eestyetquo iUe fer^tmr. 1057 LIBER UNUS. i058 sens iMgotium postulat, vide nunc eas quse dicuntar in animalibus vires, utrum rationi huic congruant : nam corpora omnium animalium quisnegat suopon- dere prsedita ? Quod pondus nutu animee actum, quo inclinayerit, multum valet magnitudine propria. Sed nutus animffi ad movendum corporis pondus, neryis quasi tormentis utitur : nervos autem vegetat mobi- lioresque eifecit siccitas calorque moderatus : contra eos laxat atque infirmat humidusrigor. Itaquesomno, quia eum frigidum et humidum dicunt medici etpro- bant, membra languescunt ; atque ipse expergefacto- rumconatus multo estdebiiior, ideoque nihil est fra- ctius et enervius lethargicis. At quosdam phreneticos, quibus vigiliae et vini * vis et acutae febres, id est tot calida plus nimio nervos tendunt atque durant, ma- joribus viribus quamintegra valetudine reluctari et multa facere manifestum est, cum eorum corpus sit segritudine attenuatius et exilius. Si igitur et nutu animae, et nervorum quodam machinamento, et pon- dere corporis confiunt hse quae vires vocantiir ; vo- luntas nutum exhibet, qui pronior fit spe vei audacia, retunditur autem timore, sed muito magis despera- tione (nam in metu cum aliqua spes subest, vehemen- tiores viresapparereassolent) ; maciiiaamentum confi- guratioqusedamcorporiscoaptat, temperatio modilicat valetudinis *, confirmat exercitationisindustria; pon- dus dat moles membrorum, quam setas et nutrimenta comparant, instaurant aatem sola nutrimenta. Eis omnibus qui sequaiiter prsevalet, mirandus est viri- bus, et tanto estalius alio invalidior, quanto plaseum ista deliciunt. Fitque ssepe ut pertinaci nutu, meiiore machinamento alius, quamvis parvum pondus corpo- ris egerit, alium majore moie prseditum vincat. Rur- susque nonnunquam tanta moles est, ut etiamsi im- beciiliorenisuagatur, opprimat tamenparvum adver- sarium multo vehementiusinnitentem. Cumveronon pondus corporis, nec moderatio nervorum, sed nutus ipse, id est animus cedit, ut omnino vaientior ab omnimodo invalidiore, sed tamen timidior ab auda- ciore superetur ; nescio utrum viribus, attribuendum sit. Nisi quis dicathabere quasdam suas vires animam, quibus ei major audacia, vei fiducia pariatur : quse cum alteri absunt, aiteri desunt, tunc inteiiigitur quantum animus corpori suo, etiam in eo quod per corpus agitur, anteceilat. 39. Quamobrem cum infanti puero solus ad trahen- dum aiiquid vel repeliendum nutus sitinteger ; nervi autem et propter recentem minusque perfectam con- formationem inhabiies, et propter humorem qui iiii setati exuberat marcidi, et propter nullam exercita- tionem languidi : pcndus vero adeo sit cxiguum, ut ne ab aiio quidem impactum graviter urgeat, oppor- tuniusque sit ad accipiendam, quam ad inferendam moiestiam : quis est qui cum heec omnia qase desunt, contuiisse annos viderit, viresque per eos datas co- gnoverit, crevisse animam, quse his in dies ampiio- ribus utatur, recte ac prudenter existimet? Potest « Vilii juxte Par. M. s Sic Mbs. At Edd., valetudines. enim iste, si ab aliquo juvene, quem velamine inter- posito non conspiciat, parvos ac ieves calamos, laxo arcu quantum potest jaculatos, viderit non longe ire, moxque recidere ; ac post pauiulum sagittas jam ferro graves, pennulis vegetas ^, nervo intentissimo emissas, coelum remotissimum petere ; fidesque facta fuerit, pari conatu hominis utrumque esse factum ; crevisse ilium tantillo tempore, atque auctum viribus arbitrari. Quo quid dici potest perversius ? 40. Deinde anima si crescit, vide quam sit insci- tum, incrementa ejus de viribus corporis credere ; de copia doctrinarum non ctedere ; cum iliis solum ac- commodet nutum, hoc soia possideat. At si crescere aaimam putamus, cum additur viribus ; minui pu- tanda est, cum demitur. Demttur autem in senecta, demitur in labore studiorum ; atque his temporibus doctrinse aggerari atque exstrui soient ; neque uilo modo eodem tempore simul augeri quidquam et mi- nui potest. Nulium igitur crescentis animse argumen* tum est, vires in majori aetate msgores. Muita aiia dici possunt : sed si jam tibi satisfactum, est modum adhibeo, ut ad alia transeamus. E, Mihi vero satis persuasum est, majores vires non ex eo esse quod anima creverit : nam, ut alia omittam quse abs te subtiliter dicta sunt, insania et morbo corporis ani- mam crescere, cum ipsum corpus minuatur, ne ipse quidem phreneticusdixerit, cuivires multoampiiores, quam sano esse solent, nemo nescit. Unde mihi maxime videtur in nervis esse omne quod miramur, cum prseter spem vires in quopiam reperiuntur : quare, oro, aggredere jam iliud cui totus intendo : cur anima, si non tanti spatii magnitudinem habet quanti corpns est, ubique iliius * sentit cum tangitur? CAPUT XXIII. — Anima tamet$i per totum corpus sentit, non idcirco est cum corpore extensa. Quid sen- sus et quomodo fit visio, 41. A. Age vero, aggrediamur quod vis, sed muito te mihi attentiore opus est, quam te fortasse existi- mas esse debere. Quare facito ut quam maxime adsis, ac respondeas mihi quidnam tibi videatur iste esse sensus quo anima per corpus utitur : nam ipse jam nomine proprio sensus dicitur. E, Sensus esse quin- que audire soleo, videndi, audiendi, oifaciendi, gu- standi atque tangendi : plus quid respondeam nescio. A. Partitio istavetustissimaest, et fere in concionibus celebrata. Vellem autem definiri mihi abs te, quid sit ipse sensus, ut eadent delinitione omnia ilia include- rentur, neque aliud quidquam quod sensus non esset, in ea intelligeretur : sed siid non potest,nihiI argeo. liiud enim quod satis est, certe potes meam definitio- nem vel refeliere vel probare. E. Hoc modo tibi for- tasse non deero, quantum valeo : non enim et hoc semper est facile. A. Attende ergo : nam sensum puto esse, non latere animam quod patitur corpus. F. Pla- cet mihi hsec definitio. A. Adesto ergo huic tanquam tuse, ac tuere iiiam, dum a me paaiisper refeliitur. E. Tuebor sane, si tu adjuveris ; sin minime, jam > LoY, pennuUs restat. ' Par. £r. Ven. udique iUa, Lov. ubique ietus. 4059 DE QUANTITATE ANIMiE, S. AUGUSTINI 1060 mihi displicet : non enim frustra tibi visa est refel- lenda. A. Noli nimis ex auctoritate pendere, praeser- tim mea quae nulla est ; et quod ait Horatius. Sapere aude {Epist, lib, t, epist. 2, v. 39) : ne non te ratio subjuget priusquam metus. E, Ego prorsus nibil me- tuo, quoquo res modo processerit : non enim errare me sines. Sed jam incipe si quid habes, ne diSerendo potius quam adversando defatiger. 42. A. Dic igitur quid patiatur corpus tuum cum me vides? £. Patitur^omnino aliquid : nam oculi mei partes, nisi fallor, corporis mei sunt ; qui si nibil pa- terentur, quomodo te viderem? A. At non satis est, ut pcrsuadeas tuos oculos aliquid pati, nisi etiam quid patiantur ostenderis.£. Quidtandem, nisi ipsum visum ? nam vident. Si enim me rogares quid patc- retur oegrotans, a^gritudinem responderem ; quid cu- piens, cupiditatem; quidmetuens. metum ; quid gau- dens, gaudium. Cur ergorogantiquidvidenspatiatur, non recte ipsum visum respondeam? A. Sed enim gaudens gaudium sentit. An negabis? E, Imo assen- tior. A, Hoc et de caBteris perturbationibus dixerim. E. Sic habeo. A, Quidquid autem oculi sentiunt, hoc vident. E. Nullo modo istud dederim ; quis enim do- lorem videat, quem tamen ssepe oculi sentiunt? A. Apparet te de oculis agere : bene vigilas. Itaque vide, Qtrum utgaudens gaudendo gaudium sentit ita etiam videns videndo sentiat visum. E. An aliter potest? A. Ouidquid auiem videns videndo sentit, id etiam videat necesse est. E. Non est necesse : quid enim ? si amorem videndo sentiat, num et amorem videt ? A, Cautissime ac sagacissime ; gaudeo quod difQcile deciperis. Sed nunc attende : quoniam constitit iuter nos, nonomnequodoculi sentiunt, neque omne quod videndo sentitur, videri ; putasne hoc saltem verum esse, omne quod videtur sentiri ? E, Hoc sane nisi concessero, quomodo sensus poterit vocari quod vi- demus? ^. Quid ? omne quod sentimus, nonne et patimur? E, Ita est. A. Igitursi omne quodvidemus, sentimus, et omne quod sentimus, patimur ; patimur omne quod videmus. E, Nihil resisto. A. Paterisergo me, ac vicissim te ego, cum invicem nos videmus. E. Sic existimo, et ad hoc me ratio instanter cogit. 43. A. Accipe csetera : nam credo absurdissimum et stultissimum videri tibi, si quis afiirmet ibi te pati aliquod corpus, ubi non est ipsum corpus quod pate- ris. E. Videtur absurdum, et ita esse opinor, ut dicis. A, Quid illud? nonne manifestum est alio loco esse meum corpus, alio tuum ? E. Manifestum est. A. Sen- tiunt autem corpus meum oculi tui, et si sentiunt, utique patiuntur ; nec possunt ibi pati, ubi id quod patiuntur, non est ; nec tamen ibi sunt illi, ubi corpus meum est : igitur ibi patiuntur ubi non sunt. E. Ego quidem illa omnia concessi, quse non concedere ab- *surdum videbam : sed hoc ultimum quod ex his con- fectum est, ita est absurdius, ut illorum potius aliquid temere me dedisse, quam hoc verum esse conson- tiam : nam oculos meos ibi sentire ubi non sunt, ne in somnis quidem dicere auderem. 4, Vide igiturubi obdormieris : quid enim tibi tandem elaberetur in- cautius, si ut paulo ante vigilares ? E. Eoinivtro id- ipsum mecum sedulo pertracto ac reyolyo : nihil ta* men elucet satis, quod me dedisse poeniteat, nisi forte illud, quod oculi nostri sentiunt cum videmus: visus namque ipse forsitan sentit. A, Imo ita est : is enim se foras porrigit, et per ocolos emicat longios quaquaversum potest lustrare quod ceraimus. Unde fit ut ibi potius videat, ubi est id quod yidet, non unde enimpit ut videat. Non ego tu vides, cum me vides? E, Quis hocinsanusdixerit?oinniao ego video, sed emisso visu per oculos video. ^ . At si tu vides, tu sentis ; si tu sentis, tu pateris ; nec potes ibi pati aliquid, ubi non es: ibi autem me vides, ubi e^ sum; ibi igitur pateris, ubi ego sum. At si ubi ego sum, tu ibi non es ; quo p&cto audeas dicere videri me abs te, prorsus ignoro. E, Visu, inquam, porrecto in eum locum in quo es, video te ubi es : at me ibi non esse confiteor. Sed quemadmodum si virga te tangerem, ego utique tangerem, idque sentirem ; ne- que tamen ego ibi essem, ubi te tangerem : ita quod dico visu me videre, quamvis ego ibi non sim, non ex eo cogor fateri non me esse qui yideam. 44. A. Nihii ergo temere concessisti: nam et ocnli tui hoc modo defendi possunt, quorum est quasi virga visus, ut dicis ; neque illa est absurda condusio, quod ibi oculi tui vident, ubi non sunt. An tibi aliter videtur? £. Ita sane est ut dicis : nam et illud nunc animadverti, quod si ibi viderent ocuii ubi sunt, etiam seipsos viderent. A. Rectius diceres non, Etiam se- ipsos ; sed, Tantummodo seipsos videreni. Nam obi sunt, id est quem locum tenent, soli tenent ; nec na- sus est ibi ubi illi, nec quidquid illis vicinum est : alioquin etiam tu ibi esses ubi ego snm ; quia juita invicem sumus. Qusb cum ita sint, si tantum ibi vi- derent oculi ubi sunt, nihii amplius quam seipsos Ti- derent. Cum autem se non vident, non modo cogimar consentire, posse illos videre, ubi non sont; sed etiam omnino non posse, nisi ubi non sunt. £. Nihil est quod hinc dubitare me faciat. A, Ergo non dobi- tas ibi eos pati, ubi non sunt. Nam ubi vident, ihi sentiunt : ipsum enim videre, sentire est; sentire autem, pati : quare ubi sentiunt, ibi patinntnr. Alibi autem vident quam ubi suntiibi igitur patiuntnr,Dlu non sunt. E. Mirum est quam ista vera existimo. CAPUT XXIV. — Expenditur defimtio sensus. 45. .^.Recte fortasse existimas. Sedresponde, obse- cro, utrum omne quod per visum cognoscimus, vi- deamus. E, Ita credo..^.Credisetiam omne qnod vi- dendo cognoscimus, per visum noscognoscere ? £. Et hoc credo. A, Cur ergo plerumqne fumum solum vi- dendo ignem subter latere cognoscimus, quem non videmus? E, Venim dicis : et jam non puto nos vi- dere quidquid per visum cognoscimus : possamus enim, ut docuisti, aliud videndo, aliud cognoscere quod visus non attigerit. A. Quid? illod quod per vi- sumsentimus, possumusnenon videre?£. Nullomodo. A. Aliud estergo sentire, aliud cognoscere ?£. Omnino aliud ; nam sentimus fumum, quem videmus ; et ex eo ignem, quem non videmus, subesse cognosdmos. 1061 LIBER UNUS. i062 A, Bene intelligis. Sed vides certe cum hoc accidit, corpus nostrum, id est oculos, nihil pati ex igue, sed ex fumo quem solum vident. Etenim videre, sentire ; et seutire, pati esse, jam supra consensimus. E. Te- neo et assentior. A . Cum ergo per passionem corporis non latet aliquid animam, non continuo sensus voca- tur unus de quinque memoratis ; sed cum ipsa passio non latet : namque ille ignis non visus, nec auditus, nec olfactus, nec gustatus, nec tactus a nobis, non tamen latet animam, fumo viso. Et cum hoc non la- tere non vocetur sensus, quia ex igne corpus niliil est passum ; vocatur tamen cognitio per sensum, quia ex passione corporis quamvis aiia, id est ex alterius rei visione, conjectatum est atque compertum. E. Intel- iigo, et optime video istud congruere ac favere ilii deiinitioni tuae, quam ut meam mihi defcndendam dedisti : nam ita memini esse abs te sensnm delini- tum, cum animam non latet quod patitur corpus. Ita- que illud quod fumus videtur, sensum vocamus ; passi suntenim eum oculi videndo, quisnntcorporis partes et corpora: ignem autem, ex quo nihil corpus est pas- snm, quamvis cognitus fuerit, sensum non vocamus. 46. A» Memoriam quidem tuam probo ct sequaccm intelligentiam ; verum munitio illa dehnitionis laba- scit. E. Cur quffiso? A. Quia non negas, ut opinor, nonnihil pati corpus cum crescimus vel senescimus : neque id nos ullo sensu sentire manifestum est ; nec id tamen animam latel. Non igitur eam latet quiddam quod patitur corpus, nec tamen sensus iste appellari potest. Videndo enim majora ea quse aiiquandominora videramus, et videndo senes eos quos juvenes ac pue- ros fuisse constat; conjectamus aliquam talem muta- tionem nostra corpora, etiam nunc dum loquimur, pati. Neque in eo failimur, ut opinor : nam procli- vius est, ut me falli dicam quod video, quam quod intelligo capillos meos nunc crescere, corpusve pcr momenta mutari. Quod si mutatio ista, passio cor- poris est, quod nemo negat, nec nunc sentitur a no- bis, nec tamen animam latet, quia nos non latet; patitur, ut dixi, corpus quod non latet animam, nec sensus est tamen. Quare illa dehnitio, quse nihil quod sensus non esset, debebat includere, cum hoc inclu- sit, certe vitiosa est. E, Nihil n\ihi restare video, quam ut te petam, ut aut definias aliter, aut hanc recures, si potes : nam eam ista ratione quam vehe- menter probo, vitiosam esse negare non possum. A. Facile est istam corrigere, quod volo tu audeas : facies enim, mihi crede, si bene intellexisti ubi pec- cet. E, Num alibi quam ubi aliena comprehendit? A. Quo tandem modo? £. Quia quod senescit corpus, quamvis in juvene, non potest uegari pati aliqaid ; idque cum scimus, non latet animam quiddam quod patitur corpus, neque tamen ullo sensu percipi po- test : nam nec video me modo senescere, neque id auditu, ant olfactu, aut gustatu, aut tactu sentio. A. Unde ergo illudnosti? E, Ratione id colligo. A. Qui- bns argumentis ratio tua nititur? E. Quod alios video senes, qui ut ego nnnc sum, juvenes erant. A. Nonne sensus est, quo eos vides, unus de quinque? E. Quis negat? Sed ex eo quod illos video, me quoque cum id non videam, conjecto senescere. A. Quid verborum ergo illi definitioni, quo perficiatur addendum putas ; cum sensus non sit, nisi non lateat animam corporis passio, nec tamen ita ut eam per aliam passionem, aut per^aliud quodlibet intelligat? JB. Dic, quaeso, btud paulo planius. CAPUT XXV. — Defiiiitio quomodo examinanda. 47. A. Geram tibi morem, et multo libentius re- tardanti quam festinanti : sed fac totus adsis, valebit enim hoc ad plura quod dicam. Definitio nihil minus, nihil amplius continet, quam id quod susceptum est explicandum ; aliter omnino vitiosa est. Utrum autem hujusmodi vitiis careat, conversione exploratur : quod his exemplis tibi fiet apertius. Si enim me ro- gares quid esset homo, et eum hoc modo definerem, Homo est animal mortale ; non continuo quia verum dictum est, etiam definitionem probare deberes, sed superposita ei particula, id est, omnis, convertere illam et intueri, utrum etiam conversa vera esset : hoc est, utrum quemadmodum verum est, omnis homo animal mortale est; ita esset verum, omne animal mortale homo est: quo aiiter invento, improbare definitionem propter illud vitium quo aliena com- prehendit ; non enim solus homo est animal mortale, sed etiam qusevis bestia. Hsec igitur hominis definitio perfici solet, cum additur mortali rationale : nam homo est animal mortale rationale ; atque ut omnis homo animai rationale mortale est, ita omne animal rationale mortale homo est. PIus continendo ergo su- perior definitio vitiosa erat, bestiam enim cum ho- mine continebat : ista perfecta est ; nam et omnem hominem, etnihil plusquam hominem tenet. Tenendo autem minus, ita vitiosa est si addas grammaticum: quanquam enim omne animal rationale mortalegram- maticnm homo sit, plures tamen homines, qui gram- matici non sunt, hac definitione non continentur : et ob hoc ista per primam illam propositionem falsa [est ; cum autem convertitur, vera. Falsum est enim, omnis homoanimai rationalemortale grammaticum est;sed verum est, omne animal rationale mortale grammati- cum homo est. Cum autem per primam proposi- tionem, neque perconversionemenuntiata veraest,his singulis et profecto vitiosior : nt sunt istee duee, homo est animal candidum ; aut, homo estanimal quadrupes. Nam et si dicas, omnis homo animal candidum est ; aut animalquadrupes,falsum dicis ; etsi convertas.Sedhoc inter se difierunt, quod illa prima in aliquos homines cadit; nam pleriqne sunt homines candidi: hsec al- tera in neminem, non enim quisquam homo quadrn- pes. Hffic pro tempore ad explorandas definitiones di- diceris, quemadmodum propositione atque conver- sione judicentur : sunt alia multa de hoc genere quae docentur, et verborum plena et tenebrarum, quse padlatimubi opportunum videbitur, conabor ut discas. 48. Nunc converte animum ad iliam definitionem nostram, et eam peritior cum discusseris, corrige : inveneramus enim eam, cum definitio sensus esset, complecti aliud quod sensus non esset, et ideo non 1063 DE QUANTITATE ANIM^, S. AUGUSTINI 1064 esse, cam convcrtitur, yeram. Fortasse [eaim yerum est, omnis sensus passio corporis est animum non la- tens ; ut ycram est, omnis homo animal mortalc est : at ut falsum est, omne animal mortale homo o<^t, quia id est et hestia ; ita falsum est, omnis pa^sio corporis non latens animam, sensus est : quia nunc nobis imgues crescant, nec animam latet, id enim scimus; neq[ue idsentimus, sed conjectationecognosci- mus.Quemadmodumergoillideflnitionihominisntper- ficeretur, additum est rationale quo addito, bestia;, quo;, simul continebantur, excIussB sunt, nihilque pra^ter hominem atque omnem hominem tali dejQnitione com- prehendimus ; nonne censes aliquid etiam huic addcn- dum esse, quo inde sejungatur quod alienum, nec quidquam in ea nisi sensus, et omnis sensus intelli- gatur?£. Genseo quidem, sed quid addi possit ignoro. A. Sensus est certe omnis passio corporis non latens animam : sed conyerti non potest hsec enuntiatio, propler passionem illam corporis, qua vei crescit vel decrescit scientibus nobis, id est, ut non lateat ani- mam. £. Ita est. A. Qaid? hsec passio per seipsam non latet animam, an per aliud ? E, Per aliud plane : aliud est enim videre ungues majores, aliud scire quod crescant. A, Cum ergo crescere ipsum sit pas- sio, quam nullo sensu attingimus, magnitudo autem illa quam sentimus eadem passione facta sit, non ipsa sit passio ; manifestum est talem passionem non per seipsam scire nos, sed per aliud. Si ergo non per aliud animam non lateret, nonne sentiretur potius quamconjiceretur?£. Inteliigo. A. Cur ergo dubitas, quid illi definitioni sit addendum? E, Jam video sic esse definiendtim, ut sensus sit passio corporis per seipsam non latens animam : nam et omnis sensus hoc est, et omne hoc, ut opinor, sensus est. 49. A. Si hoc ita est, fateor defmitionem esse per- fectam. Sed tentemus eam, si placet, ulrum illo se- cundo vitio non vacillet, quo illa hominis, cui gram- maticum est additum. Nam meminisse te oportct, quod esse hominem dictum est animal rationale mor- tale grammaticum; eoque peccare istam definitiu- nem, quod conversione vera est, cum prima enun- tiatione sit falsa. Namque falsum est, omnis homo animal rationale mortale grammaticum est, quamvis verum sit, omne animal rationale mortale grammati- cum homo est. Ergo ideo vitiosa est hsec definitio, quod nihil quidem prseter hominem, sed non omnem hominem tenet : et hsec fortasse talis est, de qua yelut perfecta gloriamur. Quanqiiam enim omnis passio corporis per seipsam non latens animam sen- sus sit, non tamen omnis sensus istudest. Quod sic intelligas licet; bestioe nempe sentiunt, ac pene omnes quinque illis sensibus vigent, quantum cuique natura tributum est. An tu id ncgabis ? E. Nihil minus. CAPUT XXVI. — Scientia et ratio num in bestiis. A, Quid? hocnonne concedis, scientiam non esse, nisi cum res aliqua firma ratione percepta et cognita est? £. Concedo. A. At bestia ratione non utitur. E, Et hoc concedo. A. Non igitar scientia cadit in bestiam. Cum autem non latet aliqaid, otiqae scitor; non igitur sentiunt bestise, si omnis sensus est com passio corporis per seipsam non latet animam : sea- tiunt autem, ut paulo ante concessum est : quid ergo dubitamus illam definitionem improbarey qoseomnem sensum circumplecti minime potuit, siquidem bestia- rum sensus exclusus est? 50. £. Fateor me decepturo, cum tibi concessi scientiam tunc esse cum aliquid Hrma ratione perd- pitur. Solos enim homines, cum lioc rogabas, intoe- bar : nam neque possum dicere ratione oti bestias, nec eis possum scientiam denegare. Sciebat enim, ot opinor, dominum suum canis, qucm post yiginti an- nos recognovisse perhibetur (Odyss. p, 291 sgg.), ot taceam de co^teris innumerabiiibus. A. Dic mihi, oro te, si dua". qusedam res tibi proponantur, nna ad quam perveniendum sit, altera per quam pervenire possis ; quam istarum pluris pendis, et quam coi pne- ponis?£. Quis dubitat eam prseslare ad quam sit perveniendam? A. Ergo cum sint dofle res qaffidam scientia et ratio, per scientiam pervenimus ad ratio- nem, an per rationem ad scientiam ? E. Utraqne res sibimet quantum arbitror, ita nexa est, ut per alto'- utram ad alteram perveniri possit. Namque ad ipsam rationem non perveniremus, nisi ad eam perveniea- dum esse sciremus. Prsecessit ergo scientia, nt ad rationem per eam perveniremus. A. Quid? ad ipsam scientiam quam dicis prsecedere, sine ratione perve- nitur? E. Nunquam hoc dixerim : nam est ita saouiui temeritas. A . P^r rationem igitur? £. Non ita est A. Ergo per temeritatem? E. Quis hoc dixerit? A. Per quid igitur? E. Per nihil, quia scientia insita est nobis. 5t. A. Oblitus mihi videris, quid inter nos sope- rius convenerit, cum rogassem otromnam potares tunc esse scientiam, cum res sdiqaa firma ratione percipitur. Nam respondisti, ut opinor, banc tibi vi- deri humanam scientiam : nunc vero dicis posse ho- minem habere aliquam scientiam, cum rem nalU ratione perceperit. Quis autem non videat nihil sibi adversius csse, quam ista duo sunt : et non esse scientiam, nisi cum res aliqua iirma ratione percipi- tur; et esse cijgusdam rei scientiam nolla ratione perceptoR. Itaque nosse cupio, utrum horum eligas; nam utrumque verum esse nnllo pacto potest. £. Qoc eligo quod paulo ante dixi: nam illud superios temere me dedisse confiteor. Cumenim ratione inter nos ve- rum quseramus, idque fiat rogando et respondendo; quomodo posset ad summam pervenire qua condndi- tur ratio, nisi prius aliquid concederetur? Concedi autem recte qui posset quod nesciretor? Ita ista ratio nisi inveniret in me aliquid cognitam, qoo innitens ad incognitum duceret; nihil omnino per iilam disce- rem, nec eam prorsus rationem nominarem. Qnam- obrem frustra mihi non assentiris ante rationem ne- cessario esse in nobis alifuam scientiam, onde ipsa ratio snmat exordium. A. Geram tibi morem, et te quidemut institui, quoties alicujus dati poenHet, emen- dare permittam : sed ne, quseso, abutaris ista licentia. LIBER UNUS. i066 genter, cum interrogo, attendas ; ne assidue mcessa, etiam de iis qu® bene conceduntur, e tecogant.£. Perge potiusad csetera : qaam- n addam yigilantis mese quidquid possum t me pudet de sententia cadere toties), nun- unen deterrear pudori huic reniti, et lapsum te praesertim manum dante, corrigere. Neque (t ideo suscipienda pertin&cia, quia optauda tia. CAPUT XXVII. — natio et ratiodnatio. L. Proyeniat tibi planeMstaconstantia quam ci- potest : mihi placitam sententiam protulisti. ac fito quam prsesentissimus ad ista qusevolo. enim abs te^ quid tibi interesse videatur inter m et ratiocinationem. E. Non satis valeo ista ere. A. Hocergo intuere, atram existimes ho- im adolescenti, viro aut (ut omnem amba- iferam) sapienti sine intermissione inesse ra- , dum mente sanus est, sicut bonam valetu- corpori, dum peste ac Tulneribus caret ; an mbulare, sedere, loqui, modo inesse modo E. Sanse menti semper puto inesse rationem. 1 hoc? dum per ea quse concednntur ac mani- tnt, vel interrogando alium, vel connectendo drducimus nos ad alicujus rei cognitionem ; ne tibi aut nos, aut qnivis sapiens semper fa- S. Non semper : non enim semper homo qui- it sapiens, quantumopinior,vel secum vel cam eerit aliquid disserendo : nara qui quserit, non- venit ; ita si semper quff.rit, nunqaam inve- [>iens autem jam invenit, ut nihil aliud dicam, mi sapientiam, quaro, cum esset stultus, dis- ) fortasse, aat quoquo modo alio poterat, re- it. A. Recte dibis : quare intelligas volo non am rationem, dum per ea quse conceduntur sognita sunt, ad aliqnid incognitum ducimur : im non semper, ut jam consensimus, inest sanse ; ratio autem semper. l. Intelligo ; sed quorsum ista? A, Quia paulo xisti, propterea me tibi debere assentiri scien- 08 habere ante rationem, quod cognito aliquo , dum nos ratio ad incognitum ducit : nunc au- venimus non rationem vocandam esse dum hoc ; non enim sana mens agit hoc semper, cum r habeat rationem : sed recte ista fortasse ra- tio nominatur ; ut ratio sit qiiidam mentis as, ratiocinatio autem rationis inquisitio, id ipectus illius, per ea quse aspicienda sunt, Quare ista opus est ad quserendum, illa ad nm. Itaque cum ille mentis aspectus, quem im vocamus, conjectus in rem aliquam, videt scientia nominatur : cum autem non videt quamvis intendat aspectum ; inscitia vel igno- dicitur. Non enim et his corporalibus oculis qui aspicit, videt ; quod in tenebris facillime dvertimus. Ex quo liquet, ut opinor, aliud esse um, aliud visionem ; quse duo in mente ratio- t scientiam nominamus. Nisi qaid te adversus lovet, aut parum dilucide ista distincta arbitra- Patrol. XXXII. ris. E. Per mihi heec distinctio placet \ et libenter assentior. A. Vide ergo nunc, utrum nos aspicere pntes, ut videamus; an videre ut aspiciamus. E. Hinc vero ne c^ecus quidem quisquam dubitave- rit, aspectum esse propter visionem^ non visionem propter aspectum. A. Fatendum igitur visionem plu- ris quam aspectum esse pendendam. E. Fatendum omnino. A. Ergo et scientiam pluris quam rationem. E, Consequens video. A. Placetne tibi meliores aut feliciores esse hominibus bestias ? E. Avertat Deus tam immanem amentiam. A. Recte sane exhorruisti; sed ad id nos cogit sententia tua : dixisti enim eas habere scientiam, et non habere rationem. Rationem autem habet homo, per quam vix ad scientiam per- venitur. Sed ut concedam facile perveniri ; quld nos adjuvabit ratio, ut bestiis nos anteponendos putemus, cum illffi habeant scientiam, et hanc pluris quam ra- tionem pendendam esse compertum sit ? CAPUT XXVIII. — Bestiae vim sentiendi habent, non scientiam. 54. E. Cogor omnino, aut sdentiam bestiis non concedere, aut nihil recusare, quin mihi merito ante- ponantur. Sed, quseso, explica illud, quod de cane Ulyssis commemoravi, qualenam sit : nam ejus ad- miratione commotus tam inaniter latravi. A. Quid autem hoc putas esse, nisi vim quamdam sentiendi, non sdendi ? Sensu enim nos bestise multse superant, cujus rei causam non hic locus est ut quseramus, mente autem, ratione, scientia, nos illis Deus praepo- suit. Sed ille sensus ea quibus tales animse delectan- tur, accedente consuetudine cujus magna vis est, potest discernere ; atque eo facilius, quod anima bel- luarum magis corpori affixaest, cujus illi sunt sensus qaibus utitur ad victum voluptatemque, quam ex eodem illo corpore capit. Humana vero anima per rationem atque scientiam, de quibus agimus, quod sunt ista longe praestantiora sensibus, suspendit se a corpore quantum potest, et ea quae intus, est, liben- tius fruitur voluptate ; quantoque in sensus declinat, tanto magis similiorem hominem pecorifacit. Inde est quod etiam pueri vagientes, quanto alieniores a ra- tione sont, tauto facilius discernunt sensu ctiam contactum conjunctionemqne nutricum, nec odorem aliarum possunt sustinere, cum quibus consuetudo non foit. 55. Quamobrem, quamvis aliud ex alio inciderit, libentertamen ineosermone demoror, quoadmonetur anima, ne se ultra quam necessitas cogit, refondat in sensus ; sed ab hispotius adseipsamcolligat, etrepue- rascat Deo : quod est novum hominem fieri, vetere exu- to ; a quo incipere propter neglectam Dei legem certa est necessitas, quo neque verius neque secretius quid- quam Scripturis divinis continetur. Vellem hinc plura dicere, acmeipsumconstringere, domquasi tibi prseci- pio, ut nihil aliudageremquam redderer mihi,cuime maxime debeo (i Retract.^ cap. Bf n. 3) : atque ita Deo fieri, quod ait Horatius, Amicum mancipitm do- i Sic omnes quas legimus editiones ; nonne meliaildge* retur : B«c iUslinctio miM perplaeetl M. {Trente-guaire.) i067 mino{Serm. Lib. 2, 8atirai,v,^, 3). Quod omniDO iieri non potest, nisi ad ejus reformemur imaginem, quam nobis ut pretiosissimum quiddam et charissi- mum custodiendam dedit, dum nos ipsos nobis tales dedit, qualibus nihil possit prajter ipsum anteponi. Hac autem actione nihil mihi videtur operosius, et nihil est cessationi similius : neque tamen eam susci- pere autimplere animus potest, nisi eo ipso adjuvante cui redditur. Unde iit ut homo ejus clementia refor- mandus sit cujus bonitate ac potestate formatus est. 56. Sed ad propositum redire cogimur. Quare vide utrum tibi jam probatum sit, feras non habere scien- tiam, totamque illam veiut imaginem scientiie, quam miramur, vim esse sentiendi. £. Probatum sane *, et siquid dehocdiligentius quaerendum est, aliudtempus ancupabor : nunc nasse cupio quid hinc coniicias. CAPUT XXIX. — Scientia et setisus quid differant. A. Quid aiiud puta, nisi definitionem illam sensus, ut antea quod nescio quid plus quam sensum inclu- debat, ita nunc contrario vitio vacillare, quod non omnem sensum potuit includere? Habent enim feriB sensum, nec habent scientiam : quidquid autem non latet, scitur ; et omne quod scitur, ad scientiam pro- fecto pertinet. De quibus omnibus jam milii tecum convenit. Aut igitur non est verum, sensum esse pas- sionem corporisnon latentem animam ; aut eo carent bestise, quia scientia carent:sensum autem concedimus bestiis : deiinitio ergo illa vitiosa est. E, Fateor nihii me invenire quo resistam. 57. A. Accipe aliud quomagis noshujus detinitionis pudeat. Nam meministi,utopinor, tertiumdeiinitionis Yitiumtibidemonstratum,quoprorsusnihilestturpius; cum ex neutra parte vera est, qualis est illa hominis, homo est animal quadrupes : nam sive, omnis homo animal est quadrupes ; sive, omne animal quadrupes homo est, qui dicit atque aftirmat, insanit profecto, si non jocatur. £. Yerum dicis. A. Quid ? si in hoc etiam vitio ista nostra deprehenditur, putasne quid- quam magis esse quod sit explodendum atque exter- minandum de anima ? £. Quis id recuset ? Sed nollem, si fieri potest, etiam hic tamdiu detineri, atque inter- rogatiunculis agitari. A. Nihil est quod metuas, jam enim confcctum cst negotium : an tibi nondum pcr- suasum est, cum de ditfereutia ferarum et hominum ageretur, aiiud esse sentire, aiiud scire? E, Imo ma- ximc.A. Aliud ergo sensus, aliud scientia. E, Ita est. A. Non autemsentimus ratione, sed aut visu, aut auditu, aut olfactu, aut gustatu, aut tactu. £. Assentior. A. Et omne quod scimus, ratione scimus : nullus igitur sensus scientia est. Quidquid autem non latet, ad scientiam pertinet : ad nulium ergo sensum pertinet non latere,utnuIIushomoquadrupes rectedici potest. Quamobrem ista nostra detinitio suscepta tua, non solum alienos terminos invasisse, neque aliquid sui juris reliquisse, sed nihil omnino habuisse proprium, totumque alienum occupasse convicta est. E, Quid ergo agemus? Patierisne illam de judicio ita disce- dere ? Quanquani enim ego ei defensionem qualem potuipr8ebuerim,tu tamen ipsam litis formulam, quoc DE QUANTITATE ANIMiE, S. AUGUSTINI 1068 nos decepit, composuisti. Et ego qaidem tametsi obti- nere non potui,bona fidei adfai, quod mihi satisest: tu vero si prflBvaricationb arguaris, quid facias, a qno et producta est ut jurgaret audenter, et oppugnata ut turpiter cederet? A. Namquidnam est hic quisqiuiB judex, a quo huic vel mihi metuendum sit ? Ego te privatim quasi adhibitus jurisconsultus, instraendi causa refellere voIui,utcum ad judicium ventam faeritf paratus assistas. 58. E, Est ergo aliquid quod pro ista proferas, quam mihi invalidissimo temere defendendam toeo* damqae commendas? A. Est certe. GAPUT XXX. — Anima qusB lUnqite senHat in c(0fm, non idcirco est per tottm corpus diffusa, E. Quidnam id esi, obsecro ? A. Quia qaanqnaiB sit aliud sensus, aliud scientia, illud tamennonlatere utrique commune est ; ut ipsi homini et besti» qQam- vis plnrimum differant, animal tamen esse commoiie est. Non latet enim quidquid animce apparet, siveper temperationem corporis % sive per intelligentis po- ritatem ; atque illud primum sensus, hoc autem alt»- rum scientia sibi vindicavit. E. Manet ergo iila deti- nitio tuta et probata?A. Manet vero. £. Ubiiuffl ergo deceptus sum ? A. Ubi rogavi, utrum omneqood non latet, sciatur : tn enim hoic rogationi temen assensus es. E, Nam quidvelles dicerem?A. Noaeon- tinuo esse scientiam si qnid non latet, sed si per ra- tionem non latet : cam autem per corpus non Utet, sensum vocari,si per seipsam non lateat corporis passio. An ignoras quibusdam philosophis et peracutis visom esse, ne idipsum quidemquod mente comprehenditor» ad nomen aspirare scientice, nisi tam firma compro- hensiosit,utabea mens nulla ratione queatdimoTeii? 59. E. Accipio ista gratissime : sed quseso qaoniam quid sit sensus, subtilissime quantum arbitror eipii- catum est, referamus nos ad illam qusestionem. pro- pter quam explicandum hoc susceperamus. Attuleram enim egoargumentum,quotantamprobarem animam esse, quantum ejus est corpus» eo quod tangentera a capite usque ad pedis extremum pollicem sentit qna- quaversum tetigeris; atqueindeadsensus definitioQeo morarum plenissimam, sed forte necessario deiati sumus. Itaque ipsum fructum tantioperis jam ostende, si placet.A.Est omnino, atqne uberrimus ; nam totam quod quserebamus, effectum est. Si enim sensos est corporis passio per seipsam non lateus animam,qood ut tirmLisime teneremus, diutius quam velles sermo- cinatisumus *, meministine tandem nos comperisse ilu sentire oculos ubi non sunt, vel potius ibi pati ? £. Memini. A. Etiam illud dedisti, nisi fallor, nec modo dubitas dandum fuisse, animam multo quam iotom corpus est, esse meliorem ac potentiorem. £. Hioc vero dubitare nefarium puto. A. Age, sicorpospotest ibi pati aliquid ubi non est, propter quamdam com anima contemperationem, quo4 oculis in cemeodo accidere inventum est ; adoone animam crassam et pigram putamus,perquam ipsi ocoiitantum possant, < Bad. Er. et Lov., per lemperantiam eorparis.A^ nullo fure excepto habent, per tetttperaliiniem . 1060 LIBER UNUS. 1070 ut eam lateat corporis passio, si non ibi jaceat, ubi passio ipsa contingit? 60. E, Multum me movet ista conclosio, et ita moltum ut omnino stupeam, et non solum qnid re- spondeam, sed prorsus ubi sim non inveniam. Quid enim dicam? sensum non esse, cum corporis passio per seipsam non latet animam ? qoid erit aliud, si hoc non est? Oculos nihii pati com videmos? absurdissi- mom est. Eos ibi pati ubi sont ? at seipsos non vi- dentS nec ubi sunt qoidquamest prseter ipsos. Nonesso ocolis animam potentiorem, cum eadem sit istorum potentia ? nihii est dementius. An hoc dicendom est, potentius esse ibi pati, ubi quidque sit, qnam ubi non sit? sed si hoc verum esset, non esset preestantior yisus cffiteris sensibus. A. Quid quod ictum aliquem, ▼el incidens quidpiam, vel humoris perturbationem cum ibi patiantur oculi nbi sunt ; neque hoc animam latet, nec ista passio visus, sed tactus vocatur : et tamen taiia pati oculns posset etiam in exanimo cor- pore» quamvis deesset anima quam passio non la- teret ; illud autem quod pati non potest oculus, nisi adsit anima, id est quod yidendo patitur, hoc solum ibi patitur, ubi non est ? Ex qno cui non videatur, nuUo loco animam contineri ? Siquidem oculus, quod est corpus, id tantum non loco suo paiitur, quod nun- quam sine anima pateretur. 61. E. Quid igitur faciam, quaeso te? Nonne istis rationibus confici potest, animas nostras non esse in corporibus ? quod si ita est, nonne nbi sim nescio ? Quis enim mihi eripit, quod ego ipse anima sum? A. Ne perturbere, ac magis bono animo facito sis. Ista enim cogitatio et consideratio ad nosmetipsos nos invitat, et quantum licet avellit a coi:pore. Quod autem tibi visum est, non esse animam in corpore viventis animantis, quanquam videatur absnrdum, non tamen doctissimi homines, quibus id placuerit, defuerunt, neque nunc arbitror deesse : sed, ut ipse intelligis, res est subtilissima, et ad quam cernendam mentis acies satis purganda est. Nunc attende potius quid aliud afferas, quo convincas animam vel longam vel latam esse, vel quid ejusmodi : nam illud argumentum tnum de tangendi sensu, sentis non attingere veri- tatem, nec valere aliqoid, nt eam per totum corpus tanquam sanguinem diifusamesse convincat : aut si jam quod afiferas nhil habes, videamus quse restant CAPUT XXXI. — Vermiculi $ecti partes moventur. An argumentum sit animae per totum corpus extensae. 62. E, Nihilhaberem fortasse, nisi recordarer quan- tumpuerimirari soleremuspalpitantes lacertarumcau- das amputatas a caetero corpore ; quem motum sine anima Heri nuUo modo mihi persuadere possum : ne- que quo pactofiat, ut nullum sit animespatium, quan- do prsecidi etiam cum corpore potest, intelligo. A. Possem respondere aerem et ignem, qus duo per ani- mee prflesentiam tenentur in corpore terreno et humi- do, ut omnium quatuor fiat contemperatio, dum post f In hactenas editis : Absurdissimum est eos ibi pati utn sunt, utselpsosnon videant; excepto tameu Bad., qoi prope accedit ad Mss. lecUonem, quam hic restitoimus. ejusdem animee abscessnm ad superna evadunt ac sese expedinnt, movere illa corpuscula tanto conci- tatins, quanto plaga recentiore subito erumpnnt : de- inde porro motum languescere, postremo desinere, dum minus minusque fit qood effugit, ac deindetotum evolat. Sed ab hoc me revocat quod his hausi oculis pene serius quam credi potest ; sed certe non serius quam deberem. Cum enim nuper in agro essemus Li- gurise, nostri illi adolescentes qoi tunc mecum erant stodiorum suorum gratia, animadverterunt humi ja- centes in opaco loco, reptantem bestioiam mnltipe- dem, longum dico quemdam vermiculum : vulgo notus est, hoc tamen quod dicam nonquam in eo expertus eram. Verso namque stilo quem forte habebat unus illorom, animal medium percussit : tum ambse partes corporis ab ilio vulnere in contraria discesserunt, tanta pedum celeritate, ac nihilo imbecilliore nisu, quam si duo hujuscemodi animantia forent. Quo miraculo ex- territi, causseque curiosi, ad nos, ubi simul ego et Aly- pius considebamus, alacriter viventia frusta illa de- tulerunt. Neque nos parum commoti, ea currere in tabula quaquaversum poterant, cernebamus : atque nnum ipsorum stilo tactum, contorquebat se ad dolo- ris locum, nihil sentiente alio, ac suos alibi motus per- agente. Quid plura ? Tentavimus, quatenus id valeret ; atqne vermiculum, imo jam vermiculos in multas par- tes concidimus : ita omnes movebantur. ut nisi a nobis ilium factum esset, et comparerent vulnera recentia, totidem illos separatim natos, ac sibi qnemque vixisse crederemus. 63. Sed tunc ego quod illis adolescentibus dixi, cum intenti me intuerentur, tibi nunc dicere vereor : jam enim tantum processimus, ut nisi tibi aliter respondero qnod secundummeamcausam probabilitervalet, tanta nostra intentio per tam longum munita sermonem, ab uno vermiculo penetrata succubiusse videatur.IIlis au- tem prseceperam, ut in studiis, sicuti coeperant, snum cursum tenerent ; ita eos opportunius aliquando ad quaerenda et discenda ista, si res moneret, esse ven- turos. Sed quse illis discedentibus cum Alypio sermo- cinatus sum, cum uterque nostrum pro suo quisque modulorecordaretur et conjectaret et qucereret, siex- ponere velim ; longe plura nobis dicenda sunt, quam ab ipso principio tantis ambagibus atque anfractibus dicta sunt : non apud te tamen tacebo quod sentio. Nisi mihi tunc multa jam nota essent de corpore, de specie quae inest corpori, de loco, de tempore, de mo- tu, quse subtilissime atque abstrusissime propter hanc ipsam qu8estionem disseruntur ; ad dandam paimam iis, qui corpus esse animam dicunt, declinarem. Qua- propter te, ut possum, etiam atque etiam moneo, ne temere ant in libros aut in disputationes loquacissi- morum hominum, nimiumqne sensibus his corporis credentium te prcecipites, donec corrigas firmesqne vestigia, quse osqoe ad ipsum Deum animam ducunt : ne ab illo secretissimo et tranquillissimo mentis habi- taculo, a quo nunc, dom hsec incolit, peregrina est, studiis facilius et laboribus, quam inertia desidiaque avertaris. 407i DE QUANTITATE ANIILE, S. AUGUSTINI \m 64. Nunc autem accipe contra illud quo, ut sentio, moltum moveris, non quod robustius de maltis, sed quod brevius ; neque quod mibi probabilius quam C8&- iera, sed qaod tibi aptius eligere potui. E, Dic, ore te, qaam citissime potes. A. Primum illud dico, si maxime causa lateat, cur in concisione quoramdam corporum illa contingant, non continuo nos boc uno ita pertur- bari oportere, ut tam multa qase superius luce clariora tibi yisa sunt, falsa esse arbitremar. Fieri enim potest ut bujus rei causa nos lateat, quse vel bumanse nafurae occultata est ; vel sit alicui bomini cognita, nec iste a no- bis interrogari possit ; aut etiam hoc ingenio ipsi simus, ut satisfacere nobis interrogatus non possit. Numquid- nara ex eo quidquid ex contraria parte firmissime di- dicimus, ac verissimum esse confitemur, labi nobis atque eztorqueri decet ? Atqui si illa maneant integra, quae interrogatus certa et indubia esse respondisti ; nihii est quod istum vermiculum pueriliter metaamus, quanquam vivacitatis et numerositatis ejus causam non valeamus afferre. Si enim apud te de aliqao fixum immotumque constaret quod esset vir bonus, eumque in latronum convivio quos persequerere deprehende- res, atque aliquo casu, antequam abs te interrogari posset, moreretur ; quamlibet causam putares potius illias cum sceleratis conjanctionis atque convivii, etiamsite semper lateret, quam scelus et societatem *. Cur ergo non, cum tam muitis argumentis superius editis, atque abs te firmissime comprobatis, planam tibi factum sit non loco animam contineri, atque ob hoc nullius talis esse quantitatis, qaalem in corporibus cernimas, aliquam suspicaris esse causam, cur non- nullum animal concisum in omnibus partibus vivat ; non eam tamen quod cum corpore anima concidi po- tuerit ? Quam si reperire non possumas, qufierenda nonne est potius vera, qnam falsa credenda ? GAPUT XXXII. — Dissecto corpore anima non secatur. Frusta dissecti corporis vivere possunt, cum anima secta non sit, Deinceps de animx quantitatej ratione virtutis ac potentix, 65. Deinde quaero abs te, ntrum putes in verbis nosfris aliud esse ipsum sonum, aliud quodsouo signi- ilcatur. E. Ego utrnmque idem puto. A, Dicmihi ergo, sonus ipse unde procedat cum loqueris. £. Quis du- bitet a me procedere? A. Abs te ergo sol procedit, dum nominas solem ? E, De sono me, non de re ipsa interrogasti. A. Alind ergo sonus est, aliud res quam signiiicat sonus : tu autem utrumque idem esse dixe- ras. E. Age, jam concedo aliud esse signilicantem so- num, aliud rem quae signilicatur. A. Dic ergo, utrum posses gnarns iatinae linguffi nominare in loquendo so- lem, si non intellectus solis prsecederet sonum. E. Nullo modo possem. A. Quid ? antequam ipsum nomen de ore procedat, si volens id enuntiare aliquandiu te in silentio teneas ; nonne in tua cogitatione manet, qaod expressa voce alius audituros est ? E. Manifes- tum est. A. Quid ? cum ipse sol tantse sit magnitudi- i Ms8. Floriac, quam sceleris et socielatis. Fortasse bic legeudum : Quam scekris esse societatem. nis, num illa notio ejos, quam cogifatione ante focen tenes, aut longa, aut lata, aut quid ejusmodi videri potest? E. NoUo modo. 66. A. Age, jam dic mihi : cnm ore ipsnm nomei erumpit tuo, atque id ego aodiens solem cogito, qaeiD tu ante vocem et cum ipsa voce cogitasti, et nunc for- tasse ambo cogitamus ; nonne tibi videtur nomen ip- sum velnti accepisse abs te signiiicatioaem, qaamad me per aures deportaret? E. Videtar. A. Cam ergs nomen ipsum sono et significatione constet, sonus ao- tem ad aures, significatio ad mentem pertineat ; noDiie arbitraris in nomine, velut in aliqao animante, sonaiB esse corpos, signiiicationem auteni quasi animam so- ni ? E. Nihil mihi videtur similius. A. Attende nane, utrum nominis sonas per litteras dividi possit, com anima ejns, id est significatio, non possit. Siqaideai ipsa est quam paulo ante in nostra cogitatione nec ia- tam nec longam respondisti tibi Tideri. E. Prorsos assentior. A. Quid, com per litteras singulas sonos ilie dividitur, videtur tibi significationem illam retinere? E, Quomodo possunt singuloe litterfle significare, qnod nomen quod ex his confit, significat? A. At cnm, per- dita significatione discerptus in litteris sonusest; Dnoi aliud putas esse factum, qoam dilaniato corpore dis- cessisse animam, et quasi mortem quamdam nominis contigisse? E. Non solum assentior, sed ita libenter, ut nihil me magis in hoc sermone delectaverit. 67. A. Si ergo satis perspexisti in hac similitodinef quomodo possit dissecto corpore anima non sectri; accipe nunc quomodo frusta ipsa corporis, cum ani- masecta non sit, vivere possint. Jam enim coneessisti, et recte, ut opinor, significationcm qaas quasi anioa soni est, dum nomen editur, per seipsam nollo pacto dividi posse, cum ipse sonus, quod Telut corpns ejos est, possit. Sed in solis nomine ita soni est facta di- yisio, ut nulla pars ejus significationem aliquam reti- neret. Itaque illas litteras, dilacerato corpore nominis, tanquam exanima membra, id est, significatione ea- rentia considerabamos. Quamobrem si aliquod nomen invenerimus, quod divisom qoeat etiam singulis parti- bos quidpiam significare ; concedas oportet, non omni- modam veluti mortemtali prscisione factam e5se,cam tibi membra separatim considerata quodlibet signifi- cantiaet quasi spirantia videbuntur. E. Concedam om* nino, et ut jam idipsumsones, flagito. A. Accipe : nam dum viciniam solis attendo, de cujns nomine saperins egimas, Lucifer mihi occarrit; qui profecto interse- cundam et tertiam syllabam scbsus nonnihil priore pirte significat, cum dicimus, Loci, et ideo in hocplos- quara dimidio corpore nominis nvit. Extrema eliam pars habet animam : nam cum ferre aliquid juberis, hanc audis. Qui enim posses obtemperare, si quis tibi diceret, Fer codicem, si nihil significaret Fer? quod cum additur Luci, Lucifer sonat, et significat stellam ; cum autem demitur, nonnihil significat, et ob hoc quasi retinet vitam. 68. Gum autem locus et tempus sit, quibus onmii qne sentiuntur occopantur, vel potius quae occapant, quod oculis sentimus, per locam ; quod auribus, pcr 1073 LIBER UNUS. i074 tempus diyiditiir. Ut enim Termiculus ille plus loci to- tas, quara pars ejusoccupabat; ita majorem temporis moram tenet, cum Lucifer dicitur, quam si Lnci tan- tummodo diceretur. Quare si hoc significatione vivit in ea diminutione temporis, quae diviso illo sono facta est« cum eadem signiiicatio divisa non sit (non enim ipsa per tempus distendebatur, sed sonus) ; ita existi- mandum est, secto vermiculi corpore, quanquam in minore loco pars eo ipso quo pars erat viveret, non omnino animam sectam, nec loco minore minorem esse factam, licet integri animantis membra omnia per majorem locum porrecta simul possederit. Non enim locum ipsa, sed corpus quod ab eadem agebatur, tenebat : sicut illa significatio non distenta per tem- pus, omnes tamen nominis litteras soas moras ac tempora possidentes, velut animaverat atque comple- verat. Hac similitudine interim contentus sis peto, qua te sentio delectatum. Quffi autem subtilissime de hoc dispotari possunt, ita ut non similitudinibus que plerumque fallunt, sed rebus ipsb satis iiat, ne in preesentia exspectes : nam et concludendus est tam loDgus sermo, et multis aliis qn» tibi desunt, animus ad hffic intuenda et dispicienda prfficolendos est, ut possis intelligere liquidissime,utrum quod a quibnsdam doctissimis viris dicitur, ita sese habeat, animam per 8eipsamnullomodo,sedtamenpercorpuspos8epartiri. 69. Nunc accipe a me, si voles, vel potius reco- gnosce per me, quanta sit anima, non spatio loci ac temporis, sed vi ac potentia : nam ita si meministi, propositom ac distributum jamdin nobis est. De nu- mero vero animarnm, nescio quid tibi respondeam, cum hoc ad istam quffistionem pertinere putaveris : citias enim dixerim non esse omnino quffirendum, aot certe tibi nunc diiferendom, quam vel numerum ac multitudinem non pertinere ad qoantitatem, vel tam involutam quffistionem modo a me tibi posse ex- pediri. Si enim dixero unam esse animam, conturba- beris, qnod in altero beata est, in altero misera; nec una res simnl et beata et misera potest esse. Si unam simul et multas dicam esse, ridebis; nec mihi facile, onde tuum risum comprimam, suppetit. Sin multas tantummodo esse dixero, ipse me ridebo, minosque me mihi displicentem, quam tibi, perferam. Audi ergo quod ex me bene te audire posse polliceor ; quod vero aut ambobus, aut alteri nostrum ita onerosum est, ut fortasse opprimat, ne subire aut imponere velis. E. Ce- do prorsns, etquod tibicongruenter mecum videturagi posse, quantum valeat anima, exspecto ut exponas. CAPUT XXXIIL — Vis animas in corpore, in stftpsa, et apud Deum, septem ejm magnitudinis gradus con' stituti. Primus gradus animffi. 70. ^. 0 utinam doctissimum aliquem, neque id tan- tum, sed etiam eloquentissimum, etomnino sapientissi- mum, perfectumqnehominem de hocambo interrogare possemns! Quonam ille modo quid anima in corpore valeret , quid in seipsa, quid apud Deum cui mundissima proximaestetinquohabetsummumatqueomneboDum suum, diccudo ac disputundo C2;plicaret ! Nunc uuteui cum mihi ad hanc rem deait alins, andeo tamen tibi non deesse : sed hoc mercedis est, quod dum, quid valeat anima, indoctus expedio ; quid ipse valeam, securus experior. In primis taroen tibi amputem latissimam quamdam et iniinitam exspectationem, ne me de omni anima dicturum putes, sed tantum de homana, quam solam curare debemus, si nobismetipsis curffi sumus. Hffic igitur primo, qnod cuivis animadvertere facile est, corpus hoc terrenum atque mortale prffisentia sua / vivificat; colligit in unum, atque in uno tenet, dif- fluere atque contabescere non sinit; alimenta per membra ffiqualiter, suis cuique redditis, distribui fa- cit; congruentiam ejus modumque conservat, non tantum in pulchritudine, sed etiani in crescendo atque gignendo. Sed hffic etiam homini cum arbustis com- munia videri queunt : hffic enim etiam dicimus vi- vere, in suo vero quidqne illorum genere custodiri, ali, crescere, gignere videmus atque fatemur. SecundoB gradus animffi. 71. Ascende itaque alterum gradum, et vide quid possit anima in sensibu^, ubi evidentior manifestior- que vita intelligitur. Non enim audienda est nescio quffi iropietas (a) rusticana plane, magisque lignea quam sunt ipsffi arbores quibus pratrocinium pro- bet, quffi dolere vitem quando uva decerpitur, et non solum sentire ista cum cffiduntur, sed etiam videre at- que aodire credit : de quo errore sacrilego alius est disserendi locus. Nunc quod institueram, intende qu» sit vis animffi in sensibus, atqoe in ipso motn mani- festioris animantis, quorum nobis cum iis qn» radi- cibus fixa sunt, nulla potest esse communio. Intendit se anima in tactum, et eo calida, frigida, aspera, le- nia, dura« mollia, levia, gravia sentit atque discemit. Deinde innumerabiles dififerentias saporum, odorum, sonorum, formarum, gustando, olfaciendo, audiendo videndoque dijudicat. Atque in iis omnibns ea qoffi secundum naturam sui corporis sunt, adsciscit atque appetit; rejicit fugitque contraria. Removet se ab his sensibus certo intervallo temporum, et eorum motus quasi per quasdam ferias reparans, imagines rerum quas per eos hausit, secum catervatim et moltiplid- ter versat, et hoc totum est somnus et somnia. Sspe etiam gestiendo ac vagando facilitate motus delecta- tnr, et sine labore ordinat membrorum concordiam ; pro copulatione sexus agit quod potest, atque in du- plici natura, societate atque amore molitur unum. Fetibus non jam gignendis tantummodo, sed etiam fo- vendis, tuendis alendisque conspirat. Rebus inter qnas corpos agit, et quibus corpus sustentat, consue- tudine sese innectit, et ab eis quasi membris sgre se- paratur : quffi consuetudinis vis etiam sejunctione re- rum ipsarum atque intervallo temporis non discissa, memoria vocatur. Sed hffic mrsus omnia posse ani- mam etiam in bestiis nemo negat. Tertius gradus animffi. 72. Ergo attollere in tertium graduro, qoi jam est homini proprios, et cogita memoriam non consuetu- dine inolitaram, sed animadversione atque signis (fi) Manichffiorum error. 1075 DE QUANTITATE AiNlMyE, S. AUGUSTINI i076 commendatarum ac retentarum rerum innumerabi- linm, tot artes opificum, agrorum cultus, exstructio- nes urbium, variorum eediiiciorum ac moliminum multimoda miracula; inventiones tot signorum in litteris, in verbis, in gestu, in cujuscemodi sono, in picturis atque figmentis; tot gentium linguas, tot in- stituta, tot nova, tot instaurata ; tantum librorum nu- merum, etcujuscemodi monumentorum ad custodien- dam memoriam, tantamque curam posteritatis ; offi- ciorum, potestatum, honorum dignilatumque ordines, sive in familiis, sive domi raiiitiseque in republica, sive in profanis, sive in sacris apparatibus ; vim ratio- cinandi et excogitandi, fluvios eloquentise, carminum varietates, ludendi ac jocandi causa milleformes si- mulationes, modulandi peritiam, dimetiendi subtilita- tem, numerandi disciplinam, prseteritorum ac futnro- rumexprcesentibuscoiyecturam. Magna bsec etomnino bumana. Sed est adhuc ista partim doctis atque indo- ctis, partim bonis ac malis animis copia communis. QuartuB gradus animfle. 73. Suspice igitur atqno insili quarto gradni, ex quo bonitas incipit, atque onmis vera laudatio. Hinc enim anima se non solum suo, si quam universi par- tem agit, sed ipsi etiam universo corpori audet prse- ponere, bonaque ejus bona sua non putare, atque potentiffi pulchritudinique suse comparata discernere atque contemnere : et inde quo magis se delectat, eo magis sese abstrahere a sordibus, totamque emacu- lare ac mundissimam reddere et comptissimam; ro- borare se adversus omnia, quse de proposito ac sen- tentia dimovere moliuntur ; societatem humanam magni pendere, nihilque velle alteri quod sibi nolit accidere; seqni auctoritatem ac prscepta sapientium, et per hcec loqni sibi Deum credere. In hoc tam prfle- claro actu animee inest adhnc labor, et contra hujus mimdi molestias atque blanditias magnus acerrimus- que conflictus. In ipso enim purgationis negotio sub- est metus mortis ssepe non magnus, ssepe vero ve- hementissimus : non magnus tum cum robustis- sime creditur (nam videre hoc utrnm sit verum, non nisi perpurgatfie animoe licet) tanta Dei providentia justitiaque gubernari omnia, ut nulli mors iniqne ac- cidere possit, etiamsi eam forte iniquus intulerit. Ve- hementer autem formidatur mors in hoc jam gradu, cnm et illud eo creditur infirmius, quo sollicitius qnfleritnr; et eo ipso minus videtnri quo tranquillitas propter metum minor est, investigandis obscurissi- mis rebus pernecessaria. Deinde quo magis magisque sentit anima, eo ipso quo proficit, quantum intersit inter puram et contaminatam ; eo magis timet, ne, deposito isto corpore, minus eam possit Deus quam seipsa ferre pollutam. Nihil autem diflicilius quam et metuere mortem ^, et ab illecebris hujus mundi, sic- ut pericula ipsa postuiant, temperare. Tanta est tamen anima, nt etiam hoc possit adjuvante sane justitia summi et veri Dei, qna hsec universitas sustentatur et regitur ; qua etiam fartum est, ut non modo sint omnia, sed ita sint, ut omnino melius esse non possint. Cui i Er. etunuse nostris Mss., quam et non metueremortem. sese in opere tam diffidli mundationis suae adjavas- dam et perficiendam piissime tatissimeqae committit Quintus gradus animse. 74. Quod cum efifectum erit, id est, cum fnerit ab omni tabe anima libera macnlisque diiuta, tum se d^ nique in seipsa laetissime tenet, nee onanino aiiqoid metuit sibi aut ulia sna cansa quidquam aDgitnr. Est ergo iste quintus gradus : aliud est enim effioere, aliud tenere puritatem ; et alia prorsus actio qna se inqoi- natam redintegrat, alia qua non patitar se rnrsos in* qninari. In hoc gradu omnifariam concipit quantasit: qnod cum conceperit, tunc vero ingenti q[aadam et incredibiii fiducia pergit in Denm, id est, in ipsamco&- templationem veritatis, et iiind, propter qaod tantam iaboratum est, altissimum et secreiissimum prsmiom Sextus gradus animse. 75. Sed hsec actio, id est, appetitio, intelligendi et quse vere summeque sunt, suomias aspectus est ani- mae, quo perfectiorem, meliorem rectioremqne non habet. Sextus ergo erit iste gradus^ju^tionis : alind est enim mundari oculum ipsum animae, ne frastra et to- mere aspiciat, et prave videat; aliud ipsam custodire atque firmare sanitatem ; aliud jam serenom atqoe rectum aspectum in id quod videndum est, dirigere. Quod qui prius volnnt facere quam mundati et sanati fuerint, ita illa Ince reverberantur veritatis, at non solum nihil boni, sed etiam mali plurimum in ea po- tent esse, atqne ab ea nomen veritatis abjudicent, et cum quadam libidine et volnptate miserabili in soas tenebras, quas eorum morbus pati potest, medidBa maledicentes refngiant. Unde divino afflata, et pror- sus ordinatissime illud a Propheta dicitur : Cor mm- dum crea in me^ Ikus^ et spirUum reetum imma in viseeribus meis (Psa/. i, 12). Spiritus enim rectns est, credo, quo fit nt anima in veritate qimrenda devitre atque errare non possit. Qni profecto in ea non in- stanratur, nisi prius cor mnndum fuerit, hoc est, nisi prius ipsa cogitatio ab omni cupiditate ac fsce renun mortaiium sese cohibnerit et eliquaverit. Septimus gradus animae. 76. Jamvero in ipsa visione atque contemplatione veritatis, qui septimus atque ultimus animae gradns est; neque jam gradus, sed qnaedam mansio, quo illis gradibus pervenitur; qnee sint gandia, quse perfructio summi et veri boni, cujus serenitatis atque eotemita- tis afflatns, quid ego dicam? Dixerunt hsec qnantum dicenda esse judicaverunt, magn» queedam et incom- parabiles animffi, quas etiam vidisse ac videre isti credimus. Illud plane ego nunc andeo tibi dicere, nos si cursum quem nobis Deus imperat, et quem tenen- dum suscepimus, constantissime tenuerimus, perven- turos per Virtntem Dei atque Sapientiam ad summam iilam causam, vel summum anctorem, vel summum principium rernm omnium, vel si quo alio modo res tanta congruentius appellari potest : qno intellecto, vere videbimus quam sint omnia sub sole vanitas va- nitanlium {Eccle, i, 2 [a]). Vanitas enim est fiiUacia, vanitantes autem vel falsi, vel fallentes, toI utriqae {n) Ita frequeuter citat. Vide 1 Relract., cap. 7, n. 3. i077 LIBER UNUS. 1078 inteUignntar. Licet tamen dignoscere qaantnm inter hffic, et ea quse vere sant, distet ; et quemadmodum tamen etiam ista omnia Deo auctore creata siat, et in illorum comparatiooe nuUa sint; per se autem consi- deraia, mira atque palchra. Tunc agnoscemus quam vera nobis credenda imperata sint, quamque optime ac saluberrime apad matrem Ecclesiam nutriti fueri- mus, quaeve sit utihtas lactis illius quod apostolus Paulus parvulis se potam dedisse prsedicavit (I Cor, iiT, 2) : quod alimentum accipere cum quis matre nn- trilur, utilissimum est ; cam jam grandis est, puden- dum : respnere cum opus est, miserandum; reprehen- dere aliqnando aut odisse, sceleris et impietatis : tra- ctare autem ac dispensare commode, laudis et chari- tatis plenissimum est. Videbimus etiam natursehujus corporeae tantas commutationeset vicissitudines, dum divinis legibus servit, ut etiam ipsam resurrectionem camis, qu8B partimtardius, partim omnino noncredi- tur, ita certam teneamus, ut certius nobis non sit, solem, cum occiderit, oriturum. Jamvero eos qui ad exemplum salutis nostrse ac primitias, a Filio Dei po- tentissimo, setemo, incommntabiii susceptum homi- nem, eumdemque natum esse de virgine, cseteraque hujus historiffi miracula irrident, sic contemnemus, tanquam eos pueros, qui cum pictorem propositis ta- bulis, quas intueatur, pingentem viderint ; non putent posse hominem pingi, nisi aliam picturam, qni pingit, aspexerit. Tanta autem in contemplanda veritate vo- luptas est, quantacumquc ez parte eam quisqae con- templari potest, tanta puritas, tanta sinceritas, tam indobitanda rernm fides, ut neque quidquam praeter- ea scisse se aliquando aliquis pntet, cum sibi scire videbatar; et quo minus impediatur anima toti tota inhserere verilati, mors quoe antea metuebatur, id est ab hoc corpore omnimoda fnga et elapsio, pro summo munere desideretur. CAPUT XXXTV. — Anima solus Deus mc/ior, adeoque solus ei eokndus est. 77. Audisti quanta is sit animse ac potentia: quod ut breviter colligam, quemadmodum fatendum est, animam humanam non esse quod Deus est ; ita prse- sumendum, nibil inter omnia quse creavit, Deo esse propinquius. Ideoque divine ac singulariter in Eccle- sia catholica traditur, nullam creaturam colendam esse animx (libentius enim loquor his verbis quibus mihi hsec insinuata sunt), sed ipsum tantummodo rerum, quse sunt, omnium Creatorem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia ; id est incommutabile principium, incommutabilem sapientiam,incommuta- bilem charitatem, unum;.Deam verum * atque perfec- tum, qui numquam non fuerit, nunquam non erit, namquam aliter fuerit, nunquam aliter erit;quonihil sit secretius, nihil prsesentius: qui difficile Invenitur ubi sit, difficilius ubi non sit ; cum quo esse non om- 1 Sic pleriqueMss.cumEr. AtBhd. et Lov.habent: idesi incommutabitem veritatemj incommutabilem xtemitatem^ incommutabilem virtutem incommtifabitem charitatem, unum verum Deum. Mss. tres : id est incommutabilemt ieternifafem, incommutabilem veritatem, incommutalnlem charitafcm^ uvumverum Deum. nes possunt, et sine quo esse nemo potest : et si quid de illo incredibilius, convenientius tamen atque aptius homines dicere valemus. Hic ergo solus Deus anim® colendus est, neque discrete, neque confuse. Quid- quid enim anima colitutDeum, necesse est ut raelius esse, quam seipsam, putet. Anima}! autem natura nec terra, nec maria, nec sidera, nec lima, nec sol, non quidquam omnino quod tangi, aut his oculis videri potest, non denique ipsum quod videri a nobis non potest, coelum melius esse credendum est. Imo haec omnia longe deteriora esse, quam est qucelibet ani- ma, ratio certa convincif ; si modo eam veri amato- res ducentem per insolita qusedam, et ob hoc ardua, constantissime atque observantissime sequi audeant. 78. Si quid vero aliud est in rerum natura prseler ista quae sensibus nota sunt, et prorsus quse aliquod spatium loci obtinent, quibus omnibus prsestantiorem animam humanam esse diximus : si quid ergo aliud est eomm quse Deus creavit, quiddam est deterius, quiddam par : deterius, ut anima pecoris ; par, nt angeli : melius autem, nihil. Et si quando est aliquid horum melius, hoc peccato ejus fit, non natura. Quo tamen non nsque adeo fit deterior, ut ei pecoris ani- ma prseferenda, aut conferenda sit. Deas igitur solus ei colendus est, qui solus ejus est aactor. Homo au- tem quiiibet alius, quanquam sapientissimus et perfe- ctissimus, velprorsus quselibetanima rationis compos atque beatissima, amanda tantummodo et imitanda est, eique, pro merito atque ordine, quod ei congmit deferenium. Nam, Dominum Deum tuum adorabiSy et illisoli soti servies {Deut. vi, i3 ; Matth. iv, iO.)Erranti- bus vero cognatis animis et laborantibus, quantum Hcet atque prseceptum est, opem ferendnm essc scia- mus, ita ut hoc ipsum cum bene agitnr, Deum per nos agere intelHgamus. Neque qnidquam nobis proprium vindicemus inanis glorise cupiditate decepti, quo nno malo a summo in ima demergimur *. Neque vitiis op- pressos, sed ipsa vitia ; neque peccantes, sed ipsa peccata oderimus. Omnibus enim subventum veUe de- bemas,etiam qui nos Iffisemnt, autlsedere.automni- no Isedi volunt. Hsec est vera, hsec perfecta, hsec sola reHgio, per quam Deo reconciUari pertinet ad animse, de qua quserimus, magnitudinem, qua se libertate di- gnam facit : nam ille ab omnibus liberat, cui servire omnibus utiHssimum est, et in cujus servitio placere perfecta et sola ' Hbertas est. Sed video me pene ezcessisse metas propositi mei, ac sine ulla interroga- tione tamdiu tibi multa dizisse : neque id me poenitet. Nam cum sint ista per tam multas Ecclesise scripturas dispersa, quanquam ea non incommode coUegisse vi- deamur, plene tamen intelHgi nequeunt ; nisi qnisque in iilorum septem quarto gradu fortiter agens, pieta- temque custodiens, et ad ea percipienda sanitatem ac robur comparans, inquirat omnia singiUatim, diUgen- tissime ac sagacissime : namqne illis omnibas gradi- bus inest distincta et propria polchritudo, quos actas meHus appeUamus. * Ita Par. Er. Ven. Lov. In B., demergitur. M. 3SiclcgcudumexauctoritateMss.Ebrulpb..[/;er/ec/c«oto.] 1079 ADMONlTiO D£ SEQUENTIBUS SEX LIBRIS DE MUSIGA. m GAPUT XXXV. — Aetui animx Juxta septem prmfatos gradus varie appeHantar. 79. Quaerimos quippe de animfle potentia, et fieri potest ut hsec omnia simul agat, 9ed id solum sibi agere videatur qaod agit cum difQcultate, aut certe eum timore ^ Agit enim hoc multo quam cstera at- tentior. Ascendentihus igitur sursum versus, primus actus, docendi causa, dicatur aniroatio ; secnndus, sensus ; tertius, ars ; quartus, virtus ; quinlus, tran- quillitas ; sextus, ingressio ; septimus, contemplatio. Possunt et hoc modo appellari : de corpore ; per cor- pus ; circa corpus; ad seipsam ; in seipsa ; ad Deum ; apud Deum. Possunt etsic: pulchre de alio ; polchre per alind; polchre circa aliud; pulchre ad pulchrum; pulchreinpulchro; pulchre adpulchritudinem; pulchre apud pulchritudinem. De quibus omnibus post reqoi- res, si quid videbitur aperiendum : nunc ideo volui to- ties ista signare vocabnlis, ne te moveat cum alii aliis nominibns eadem vocant, aut aliter etiam partiuntur ; et ob hoc aut ista aut illa improbes. Innumerabilibus enim modis ecedem res et appellari, et dividi possunt rectissime ac subtilissime ; sed in tanta copia modo- rum utitur quisque, quose congruenler uti existimat. CAPUT XXXVI. — Attinguntur reliquse de anima qusBStUmes, Quss sit reliqio vera, 80. Deus igitur summus et verus lege inviola- bili et incorrupta, qua omne quod condidit regit, subjicit animee corpus, animam sibi, et sic omnia sibi: neque in ullo actu eam deserit, sive poena, sive pree- mio. Id enim judicavit esse pulcherrimum, ut esset quiquid est, qnomodo est; et ita naturee gradibus or- dinaretur, ut considerantes universitatem nuUa offen- deret exulla parte deformitas ; omnisque animee poe- na et omne prcemium conferret semper aliquid pro« portione justee pnlchritudini ' dispositionique rerum omnium. Datnm est enim animae libemm arbitrium, quod qui nugatoriis ratiocinationibus labefactare co- nantur, usque adeo Cfleci sunt, ut ne ista ipsa quidem vana atque sacrilega propria voluntate se dicere in- teliigant. Nec tamen ita libemm arbitrium animee da- tum est, ut quodlibet eo moliens, ullam partem divini 1 In Mss. quatuor melioris not», cum amore. * Edd., oUquidproportiKmiiusixpulchritudinis. AtMss., propwiionis\ tumqoe ex illis ves, justx pulchritudini. ordinis legisque pertariMt. Daiiim est enim a «pieB- tissimo atque invictissimo totliis creatiinB Domino. Sed ista nt videnda sunt ridere, paacoram est ; neque ad hoc quisquam nisi vera religione fit idoneus. Est enim reUgio vera, qua se uni Deo animA, node se pe^ cato velut abruperat, reconciiiatione religat. Innectit ergo animam in illo aetu terlio, atque incipit dacere; purgat in quarto ; reformat in quinto ; introdueit in sexto ; pascit in septimo. Atque hoc fit alias cilias, alias tardius, ut quseque amore ac meritis valent: omnia tamen Deus justissime, moderatissime, pol« cherrime facit, qnoquo modo seae habere Yolnerintde quibus facit. Jamvero etiam puerornm infantiam coo- secrationes qnantum prosint, obscurissima quseslio est, nonnihil tamen prodesse credendumest. Inveniet hoc ratio, cum qusri oportnerit : quanquam et ilia multa jamdiu quserenda tibi potius aliquando, qnam cognoscenda protulerim. Quod fiet utilissime, sidnce pietate requirantur. 81 . Qu« cum ita sint, quis est qni juste stomache- tur, quod agendo atque administrando corpoii aniou data sit, cum tantus et tam divinus rernm ordo oon- necti melius non possit ; autquflerendam patet. quilis in hoc mortali et fragili corpore efficiatur, cum et ia mortem propter peccatum jure contrusa 8it,et virtate hic etiam possit excellere ; autqualis post hoc corpiis futura sit, cum et poena mortis necessario manere de- beat manente peccato, et rirtuti pietatiqne sit Deos ipse, id est veritas ipsa, prffimium ? Quare si jam pli- cet, tam longum sermonem terminemns aliquando, et implendis Dei prseceptis vigilantissime et religiosis- sime operam demus : non est enim alia fuga de tanlis malis. Si quid autem obscurins a me dictum est qnam veIles,facito ut memori» mandatum alias opportonius requiras. Neqne enim deerit nobis quierentibus se, qni desuper est Magister omniom. E. Ego vero et hac oratione ita som affectus, ut eam interpellare nefas potaverim: et si tibi modus sermonis hic placet, tresque illse quo^tiones qua remanebant, tam breTi- ter perstringendee in presentia visce sant ; cedam ja* dicio tuo, acdeinceps tam magnis rebus investigandis, non modo tempus propter tnas occapationes, sed etiam meipsum opportuniorem observabo. ADMONITIO DE SEQUENTIBUS SEX LIBRIS DE MUSIGA. Ex disciplinarum libris qnos Augustinus Mediolani, cum esset Baptismum perceptums anno Ghristi treeen- tesimo octogesimo septimo delibavit {Vide Retract, lib, i, cap, 6), quanquam cseteri perierint (nam de Gram* matica, Principia Dialecticse, Categoriae, et Principia Rhetoricse , qui libri inter ejus opera sunt hactenus vnlgati, supposititios esse in appendice ostendemus), sex isii de Musica, iique integerrimi ad nos usque penre- nerunt ; studiosius nimirum a librariis descripti, cum suisomnibusnumerisabsoluti prodiissent circiter annnm Christi, ut videtur, trecentesimnm octogesimum nonum, quo tempore post editos libros deGenesi contraMa- nichsos iis perficiendis in Africa se vacavisse innnit Augustinus libro primo Rctractationum, capile undecimo. Eum porro dialogos hosce cum Licentio habuisso fcrunt manuscriptl pleriquc etiam veta- 1081 D£ MUSIGA, S. AU6UST1N1 UBER PRIMUS. 1082 stiores; quod nescimus an intelligi possit ex iUis Licentii ad Augustinum Tersibus in epistola vigesima sexta. Pr»sentem ipsa mihi te red jent, si mihi morem Gesseris, et libros, qoibus in te lenta recumbit Musica, tradideris; nam ferveo totus in illos. In primo libro definitio MusicfiB, et qoi ad hujusce disciplinffi considerationem pertinent, nnmerosorum motuam species explicantur. In secundo disputatur de sjllabis pedibusque metricis. In tertio proponitnr tra- ctandum singillatim de rbythmo, de metro et de ?ersa ; atqae hic primam rhythmi ratio et proprietates tra- duntur: tumque incipit tractatio de metro; quae in quarto libro continaatur. In quinto disseritur de versu. Qus porro hactenus multa cum eroditione tractavit Aagustinus, vocat ipse nagacitatem, quam apud benevolos officiosi laboris nomine deprecatur initio libri sexti, ubi deinceps studiosorum mentes ex numerorum consi- deratione ad Deum provehit. S. AUGUSTINUS, BPIST. iOi, MEMORIO EPISCOPO. < Verum quia in omnibus rerum motibas quid numeri valeant, facilius consideratur in vocibas, eaqae con- sideratio quibusdam quasi gradatis itineribus nititur ad superna intima veritatis, in quibus viis ostendit se sa- pientia hilariter, et in omni providentia occurrit amantibus : initio nostri otii cum a curis majoribus magisque necessariis vacabat animus, volui per ista quse a nobis desiderasti scripta proladere, quando conscripsi de solo rhythmo sex libros,et de melo scribere alios forsitansex, fateor, disponebam, cnm mihi otium futurum spera- bam. Sed posteaquam miiii curarum ecclesiasticarum sarcioa imposita est, omnes illffi deliciee fugere de mani- bus, ita nt vix nunc ipsum codicem inveniam, qaoniam tuam volnntatem, nec petitionem, sed jussionem, con- temnere nequeo. Quod sane opnsculum si potuero mittere, non quidem me tibi obtemperasse, verumtamen te hoc a me tantopere flagitasse poenitebit. Difticillime qnippe intelliguntur in eo qainque libri, si non adsit qni non solum disputantium possit separare personas, verum etiam pronuntiando ita sonare morulas syllabarum, ut eis exprimantur sensumqne aurium feriant genera nnmerorum : maxime quia in quibusdam etiam silentiorum dimensa intervalla miscentur, qua omnino sentiri nequeunt, nisi auditorem pronuntiator informet. Sextum sane librum quem cmendatum reperi, ubi est omnis fmctus cseterorum, non distuli mittere Charitati tuse : for- tassis ipse tuam non multum refugiet gravitatem. » Vide pmterea Ubrum i, cap. 11, Retractationum, col. 600-602, a verbis^ Deinde, ut supra, n. 1, usqiie ad verba n. 4, Satis diu pene. M. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI DE MUSIC A LIBRI SEX">. • LIBER PRIMUS. Traditur music® definitio ; et qai ad higosce disciplin» considerationem pertinent, motuum numerosorum species ac proportio explicantur. GAPUT PRIMUM. — Sononm certas dimensiones obser- M, Bonus, qui pes esttD. Idem qui et modus. M. Hoc vare non ad grammaticam spectatt sed ad musicam. est ergo modus, quod bonus. D. Non. M. Gur ergo i. AIagister: Modus, qui pes est? Discipdlus *: idem? D. Quia idem in sono, in significatione aliud. Pyrrhichias. M. Qaot temporum est? D. Duum. M. Goncedis ergo eumdem sonnm esse cum dicimus, ▲OMOHITIO PP. BBNEDICTIHOIUM. A mendis prope innameris expargati sunt (Libri de Masica) ad Mss. Corbeiensem optimsB uoUb, Amulfensem, Albinensemi Victorinam,Regium, Vaticanom; adlectionesex Belgicisquatuorper LovaoienBescoUectas; etad editionesAm. Er. etLov. Prsterea libri quinque priores ad alium Victorinum et ad Navarricum Mss. coUati sunt \ sextus demum iiber ad alium Navar. et aUum Victor. ad unum majoris conventus Augustiuianorum Paris. et ad Benignianum. Comparavimus prxterea ea$ omnes editiones initio Retractationum et Confessionum memoraias, necnon duos Regix Bibliotheca Mss. numeris A,7200, et B, 7231 designatos, ac operis Augustiniani quamdam epitomen exipsispotissimum Augustini verbis concinnatam^ quam Angelus Alaius in pervetusto Codiee Bibliothecx Valicanx reperit ediditque RomsBt anno 1828, in tomo 3, parte 3, pag. 116-134, noTS CoUectionis scriptorum Teterume Vaticanis Cdd. expresss. M. ^ In capite Operis, apud Albinensem Mss. habetur: Ind- interlocutores AugustinusetLicentius ex nomioedesignan- pit dialogorum Augustini et Licentii de Musica liberpri' tur per totum oi)U8, ubicumque in editis not» afftx» sunt mus. Titulom persimilera presferunt Regius codex et Victo- Magistri ac Discipuli. rint Juo. In Mss. autcm Corb. Amulf. et aUis plerisque, [a) luchoati an. Christi 387, pcrfecti circiler au. 389. i083 OE MUSIGA, S. AUGUSTINI 1084 modns, et, bonus, D. Litterarum sono ista yidco dis- crepare, ccetcra autemparia esse. M. Quid? cum enun- tiamus, pone vcrbara, et pone adverbium ; praeter id quod signiiicatio diversa est, nihil tibi videtur sonus distare? i). Distat oranino. M, Unde distat, cum ct iisdem temporibus utrumque, et iisdem litteris con- stet?D. Ego distat ' quod in diversis locis habent acu- men. M, Cujus tandem artis est ista dignoscere ? D. A grammaticis liffic audire soleo, et ibi ea didici ; sed utrum hoc ejusdem artis sit proprium, an aliunde usurpatum, nescio. M, Post ista videbimus : nunc illud quffiro, utrum si tympanum vel chordam bis per- cuterem tam raptim ct velociter quam cum enuntia- mus moduSf aut bo7ius\ agnosceres ct tibi oadem tempora esse, an non. D. Agnoscerem. M, Vocarcs ergo pedcm pyrrhichium. D Vocarem. Bf, Nomen' hujus pedis a quo, nisi a grammatico, didicisli. ? D. Fatcor. M, Ergo de omnibus hujusmodi sonis gram- maticus judicabit ; an per teipsum istos pulsus didi- cisti, sed nomen quod imponeres, a grammatico an- dieras? D. Ita est. M, Et ausus cs nomen quod te grammatica docuit, transferre ad cam rem, quam non pertinere ad grammaticam coniileris ? D. Video non ob aliud pcdi nomen impositum, quam propter tem- porumdimensionem ; quam ubicumque'cognovero, eo transferrc illud vocabulum cur non audeo ? Sed etsi alia vocabula sunt imponenda, cum ejusdem dimen- sionis soni sunt, sed ad grammaticos tamen non per- tinent; quid mihiestdenominibus laborare, cum res aperta sit ? M, Nec ego id volo : sed tamen cum vi- deas innumerabilia genera sonorum, in quibus certa: dimensioncs observari possunt, quse genera fatemur grammatiffi disciplince non esse tribuenda; nonno censes esse aliam aliquara disciplinam, quse quidquid in hujusmodi sit vocibus numerosum artiiiciosnmque, contineat? D. Probabile mihi videtur. M. Quod ojus esse nomen existimas ? Nam opinor non tibi novum esse omnipotentiam quamdam canendi Musis solere concedi. Ilocc est, nisi fallor, illa quas Musica nomina- tur. D. Et ego hanc esse existimo. CAPUT II. — Musica qvid siU Modulari quid sit. 2. M, Sed jam placet nobis de nomine minime la- borare : modo inqniramus, slvidetur, quam diligen- tissime possumus, omnem hujus qusecumque est disciplinffi vim atque rationem. D. Inquiramus sane: nam hoc totum quidquid est, muUum nosse desidero. M, Defini ergo musicam. D. Non audeo. M, Potes saltem definitionem meam probare ? D. Experibor, si dixeris. M, Musica est scientia bene modulandi, An tibi non videtur? D. Videretur fortasse, si mihi liquerctquid sitipsa modulatio. M, Numquidnam hoc verbnm quod modulari dicitur, aut nunquam audisti, aut uspiam nisiin eo quod ad cantandum saltandumvc pertineret ? D. Ita est quidem : sed quia video modu- lari a modo esse dictum, cum in omnibus bene factis modus servandns sit, et multa etiam in canendo ac saltando quamvis delectent, vilissima sint ; volo ple- nissime accipere quid prorsus sit ipsa modulatio, quo 1 Distanty juxta Cd. Mss. A et edd. Er. Lugd. M. uno pene verbo tantae disciplinn definitio continetor. Non enim tale aliquid hic discendum est, quale qui- libet cantores histrionesqne noverunt. M. lUud supe- rius« quod in omnibus ctiam prseter rausicam factis modus servandus est, et tamen in musica modulatio dicitar, non te moveat ; nisi forte ignoras dictionem oratoris proprie nominari. D. Non ignoro : sed quor- 8um istuc? M, Quia et puer tuus quamlibet impolitis- simus et rusticissimus, cum vel uno verbo interroganti tibi respondet, fateris eum aliquid dicere? D. Fateor. M. Ergo et ille orator est? D. Non, M. Non igitur dictio- ne usus est cum aliquid dixerit, quamvis dictionem a dicendo dictam esse fateamur. D. Concedo : sed ethoc quo pertineat requiro. M. Ad id scilicet ut intelligas modnlationem posse ad solam musicam pertinere, qnamvis modus unde flexum verbum est, possit etiam in aliis rebos csse : quemadmodom dictio proprie tribai- tur oratoribus, quamvis dicat aliquid omnis qni loqni- tnr, et a discendo dictio nominata sit. D. Jam intelligo. 3. M, III ud ergo qaod abs tepostea dictum est, malta csse in canendo et saltando vilia, in quibns si modula- tionis nomen accipimus, pene divina ista disciplina vilescit; cautissime omnino abs te animadversum est Itaque discutiamus primum quid sit modulari, deinde quid sit bene modulari: non enim frustra est defini- tioni additum. Postremo etiam quod ibi scientia po- sita est, non est contemnendum : nam his tribus, nisi fallor, definitio illa perfecta est. D. Ita fiat. M, Igitor quoniam fatemur modulationem a modo esse nomina- tam ; numquidnam tibi videtur metnendum ne aat excedatur modus, aut non impleatur nisi in rebus quee motu aliquo fiont? aut si nihii moveatnr, possa- rousformidare ne prsetermodum aliqnid fiat? D. Nallo pacto. M, Ergo modulatio non incongrue dicitnr mo- vendi qucedam peritia, vel certe qua fit ut bene ali- quid moveatur. Non enim possumus dicere bene mo- veri aliquid, si modum non servat. D. Non possumos quidem : sed necesse erit rursus istam modulationem in omnibus bene factis intelligere. Nihil quippe nisi bene movendo, bene fieri video. M. Quid si forte ista omnia per musicam fiant, quamvis modulationis no- men in cujuscemodi * organis magis tritum sit, nec immerito? Nam credo videri tibi aliud esse tornatam aliquid ligneum, vel argentenm, vel cujusce materis^; aliud autem ipsum motura artificis, cum illa toman- tur. D. Assentior moltum differre. M. Nnmquidnam ergo ipse motus propter se appctitnr, et non propter id quod vult esse tornatum?D. Manifestum est. Jf. Quid ? si membranon ob aliud moveret, nisi nt pnlcbre ac decore moverentur, eum facere aliud nisi saltare di- ceremus? D. Ita videtnr. M. Quando ergo censes ali- qnamrem praestare et qnasi dominari*' cumpropterse- ipsam, an cnm propter alind appetitur? D. Quis negat cum propter seipsam? M, Repete nunc illud soperius quod de modulatione diximus : nam ita eam posuera- mus, quasi quamdam movendi esse peritiam, et vide ubi magis habere sedemdebeat hocnomen : in eo moto qui velut liber est, id est propter se ipse appetitur et 1 Sic Ms. B; at Ms. A, hujuscemodi. Edd. ejuscemodi. >l. 1085 LIfi£H PRIMUS. 1086 per se ipse delectat ; an in eo qui servit qnodammodo : nam quasi serviunt omnia qnsB non sibi sunt, sed ad aliquid aliud referuntur. i). In eo scilicet qoi propter se appetitur. M. Ergo scientiam raodulandi jam pro- babile est esse scientiam bene movendi ; ita ut motns per se ipse appetatur, atque ob hoc per se ipse de- lectet. D. Probabile sane. CAPUT III. — Bene modulari quid stt, et eur m mw- 8ic3e definitione positum, 4. M. Gur ergo additum est, bene ; cum jam ipsa modulatio nisi bene moveatur, esse non possit? D. Nescio, et quemadmodom mihi ereptum sit ignoro : nam boc requirendum animo hseserat. M, Poterat omnino nulla de hoc verbo controversia iieri, ut jam mosicam subiato eo quod positum est, bene, tantum scientiam modulandi deiiniremus. D, Quis enim ferat, si enodare totam ita velis? M, Masica est scientia bene movendi. Sed quia bene moveri jam dici potest, quidquid numerose servatis teraporum * atque inter- vallorum dimensionibus movetur (jam enim delectat, et ob hoc modulatio non incongrue jam vocatur) ; fieri autem potest, ut ista numerositas atque dimensio de- lectet, qnando non opns est; ut si qnis suavissime ca- nens, et pulchre saltans, velit eo ipso lascivire, cnm res severitatem desiderat : non bene utique numerosa modulatione utitur ; id est ea motione qu8e jam bona, ex eo quia numerosa est, dici potest, male ille, id est incongruenter utUur. Unde aliud est modulari, aliud bene modulari. Nam modulatio ad quemvis cantorem, tantum qni non erret in illis dimensionibos vocnm ac sonorum ; bona vero modulatio ad hanc liberalem dis- ciplinam, id est ad musicam, pertinere arbitranda est. Quod si nec illa bona tibi motio videtur, ex eo quia inepta est, quamvis artificiose numerosam esse fateare ; teneamus illnd nostrum, qnod nbique servandum est, ne certamen verbi, re satis elncente, nos torqueat; nihilque curemus, utrnm mnsica modulandi, an bene modnlandi scientia describatnr. D. Amo qnidem rixas verbomm prseterire atqne contemnere, non tamen mihi displicet ista distinctio. CAPUT IV. — Scientia cur in musicae definitioneponitur, 5. M, Restat ut quffiramns cur sit in definitione scientia. D, Ila fiat : nam hoc flagitare ordinem me- mini. M. Responde igitur, utrum tibi videatur bene modulari vocem luscinia verna parte anni : nam et numerosus est et suavissimus ille cantus, et, nisi fal- lor, tempori congruit. D. Videtur omnino. M, Nom- quidnam liberalis hujus disciplinfle perita est? D. Non. M. Vides igitnr nomen scientiffi deiinitioni perneces- sarinm. D. Video prorsns. M. Dic mihi ergo, quseso te ; nonne tales tibi omnes videntur, qualis iila lusci- nia est, qui sensu quodam ducti bene canunt, hoc est numerose id faciunt ac suaviter, quamvis interrogati de ipsis nomeris, vel de iutervallis acutarnm gravium- que vocum, respondere non possint?D. Simillimos eos puto. M. Quid? ii qni illos sine ista scientia liben- ^ Sic in Ms8. ; at Lov., quidquid numerositatis temporum, Am. et Er. habent, quidquid numerositatis, qtuetemporum. — Beuedictinis ad8tipulatur Vatic. Cd. M. ter audiuit; cum yideamus elephantos, ursos, aliaque nonnulla genera bestiarum ad cantus moveri, avesque ipsas delectari snis vocibus (non enini nullo extra proposito * commodo tam impense id agerent sinQ qnadam libidiae) ; nonne pecoribus comparandi sunt. D. Censeo : sed pene in omne genus huraanum tendit hffic contnmelia. M. Non est quod pntas. Nam magni viri, etsi musicam nesciunt, aut congruere plebi vo- lunt, qnse non multnm a pecoribus distat, et cujus ingens est numerus, qnod modestissime ac prudentis- sime faciunt (sed de hoc nunc disserendi iocus non est); aut post magnas curas relaxandi ac reparandi animi gratia moderatissime ab iis aliquid voiuptatis assumitur. Qnam interdum sic capere modestissimum est; ab ea vero capi vei interdum, turpe atque inde- cornm est. 6. Sed quid tibi videtur? qui vel tibiis canunt vel cithara, atque hujnsmodi instrumentis, numqnidnam possnnt lusciniffi comparari? D. Non. M. Quid igitur distant? D. Qnod in istis artem quamdam esse video, in iila vero solam natnram. M. Verisimiie dicis; sed ars tibi videtur ista esse dicenda, etiamsi quadam imi- tatione id faciunt? D. Cur non? Nam video tantnni valere in artibus imitationem, nt, ea sublata, omnes pene perimantur. Preebent enim se magistri ad imi- tandum, et hoc ipsum est qnod vocant docere. M. Vi- detur tibi ars ratio esse qnsdam, et ii qui arte utnn- tur, ratione uti : an aliter putas? D. Videtur. M. Quisquis igitur ratione uti non potest, arte non utitor. D. Et hoc concedo. M. Censesne muta animalia, quee etiam irrationaiia dicontur, uti posse ratione? D. Nollo modo. M. Aut igitur picas et psittacos et corvos ra- tionalia esse dicturus es animalia, aut imitationem nomine artis temere vocasti. Videmus enim has aves et multa canere ac sonare quodam humano usu, et nonnisi imitando facere : nisi tu aliter credis. D, Quo- modo hoc confeceris, et quantum contra responsionem meam valeat, nondum plane intelligo. M. Quflesive- ram ex te, utrnm citharistas et tibicines, et hujusmodi aliud genns hominnm, artem diceres habere, etiamsi id quod in canendo facinnt, imitatione assecuti sunt. Dixisti esse artem, tantumque id valere afiirmasti, ut omnes pene tibi artes periclitari viderentur imitatione sublata. Ex quo jam colligi potest, omnem qui imi- tando asseqnitur aliqnid, arte uti ; etiamsi forte non omnis qoi arte utitur, imitando eam perceperit. At ' si omnis imitatio ars est, et ars omnis ratio ; omnis imitatio ratio : ratione autem non utitnr irrationale animal ; non igitnr habet artem : habet antem imita- Uonem; non est igitur ars imitatio. D. Ego multas artes imitatione constare dixi, non ipsam imitationem artem vocavi. M. Qu® igitur artes imitatioce constant, non eas censes ratione constare? D. Imo utroque puto eas constare. M. Niliil repug^o, sed scientiam in qno ponis; in ratione, an in imitatione? D. Et hoc in utroque. M. Ergo scientiam illis avibus dabis, quibus imitationem non adimis. D. Non dabo : ita enim dixi 1 In B.f posito, Ms. A, Vatic. Gd., proposfto. 51. 3 Iq B., aut, Ms8. A et B, at. M. 1087 DE MUSIGA, S. AUGUSTINI in utroque esse scientiam, ut in sola imitatione esse 1068 non possit. M, Quid? in sola ratione videtur tibi esse posse? D. Videtur. M. Aliud igitur putas esse artem, aliud scientiam. Siqnidem scientia et in sola ratione esse potest, ars autem rationi jangit imitationem. D, Non yideo esse consequens. Non enim omnes, sed multas artes dixeram, simal ratione atque imitatione constare. M. Quid ? scientiam vocabisne eliam illam, quffi his duobas simul constat; an ei solam partem rationis attribnes? D. Quid enim me prohibet vocare scientiam, cum rationi adjungitur imitatio? 7. Jf. Qaoniam nunc agimus de citharista et tibi- cine, id est de musicis rebus ; volo mihi dicas, utrum Gorpori tribuendum sit, id est obtemperationi cuidam Gorporis, si quid isti homines imitatione faciont. D. Ego istam et animo simul et corpori tribuendam puto : quanqoam idipsum Terbum satis proprie abs te positam est, quod obtemperationem corporis appel- lasti : non enim obtemperare nisi animo potest. JV. Video te caotissime imitationem non soli corpori Toluisse concedere. Sed numquid scientiam negabis ad solum animum pertinere? D. Quis hoc negaverit? M. Nullo modo igitur scientiam in sonis nenrorum * et tibiarum, simul et rationi et imitationi tribuere sine- ris. Illa enim imitatio non est, ut confessus es, sine corpore; scientiam Tero solius animi esse dixisti. D. Ez iis quidem quse tibi concessi, fateor hoc esse confectum : sed quid ad rem? Habebit enim et tibicen scientiam in animo. Neque enim cam ei accedit imi« tatio, quam sine corpore dedi esse non posse, adimet illud quod animo amplectitur. M. Non adimet qui- dem : nec ego affirmo eos, a quibus organa ista tra- ctantnr, omnes carere scientia, sed non habere omnes dico. Istam enim ad hoc Tolyimus qu«stionem, ut intelligamus, si possumus, quam recte sit scientia in illa definitione musicie posita ; qaam si omnes tibici- nes et fidicines, et id genus alii qnilibet habent, nihil ista disciplina puto esse Tilius, nihil abjectius. 8. Sed attende quam diligentissime, ut quod din jam molimur appareat. Certe enim jam mihi dedisii in solo animo habitare scientiam. D. Quidni dederim? M. Quid? sensum aurium animone, an corpori, an utrique concedis? D. Utrique. Jlf. Quid memoriam? D. Animo puto esse tribuendam. Non enim si per sen- sus percipimus aliqnid quod memoriee commenda- mus, ideo in corpore memoria esse putanda est. M. Magna fortasse ista qusestio est, neque huic oppor- tuna sermoni. Sed quod proposito sat est, puto te negare non posse, bestias habere memoriam. Nam et nidos post annum reTisant hirundines, et de capellis Tcrissime dictum est : Atqae ipsse memores redeaat in tecta capellffi. [Georg. lib. 3, v. 316.) Et canis heroem dominum, jam suis hominibus obli- tum rccognovisse priedicatur (Odyssea? p, v. 291 seqq.). Et innumerabilia, si Telimus, animadTertere possa- mns, quibas id quod dico manifestum est. D. Nec ego istud nego, et quid te adjuTct, Tehementer exspecto. * Verborum^ juxla Mss. A ct D. M. M, Quid putas, nisi quod sdentiam qui soli aiumo tribuit, eamque omnibus irrationalibus animantibus adimit, neque in sensp eam, neque in memoria (nam illud non est sine corpore, et ntrumque etiam in * bestia est), sed in solo intellectu collocaTit? D. Et hoc exspecto quid te adjuTet. M. Nihil aliad, nisi omnes qui sensum sequuntur, et quod in eo deleetat, memorise commendant, atque secnndum id corpos moTentes, Tim quamdam imitationis adjungunt; non eos habere scientiam, quamvis perite ac docte malta facere Tideantur, si rem ipsam quam profitentar aut exhibent, intellectus puritate ac Teritate non teneant At si tales esse istos theatricos operarios ratio de- monstraTerit; nihil erit, ut opinor, cur dubites eis negare scientiam, et ob hoc musicam, quse scientia modulandi est, nequaquam concedere. D. Explica hoc; Tideamus^qualc sit. 9. M. Mobiiitatem digitorum celeriorem vel pigrio- rem credo te non scientiae^ sed usoi dare. D Car ita credis id? M. Qnia superius soli animo scientiam tri- buebas, hoc autem quanquam imperante animo ta- men esse corporis rides. D. Sed cum sciens animos hoc imperat corpori, magis hoc scienti animo, qnam sendentibas membris tribuendum puto. M, Noo&e censes posse fieri ut unus alium scientia prscedat, cum ille imperitior multo facilius et expeditius digi- tos moveat? D. Censeo. M. At si motus celer et ex- peditior digitorum scientis tribuendns esset, tanto in eo qnisque excelleret, quanto esset scientior. D. Gon- cedo. tf. Attende etiam istud. Nam opinor nonnun- quam te animadTertisse fabros, tcI h^jusmodiopifices, ascia siTC securi eumdem locum feriendo repetere, et non alio quam eo quo intendit animus ictum per- ducere ; quod nos tentantes cum assequi*neqaimas, ab eis ssepe irridemur. D. Ita est ut dicis. M. Eiigo cum id nos facere non Talemus, numquid ignoramas quid feriri debeat, tcI quantum debeat ampatarit D. 5>iepe ignoramus, ssepe scimus. M. Fac ergo aliqoem nosse omnia, quie fabri facere debeant, et perfeete nosse, minus tameu Talere in opere; sed eisdem ipsis qui facillime operantur, multa dictare solertiixs quam illi per se jadicare ^ possent; an id usu eTenire negas? D. Non nego. M. Non igitor solum moTendi celeritas atque facilitas, sed etiam motionis modos ipse in membris, usui potius quam scientise tribuen- dus est. Nam si aliter esset, eo quisque roanibus me- lius uteretur quo esset peritior : quod licet ad tibias citharasTe referanms, ne quod ibi digiti atqae artieoii fjBciunt, quia difficile nobis est, scientia potius qnam usu et sedula imitaUone ao meditatione fieri pntemos. D. Non queo resistere; nam et medicos audire soko doctissimos riros, sepe in secandis, yel quoqno modo comprimendis membris, in eo quod mano ac ferro fiat, ab imperitioribus antecedi . quod genns curandi chi- rurgiam nominant, quovocabolo satis significatnr op^ raria queedam in manibus medendi consuetndo. Perg^ itaqoe ad ceetera, et jam istam confice qusstionem. iln B., indieare; sic etiam Lot. ; at Er. Lagd. Ven. Us^ A el B. Jvdicare. M . \m UBER PRIMUS. i090 CAPUT V. — Sensus muskes an insit a natura, 10. M, Illud restat, ui opinor» ut iaveniamus, si possumus, has ipsas artes qu» nobii per manus pla- cent * ut illius usns potentes essent, non continuo scientiam, sed sensum ac memoriam secutas : ne forte mihi dicas iieri quidem posse, ut scientia sine usu sit, et major plerumque quam est in eis qui usu excellunt ; sed tamen eliam ilio ad usum tantum non potnisse sine ulla scientia pervenire. D. Aggredere : nam ita deberi manifestum est. M, Nunquamne hu- jusmodi histriones audisti studiosius?!). Plusfortasse quam vellem. M, Unde lieriputas, utimperitamultitudo explodat ssepe tibicinem nugatorios sonos efferentem; rursumque plaudat bene canenti, et prorsos quanto suavius canitur,tanto amplios et studiosius moveatur? Numquidnam id a vulgo per artem musicamfiericre- dendum est ? D. Non. M, Quid igitnr ? D. Natura id fieri puto, quae omnibns dedit sensum audiendi, quo ista jndicantur. M, Recte putas. Sed jam etiam illod vide, utrum et tibicen ipse hoc sensu prseditus sit. Quod si ita est, potest ejns sequens judicium movere digitos cum tibias inllaverit, et quod satis commode pro arbitrio sonnerit, id notare ac mandare memorifle, atque id repetendo consuefacere digitos eo ferri sine ulla trepidatione et errore, sive ab alio accipiat id quod cantet, sive ipse inveniat, illade qua dictum est ducente atqne approbante natura. Itaque cum sensum memoria, et articoli memoriam sequuntur, usn jam edomiti atque prseparati ; canit cum vulttanto melius atqne jucundius, quanto illis omnibus prcestat quse superins ratio docuit cum bestiis nos habere commu- nia, appetitom scilicet imitandi, sensum atquememo- riam. Numquid habes adversnm ista quod dicas? D. Ego vero nihil habeo. Jam audire cupio cujusmodisit illa disciplina, quam profecto a cognitione vilissimo- rnm animorum video subtilissime vindicatam. CAPUT VI. — Cantores theatricos nescire mtisicam. ii, M. Nondumestsatis quodfactumest, necadejus explicationem transire nos sinam, nisiquemadmodum constitit inter nos posse histriones sine ista scientia satisfacere voluptati auriom popularium ; ita etiam nullo modo esse posse histriones music» studiosos peritosque constiterit. D. Mirum si lioc effeceris. tf. Facile id quidem, sed attentiore te mihi opns est. D. Nunquam equidem, quod sciam, remissior in audien- do fui, ab usque sermo iste sumpsit exordium : sed nunc me, fateor multo erectiorem reddidisti. M, Gra- tum habeo, quanquamtibitecommodes magis. Itaque responde, si placet, utrum tibi videatur scire quid sit aureus solidus, qui eum sequo pretio vendere cu- piens, decem nummos eum valere putaverit ? D, Gui hoc videatur ? M, Nunc age, dic mihi, quid charius habendum sit, quod nostra intelligentia continetur, aa quod nobisfortuito imperitorum judicio tribuitur? D, Nulli dubium, est, longe illud pnmum prestare cceteris omnibus, qu» nenostraquidemputandasunt. M, Num ergo negas omnem scientiam intelligentia 1 Ms . A, has ipsas qwe nohis perplacent monus, M. contineri? D. Quis negat? M. Et musica igitur ibi est, D, Video ex ejus definitione id esse consequens. M. Quid ? plausus popuU et omnia illa theatrica praemia, nonne tibi ex eo genere videntur, quod in potestata fortunse et imperitorum judicio positum est?*D, Nihil magis arbitror esse fortuitom obnoxiumque casibus et plebeise dominationi nntibusque subjectum, quam illa sunt omnia. M, Hoccine igitnr pretio cantus suos ven- derent histriones, si musicam scirent?D. Nonparum qnidem hac conciusione comnioveor, sed nonnihil habeo quod contradicam. Nam ilie venditor solidi cum isto comparandus non videtur : non enim accepto plansu aut qualibet sibi largita pecunia scientiam, si quam forte habet qua populum delectavit, amittit; sed onustior nummo, et laude hominum iaetior, cumea- dem disciplina incolnmi atque integra domum disce- dit : stultos autem esset, si commoda illa contemne- ret, quffi non adeptus mutto esset ignobilior atque pauperior; adeptus autem nihilo esset indoctior. 12. M, Vide ergo utrum vel isto conilciamui quod Yolumos. Nam credo videri tibi mnlto esse prsestan- ' tius, id propter quod aliquid facimus, quam idipsum quod facimus. D. Manifestum est. M. Qui ergocan- tat vel cantare dicit, non ob aliud nisi*ut laudetur a populo, vel omnino abs quovis homine, nonne jndi'- cat meliorem landem illam esse quam cantum ? D. Negare non possum. M.Quid? ille qni male de aiiqua re judicat, videtur tibi eam scire ? D. NuIIo modo, nisi forte quoqno modo corruptus. M, Ergo qui vere putat melius esse aliquid qnod deterius est nollo du- bitante scientia ejus caret. D. Ita est M, Quando igi- tur mihi vel persuaseris vel ostenderis qnemlibet hi- strionum non ideo illam, si quam habet facultatem, vel assecutum esse vel exhibere at populo placeat propter qasestum aut famam ; concedam posse quem- quam et musicohabere scientiam, et esse histrionem. Si autem perprobabile est, neminem esse histrionum qui non sibi professionis finem in pecunia seu gloria constituat ac proponat, fateare necesse est aut musi- cam nescire histriones, aut magis expetendam esse ab aliis laudem, vel qusequealiafortuitacommoda,quam a nobismetipsis intelligentiam ^. D. Video me, qui su- periora concesserim, etiam istis cedere debere. Non enim mihi nllo modo videri potest de scena inveniri posse talem vimm, qui artem suam propter seipsam, non propter extra posita commoda diligat ; cum de gymnasio vix talis inveniatur : quanquam si quis exi- stit, vel exstiterit, non eo contemnendi musici, sed honorandi aliquando histriones possint videri. Quam« obrem explicajam, si placet, tantamistam, qoe jam vilis mihi videri non potest, disciplinam. GAPUT VII. — Diu et non diu tn fnotu, 13. M. Faciam, imo tu facies. Nam ego nihil aliod qnam rogabo te ac percontabor : tn vero totum hoc quidquid est, et quod nunc nesciens quserere videri^, t Mss. A addit : St auia ab atUs expetvnt laudem et eom- fnooa, et anoMs inteltigentiam nonexpetunt^cumprs^di' eant id quod vilius est, quod est carius, constat, quiaejus scientiam non habent ; addita sane perperam. M. 4091 DE MUSICA, S. AUGUSTINI im respondendoezplicabis. Itaque jamezte qusero, utram quisquam possit, et diu et velociter carrere. D, Po- test. M. Quid, tarde et velociter? D, NuUo modo. Jlf. Aliud ergo est diu, aliud tarde. D. Aliad omnino. Jlf. Item quffiro, quid putes diuturnitati esse contrarium, sicuti est tarditati velocitas. D. Non mihi occurrit usi- tatum nomen. Itaque diuturno nibil video quod op- ponam, nisi non diutumum, ut ei quod dicitur, din, contrarium sit non diu, quia et veiociter si nollem dicere, et pro co non tarde dicerem, nihil aliud signi- ficaretur. M, Verum dicis. Nihil enim deperit, cum ita loquimur, veritati. Nam et milii si est hoc nomen, quod tibinon occurrisse dicis, aut ignoratur ame, aut in prsesentia non venit in mentem. Quamobrem sic agamus, utheec bina contraria appellemus hoc modo, dia et non diu, tarde et velociter. Ac primum de diu- tumo et non diaturno disseramus si pIacet.D. Ita llat« CAPUT VIII. — Propositio in motu diutumo et non diutumo. i4. M, Manifestumne tibi est, id dici diu fieri quod per longum, id autem non diu quodper brevetempus iit ? D. Manifestum.ilf. Motus igitur quifit, verbi gra- tia« duabus horis, nonne ad eum quiuna hora iit, da- plum habet temporis? D. Quis liinc dubitaverit? M, Recipit ergo id quod diu vel non diu dicimus dimen- sioneshujusmodiet numeros, ut alinsmotus ad alium, tanquam duo adunum sit ; id estut bis tantum habeat alius quantum semel U alius item ad aliura tanquam tria ad duo, id est ut tantas tres partes temporis ha- beat, quantas aliudduas: atqneitaper cceteros nume- ros licet currere, ut non sint spatia indeiinita et inde- terminata, scd habeant ad se duo motus aliquem nu- meram ; aut eumdem, velut unum ad unum, ad duo duo, ad tria tria, quatuor ad quatuor^ : aut non eum- dem, ut unnm ad duo, duo ad tria, tria ad quatuor ; aut unum ad tria, duo ad sez, et quidquid potest* ali- quid ad sese dimensionis obtinere. Z>. Planius ita qua^so. Jtf. Revertere ergo ad illas horas, et quod satis putabam dictum, cum de una hora et de dua- bus dizissem, per omnia considera. Certe enim non negas posse lieri aliqoem motum temporo unius ho- rae, et alium duaram. D. Vemm est. Jlf. Quid ? alium duarum, alicm trium non fateris ? D, Fateor. Jf. Et alium tribus horis fieri, alium quatuor ; rursus alium una, alium tribus;aut aliumdnabus, aliumsez^ nonne manifestum est? D. Manifestum. M. Cur ergo et alind non manifestum sit ? Nam hoc dicebam cum duos motus habere ad se posse aliquem numerum di- cerem, velut unum ad duo, duo ad tria, tria ad qua- tuor; unum ad tria, duo ad sez, et si quos alios re- censere volueris. His enim cognitis, est et ^ potestatis persequi c^etera, sive septem ad decem, sive quinque 1 Ms8. A etB acEdd. omnes non habent, alivs quantum iemet. Sic legit Vatic. Cd. : Ul bU tantum habeat ipatiU quantum habet ille qui una hora /it. M. s Sic veteres Mss.; atEdd. habentiiiui eumdem.ut quan- tum temf)orisunus tantum teneat alter^ aut eumdem, etc. — • Sic etiam Ms. A et Cd. Vatic. M. ' Cd. Vatic. poiei/ omnino, addita voce omnino. M. ^ Cd. Vatic. legit simpUciter, eUpotesfatia, sublata vocula et, M. ad octo, et qoidquid omninoest induobusmotibusita partes dimensas habentibus ad invicem, nt possint dici tot ad tot ; sive equales numeri slnty sive alias major, alius minor. Z>. Jam intelligo, et fieri posse concedo. CAPUT IX. » Motm ratumabiks et irratumabites, connumerati et dinumerati. 45. M. Illud etiam, ut opinor, intelligis, omnem mensuram, et modum immoderationi et infinitati ' recte anteponi. D. Manifestissimum est. Jf. Duo igitor motus qui ad sese, ut dictum est, habent aliqnamnu- merosam dimensionem, iis qui eam non habent ante- ponendi sunt. D. Et hoc manifestum est atque conse- quens : illos enim certus quidam modus, atque men- sura qnse in numeris est, sibiuiet copulat ; qua qui carent, non utique sibi aliqua ratione junguntar. M. Appellemus ergo, si placet» illos qui inter se di- mensi sunt, rationabiles ; illos autem qui ea dimen- sione carent, irrationabiles. D. Placet vero. if. Jam illud attende, utram tibi videatur major concordia in motibus rationabilibus eorum qui sequales sunt inter se, quam eorum qui sunt insequales. D. Cui hoc non vidcatur?lf. Porro insequalinm, nonne alii sunt in quibus possumus dicere, quota parte sua major aat cofiequetur minori,autcum ezcedat,ut duo etquataor, vel sez et octo ; alii autem in quibus non idem dici potest, sicut in his numeris, tria et decem, vei qua- tuor et undecim*? Cernis profecto in illis duobas nu- meris superioribus dimidia parle majorem minori coflequari ; in iis rursum quos posterius dixi, minorem a majore quarta parte majorb ezcedi : in his antem aliis, quales sunt tria et decem, vel quatuor et unde- cim, videmus quidem nonnullam convenientiam, quia partes ad se habent, de quibus dici possit, tot ad tot ; sed numquid talem, qualis est in superioribus? Nam neque quotaparte minorimajorflequetur, nequequota parte minorem major ezcedat, dici uUo modo potest. Nam neque tria quota pars sit denarii nnmeri, neqae quatnor quota pars sit undenarii, dizerit quispiam. Cum autem dico ut consideres quota sit pars, liqoi- dam dico, et sine uUo additamento ; sicuti est dimi- dia, tertia, quarta, quinta, sezta, etdeinceps ; nonat trientes et seminncise, et hoc genns prfleciaionum ali- quid addatur. D. Jam intelligo. 46. M. Ergo ezhis in»qualibus motibus rationabili- bus, quoniam duo genera subjectis etiam numerorum ezemplis proposui, qnos quibus anteponendos aibi- traris ? illosne in quibus illaquota pars dici potest, an in quibus nonpotest ? D, lUos mihi ratioTidetur ante* ponendos jubere, in qnibus potest dici, ut demoo- stratum est, quota parte sui major coaequetur mi- nori, aut eum ezcedat, iis in quibns idem non evenit. M. Recte. Sed visne etiam his nomina imponamus, nt cum eos deinceps commemorare necesse fiierit, * Mss. plureB^e^ informitati reele anteponi. — Quod etiam ferunt Mss. nostri et Vatic. Cd. M. > In B. : Inxqualium, nonne atii sunt in quibui potsu' mus dicere, quota parie sua major auteosrquetur minorh aut eum excedat; alHautem in quibus non iiem did potesl, sicut in his numeris, duo et quatuor^ vel sex et oclo, locan) hunc damus emendatum ex Vatie. M. im UBER PRIMUS. 1094 expeditias loqaamur? D. Yolo. sane. M, Appellemus ergo istos quos proQpooimus, connumeratos ; illos au- tem quibus hos praeponimus, dinumeratos : propterea quia isti superiores non solum singuli numerautur, sed etiam eaparte qua major minori sequatur veleum excedit, se metiuntur et numerant; iiii autem poste- riores singiliatim tantummodo ad so numerantur, ea vero parte qua vel sequatur minori major, excedit non se metiuntur et numerant. Non enim potest in eis dici, aut quoties liabeat minorem major ;aut illud qno excedit major minorem quoties habeat et major et minor. 1>. Accipioet ista vocabula, et quantum valeo, faciam utmeminerim. CAPUT X. — Motus complicati et sesqmti* 17. M. Age nunc videamns connumeratorum qnse possit esse partitio : namque arbitror eam esse per- spicuam. Unum enim genus est connumeratorum, in quo minor numerus metitur majorem ; id est ali- quoties eum habet major ^ sicut nnmeros duo et qua- tuor esse diximus : videmus enim duo a quatuor bis haberi ; qu» ter haberentur^ si non qnatuor, sed sex ad duo poneremus; quater autem, siocto; quinquies, si decem. Aiiud genus est, in qno ea pars qna excedit major minorem, ambos metitur ; id est aliquoties ha- bent eam et major et minor^ quodin illis nnmeris jam perspeximus, sex et octo. Nam pars illa qaa exceditur minor, duo sunt, qnos vides esse in octonario numero quater, in senario ter : quare hos quoque motus de quibus agitur, et numeros per quus illustratur quod in motibus discere volumus, notemusatque siguemus vocabulis. Nam eorum distinctio jamdudum, nisi fallor, apparet. Quocirca, si tibi jam videtur, illi nbi mnltiplicato minore fit major, vocentur complicati ; illi autem sesquati, veteri jam nomine. Nam sesque appellatur *, ubi duo nnmeri ad se ea ratione affecti sunt^ at tot partes habeat ad minorem major, quota parte sui eum prcecedit : nam si est tria ad duo, tertia parte sui prsecedit major minorem ; si qnatuor ad tria, quarta ; si quinque ad quatuor, qainta, atque ita deinceps : eadem ratio est et in sex ad quatnor, octo ad sex, decem ad octo ; et inde licet hanc rationem et * in consequentibus et in majoribus numeris anim- advertere atque expiorare. Nominis autem hujus ori- ginem non facile dixerim : nisi forte sesque quasi se absque dictum, id est absque se, quia quinque ad qua- tuor ^, absqne quinta parte sua major hoc est quod minor. Quibus de rebus quoero quid tibi videatur. D, Mihi vero et illa ratio dimensionum atque nume- rorum videtur verissima; et vocabula quseabs te im- posita sunt, congrua mihi videntur commemorandis eis rebus qnas intelleximus : et hujus origo nomi- nis qnam nunc expiicasti, non est absurda, etiamsi forte non ea sit quam secutus est qni hoc nomen instituit. * AHttuohes habent minorem major, joxta Vatic. M. * In B., appetlaniur, Vat>c., apfellaiur. ' In B.| omittitur, e^ quod ex Vatic. restituimus. M. ^ .St quinque esi ad quaiLOi\ juxta Ms. A. et Vatic. M. CAPUT XI. — Motus et numerus in infinitum progre- diens ut ad certam formam coercetur, 18. M. Probo et accipio sententiam tuam : sed vi- desne omnes istos rationabiles motus, id est qai ad sese habent aliquam numerorum dimensionem, in infinitum posse per numeros pergere, nisi rursus cos certaratio coercuerit,etadquemdammodam formam- que revocaverit ? Nam ut primo de ipsis eequalibas dicam ; unum ad unum, duo ad duo, tria ad tria, qua- tuor ad quatuor, ac deinceps si persequar, quis iinis erit, cum ipsius numeri linis nullus sit ? Namque ista vis numero inest, ut omnis dictus finitus sit, non di- clus autem iniinilus. Et quod sequalibus evenit, hoc etiam insequalibus evenire potes animadvertere, sive complicatis, sivc sesquatis, sive connumeratis, sivc diuumeratis. Si cnim nnum ad duo constiluas, et in ea multiplicatione permanere velif<, dicendo unum ad tria, unum ad quatuor, unum adquinque, etdeinceps ; non erit finis : sivc sola dupla, ut unum ad duo, duo ad quatuor, quatuor ad octo, octo ad sexdecim, et deinde ; hic quoque nullus est linis: ita et tripla sola et quadrupla sola, etquidqnid horumtentare volueris, in inlinitum progrediuntur. Ita etiam sesquati : nam - dno ad tria, tria ad quatubr, quatuor ad quinquc cum dicimus ; vides nihil prohiberc csetera pcrsequi, nullo resistentc iine : sive isto modo velis in eodem genere perseverans, ut duo ad tria, quatuor ad sex, sex ad novem, octo ad duodecim, decem ad quindecim, ct deinceps ; sive in hoc gcnere, sive in csetcris, nullus iinis occurrit. Quid opus est dc dinumeratis jam di- cere, cum ex iis quse Jam dictasunt quivis intelligere possit,in iis quoquegradatim surgcntibus nullum cssc finem? An tibi non videtur? 19. D, Quid hoc vero verius dici potest? Scd jam illam rationem quse istam infinitatem revocat ad ccr- tum modum formamque praescribit quam excedere non oporteat, avidissimc cognosccrc exspecto. M, Hanc quoque, ut alia, tcmetipsum nosse cognosces, cum ^ me iuterrogantc vera responderis. Nam primo abs te quffiro, quoniam de numerosis motibus agimus, utrnm ipsos debeamus consulerc numeros, ut quas nobis le- gcs certas iixasque monstraverint, eas in illis mo- tibus animadvertcndas observandasque judicemus. D, Placct vero : non enim quidquam ordinatias fieri possc arbitror. M, Ergo ab ipso, si vidctur, principio numerorum capiamus considerationis hajus exordium et vidcamus, quantum pro viribus mcntis noslr» talla valemns iutueri, quffiuam sit ratio,ut quamvisperin- finitum, ut dictum est, numerus progrediatur, arti- culos quosdam homines in nnmerando fecerint ; a quibus ad unnm rursas redeant, quod est principium numerorum. In numerando enim progrcdimur ab nno usquc ad decem, atque indc ad unum revertimur : ac * si denariam complicationem persequi vclis, ut hoc modo progrediaris, dccem, viginti, triginta, qua* draginta ; nsquc ad centum est progressio : si centc- nariam, centum, duccnta, trecenta, quadringcnta; in Wn B., al. Ms. A, ac, et melius. M. 4095 DE MUSICA. S. AU6USTINI 1096 mille est articolus a quo redeatur. Quid jam opus est ultra quffirere?Videscerte quos articulosdicam, quo- rum prima regula denario numero prsescribitur. Nam utdecem, decies habent unum; ita centum, decies Jiabent eosdem decem ; et mille, decies babent cen- tum i et ita deinceps quoasque libitum est progredi, ibit ' in hujuscemodi quasi articalis, quod in denario numero preefinitum est. An aliquid borum non intel- ligis? D, Manifestissima sant omnia, et verissima. GAPUT XII. — Cur ab uno ad decem progressuSf ei inde ad unum rediius in numerando fiat, 20. M. Hocergo quantam diligenler possumu? per- scrutemur, qaap.nam sit ratio ut ab uno usqae ad de- cem progressus, et inde rursus ad unum reditus fiat. Unde abs te qusero, utrum quod vocamus principium, possit omnino nisi alicajus esse principium. D. Nallo modo potest. M. Item quod dicimus fiaem, potestne nisi alici^us rei finis esse ? D. Etiam id non potest. M. Quid? a principio ad finem num putas perveniri posse,nisi per aliqaod medium ? D. Non puto. M. Ergo ut totam aliquid sit, principio et medio et fine constat. Z>. Ita videtur. M, Dic itaque nunc, principium, me- dium et finis, quo numero tibi contineri videantur. 2). Arbitror ternarium numerum te velle ut respon- deam : tria enim qusedam sant, de quibus qneris. M. Recte arbitraris. Qaare in temario namero quam- dam esse perfectionem vides, quia totus est : babet enim principium, medium et finem. D, Video plane. Jf. Qaid ? illad nonne ab ineunte pueritia didicimus, omnem namerum aat parem esse, aut imparem? D. Verum dicis. M. Rccordare ergo dic mihi, qiiem soleamns dicere parem, quem imparem numerum. 2>. Ille qui potest in duas partes fiequales dividi, par ; qui autem non potest, impar vocatur. 21. M. Rem tenes. Cum igitur ternarius primus sit totas impar ; et principio enim, et medio, et fine con- stat, ut dictum est ; nonne oportet etiam parem esse totum atque perfectum, ut in eo etiam principium, medium, finisque inveniatur? D. Oportet sane. M. At iste quisquis est, non potest habere individuum me- dium sicut impar : sienim haberet, non posset indaas cequales partes dividi, quod esse propriam paris nu- meri diximas. Individaum aatem mediam est anum, dividuum duo. Mediam autem est in nnmeris, a quo ambo latera sibimet sunt seqaalia. An aliqaid obscure dictum est, minusque assequeris ? Z>. Imo mihi etheec manifesta sunt, etdum quserototumnumerumparem, quatemariusprimusoccurrit. Nam induobus quomodo possunt tria illainveniri, per quae totus est numeras, id est principium, medium et finis? M. Idipsum omnino abs te responsum est quod volebam, et quod ipsa ratio cogit fateri. Repete itaque ab ipso uno tra- ctationem, atque considera ; videbis profecto ideo unum non habere medium et finem, quia tantnm prin- cipium est ; vel ideo esse principiam, quia medio et fine caret. D. Manifestum est. M. Quid ergo dicemus 1 hoy, ^progredimtur in hujuscemodiquasiarticulii, Am. etEr., Pro^redi, vivitinhujuscemodi,eic.;BiMM, meliores habent, progredi ibit» etc. de duobus? Num possumus in eis intelligere prin- cipinm et medium, cum medium esse non possit, nisi ubi finis est ; aut principium et fij[iem, cum ad finem nisi per medium non queat perveniri ? D. Urget ratio confiteri ; et quid de hoc nnmero respondeam, prorsus incertas sum. M. Vide ne^ iste quoque numerus possit principium esse numerorum. Num si medio caret et fine, quod, ut dizisti, cogit ralioconfiteri ; qnid re- stat, nisi ut sit hoc quoque principium? An dnbitas duo principia constituere? D. Vehementer dubito. M, Bene faceres, si ex adverso sibi constitQerentur duo principia : nunc autem hoc altemm principinm de illo primo est, nt illud a nullo ait, hoc vero ab iUo : unum enira et unum dno sunt, et principia ita sont ambo, ut omnes numeriquidem ab uno sint ; sedquia per complicationem atqiie adjunctionem qnamdam fiunt, origoautemcomplicationis et adjunctionis duali numero rectetribuitur : fit ut iUndprimum principiom a quo numeri omnes ; hoc autem alterum per quod numeri omnes, esse inveniantur. Nisi quid habes ad- versum ista quod disseras. Z>. Ego vero nihil, et sine admiratione ista non cogito; quamvis ea, interrogatos abs te, ipse repondeam. 22. M. Subtilius ista quaemnturatque abstnisiusin ea disciplina qufle est de numeris : hic antem nos ad insUtutum opus quanto citius possumus, redeamos. Quocirca quflero, uni doo joncta quid faciunt ? D. Tria. Jf. Ergo bsec duo principia nnmeromm sibimet co- pnlata, totum numerum faciunt atque perfectum. D, Ila est. M. Quid ? in numerando post unum et doo quem numerum ponimus? D, Eadem tria. M. Idem igitur numems, qui fit ex uno et duobus, post urum- que in ordine coUocntur, ita ut nullus alius interponi queat. Z>. Ita video. M. Atqui et illud videas oportet, in nuUis reliquis nomeris id posse contingere, ut cum duos quoslibet sibimetin numerandi ordine copulatos notaveris, consequatur eos iUe qui ex ambobus con- ficitur nuilo interposito. D. Id qooque yideo : nam duo et tria, qui sibi numeri copulati snnt, in snmma quinque faciut : non aotem quinque continnatim se- quuntur, sed qoatuor. Rursus tria et quatuor aeptem conficiunt : inter quatuor aotem ac septem, quinque atque sex ordinati sunt. Et quanto progredi voluero, tanto plures interponuntur. M. Magna hffic ergo oon- cordia est in prioribus tribus numeris : unum enim et duo et tria dicimus, quibus nihU interponi potest : unum autem et duo, ipsasunttria. D, Magna prorsos. M. Quid ? illud nuUane consideratione dignnm potas, quod ista concordia quanto est arctior atqne coignn- ctior, tanto magis in unitatem quamdam tendit, et unum quiddam de pluribusefficit? D. Imo maxima. et nescio quomodo, et miror, et amo istam qnam commendas unitatem. M. Multum probo ; sed certe quseUbet rerum copulatio alque connexio tnnc maxi- me unum qoiddam efQcit, cum et media extremis, et mediis extrema consentiont. D, Itacerte oporiet. 23. M. Attende igitur ut hoc in ista connexione Ti- * Vide an iste, juxta Mss. A. M. i097 LIBEB PBTMUS. ms leamas. Nam cum unum, duo, tria dicimus, uonoe quaato unam aduobas,tanto duoatribus superantur? D. Yerissimum est. M. Dic jam nanc mihi, in ista collatione quoties unum nominaverim. D. Semel. M. Tria qaoties? D. Semel. M. Quid, duo? D. Bis. M, Semel ergo, et bis, et semel, qaoties fit in summa ? D. Qaaler. M. Becte igitur istos tres qaaternarius nu- merus sequitur ; ei quippe tribuitur ista proportione coliatio. Qase quantum valeat, eo jam assuesce cogno- scere, qaod illa unitas quam te amare dixisti, in rebus ordinatis hac una effici potest, cajus grcecam nomen dvaXoYca est, nostri quidam proportionem yocaverant, quo nomine utamur, si placet : non enim libenter, nisi necessitate, grsBca vocabala in latino sermone usurpaverim. D. Mihi vero placet : sed perge quo in- tenderas. M. Faciam. Nam quid sit proportio, quan- tumque in rebus juris habeat, et suo loco in hac disci- plina diligentius requiremus ; et quanto in eruditione promotior eris, tanto ejus vim melius naturamqne cognosces. Sed vides certe, quod in prsesentia satis est, tres illos numeros, quorum mirabare concordiam, sibimet in eadem connexione nisi per qaaternarium numerum non potubse conferri. Quamobrem post illos se ordinari, sic ut illa concordia cum his arctiore copuletur, quantum intelligis jure impetravit ' ; ut jam non unum, duo, tria tantum ; sed unum, duo, tria, quatuor, sit amicissime copulata progressio numero- rum. D. Omnino assentior. 24. M. AX cffitera intuere, ne arbitreris nihil habere proprium quatemarium numerum, quo reliqui omnes numeri careant, quod valeat ad istam connexionem de qaa loquor, ut ab uno usqne ad quatuor certus sit numerns, et pulcherrimus progrediendi modus. Con- venerat quippe inter nos superius, tunc ex pluribus unum aliquid maxime iieri, cum extremis media, et mediis extrema consentiunt. D. Ita est. M. Gum ergo coUocamus unum et duo et tria, dic quse sint |extre- ma, quod medium. D. Unum et tria extrema video, duo medium. M. Besponde nunc, ex uno et tribus quid conficiamr. D. Quatuor. M. Quid ? duo qui unus in medio numerus est, num potest nisi sibi con- ferri? Quamobrem dic etiam duo bis quid conficiant. D. Qaatuor. M. Ita ergo medium extremis, et medio extrema consentiunt. Quamobrem sicut excellit in tribus« quod post uuum et duo collocantur, cnm ex uno et duobus constent ; sic excellit in quatuor, quod post unum et duo et tria numerantur, cum constet ex uno et tribus, vel bis duobus ; quce extremorum cnm medio, et medii cum extremis, in illa quae greece dvaXoyCa dicitur, proportione consensio est. Quod utrum intellexeris pande. D. Satis intelligo. 25. M. Tenta ergo in reliquis numeris, ntrumne inveniatur quod quaternarii numeri proprium esse diximus. D. Faciam. Nam si constituamus dao, tria, quatnor, extrema collata ilunt sex ; hoc facit et me- dium sibi collatum : nec tamen sex, sed qninque con- sequuntnr. Bursus tria, quatuor et qninque constituo ; extrema octo faciunt, medinm quoque bis ductum : at ' Imperavitt juxta Mss. A et B. M. Patrol. XXXII. inter quinque et octo, nonjam anum, sed duos, se- narium scilicet et septenarium numeros interpositos video. Atque illa ratione quantum progredior, tanto hsec fiunt intervalla majora *. M. Video te intellexisse. et omnino scire quod dictnm est ; sed jam ne immo- remur, animadvertis certe ab uno usqne ad quatuor justissimam fieri progressionem : sive propter Impa- rem ac parem numerum, quoniam primus impar totus tria, et primus par totus quatuor, de qua re paulo ante tractatum est ; sive quia unum et duo prin- cipia sunt, et quasi semina numerorum, e qnibus ter- narius conficitur, ut sint jam tres numeri ; qui sibi dum proportione conferuntur, quatemarius elucescit et gignitur, et propterea eis jure conjungitur, ut usque ad iilumfiatea,quam quserimus moderata progressio. D. Intelligo. 26. M, Bene sane. Sed meministine tandem quid institueramns inquirere ? Nam, ut opinor, proposi- tum erat, si quomodo invenire possemus, cnm in illa infinitate numerorum certi articuli essent numeranti- bus constituti, quid esset caosee cur ipse primus arti- culus in denario nnmero esset, qni per omnes cceteros valet plurimnm ; id est, cnr ab nno nsqne ad decem progressi numerantes mrsum ad unnm remearent? D. Becordor plane qasestionis hujus causa nos tantum circumissc : sed quid efifecerimus quod ad eam sol- vendam pertineat, non invenio. Siquidem illa omnis nostra ratiocinatio ad id conclusa est, ut non usque ad denarium, sed nsque ad quaternarium nume- mm sit justa et moderata progressio. M, Tune igitur non vides, ex uno et dnobus, et tribus et quatuor quee summa conficiatnr ? D. Yideo jam, video, et miror omnia, et ortam qusestionem so- lutam esse confiteor : unum enim et duo et tria et quatoor simul decem sunt. M. Ergo istos quatuor primos numeros, seriemque et connexionem eomm honorabilius haberi, quam csetera, in numeris con- venit. CAPUT XXm. — De proportioncUorum motuum decare quatenus sensibus judicantur, 27. Tempus est autem ad illos motus redire tra- ctandos et discutiendos, qui huic disciplinee proprie tribuuntur, et propter quos ista de numeris, de alia scilicet disciplina, qnantom pro negotio satis visam est, consideravimns. Itaque nunc abs te qusero, quo- niam intelligendi gratia in horarum spatio - motus constituebamus, quos ad se invicem habere aliqnam numerosam dimensionem ratio demonstrabat ; atrum si quisquam mora unius horee currat, et alius dein- ceps duaram, possis non inspecto horologio vel cle- psydra, vel aliqua hujnscemodi temporum notatione sentire illos daos motus, quod unus simplus, alius duplus sit : vel etiamsi id non possis dicere,.illa ta- men congraentia delectari, atque aliqua volaptate af- fici. D. NuUo modo possum. M. Quid, si quispiamno- merose plaudat, ita ut unus sonitus simplum, alter duplum temporis teneat, quos iambos pedes vocant» eosque continuet atque contexat; alius autem ad 1 In. B.f/aciunt intervella majora, Mss. A. /lun/. M. {Trente-cmq.) i099 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1100 eumdem sonum saltet, secundum ea scilicet tempora movens mcmbra? nonne ^ aut eliam dicas ipsum modulum temporum, id est quod siniplum ad duplum spatia in motibus alternent^sive iniiloplausu quiau- ditur, sive in illa saltaiione quee cernitur ; aut saltem delecteris numerositate quam sentias, tametsi non possis numeros ejus dimensiouis edicere ? D. Ita vero est, ut dicis : nam et iili qui hos numeros noverunt, sentiunt eos in plausu atque saltaiione, quique sint facile dicunt ; et qui eos non noverunt nec possunt dicere, non negant tamen ex liis se voluptate aliqua perfrui. 28. M. Cum igitur ad ipsam rationem disciplinse hi]gus, siquidcm scientia est bene modulandi, non possit negan omnes pertinere motus qui bene modu- lati sunt, et eos potissimum qui non referuntur ad aliud aliquid, sed in seipsis iinem decoris delectatio- nisve conservant ; hi tamen motus, nt nunc a me ro- gatus recte vereque, dixisti, si iongo spatio temporis 1 Ms. A addit, adverUis, M. fiant, inque ipsa dimensione quffi decora est, horam vei etiam majus tempus obtineant, non possant con- gruere nostris sensibus ^. Qnamobrem cnm procedens quodammodo de secretissimis penetralibns musica, in nostris etiam scnsibus, vel his rebus quffi a nobis sentinntur, vestigia quaedam posuerit ; nonne oportet eadem vestigia prius persequi, ut commodius ad ipsa si potuerimus, quae dixi penetralia, sine ullo errore ducamur ? D. Oportet vero, et hoc jamjamque ut fa- ciamus, efflagito. M. Omittamns ergo iilas nltra * ca- pacitatem sensus nostri porrectas temporum |metas, et de his brevibus intervaliorum spatiis, quae in can- tando saltandoque nos mulcent, quantum ratio nos duxerit, disseramus. Nisi tn forte aliter putas illa vestigia indagari posse, quae in nostris sensibus, his- que rebus qnas valemus sentire, hanc disciplinam posuisse preedictum est. D. Nnllo modo aliter puto. > Addit Vatic. : Licet aliquanto idem pes in canendo, ser- vatacoUationisratione, aliat lontfioribus, alias breviorilm possit /ieri sonis. M.i * Vatic, extra, M. LIBER SECUNDUS In quo de Byllabis et pedibus metricis disputatur. GAPUT PRIMUM. — Syllabarum spatia aliunde gram- maticuSj aliunde musicus attendit. 1. M. Attende igitur diligenter, et nnnc demum accipe quasi alterum nostr® disputationis exordium. Ac primum responde, utrum bene didiceris eam qnam grammatici docent, syllabarum brevium longa- rumque distantiam ; an verosiveista noris siveignores, malis ut ita qnseramus, quasi omnino rudes harum re- rum simns, ut adomnianosratiopotiusperducat, quam inveterata consuetudo, aut praejudicata cogat auctori- tas. D. Ita plane malle me, non modo ipsa ratio, sed istarum etiam syllabarum imperitia (quid enim fateri dnbitem ?) impellit. M. Age jam, saltem illud elo- quere, utrum tn ipse per te nunquam animadverteris in locutione nostra alias syllabas raptim et minime diu, alias autem productius et diutius enuntiari. D. Negare non possum non me ad ista enim surdum fuisse. M. Atqui scias velim totam illam scientiam, quse grammatica greece, latine autem litteratura no- minatnr, historise custodiam profiteri, vel solam, ut subtilior docet ratio ; vel maxime, ut etiam pinguia corda concedunt. Itaque verbi gratia cum dixeris, cano, vel in versu forte posueris, ita ut vel tu pronuntians producas hujns verbi syllabam primam, vel in versu eo loco ponas, ubi esse productam oportebat ; repre- hendet grammaticus, custos ille videlicet historiae, nihil aliud asserens cur hunc corripi oporteat, nisi qnod hi qui ante nos fuerunt, et quorum libri exstant tractanturque a grammaticis, ea correpta ^ non pro- ducta usi fuerint. Quare hicquidqoid valet, auctoritas valet. At vero musicee ratio, ad quam dimensio ipsa vocum rationabilis et numerositas pertinet, non curat * Vatic, pro correpla. M. nisi ut corripiatur vei producatur syllaba, qu» iilo vel illo loco est secundum rationem mensurarum suamm. Nam si eo loco ubi duas longas syllabas poni decet, hoc verbvm posaeris,et primam quse brevis est, pro- nuntiatione longam feceris, uihil mnsica omninb suc- censet * : tempora enim vocum ea pervenere ad au- res, quoe illi numero debita fderunt. Grammaticus autem jubet emendari, et illud le verbum ponere cigus prima syllaba producenda sit, secundnm majo- rum, ut dictum est, anctoritatem, qnorum scripta custodit *. CAPUT II. — De versu judicat grammeUieus ex aucUh ritatCj musicus ex ratione et sensu, 2. Qnamobrem nos, cum rationes mnaics perse- quendas susceperimus, etiam si nescis quse syllaba corripienda, quae producenda sit ; possumus tamen non impediri hac ignorantia tua, satisque habere, quod te animadvertisse dixisti alias syllabas corre- ptiores, alias productiores. Quare illud nnnc qusero, utrum sonus versuum aliquando te aliqua per aures volnptate commoverit. D. Prorsns ssepissime, ita ut nunquam fere sine delectatione versum audierim . JU. Si quis ergo in versu, quo audito delectaris, eo loco quo ratio ejusdem versus non postulat, vel producat syllabas, vel corripiat, num eodem modo delectari potes ? D. Imo audire hoc sine offensione non possum. M. NuIIo modo igitur dubium est, quin te in sono qno te delectari dicis, dimensio qusedam numerorum de- lectet, qua perturbata delectatio illa exhiberi auribus » 0/fenditur, juxte Vatic M. s In B., custodiuntur. Er. Lugd. Ven., cuslodiunt; sk etiam Ms. B. ; at Ms. A. custodit, ut signiflcetur custodire frammalicus quem paulo ante Augustinus histori» cuslo- em nuncupat. M. \ m LIBER SECUNDUS. non potest. Z>. Manifestum est. M. Dic mihi deinceps quod ad sonum versus attinet, quid intersit, utrum dicam, Arma virumque cawo, Trojx qui primus ab oris: an quiprimis aboris, Z>. Mihi vero utrumque, qnan- tum ad illam dimensionem pertinet, idem sonat. itf. At ^ hoc mea pronuntiatione factnm est, cum eo scili- cet yitio quod barbarismom grammatici yocant : nam primus, longa est et brevis syllaba ; primis autem, ambffi producendee sunt : sed ego ultimam earum cor- ripui ; ita nihil fraudis passse sunt aures tnae. Quam- obrem illud etiam atque etiam tentandum est, utrum me pronuntiante sentias, quid sit * in syllabis diu et non diu, ut nostra disputatio, me interrogante ac te respondente, sicut instituimus, possit procedere. Ita- que jam eumdem versum in quo barbarismum fece- ram, repetam, etillam syllabam quam, ne tuse aures offenderentur, corripui, producam, utgrammaticiju- bent : tu mihi renunliato, utrum iila yersus dimensio sensnm tuum eadem afficiat volaptate : sic enim pro- nuntiem, Arma vimmque cano» Troj3S qui primis ab oris. D, Nunc vero negare non possum, nescio qua soni deformitate me offensam. M. Non injuria : quan- qaam enim barbarismus factus non sit, id tamen yitium factum est, quod et grammatica reprehendat et musica : grammatica, quia id verbum, cujus no- vissima syllaba producenda est^ eo loco positnm est ubi corripienda poni debuit ; musica vero tantnm- modo quia producta quselibet yox est eo loco, quo corripi oportebat, et tempus debitum quod nume- rosa dimensio postnlabat, redditum non est. Quo- circa si jam satis discernis quid sensns, quid au- ctoritas postulet, sequitur ut videamus, ille ipse sensus cur alias delectetur in sonia vel productis vel correptis, aiias offendatur : id est enim quod ad diu, et non diu pertinet. Quam partem nos explicandam suscepisse credo quod memineris. Z>. Ego vero et illud discrevi, et hoc memini, et ea qnie sequuntur intentissime exspecto. CAPUT III. — Syllabarum tempora. 3. Jf. Quse putas, nisi ut incipiamns sibimet sylla- bas comparare, et videre quos numeros ad sese ha- beant; sicut de motibns jaminter nos tam longasupe- rins ratione tractatum est ? In motu est enim etiam omne quod sonat ; et syllabse utique sonant : an quid- qnam horum negari potest? Z>, Nullo modo. M, Cum ergo inter se syllabee conferuntur, motus quidam inter se conferuntur, in quibus possint numeri qnidamtem- poris ' mensura diutumitatis inquiri. Z>. Ita est. M, Nam igitur potest sibi una syllaba comparari? Nam omnem comparationem, nisi tn aliud putes, singola- ritas fugit. Z>. Nihil pnto aliod. M, Quid?unauni, aut una yel duee, duabus vel tribus, et deinceps in pluri- bns, quin possint sibimet conferri, nom negas ? D. Quis hoc negaverit? Jf. Rursus hoc yide. quamlibet syllabambrevemminimeqoediupronuntiatam, et mox ut eraperit desinentem, occupare tamen in tempore ii02 1 In B., tt : Mss. A et B, at, M. • 8ic Mbb. A et B. In B.p quod fit, minos latine M. ^ TemporU^ et, juxta Ms. A. M. aliquid spatii, et habere quamdammorulam suam. Z>. Video necesse esse quod dids. M, Dic nunc, unde nu- merom exordiamur. Z>. Ab uno scilicet. M. Non ab- surde igitur hoc in tempore quasi minimnm spaiii, quod brevis obtinet syllaba, unum tempus veteresvo- caverunt : a brevi enim ad longam progredimur. Z>. Verum est. itf. Sequitur jam, utilludquoque animad- vertas, qaoniam ot in nomeris ab uno ad doo est prima progressio ; ita insyllabis, qua ^ scilicet a brevi ad longam progredimiu:, longamduplum temporis ha- bere debere : ac per hoc si spatium qood brevis oc- cupat, recteunum tempus vocatur ; spatiumitem quod longa occupat, recte dno temporanominari. Z>. Recte prorsus : nam id rationem postulare consentio. CAPUT IV. — Pedes dissyllabi. 4. itf. Age, nonc coUationes ipsas videamus : nam una brevis syllaba ad unam brevem syllabam quffiro quam rationem tibi habere videatur, vel hi motus in- ter se quid vocentur. Meministi enim, nisi fallor, in superiore sermone nos omnibus motibus, qui inter se aliqua nnmerositate conyeniunt, imposuisse yocabula. Z>. iEqualeseosmeraini nominatos : tantumdem enim ad sese habent temporis. M. Sed istam coUationem syllabarum qua sibi jam conferuntur nt habeant ad se aliquos nomeros, nom censes sine vocabnlo esse re« linquendam ? Z>. Non puto. M. Atqui scias, yeteres pedem nuncupasse talem collationem sonomm. Sed qoousque pedem progredi ratio sinat, diligenter ad- yertendum est. Quamobrem jam dic etiam, brevis et longa syllaba quasibi rationeconferuntar?Z>.Opinor, ex illo genere numerorom, quos complicatos yocavi- mus, istam coUationem manere : siqoidem in ea sim- plnm ad duplum coUatum esse video, id est onnm tempos brevis syllabsB ad doo tempora longse syUaboe. M. Quid si ita ordinentur, ut prios longa, deinde bre- yis syllaba pronuntietur? num quia ordo mutatus est, ideo complicatorum numerorum ratio non manet? Nam nt in iUo pede simplum ad duplum, ita in isto duplum ad simplum invenitnr. Z>. Ita est. M. Quid ? in pede duarum longarum, nonne duo tempora duo- bus temporibus conferuntur ? Z>. Manifestnm est. M. Ex qua ergo ratione ducitur ista coUatio? Z>. Ex eo- rum sciHcet qui seqoales appeUati sunt. 5. M. Age, nunc dic mihi, ex quo a duabus brevi- bus orsi ad dnas syllabas longas peryenimus, quot pedum coUationes tractaverimus. D. Qoatoor : nam primo de duabus brevibus dictum est, secundo de brevi et longa, tertio de longa et brevi, quarto de doabos longis. M. Num possunt esseplores qoam qua- tuor, cum dooe syllabee sibimet conferuntor? Z>. Nul- lo modo : nam cum syUabse hunc modum acceperint, ut brevis onum tempus, longa duo habeat, cumqoe syllaba omnis aot brevis aut longa sit ; quo pacto sibi possnnt duee syllabse comparari atque copulari ut pe- dem faciant, nisi aut brevis etbrevis sit, aut breviset longa, aut longa et brevis, aut longaetlonga?lf. Dic etiam quot habeat temporabinarum syUabarum mini- * Quia, juxta Ms. A. M. il03 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1104 mm pes, qaotitemmaximus.Z). DuoiUe,istequatuor. M. Videsne ot progressio nisi usque ad quatemarium numerum fieri non potuerit, sive in pedibus, sive in temporibus? Z>. Video plane, et recordor rationem progressionis in numeris, atque iUam vim hic etiam inesse sentio cum magna animi yoluptate. itf. Nonne ergo censes, cum pedes syllabis constent, id est dis- tinctis et quasi articalatis motibus qui sunt in soois, syllabffi autem tendantur temporibus, oportere fieri etiam usque ad quatuor syllabas progressionem pedis, sicut jam factam usquead qnaternarium numeram, et ipsorum pedum et temporum cernis ? D. Ita plane ut dicis sentio, ethoc videri perfect® rationi cognosco % et debitum flagito. CAPUT V. — Pedes trisyllabi. 6. itf. Age nunc ergo prius, ut ordo ipse postulat, temarum syllabarum pedes quot esse possint, videa- mus, sicut binaram quatuor esse comperimos. D, Ita fiat. M. Meministi ab una brevi syllaba, id est unius temporis istam nos iochoasse rationem, et car ita oporteret satis intellexisse. D, Memini ab illa lege numerandi, qua ' ab uno incipimus, quod principinm numerorum est, placuisse nobis non oporlere disce- dere. M. Cum igitur in pedibus binaram syllabarum ille sit primus qui duabus brevibns constat (cogebat enim ratiouni tempori priusunum tempus jungi quam duo) ; quem t&ndem arbitraris in pedibus ternarum syliabarnm primum esse debere? Z>. Quem, nisi eum qui a tribus brevibns confit ? M, Et iste quot tempo- rum est ? Z>. Trium scilicet. M, Qaomodo ergo hu- juspartes sibi conferuntur? Nam omnem pedem pro- pter illam nnmerorom collationem duas habere par- tes, quse sibimet aliqua ratione conferantur, necesse est, idque superius egisse nos memini : sed numquid possnmus hunc trium breyiam syilabarum pedem in duas «equales partes dividere ? Z>. iNulIo modo. itf. Quomodo ergo dividitur ? Z>. Nihil aliud video, nisiut prima pars habeat unam syllabam, secunda duas ; aut prima duas, secunda unam. M. Dic etiam hoc ' de qua regula numerorum sit ? Z>. De complicatoram genere esse cognosco. 7. ilf . Age, nunc illud attende, tres syllabae in qui- bus est una longa, c^eteree breves, quoties variari possint, id est quot pedes facere ; et responde, si in- veneris. Z>. Unum pedem video esse,quilonga et daa- bns breyibus constet ; aliud non intelligo. M. Idemne solns tibi videtur habere unam in tribus longam, qui eam primo habet loco ? D. Nullo pacto istud putave- rim, cum possint doee breves priores esse, longa ul- tima. M. Considera utrum sit aliquid tertium. Z> Est plane : nam heec longa etiam in medio duarum bre- ▼ium collocari potest. M. Vide etiamne sit aliquid quartam. D. Omnino non potest. M. Potesne jam re- spondere, tres syUabae habentes in se unam longam et duasbreves, quoties variari possint, id est quotpe- 1 Agnoseo, jaxta Mss. A et B. M. l In B., auod. Ex Ms. A, qua, recUus. M. , » m B. deest Aoc, qiiod invenitur apud editoa omnes et m Mss. A et B. M. des facere ? D. Possum sane : nam ter snnt Tariat», et tres fecerunt pedes. M. Quid ? isti tres pedes quo- modo sint ordinandi jamne ipse collig^, an ad hoc eUam minutatim es perducendns? D, DispUcet enim tibi ordo ille quo ipsam varietatem comperi 7 nam primo adverti unam longam et duas breves, deinde duas breves et unam longam, postremo breyem et longam et brevem. M. Itane vero tibi non displiceat qui sic ordinat, ut a primo adtertium yeniat, a terUo adsecundum ; ac non potios a primo ad secundum, et deinde ad terUam?D. DispUcet prorsus : sed qnid iiic tandem tale adyertisti, rogo ? M. Cum ideo in hac tri- partita diflferentia illam pedem primum posueris, qni primo loco habet longam, quia sensisti unitatemipsam longae syUabse principatum tenere (siquidem ipse ibi unaest), et proptereaeam debere ordinem gignere, ut Ule sitprimas pes ubi primaipsa est : simul eUam yidere debuisti eum esse secundum ubi ipsa secunda est, eum tertium ubi eadem tertia est. An adhuc in iUa sententia manendum putas ? D. Imo eam sine dii- bitatione condemno : hnnc enim esse meliorem ordi- nem, vel potius hunc esse ordinem^ qais non assen- tiatnr ? M. Nunc ergo dic qua numerorum regula isti quoque diyidantur pedes, eorumque sibi partes con- ferantur. D, Primum et postremum sequali regnla di- yidi yideo, quia et ille in longam et duas breves et iste in duas breves et longam dividi potest, atsinguls partes habeant bina tempora, et ob hoc sint seqaales. Insecundoautemquoniam mediam habet longam syl- labam, sive priori sive posteriori parti tribaatnr, aot in tria et unum, aut in unum et tria tempora dividi- tur : ac per hoc in ejus divisione complicatorum na- meroram ratio valet. 8. M. Volo mihi jam dicas per te ipse si potes, post istos qui a nobis tractati sunt, qnos pedes ordi- nandos putes. Tractati enim sunt primo binarum syl- labarum quataor, qaorum ordo ductus est a numero- rum ordine, ut a brevibus syllabis ordiremur. Deinde jam productiores temarum syUabarum pedes tractan- dos suscepimus, et quod facile erat ex saperiore ra- tione, a tribus brevibus orsi sumus. Quid deinde se- quebatur, nisi ut nna longa cum duabas breyibus quot formas ederet videremus ? Visum est ; et tres pedes post Ulum primum, ita nt oportebat, ordinati sant Qai deinceps consequantur nonne per te ipsum videre jam debes, ne omnia minntissimis interrogatiuncalis eruamus ? D. Recte dicis : nam quis non yideat eos j&m sequi, in quibus una brevis sit, caeterae iongs? cui brevi, quia una est, cum superiore ratione prin- cipatus tribuatur, primus erit profecto in his obi prima est, secundus ubi secunda, tertias ubi tertia, quae etiam ultima est. M. Cernis, nt opinor, qoibus etiam rationibus dividantnr, ut sibi eorum partes con- ferri queant. Z>. Cerno prorsns : nam ille qui ex una brevi et duabus longis constat, diyidi non potest, nisi ita ut prior pars habeat tria ^tempora, quae continet brevem et longam ; posterior duo, quae uni longse in- sunt. Hic autem tertins in eo quidem priori par est, quod unam patitur divisionem : in eo aatem dissimi- 1105 LIBER SEGUNDUS. il06 lis, quod cum ille in tria et doo, iste in dno et tria tempora secatur. Nam longa syllaba, qoffi primam te- net partem, duobus temporibostenditur : restatlonga et brcTis, quod esttrium temporum spatium. At yero medius qui babet brevem syllabam mediam, gemi- nam potest partitionem pati, quia eadem brevis et priori et posteriori parti tribui potest : iddrco aut in duo et tria, aut in tria et duo dividitor tempora : qoamobrem sesqoatorom numerorum ratio tres istos possidet pedes. M, Omnesne jam trium syllabarum pedes consideravimus, an aliqoid restat ? D, Unum reliquum video, qui ex tribus longis constat. M. Tra- cta ergo etiam bujos divisionem. Z>. Una syllaba et dose, aot doee atque ima hojus divisio est ; tempora scilicet duo et quatuor, aut quatoor et duo : qnare complicatorum numerorum ratione istius pedis sibi partes conferuntur. CAPUT VI. — Pedes tetrasyllabi. 9. M. Nunc quaternarum syllabarum pedes con- sequenter atque ordine videamus, et ipse jam dic quem horum primum esse oporteat, addita etiam ra- Uone divisionb ejus. D. Scilicet quatuor brevium, qui dividitor in doas binarom syllabarum partes^ eequaliom ratione numerorum duo et doo tempora possidentes. M. Tenes < ; jam itaqoe perge ipse, et perseqoere cstera. Nihil enim opos esse jam puto te per singola interrogari, com sit una ratio demendi deinceps breves syllabas, et pro his longas subji* ciendi, donec ad omnes longas veniatur ; et cum de- muntur breves, longseque subduntur, quas varietates fiaciant, et quot pedes gignant, considerandi ; ea sci- licet syllaba principatum ordinis retinente, quse una foerit inter cffiteras vel longa vel brevis : in his enim omnibos jam soperius es exercitatus. Ubi autem duee breves sunt et duee longse, quodinprsecedentibus non erat, quas censes principatum habere debere?I>. Jam hoc quoque manifestum est de superioribus. Siqui- dem magis tenet unitatem brevis syllaba quse unum habet tempus, qoam longa quee doo. Et propterea in omni capite atque principio eum pedem constitoimus qui ex brevibus constat. 10. M. Nihil igitur te impedit, quin omnes istos persequaris pedes aodiente ac jodicante me, non in- terrogante. Z>. Faciam si potero : nam primode qua- tuor brevibus primi pedis, brevis una detrahenda est, et pro ea longa ponenda in primo loco propterunita- tis dignitatem. Hic aotem pes dividitor bis : aut in longam et tres breves ; aut in longam et brevem, et duas breves ; id est aut in duo et tria ; aut in tria, et duo tempora. Secundo autem loco posita longa facit alium pedem, qui uno modo recte dividitur, in tria ftcilicet et duo tempora, ot prior pars teueat brevem ct longam, posterior duas breves. Porro tertio loco constituta longa facit eum pedem, qoi rorsos uno modo rite dividitur ; sed ita ut prior pars habeat duo tempora in duabus brevibus syllabis, posterior tria in longa et brevi. Quartum pedem lacitlonga ultima, qui duobus modis dividitur, ut ille ubi prima est : nam vel in duas breves,, et brevem ac longam ; vel in tres breves, et longam partiri eumlicet ; in doo scilicet,et tria ; aut in tria, et dno tempora. Omnes autem isti quatuor pedes, nbi cum tribus brevibns varie longa collocatur, sesquatorum numerorum ratione partes suas ad se coUatas * habent. i 1 . Seqoitor ut de quatoor brevibos doabus de- tractis, pro his doas longas subjiciamus, videamos- que quot formas ac pedes cum breves ac longse biuffi sint, possint edere. Primo igitur video duas breves et duas longas esse ponendas, quod a brevibus rectius exordinm sit. Hic autem pes habet duplicem divisio- nem : aut enim in doo et qoatuor, aut in qnatoor et doo dividitur tempora ; ut aut duee breves priorem par- tem teneant, et posteriorem duse long® ; aut ot prio- rem duae breves et longa, posteriorem aotem longa quae reliqna est. Fit alius pes, com duse istffi breves quas in capite posueramus, ita ut ordo ipse postulat, in medio fuerint collocatffi, et est hi]gos pedis divisio in tria et tria tempora : nam priorem partem occu- pant longa et brevis, posteriorem brevis et longa. Gum antem ponuntur in ultimo, nam hoc seqoituTy faciunt pedem gemiuffi divisionis, cujus aut prior pars habeat duo temporainuna longa, posterior qoatuor in longa et duabos brevibus ; aut prior quatuor in dua- bus longis, posterior in dnabus brevibos doo. Horum autem trium pedum partes, quod ad primum et tertium attinet, complicatorom nnmerorum ratione sibi com- parantur ; medios squales eas habet. 12. Jam deinceps istffi duffi hreves quffi conjonctffi ponebantur,dis]unctffi ponendffi sunt : quarum minima disjunctio est, a qua etiam incipiendum, utunam.syl- labam longam inter se habeant ; maxima, ut duas. Sed cum nna est inter eas, doobos modis iit, et doo pedes gignuntor. Priorautem est horum modorum, ot in capite brevis sit, deinde longa : inde brevis, et longa quffi reliquaest. Altermodusest, ut in secundo etin nlti- mo sint breves, in primo et tertio loco longffi : ita erit longa etbrevis,et longa etbrevis. Maximavero illa dis- junctio est, cum duffi longffi in medio sont, breviom antem una in primo^ altera in extremo loco. Et divi- dontur ii tres pedes, in quibos breves disjunctffi po- nuntor, in tria ettriatempora, id estprimoshorumin brevem et longam, etbrevem ac longam : secundusin longam ac brevem, et longam ac brevem : tertius in brevem ac longam, etlongam acbrevem.Itafiuntsez pedes doabus brevibus et duabus iongis syllabis varie inter se, quoad possunt, locatis. 13. Restat ut de quatuor brevibus detrahantur tres, et pro his tres longffi constituantur : erit ona brevis ; et quia una brevis in capite, quam tres longffi cons»- qnentur, facitalinm pedem,secundo loco positasecun- dom, tertium tertio, quartum quarto. Quorum qua- toor, duo primiin triaet qnatnor temporadividuntur, duo autem posteriores in qoatnor et tria, et omnes sesquatorum ratione nnmerorum partes sibi coUatas • Teneo, juxta Er. Lodg. Vcn. et Mss. A et B. M. 1 CoUocataSt juxta Ms. A ac Edd. omnes M, H07 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1108 habent : nam prior pan primi est brevis et longa^ te- nens tria tempora; posterior due longuse in quatuor temporibua. Secundi prior pars est longa et brevis^ ergo tria tempora ; posterior doffi longse, quatuor tempora. Tertius prior empartem habet in duabus longis, qua- tuor temporibus ; posteriorem ejus partem brevis et longa obtinet, id est tria tempora. Quarti priorem partem similiter faciunt duee longee quatuor tempo- rum; et posteriorem longa et brevis, tribus tempori- bus. Reliquuspes est quatuor syllabarum, ubi omnes ^uferuntur breves, ut quataor longis pes constet. Hic in duas et duas longas secundum eequales numeros, id estinquatuor etquatnor videlicet dividiturtempora. Habes quod per meipsum explicari voluisti : perge jam rogando persequi cffitera. CAPUT VII. — Versus certopedumf ui pes syUabarum numero consiat, 14. K. Faciam : sed satisne considerastiprogres- sionem istam usque ad quatemarium numerum, qufle inipsis numeris demonstrataest, quantum inhis etiam pedibus valet ? D. Ita sane in his ut in illis hanc pro- grediendi rationem probo. M. Quid illud ? nonne ut contextis syllabispedes facti sunt, ita etiam contextis pedibus aliquid fieri posse existimandum est, qaod jam neque syllabee neque pedis nomine censeatur ? Z>. Omnino existimo. M. Qaid tandem id putas esse ? D. Versum arbitror. K. Quid si perpetuo contexere quispiam pedes aliquos velit, ita ut eis modam ac fi- nem non imponat, nisi aut defectus vocis, aut aliquis alius casus interpellans, aut temporis ratio ad aliad aliquid transeundi? etiamne versus a te nominabitur, habens vel vigenti vel trigina vel centum etiam sive amplins pedes, ut voluerit ac potuerit ille qui eos quamlibet longa perpetuitate contexit? D. Non ita est : neque enim ant ubi pedes quos libet quibuslibet permixtos animadvertero, autperinfinitam longitadi- nem multos connexos, versum appeliabo ; sed et ge- nus et*nnmerum pednm, idestqui et quot pedes ver- 8um conficiant aliqua disciplina consequi et ex ea jndicare potero, utram versus anres meas pepulerit. M. At hsec qaeecumque est disciplina, versibus regu- lamet modum nonutique ut libitum est« sed aliqua ra- tione constituit. D. Non enim aliter, siquidem disci- plina est, aut oportebat, aut poterat. M. Hanc ergo rationem investigemus» et asseqnamur, si placet : nam si auctoritatem solam intueamur, is erit versus, quem versum dici voluit Asclepiades nescio qui, aut Archilochas, poetse scilicet veteres, aut Sappho poe- tria, et ceeteri, quorum etiam nominibus versuam ge- nera vocantur, quse primi animadvertentes cecine- runt. Nam et Asclepiadeeus versus didtur, et Archilo- chius et Sapphicus, et alia sexcenta auctorumvocabula Grsci versibus diversi generisindiderunt. Ex qno non absurde cuipiam videri potest, quod si quis ut volet, pedes quot voIet,etqnos volet ordinaverit, quianemo ante ipsum hunc ordinem ac mensuram pedibus con- stituerit, recte ac jure conditor novi generis versuum propagatorque dicetur. Aut si heec licentia intercludi- tur homini , cum conquestione quserendum est quid tandem ilU meruerunt, si nollam rationem aecuti, connexionem pedum quos illis connectere placnit, versum apeliari haberique fecerunt. An tibi aliter vi- detar? D. Ita vero esiut dicis, et prorsus assentior, ratione potius quam auctoritate versnm esse genera- tum, quam peto jamjamque videamus. CAPUT Vin. — Varia pedum nomina. 15. M. Videamus ergo qui pedes sibimet copulan- di sint, deinde quid Ms copulatis fiat (non enim ver- sns fit solus) ; postremo de versus tota ratione tracta- bimus. Sed num censes commode ista nos posse per- sequi, nisi pedum nomina teneamus ? Quanquam hoc ordine a nobis digesti sunt, ut possint ipsius sni or- dinis nominibas nuncupari: dicienim potest, primos, secundus, tertius, atque hoc modo c^eteri. Sed quia non sunt contemnenda vetusta vocabula, nec facile a consuetudine recedendum, nisi qase rationi adversa- tur ; utendum est hisnominibus pedum qnse Grfiedio- stituerunt, et nostri jam utuntur pro latinis : qus plane ita usurpemus, ut non qufieramus origines no- minum. Multum enim habet ista res loqnacitatis, nti- litatis parum. Neqae enim eo minus utiliter in lo- quendo appellas panem, lignum, lapidem, quod nescis cur hsec ita sint appellata. D. Ita prorsus, ut dicis, sentio. M. Primus pes vocatur Pyrrhichius, ex dnabns brevi- bus, temporum duum, ut fuga. Secundus, lambus, ex brevi et longa, at parenSy tem- porum trium. Tertius, Trocheeus, vel Ghorius, ex longa et brevi ; nt meta, temporum trium. Quartus, Spondeus, ex daabus longis, ut aestaSy tem- porum quatuor. Quintus, Tribrachus» ex tribus brevibus, ut moetila, temporum trium. Sextus, DactyluSf ex longa et duabas brevibns , ut MsenaluSy temporum quatuor. Septimus, Amphibrachus, ex brevi et longa et brevi, nt carma^ temporum quataor. Octavus, Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, nt Erato, temporum qaatuor. Nonus, Bacchias, ex brevi et duabus longis, ut Adui' tes, temporum quinque. Decimus, Creticns vel Amphimacrus, ex longa, et bre- vi et longa, ut insulaB, temporum quinque/ Undedmus, Palimbacchius, ex duabua longis et brevi, ut natura, temporum quinque. Duodecimas, Moiossus, ex tribus longis ut JEneaSy temporum sex. Decimus tertius, Proceleumaticus, ex quatuor brevi- bus, ut avicuto, temporum quatuor. Decimus quaLrtus, Pffion primus, ex prima longa et tribus brevibus, ut legitimus, tempomm quinque. Decimus qaintus, Pceon secundus, ex secunda longa et tribus brevibus. ut colonia, temporum quinque. Decimus sextus, Pseon tertius, ex tertia longa et tribus brevibus, ut Menedemus, temporum quinque. Decimus septimus, Pseon quartus, ex quarta longa 1109 UBER SECUNDUS. et tribus brevibus, ut celeritas^ temponim qain- que. Decimus octavus, lonicus a minore, ex duabus bre- vibus et duabus loagis, ut Diomedes, temporum sex. Decimas nonus, Choriambus, ex longa et duabas brevibas et longa, ut armipotenSj temporum sex. Vigesimus, lonicus a majore, ex duabus longis et dua- bus brevibus, ut Jtmomus, temporum sex. Vigesimus primus, Diiambas, ex brevi et longa, et brevi et longa, ut propinquitas, temporum sex. Vigesimas secundus, Dichorius vel Ditrochseus, ex longa et brevi, et longa et brevi, ut cantilena tem- porum sex. Vigesimus tertius, Antispastus, ex brevi et duabus longis et brevi, ut Sahnintis, temporum sex. Vigesimus quartus, Epitritus primus, ex prima brevi et tribas longis, ut sacerdoieSy lemporum septem. Vigesimus quintus, Epitritus secundus, ex secunda brevi et tribus longis, ut conditores, temponim se- ptem. Vigesimus sextus, Epitritus tertius, ex tertia brevi et tribus longis, ut Demosthenes, temporum septem. Vigesimus septimus, Epitritus quartus, ex quaria brevi et tribus longis, ut Fescenninus, temporum se- ptem. Vigesimus octavus, Dispondeos, ex quatuor longis, ut oratoresj temporum octo ^ CAPUT IX. — De pedum structura. i6. D. Habeo ista. Nunc dissere, qui sibi pedes copulentur. itf. Judicabis hoc facile, si sequalitatem ac similitudinem inffiqualitati ac dissimilitudini prce- stantiorem esse judicas. D. Neminem esse arbitror, qui non ita judicet. M, Hanc ergo prius maxime in contexendis pedibus sequi oportet, nec ab ea omnino deviandum, nisi cum aliqua causa justissima est. D, Assentior. M. Non igitur dubitabis pyrrhichios sibimet pedes conlexere, nec iambos, nec trocheeos qui etiam chorii nominantur, nec spondeos; atque ita cseteros sui generis profecto sibimet sine ulla dabitatione co- pulabis : est enim summa eequalitas cum ejusdein go- neris et nominis pedcs sese consequuntur. An tibi non videtar? D. Nullo modo mihi aliter videri potest. M. Quid? illud nonne approbas, alios aliis pedes sequaii- tate servata esse miscendos? Quid enim auribus po- test jucundius esse, quam cum et varietate mulcentur, nec fiequalitate fraudantur? D. Satis probo. Jf. Num censes alios eequales habendos pedes, nisi qui ejusdem mensuree sunt? D. Ita existimo. M. Quid? ejusdem mensurae putandine sunt, nisi qui temporis tantum- dem occupant? D, Verum est. M. Quos ergo invene- ris pedes totidem temporum, sine aurium offensione contexes. D. Video esse consequens. iiiO 1 Libri veteres absque explicatione et exemplo uUo slc pedes recenseDt : Primus pes vocatur Pyrrhichiiu, Secun- dus lambus, Terlius etc, scnptumque constanter proife- ruDt spondiuSj dispondius.pscan^ pro jpondeus, dispondeus, p/eon. Item pro tnbrachureiamphibrachus^ habent aliquo- ties tribrachys ct amphibrachys. CAPUT X. — Amphibrachus nec per se nec aliis mixtus versum conficit. De levatione et positione. M. M. Recte quidem : sed adhuc nonnihil quse- stionis res habet. Nam cum Amphibrachuspes quatuor sit temporum, negant eum quidam posse misceri, vel dactylis vel anapsestis vel spondeis vel proceleumati- cis : nam hi sunt omnes quaternorum temporum pe- des : et non solum istis enm negant posse misceri, sed nec ex ipso solo repetito et sibimet connexo, recte et quasi legitime procedere numerum putant. Quo- rum opinionem considerare nos oportet, ne quid ha« beat rationis, quod sequi et approbare conveniat. D, Cupio atque aveo prorsus audire quid afferant. Non enim parum me movet, cum dnodetriginta pedes sint, quos ratio persecuta est, hunc soluni excludi a conti- nuatione numerorum, cum tantum spatii teneat in tempore quantum dactylus et alii quos pares enume- rasti, quos connectere nemo prohibetur. itf. Atqui opus est, ut hoc dispicere valeas, considerare cseteros pedes, quemadmodum sibimet eorum partes conferan- tur : ita enim videbis huic uni quiddam accidere no- vum ac singulare, ut non frustra minime adhibendus ad numeros judicatus sit. 18. Sed hoc nobis considerantibus, opus est hsBC duo nomina mandare memorifle, levationem et posi- tionem. In plaudendo enim quia levatur et ponitor manns, partem pedis sibi levatio vindicat, partem po- sitio. Partes autem pedum dico illas, de quibus supe- rius, cum eos ordine persequeremur, satis dictum est. Quocirca si hoc probas, incipe recensere breviter mensuras partium in omnibus pedibus, ut quid huic uni de quo agitur proprium acciderit, noveris. D. Vi- deo primum pjrrrhichium tantum habere in levatione quantum in positione. Spondeus quoque, dactylus, anapsestus, proceleumaticus, choriambus, diiambus, dichorius, antispastus, dispondeus, eadem ratione dividuntur: nam tantumdem temporis in his ponit plausas, quantum levat. Video secundum, iambum simpli et dupli habere rationem ; quam rationem cemo et in chorio et in tribracho et in molosso, et in utro- que ionico. Jam hujus amphibrachi levatio et positio (nam ipsa mihi ex ordine occurrit, cui pares csBteros queeram), simpli et tripli ratione constat. Sed non in- venio prorsus alium deinceps, cujus sibi partes tanto intervallo conferantur. Nam cum eos considero in qui- bus una brevis est et duee longae, id est bacchinm, creticum et palimbacchium, sesquialteri numeri ra- tione levationem ac positionem in his lieri video. Eadem ratio est et in iis quatuor, in quibus una longa est et tres breves, qui qnatuor pffiones ex ordine no- minantur. Reliqui sunt qnatuor epitriti similiter ex ordine nuncupati, quorum levationem ac positionem sesquitertius numerus continet. i9. M. Nom ig^tur panim tibi justa causa videtur esse, cur iste pes (a) ad seriem numerosam vocum non admittatur, quod solius partes tam longe a se dif- ferant, ut una simpla sit, alia tripla? Vicinitas enim (a) Ampbibrachu8. 1111 DE MUSICA, S. AUGUSTINI im qus&dam partiam tanto est approbatione dignior, quanto est proxima sequalitati. Itaque in illa regula * namerorum cum ab uno asque ad quatuor progredi- mur, nihil anicuiqae est seipso propinqaius. Quare illud in primis approbandum est in pedibus, cum tan- tumdem habent partes ad invicem ; deinde copulatio simpli et dupli eminetin uno et duobus; sesquialtera vero copulatio in duobus et tribus apparet; jam ses- quitertia, tribus etquatuor. Simplum vero et triplum quanquam complicatorum numerorum lege teneatur, non tamen in ordine illo sibimet coheeret : non enim post unum tria numeramus, sed ab nno ad ternarium numerum binario interposito pervenitur. Heec ratio est qua excludendus judicatur amphibrachus pes ab ea copulatione de qua queerimus *, quse si abs te pro- batur, ccelera videamus. D. Probatur sane nam ma- nifestissima atque certissima est. CAPUT XI. — Pedum rationabUis mixtura. 20. M, Cum ergo placeat, quoquo modo se in syllabis habeant, tamen si ejusdem spatii sint in tem- pore, recte sibi et sine detrimento sequalitatis pedes posse misceri, excepto duntaxat amphibracho ; quseri non immerito potest, utrum recte misceantur, qui quanquam sint sBquales tempore, non eadem tamen percussione concordant, qase levatione ac positione partes pedis sibimet confert. Nam dactylus et ana- pffistus et spondens non solum eequaiium temporum 8unt, sed etiam percutiuntur sequaliter : in onmibus enim tantum levatio^ quantum positio sibi vindicat. Itaqae hi sibi miscentur justius quam quilibet ionicus cieteris sex temporum pedibus. Uterque quippe ioni- cus ad simplum et duplum percutitur^ duo scilicet tempora qnatuor temporibus conferens. His molossus etiam in hac re congrait. Cffited vero (a) ad tantum- dem ; nam in his levationi ac positioni tema tempora tribnuntar. Ergo tametsi omnes legitime feriantur; nam et illi tres simpli et dupli ratione, et alii quatuor sequispartibusferiantur ; tamen quia plausuminaequa- lem facit istapermixtio, haud scio an jure repudielur : nisi quid habes ad hflec. D. Proclivior sum in istam sententiam. Nam insequalis plaiisus quomodo sensum non offendat ignoro : si autem offendit, non utique id potest sine vitio hujus permixtionis accidere. 21. M. Atqui scias veteres miscendos judicasse istos pedeSf et horum mixtione versus compositos condi- disse. Sed ne te anctoritate premere videar, accipe aliquid horum versuum, et vide utrum offendat audi- tum. Si enim non modo non offenderit, sed etiam de- lectaverit, nulla erit ratio hujus mixtionis improbandee. Versus autem ii sunt quos advertas volo : At consona quae sunt, nisi vocalibad aptes, Pars dimidium Yocis opus proferet ex se : Pars muta soni comprimet ora molientum : Illis sonus obscurior impeditiorque, Utramque tamen promitur ore semicIuBo. (TerentianiuJ) » In B. deest vocula . Non possum aliter me dicere affectum, quam vi- detur tibi. M. Probas ergo omnes istos pedes senum temporum recte sibi posse copulari atque 'misceri. Z>. Probo. CAPUT. XIII — Ordo pedum quomodo mutetur concinne. 24. M. Nihilne formidas, ne quis arbitretur tam sequaliter istos pedes hoc ordine coUatos sonare potuisse ; si autem ordinem permutes, non idem pos- se ? D, Nonnihil quidem afiert, sed experiri non est difQcile. M. Istud ergo facito cum vacabit : non aliter invenies quam sensum tuum multiformi varietate et una aequalitate mulceri. D, Faciam :j quanquamj^hoc exemplo nemo est, qui non preevideat necessario id eventurum. M. Recte existimas : sed quod ad propo- sitimi pertinet, admoto plausu ista percurram, ut de hoc quoque dijudicare possis utrum aliquid, an nihil clandicet : atque ut simul aliquid ejperians de com- mutatione illius ordinis, quam nihil claudicationis il- laturam esse praediximus ; jam nunc ipsum ordinem mnta, et ut Jibitnm est, eosdem pedes collocatos ali- teratque a me collocati sunt, personandos mihi plau- dendosque permitte. Z>. Primum volo esse ionicum a minore, secundum ionicum a majore, tertium cho- riambum, quartum diiambum, quintum antispastum, sextum dichorium, septimum molossum. M. Intende ergo et aurem in sonum, et in plausum oculos : non enim audiri, sed videri opus est plaudentem manum, et animadverti acriter quanta temporis mora in leva- tione, quantaj in positione sit. D. Totus istic sum, quantum valeo. M. Accipe igitur coUocationem illam cum plausu tuam : ModerataSf concedere, perctptes, be- nignitaSj voletjusta, dvitasqueyVirtutes, D. Sentioqui- dem nequaquam plausnm istum claudicare, et tantum levare quantum ponere ; sed vehementer admiror quomodo eo percuti potuerint ilii pedes, quorum di- visio simpli et dupli ratio constat, sicuti sunt ambo ionici et molossus. M. Quid hic fieri tamen arbitraris, cum in his tria leventur tempora, totidemque ponan- tnr? 2>. Nihil aliud hic prorsus video quam eam lon- gam syllabam, quse in ionico a majore et in molosso secunda, in ionico autem a minore tertia est, plausu ipso dividi ; ut quoniam duo habet tempora, unum inde superiori parti, alterum posterioritribuat,atque ita terna tempora levatio positioque sortiantur. 25. M, Nihil hic omnino aliud dici aut intelligi po- test. Sed cur non etiam ille amphibrachus, quem ab ista nnmerositate penitus ejiciebamus, hac conditione misceatnr spondeo, dactjlo, et anapaesto, vel per se ipse numerosum * aliquid in musica continuatus ef- iiciat ? Potest enim simili ratione media quoque pedis ejus syllaba^ qua; longa est, plausu dividi ; ut cnm > In B.,att/ ; rectius cum Er. Lugd. Ven. Lov. et Mss. A., cttque. M ' Sic Mss.; at Lov. aliseque editiones habent, nnmero- sus. singula tempora singulis lateribus dederit, non jam unum et tria, sed bina tempora levatio positioque sibi vindicent: nisi habes aliquid quod resistat. D. Nihil sane habeo quod dicam, nisi hunc etiam esse admittendum. M. Aliquid ergo plaudamus quaterno- rum temporum pedibus ordinatum atque contextum, qnibus iste commixtns sit, et eodem modo sensu exploremus utrum nihil imparile offendat. Et ideo at^ tendo in huncnumerum propter jndicandi facilitatem cum plausu tertio repetitum. Sumas optima, facias honesta, Sumas optima, facias honesta, Sumas optima^ facias honesta. D. Jamjam, obsecro, parce auribus meis : nam etiam plausu non admoto, ipse per se ho- nim pedum cursusinillo amphibr£u;hovehementissime claudicat. M. Quid igitur putandum est esse causfie, ut in hoc fieri non possit quod in molosso et ionicis potuit ?anqnoniam in illis aeqnalia sunt medio latera ? in numero enim pari, ubi sit medinm suis eequale la- teribus, primus separius occurrit. Ergo illi senum temporum pedes quoniam dno tempora in medio possident, et bina in lateribus ; libenter quodammodo illud medium cecidit in latera, quibus amicissima eequalitate conjungitnr. Non autem idem fiet in amphibrachOiUbi sunt imparia medio latera, siquidem in illis singnla, in illo duo tempora sunt. Huc accedit quod in ionicis et molosso medio in latera solutoy terna fiunt tempora, in quibus rursum medio pari ' paria latera inveninntur ; quod item defit amphi- bracho. D. Ita res est ut dicis: nec immerito amphi- brachus in illa serie offendit auditum, hi vero etiam delectant. CAPUT XIV. — Qui pedes quibus misccantur. 26. M. Age, nunc tu per te ab ipso exordire pyr- rhichio, et secundum supra dictas rationes, qnos pedes qnibus misceri oporteat, quantum potes, breviter explica. D. Nullus pyrrhichio : non enim alius inve- nitnr totidem temporum. lambo posset chorius : sed propter insequalem plausum vitandum est, quod alter a simplo, a duplo alter incipit. Ergo tribrachus utri* que accommodari potest. Spondeum et dactylum el anapaestum, etproceleumaticum amicos inter se atque copulabiles video : non enim tantum temporibus, sed plausu etiam sibi congruunt, Enimvero exclusus amphibrachus, nulla potuit ratione reduci, cui parilitas teraporum auxiliari quid, divisione plau- suque discordante, non potuit. Bacchio creticum, et paeones primum, secundum et qnartum. Palim- bacchio autem eumdem creticum, etpaeones primum et tertium et quartum, et * temporibus et plausu concordare manifestum est. Ergo cretico et pseoni- bus primo et quarto, quoniam et a duobus et a tribus temporibus eorum incipere divisio potest, cab- teri omnes quinnm temporum pedes possunt sine ulla clandicatione copulari. Jam illorum qui sex tem- poribus constant, omninm inter se miram quamdam 1 In prius editis omittitur poH, quam vocem restituimns ez Mss., necnon ex iisdem panlo mfra, hi vero etiam de- lcctant ; ubi editi habent, htc vero etiam delectat. 3 In B., in temporibus ; rectius cum utroqueMs., et, M. 1115 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1116 6886 concordiam, satis disputatam est Quandoqaidem illi quoque ab aliis in plaudendo non dissonant, quos aiiter dividi cogit conditio sjllabarum : tantam vim habet com medio laterum eequaJitas. Porro septenum temporum pedes cum sint quatuor, qui epitriti no- minantur, primum et secundum invenio sibi posse copulari : amborum enim divisio incipit a tribus tem- poribus, idcirco nec spatio temporis nec plausu dis- sident. Rursus libenter sibi junguntur tertiub et quar- tus, quia uterque in dividendo incipit a quatuor tem- poribus, quare et metiuntur et planduntur sBqualiter. Restat octo iemponim pes qui dispondeos Yocatiir, cui sicut pyrrhichio par nnllos est. Habes a me quod poposcisti et facere potoi. Perge ad reliqua. M. Fa* ciam : sed post tam longum sermonem respiremos aliquantulom ; et illorom Tersoum meminerimus, quosmihiextemporales pauio anteipsa lassitudo sug- gessit. Volo tandem tibi parcas, labor est in chartis, Et apertum ire per auras animum permittas. Piacet hoc nam sapienter, remittere interdum Aciem rebus agendis decenter intentam. D. Placet sane, ac libenter obtempero. LIBER TERTIUS. In quo exponitur quid intersit discriminis inter rhythmum, metrum et yersum ; tum agitur scorsim de rhythmo ; ac deinde tractatio de metro inchoatur. GAPUT PRIMUM. — Rhythmus ac meirum quid. 1 . M, Tertius hic sermo postulat, ut quoniam de pedum amicitia quadam concordiaque satis dictnm est, videamus quid ex his contextis continuatisque gignatur. Quare primum ez te qusero, utrnm possint copulati sibi pedes, quos copulari oportet perpetuum quemdam numerum creare, ubi nullus finis certus appareat : yelut cnm sjmphoniaci scabella et cymbala pedibus feriunt, certis qnidem numeris et his qui sibi cum aurium Tolnptate junguntur ; sed tamen tenore perpetuo, ita ut si tibias non audias, nullo modo ibi notare possis quousque procurrat connexio pedum, et nnde rursus ad caput redeatnr. Velut si tu velis ccn- tumvel amplius, quonsqne libitum est, pyrrhichios vel alios qui inter se amici sunt pedes, continua con- nexione decurrere. D. Jam intelligo, et fieri posse concedo quamdam pedum connexionem, in qna cer- tum est nsque ad quot pedes progrediendum sit, atque inde redeundum. M, Num hujns generis esse dnbitas S cum certum faciendomra versuum discipli- nam esse non neges^ et qui versus te semper cum voluptate audisse confessus sis ? D, Manifestum est et hoc esse, et ab illo superiore genere distare. 2. M. Ergo quoniam oportet distingui etiam voca- bulis ea qnse re ab se distincta snnt, scias illud su- perius genns copulationis, rhythmum a Graecis ; hoc autem alterum, metrnm vocari : latine autem dici possent, illnd nnmerns, hoc mensio vel mensnra. Sed qnoniam hsec apud nos nomina late patent, et cavendum est ne ambigue loquamur, commodins utimur graecis. Vides tamen, nt opinor, quam recte utrumque nomen sit his rebus impositum. Nam quo- niam illud pedibus certis provolvitur, peccaturque in eo si pedes dissoni misceantnr, recte appelatus est rhythmns, id est numeris : sed quia ipsa provolutio non habet modum, nec statutum est in qnoto pede finis aliqnis emineat ; propter nullam mensnram con- tinuationis non debuit metrum vocari. Hoc autem i Lo V. : Num certum esse duhUas; eii Mss. ^num hujus geneiis esse dubitas; quomodo etiam editiones Am. et Ej. quse adduut, et hoc ab Ulo superiore distare concedis. — In Mss. A deest hujus generiSn lertque simpliciter, num esse du- bitas, M. ntrumque habet: nam et certis pedibns currit^, et certo terminatnr modo. Itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam rhytbmus est, propter pednm rationabilem connexionem. Qnodrca omne metrum rhythmns, non omnis rhythmus etiam metrum est. Rhythmi enim nomen in mnsica usqae adeo late patet, nt haec totapars ejus quae ad din et non diu pertinet, rh^rthmus nominata slt. Sed de no- mine, cnm res appareat, non esse satagendum, et doctis et sapientibus placuit. An aliqnid contradicen' dnm aut dubitatum pntas de his qum a me dicta sunt ? D. Imo prorsus assentior. CAPUT II. — Quid iniersU inter versum et metrwn. 3. M. Nunc ergo mecum illnd considera, atnmi sic- nt omnis versos metrum est, ita omne metrum etiam versus sit. D.Considero quidem, sed quid respondeam non invenio. M. Unde id tibi censes accidisse ? an quia de vocabulis qnsBstio est ? Non enim ut de rebns ad disciplinam pertinentibus, ita de nominibus possnmos respondere interrogati : propterea quia res omnium mentibus communiter sunt insitffi ; nomina vero, ut cnique placuit, imposita, qnorum vis auctoritate atque consuetudine maxime nititur : unde etiam esse lin- guammdiversitaspotest, rerum autem in ipsa veritate constitutamm profectononpotest* A me igitur accipe quod ipse nullo pacto respondere posses : non versum solum, metrum veteres vocavere. Itaque quod ad te attinet vide atque responde, non enim jam de nomi- nibus agitnr, ntrum inter hsec duo aliqoid distet, quod quidam numernspedum ita certofine claudatur, ut nihil ad rem pertineat, uti fiat quidam articulus antequam veniatur ad finem ; alius autem non solum certo fine claudatur, sed etiam ante finem ' certo quo- dam loco qusedam ejus partitio emineat, ut quasi membris conficiatur duobus. D. Non inteliigo. M. At- tende ergo in haec exempla. Ite i^tur, Camoenffi FonticoliB puellis, Qu8B cauitis sub antris Meliifluos soDores, Quae lavltis capillum 1 In B., curriturt £x Vat. et Mss. A, currit. M. s Huc revocavimus ex Mss.isthsec verba, an(e /|jwm,qua in hactcDus editis desunt.— Noo dcsuot in Vatic. M. 1U7 LIBER TERTIUS. ill8 Purpureum Hyppocrene Fonte, ubi fusus olim Spumea lavit almus Ora jubis aquosis Pegasus, in nitentem « Pervolaturus cethram. Cernis profecto quinque superiores versiculos eodem loco partem orationis habere terminatam, id est in choriambo pede, cui subjungitur bacchius, ut versi- culam compleat (namque hi undecim, choriambo et bacchio pedibus constant) ; ceeteros vero excepto uno, scilicet Ora jubis aquosiSf non eodem loco babere terminatam partem orationis. Z>. Cernoistodquidem, sed quo pertineat non video. itf. Eo scilicet ut intel- ligas, hocmetrum nonquasilegitimum locumhabere, ubi ante finem versns tiniatur pars orationis : nam si ita esset, omnes eodem loco hunc haberent articulum, aut certe rarissime in his inveniretur qui non habe- ret : nunc vero cum sint nndecim, sex ita sunt, quin- que non ita. D, £t hoc accipio, et adhoc quo ratio tendat exspecto. M, Attende ergo etiam in ista per- vulgatissima : Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris. Et ne longnm faciamns, quia carmen notissi* mom est, ab hoc versu nsque ad quem volueris ex- plora singulos ; invenies finitam partem orationis in quinto semipede, id est, in duabos pedibus et semis- se : nam hi versus constant pedibns quatemorum temporum : quare iste finis de quo agitur partis ora- tionis, quasi legitimus in decimo tempore est. Z>. Ma- nifestum est. 4. M. Jam ergo intelligis inter illa duo genera quee ante ista exempla proposueram, nonnihil distare : quod aliud scilicet metrum antequam claudatur, non habet certum et statutnm aliquem articulum, sicut in illis undecim versiculis exploravimus : aliud vero habet, sicut in heroico metro quintus semipes satis indicat. 2>. Jam liquet quod dicis. M. Atqoi scias oportet, a veteribus doctis, in quibus magna est au- ctoritas, illud superius genus non esse versum appel- latum ; sed nunc definitum et vocatum esse versom, qni duobus quasi membris constaret, certa mensura et ratione conjunctis. Sed tu non multum labores de nomine, quod nisi a me vel a quolibet alio tibi indi- caretur, nollo modo de hoc interrogatus respondere posses. Sed quod ratio docet, in id prsecipoe et maxi- me animum intende, velut hoc ipsam quod nunc agi- mus : ratio enim docet inter heec duo genera distare aliquid, quiboslibet vocabolis nuncupentur : itaqoe hoc bene interrogatus posses dicere ipsa veritate coniisus ; illud autem nisi auctoritatem secutos, non posses. D, Apertissime jam ista cognovi, et qoanti pendas hoc, de quo me tam crebro admones, jam existimo. M. Heec ergo tria nomina, quibus disse- rendicausa necessariousurisumus^memoriee mandes velim : rhythmum, metrom, versum. Quae sic distin- guuntor, ut omne metrom etiam rhjthmus sit, non omnis rhythmus etiam metram. Item omnis versus. etiam metrum sit, non omne metrum etiam versus. Ergo omnis versus est rh^rthmus et metrum :namhoc ut arbitror, esse consequens vides. D. Video sane ; nam est luce clarius. CAPUT III. — Rhythmiexpyrrhichiis. 5. K. Prius igitur, si placet, de rhythmo in quo nullum m^trum est, deinde de metro ubi versus non est, postremo de ipso versu, quantum possumus, dis- seramus. D. Placet vero. M. Sume ergo tibi ab ipso capile pedes pyrrhichios, et de his rhythmum con- texe. D. Etiam si id possim facere, qui modus erit ? M. Satis est, ut eum tendas (cxempli enim gratia id facimus) usque ad decem pedes : nam usque ad hunc pedam numerum non progreditur versos, quod suo loco diligenter tractabitur. D. Bene qoidem tu non muUos pedes mihi proposuisti copulandos; sed vide- ris mihi non recordari, jam te satis discrevisse, quid inter grammaticum et musicom intersit, cum ego tibi respondissem, syllabarumlongarum et brevium cogni- tionem me non habere, quee a grammaticis traditur : nisi forte permittis, ut non verbis, sed aliquo plausn rhythmom istom exhibeam : nam jodicium auriom ad temporom momenta moderanda me posse habere non nego ; quee vero syllaba producenda vel corripienda sit, quod in auctoritate situm est, omnino nescio. M, Fateor nos ita, ut dicis, grammaticam a musico dis- crevisse, et in hoc te genere inscitiam tuam esse con- fessom. Qoare a me acpipe hoc exempli genus : Ago celeiHter agile quod ago tibi quod anima velit, D. Habeo istoc. 6. M. Hoc ergo quoties libet repetendo, efticies rhythmi hojus longitudinem quantam voles, quan- qoam hi decem pedes ad exemplum sufQciant. Sed illud qoaero, si tibi quispiam dicat, non pjrrrhichiiSy sed proceleumaticispedibus hunc rh^rthmum constare, qoid respondebis ? D, Prorsus ignoro : nam ubi dc- cempyrrhichiisont, quinque proceleumaticos metior; et eo major dabitatio est, quod de rhythmo consuli- mur, qoi scilicet perpetuo fluit. Undecim enim pyr- rhichii vel tredecim, et quolibet impari numero, non possunt habere integrom procelenmaticorum nume- rum. Si ergo esset certus finis in hoc de qao agitur rhythmo, ibi saltem dicere possemus pyrrhichio po« tius quam proceleumatico eum currere, ubi omnes integri proceleumatici non invenirentur : nunc vero et ipsum infinitum nobis conturbat judicium, et si quando numerati quidem pedes, sed pari numero no- bis proponontur, sicut isti sont decem, M, Atqui nec de ipso impari nnmero pyrrhichioram, quod tibi vi- sum est, liquido visum est. Quidenim si undecim pro- positis pedibos pyrrhichiis dicatur rhythmus quinque habere proceleumaticos et semipedem ? numquid re- sisti potest, cum multos inveniamos versus claudi se- mipede? D, Jam dixi me nescire quid de hac re dici possit. M. Nam etiam illud nescis, proceleumatico priorem esse pyrrhichium ? siqoidem duobas pyrrhi- chiis proceteumaticus confit ; sicot prius est unam quam duo, et dao quam quatuor, ita proceleumatico prior est pyrrhichius. D. Verissimum est. M. Gum ergo in hanc ambigoitatem incidimus, ut possit in rhythmo et pyrrhichios metiri et proceleumaticus, cui pnncipatum daturi sumos ? priori, ex qoo iste constat ; an posteriori, ex quo ille non constat ? D, 1119 DE MUSICA, S. AUGUSTINl 1120 Nemo dabitabit priori esse dandam. M. Quid ergo dubitas de hac re consullus respondere, pyrrhichium potius qaam proceleumaticam istum rbythmam esse nuDCupandum ? Z>. Jam omnino non dubito : pudet tam manifestam rationem non me cito animadver- tisse. CAPUT IV. — Rhythmui continuus. 7. M. Yidesne illud etiam ista ratione cogi, ut qui- dam pftdes siot, qui rhythmum continuare non pos- sint ? Nam quod de proceleumatico inyentum est, cui tollit pyrrhichius principatum, hoc et de diiambo et de dichorio et de dispondeo inventum puto : nisi tibi aliud videtur. D, Qaid mihi aliud videri potest, cum probata illa ratione hoc quod sequitur improbare non possim ? M, Vide etiam ista, et compara ac judica. Nam Tidetur,cum taleincertum evenit, plausu potiiis debere discerni ^ quo pede curratur : ut si pyrrhichio velis currere, unum tibi tempus levandum, unam ponendum sit ; si proceleumatico, duo et duo : ita et pes apparebit, et nullus pedum erit a rhythmi conti- nuatione seclusus D. Huic roagis faveo sententiae, quee nullum pedemabhac contextione esse immunem sinit. M. Recte facis, et quo magis hoc approbes, considerade tribracho pedequid respondere possimus, si nihilominus quisque contendat non pyrrhichio aut proceleumatico istum rhythmum, sed tribracho cur- rere. D. Video judicium ad plausum illum esse revo- candum, si unum tempus est in leTatione, duo in positione, id est, una etduae syllabffi ; autcontra duffi in levatione, una in posilione ; tribrachus rhythmus esse dicatur. 8. M. Recte intelligis. Quamobrem jam dic mihi utram spondeus pes pyrrhichio rhythmo possit ad- jungi. D. NuUo modo : non enim continuabitur plau- 8US sequalis ; cum levatio et positio in pyrrhichio sin- gula, in spondeo vero bina tempora teneant. M.Potest' ergo proceieumatico adjangi. C. Potest. M. Quid cum ei adjungitur? interrogati utrum rhythmus proce- leumaticus an spondiacus sit, quid respondebimus ? Z>. Quid censes, nisi spondeo dandum es.se principa- tum? Cum enim plausu ista controversia non dijudi- cetur, nam in utroque bina levamus ac ponimus tem- pora ; quid aliud restat, nisi ut ille regnet qui in ipso pedum ordine prior est? M. Rationemte secutum esse satis approbo ; et vides, ut arbitror, qaid sequatur. 2). Quid tandem? M. Quidputas, nisi proceleumatico rhythmo^nullum alium pedempossemisceri?quoniam quisquis miscebitur totidem temporum, non enim aliter potest misceri, in eum rhythmi nomen transfe- ratur necesse est. Omoes enim priores illo sunt, qui totidem temporibus constant. Et quoniam iis qui prio- res inventi fuerint, cogit nos ratio, quam vidisti principatumdare, id est,ex eo rhythmum nuncupare; non erit jam proceleumaticus rhytbmus, aliquo alio 1 Decernij juxta Ms. A. M « In B. : Quid putas, nisi lam proceleumatico quam purrhi- chiorhythmo : corrupte profecto; nam cum pyrrnichius omnes alios prsecedat pedes, ei male accommodaretur ratio ab Augustino subjecta, quaB in proceleumaticum conve- nientissime incidit. M. quatuor temporum mixto, sed spondiacus ant dacty- licus aut anapeesticus. Amphibrachom enim ab isto- rum copulatione numerorum recte remotum esse convenit. Z>. Fateor ita esse. 9. M. Nunc ergo ex ordine considera iambicum rhythmum, quoniam pyrrhichium et procelenmati- cum, qui duplicato pyrrhichio gignitur, satis discus- simus. Quare dicas velim huie quem censes admi- scendum pedem, ut iambicus rhythmus snum nomen obtineat. D. Quem, nisitribrachum,quiettemporibus et plausu congruit ; et quia posterior est, regno poi- lere non potest ? Nam chorius est quidem posterior, et totidem temporum, sed non eodem modo plaudi- tur. M. Age, jam vide rhythmum trochaicum, et ad eadem de hoc quoque re^sponde. D, Idem respondeo : nam potest et huic non solum spatio temporis, sed plausu etiam concioere tribrachas. Cavendum autem iambum quis non videat ? qui etiam si aequaliter plau- deretur, principatum tamen mixtusauferret. M. Quid? spondiaco rhythmo quem tandem copulabimuus pe- dem ? Z>. Sanein hoc largissima copia est : nam et da- ctylum et anapsestum et proceleumaticum nuila im- parilitate temporum, nuUa claudicatione plausos, nulla principatus ademptione impediente, hnic video misceri posse. 10. M. Video jam te facile posse c«etera ordine persequi : quocirca remota interrogatione mea, vel polius tanquam de omnibus interrogatus responde breviter, dilucideque quantum potes, qnomodo sin- guli qui restant pedes, aliis legitime immixtis, obti- neant suum nomen in rhythmo. Z>. Faciam : neqoe enimullius negotiiest, tanta rationum iuce prsmissa. Nam tribracho nuUus miscebitur ; omnes enim prio- res sunt, qui ei sunt temporibus pares. Dactylo aoa- peestus potest ; nam et est posterior, et ^ tempore ac plausu currit aequaUter : utrique autem proceleama- ticus eadem scilicet ratione copulatur. Jam bacchio creticus, et de pseonibus primus, secundus et qaar- tus misceri possunt Porro ipsi cretico, omnes qai postillumsuntquinque temporum pedes jure miscen- tur, sed non omnes eadem divisione . Alii namque ad duo et tria, alii ad tria et duo tempora dividuntar. Iste autem creticus utroque modo dividi potest, qoia media brevis cuilibet parti tribuitur. Palimbacchias autem, quia ejus divisio a duobus temporibus ind- piens, in tria desinit, congruos et copulabiles habet peeones omnes, praeter secundum. Molossns de tri- syllabis restat, a quo primo incipiunt sex temporam pedes, qui omnes eidem conjungi possunt, partim propter simpli duplique rationem ; partim propter illam quam nobis plansus ostendit, partitionem ionge syllabse, quae singula tempora parti utrique concedit, quia in senario numero par lateribus medium est Ob quam causam et molossus, et ambo ionici non so- lam in simplum, et duplum, sed etiam in squaspa^ tes perterna temporaferiuntur. Hinc ef&citnr utdein- ceps omnibus sex temporum pedibus, omnes totidem 1 In B. et omnibus editis, posteHortempcre^ omissa par- ticula et^ quam fert Ms. A, et sine qua oratio claadicat. M. \m LIBER TERTIUS. im temporam posteriores copulari queant ; solasqae an- tispastus qui nullam sibi velit misceri, rennaneat. Hos consequantur quataor epitriti, quoram primus admittit secundum, secandus nullum, tertius quar- tnm, quartus nullum. Restat dispondeus, rhythmum solus etiam ipse facturus, quia nec posteriorem quem- quam invenit, nec eequalem. Itaque omnium pedam octo sunt *, qui nullo alio mixto rhythmum faciunt : pjrrhichius, tribrachus, proceleasmaticus, paeon quar- tus, antispastus, epitritus secundus, et quartus, et dispondeas : reliqui eos, qui se posteriores sunt, co- pulari sihi patiuntur, ita ut rh>thmi nomen obti- neant, etiamsi pauciores in ea serie numerentur. Hoc est, ut opinor, satis a me quod voluisti, expli- catum atque digestum : tuum est jam videre quod restat. CAPUT V. — An sint pedes supra syllabas quatuor. ii. M. Imo mecum etiam tuum *: ambo enim quflehmus. Sed quid tandem restare arbitraris, quod ad rhythmumattinet? Nonne iilud considerandum est utrum aliqua dimensio pedis, quamvis octo tempora non excedat, quse dispondeus obtinet, excedat tamen numerum quatuor syllabarum? D, Quare, queeso? M. Imo tu. quare me potius quam teipsum rogas? An tibi non videtur sine ulla fraude vel oflfensione au- rium, sive quod ' ad plausum ac divisionem pedum, sive quod ad spatium temporis pertinet, pro una longa syllaba duas posse poni breves? 2>. Quis hoc negaverit ? M, Hinc ergo est quod pro iambo vel cho- rio tribrachum ponimus, et pro spondeo dactylam vel anapfiestum vel proceleusmaticum, cum vel pro se- cunda ejus, vel pro prima duas breves ponimus, vel quatuorpro utraque. D. Assentior. M. Facigitur hoc idem in ionico quolibet, vel alio quopiam quadrisyl- labo sex temporum pede, et pro una ejus quacumque longa duas breves constitue ^. Num qaidquam men- surse deperit, aat plausui resistit ?'/>. Nihil omnino. M. Considera ergo quot syllabae fiunt. D. Quinque iieri video. M. Vides certe posse quatuor syllabarum numerum excedi. D. Video sane. M. Quid, si pro dnabus, qoae ibi sunt longse, quataor breves posue- ris ? nonne in uno pede sex syllabas necesse est me- 1 In B. Am. Er. et Lov. : Itaque omnium pedum novem sunt.qui nuUo alio mixto rhythmum faciunt: pyrrhickius, tribrachus, proceteusmaticus^ pxon secundus, pxon quar- iuSf etc. HsBc addit nota edit. Bened. : Mss. omnes quos per nos inspiceie ticuit^ habent, octo sunt, et mox in horum pedum recemione omittunt^ pson secundus ; qui tamen pes vtdetur haud posse ex lege hic prxscripta rhythmum atio admixto pede fucere : quxppe cum posteriores totidem tem- porum pedes misceri itli prohibeat ptausus dispatitas; priores vero si itli miscentur, rhythmum sibi vindicent, suumque ipsinomenimponant. Quapropter lectiotiem re- Hnuimus editionum Am. Br. et Lov. Falsa Buppositione nititur illud argumeDtum, scilicet psBonem secundum cum nollo aho pede posse misceri. Nam paeon quartus, ut testa- tur libr. 2, n. 1 0, divldi potest aut in duo et tria^ aut in tria et duo tempora : quae divisio eum pseoni secundo mari- tatsine plausus disparitate. M. * Imo meum eliam tu, juxta Er. Lugd. Ven. Imo meum^ ac etiam tuum^ juxta Mss. A. Imo meum est quam (uttm, juxta Ms. B. M. 3 Hic et paulo post, quod, juxta Vatic. M. ^ Er. Lugd. Ven. et Lov., et pro una ejus... constituas, Mss. A et B., ut pro una ejus quacumque long^ duas breves constitnas. M. tiri ? D. Ita est. M. Quid, si cujaslibet epitriti omnes longas solvas in breves ? num etiam de septem sylla- bis dubitandum est? D, Nullo modo. M. Quid ipse dis« pondeus ? nonne octo efiicit, cum pro omnibus lon- gis binas breves locamus ? D. Verissimum est. . i2. M. Quse igitur ratio est, qua cogimur et tam muUarum syilabarum metiri pedes, et pedem qui adhibetur ad numeros, non excedere quatuor sylla- bas, ante tractatis rationibus confitemur? nonne tibi videntur inter se ista pugnare? D. Imo maxime, et quomodo istud pacari possit, ignoro. M. Etiam hoc facile est, si te ipsum rursum interroges, utrum ra- tionabiliter inter nos paulo ante constiterit, ideo pyr- rhicliium, et proceleusmaticum plausu debere dijudi- cari atque discemi, ne sit ullus pes legitimae divisio- nis, qui rhythmum non faciat, id est, ut ex eo rhythmus nominetur. D. Hoc vero memini, et non invenio cur mihi placuisse pcBuiteat : sed quorsum ista ? M. Quia scilicet hi omnes pedes quaiemarum syllabarum,excepto amphibracho, rhythmum faciunt, id est, principatum in rhythmo tenent, eumque usu et nomine efticiunt : illi vero qui plures quam qaa- tuor syllabas habent, multi quidem pro his poni pos- sunt * ; sed ipsi per se rhythmum facere, ac rhythmi nomen obtinere non possunt : et ideo ne pedes qui- dem istos appellandos putaverim. Quamobrem repu- gnantia illa quee nos movebat, jam, utopinor, compo- sita est et sopita, quandoquidem licet et plures syllabas quam qnatuor pro aliquo pede ponere, et pedem tamen non appellare, nisi eum quo rhythmus efHciatur. Oportebat enim pedi constitui aliquem mo- dum progressionis in syllabis. Is autem modus con-' stitui optime potuit, qui de ipso numerorum ratione translatus in quatemario constitit. Itaqne longaram syllabaram quatuor pes esse potuit. Cum autem pro eo breves octo constituimus, quoniam tantum spatii habent in tempore, pro altero poni possunt. Quia vero legitimam progressionem, id est quatemarium numemm excedunt, pro se ipsi poni, ac rhythmum gignere non sensu aurium, sed discipliuffi lege prohi- bentur. Nisi contradicere aliquid paras. 13. D. Paro sane, et jam faciam. Nam quid impe- dicbat usque ad octonarium numerum syllal>arum progredi pedem, cum eumdem numerum ad rhy- thmum admitti posse videamus ? Neque enim me mo- vet, quod pro alio dicis admitti ; imo hoc me magis admonet quaerere, vel potius quseri, quod non etiam suo nomine admittitur qui pro alio potest. M. Non mirum est, quod hic falleris; sed faciiis explicatio veri est. Nam ut omittam tanta quce pro quaternario numero jam ante disputata suni, cur usque ad illum fieri debeat progressio syliabarum ; fac me jam ces- sisse tibi et consensisse usque in octo syllabas pedis debere longitudinem porrigi : num resistere pbteris esse jam posse octo longarum syllabarum pedem? Certe enim ad quem numemm syllabarum pervenit pes, non solus ad eum pervenit qui brevibus, sed 1 Vatic. : Itli vero qui plures quam quatuor syllabas ha- bentt pro aliisponi possunt, sed ipsi. M. {123 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1124 etiam qui longis syllabis eonstat. Quo fit ut adhibi(a rarsQS ea lege, quse abrogari non potest, qua duas breves pro una longa poni licet, ad sexdecim sylla- bas pertendamos. Ubi si rursus pedis incrementum statuere volueris, in trigiuta duas breves proficisci- mur : huc quoque ratio tua pedem te compellit addu- cere, et rursns lex illa duplum numerum brevium pro longis locare : atqae ita nullus constituetur mo- das. D, Jam cedo rationi, qua usqae ad quaterna- rium syllabaram namerum promovemus pedem. Pro his] autem legitimis pedibus poni oportere pedes plu- riam syllabaram, dumbrevcs duse uniiis longae iocum occupant non recuso. CAPUT VI. — Vedes quatucr syllabis Umgiores rhy- thmum suo nomine facere tiequeunt. i4. M. Facile est ergo te etiam illud videre atque concedere, alios pedes esse pro his, penes quos rhy- thmi est principatas, alios qui cum his collocantur. Nam ubi pro longis singalis geminantur breves, pro eo qui rhythmum obtinet, alium locamus ; velut pro iambo vel trochseo tribrachum, aut pro spondeo da- ctylum aut anapsestam aut proceleusmaticum. Ubi vero non idem fit, non pro eo, sed cum eo ponitur qoisqais miscetur inferiorum ; ut cum dactylo anapae- 8tu8, cum ionico vero utrolibet diiambus vel dicho- rius : et reliqui similiter suo jure cum csteris. An pa- rum tibi dilucidum, vel falsum videtur? D. Jam intel- ligo. M, Responde ergo utrum illi qui pro aliis ponnntur, possint etiam ipsi per se facere rhythmum. Z>. Possunt. M, Omnes. D. Omnes. M. Ergo et quinqne syllabarum pespotest sno nomine rhythmum facere, quia pro bacchio vel cretico vel quollbet psone poni potest. D. Non potest quidem ; sed jam istnm non vocamus pedem, si progressionis illius us- que ad quatemarium numerum satis memini <. Ego autem cam omnes posse respondi, pedes utique posse respondi. M. Laado etiam in nomine reti- nendo diligentiam et vigilantiam tuam. Sed scias multis visum esse etiam senarum syllabarum pedes nuncupandos ; sed amplius^ quod sciam, ncmini pla- cait. Et illi quibus hoc placuit» negaverunt ad rhy- thmum, aut ad metrnm per se gignendum tam longos pedes adbiberi oportere. Itaque ne nomina qaidem his indiderunt. Quocirca verissimus est ille progres- sionis modas, qui usque ad quatuor syllabas pervenit qnandoquidem hi omnes pedes, quibus divisis duo fieri non possunt, conjancti pedem facere potuerant ; et ita qui in sextam syllabam nsque progressi sunt, nomen tantum pedis in eos, qui qaartam excesserunt, transferre ausi sunt ; ad principatum vero, qui est in rhythmis et metris, nullo modo eos aspirare sive- runt. Sed cum pro longis breves duplicantur, etiam ad septimam atque octavam, ut jam ostendit ratio, syllabam pervenitur : ad quem numerum nemo te- tendit pedem. Sed quoniam video constare inter nos quemlibetplurium quam quatuor syllabaram, cum pro < Sic Mss. A et B ; al in B. legitur, sedjam istarum non vocari pedem, si progressio illitis ultra quaternarium nti- fii«rtff7i transeat, satis memini. Er. Lugd. Yen.. si pro- gressionef etc. M. longa duas breves poiumns, non cnm his legitimis pedibus, sed pro liis posse poni, neque per seipsos rhythmum creare, ne in infinitum eat qaod ratione finiendum est, satisque jam inter nos de rhjthmo exi- stimo disputatum ; transeamus ad metra, si placet D. Placet vero. CAPUT VII. — De metro quibus et quot minmim constituatur pedibus. i5. If. Dic igitur, metrumne arbitreris pedibas fien, an pedes metro. D. Non intelligo. M. Pedesne con- juncti metrum creant, an metris conjunctis pedes cre- antur? D. Scio jam quid dicas, et conjanctis pedibos metrum fieri puto. M. Cur tandem id patas? Z>. Quia inter rhythmum et metrum hoc interesse dixisti, qaod in rhythmo contextio pedum nullnm certum haibet fi- nem, in metro vero habet : ita ista pedum contextio et rhythmi et metri esse intelligitur ; sed ibi infinita, hic autem finita constat. M. Ergo unas pes metrum non est. D. Non utique. M. Quid unus pes et semipes ? D. Nehoc quidem.itf. Quare? an quia metrum pedi- bus confit, nec utique possunt dici pedes, obi minos quam dno sunt? D. Ita est. M. Inspiciamus igitur me> tra illa qase a me pauio ante commemorata sunt, et videamus quibus pedibas constent ; non enim te in hoc genere animadvertendo rudem esse adhac decet. Ea 8unt autem : Ite i^tur, CamoeniB FonticolflB puellse, QuiB canitis sab antrifl Meliifluos sonores. Satis haec esse ad id quod intendimus puto : tu jam metire ista, et quos habeant pedes renuntia. Z>. Omni- no non possum : eos enim metiendos poto, qui sibi le- gitime copulari queunt ; nec valeo me hinc expedire. Si enim primum choriam fecero, seqoitur iambus, qoi temporibus par est, sed non similiter plauditur : si da- ctylnm, non sequitur alius qui ei saltem temporibos coiequetur: si choriambum, eadem difficultas est; quod enim restat, nec temporibus cum eo, nec plausn convenit. Quare aut hoc metrnm non est, aut falsom est quod inter nos de pedum copulatione dissertum est : nam quid aliud dicam non invenio. i6. M. Metrum quidem esse et eo quod pius est qnam pes, certumque finem habet, et ipsamm auriam judicio convincitur^ Non enim tam suavi sonaret sequalitate, aut motu tam concinno planderetur, si non inesset in illo namerositas, qufle profecto esse nisi in hac parte musicffi non potest. Falsa vero esse, qwt inter nos constiterunt, miror quod existimes : non enim aut numerisquidquam est certius, aut illa pedum commemoratione et collocatione ordinatius. Nam ex ipsa numerorum ratione, qose nullo modo failit, ex- pressum est quidquid in eis et ad mulcendas aures, et ad obtinendum in rhythmo principatum, valere per- speximus : sed vide potius cum ssepe repeto, Qux co* nitis sub antriSf demulceoque ista numerositate sen- sum tuum ; quid distat inter hoc, et si adderem ad finem hujus brevem aliquam syllabam, ei item istud eodem modo repeterem, Quas canitis sub an^itve f D. ^ Convenimurt juxta Er. et Mss. A et B. M. H25 UBER TERTIUS. 1126 Utrumque mihi jucande illabitur auribus : hoc tamen posterius, cui syllabam addidisti brevem, plas tenere spatii ac temporis, siquidem longius factum est, cogor faleri. M. Quidcum illud superius, Quaocanitis sub an- tris, ita repeto, ut post finem nihil sileam? eademne ad te jucunditas pervenit? D, Imo nescio quid clau- dum me offendit, nisi forte illam ultimam plas quam cseteras longas produxeris. M. Ergo sive idipsum am- plius qaod producitur, sive quod siletur, censesne in tempore habere aliquid spatii? jD. Qui aliter potest? CAPUT VIII. — Silentia in metris quanta adhiberi oportet, Metrum quod dicatur. il, M. Recte censes. Sed dic mihi etiam qaantum spatiumpatas esse? D. Metiri hoc omnino diHicileest. M. Verum dicis :sed nonne tibivideturbrevis illa syl- laba id metiri, quam cum addidimus, neque longse ultimsB ultra soUtam productionem, neque ullum si- lentium in ejus metri repetitione sensus desideravit? D. Omnino asseotior : nam et te ilJud superius pronun- tiante atque repetente, hoc posteriusego apud me ipse repetebam pariter tecum : ita sensi idem spatium tem- poris ambobus occurrere, cum silentio tuo brevis mea ultima conveniret. M. Teneas igitnr oportet heec si- lentiorum spatia certa in metris esse. Quare cum inveneris aliquid deesse pedi legitimo, considerare te oportebit, utrum dimenso ^ atque annumerato si- lentio compensetur. D. Teneo jam istud, persequere ceetera. 18. itf. Video jam nos quffirere debere ^>8ius si- lentii modum : namque in hoc metro, ubi post cho- riambum bacchium comperimus, quia unum tempus deest ut sex temporum esset sicut choriambus, fa- cillime id aures senserunt, et in repetitione tanti spatii silentium interponere coegenmt, quantam syl- laba occaparet brevis : at si post choriambum lo- cetor spondeus, duo nobis tempora cam ' silentio peragenda sunt ad capat redeuntibus, veluti hoc est, Qux canitis fontem. Nara te sentire jam credo si- lendum esse, ut cum redimas ad caput, plausus non claudicet. Sed ut experiri queas qnanta silentii hujns mensura sit, adde unam syllabam longam, ut iiat, Quae canits fontem vos ; atque hoc cum plausu repete : vi- debis tantnm occupare temporisplausum, quantnm in saperiore occupabat^ cum ibiduae iongee post choriam- bum, hic tres sint locatsB. Unde apparet duum ibi temporum interponi silentium. At si postchoriambum iambus locetur, sicut hoc est, Qusb canitis locos, tria tempora siiere cogimnr : quodut exploretur, addantar sive per alterum iambum, sive per chorium, sive per tribrachum ut sit ita : Qusb canitis locos bonos : aut, Quxcanitis locos monte: aut, Quse canitis locos ncmore. Hb enim additis,cum sinesilentio jucunda etsequabi- lis repetitio movet, et plausu adhibito tantum spatU haec tria singula tenere inveninntur, quantumillud in quo siiebamus manifestumfittriumtemporumibiesse < Juxta Vatic.,in mensoatque annumerato silentio com- penselur. M. > Tempora sitentio^ juxla Vatic, omissa prcBpoBitione, cum. M. silentium. Potest post choriambum una syllaba longa constitui, ut quatuor tempora sileantur. Nam etiamsic choriambus dividi potest, ut simplo et duplo levatio sibi positioqueconveniant. Hujus metri exemplum cst, Qu3B canitis res. Gui si addas vel duas longas, vel lon* gam et duas breves, vei brevem et longam et.brevem, vel duas breves et longam, vel quatuor breves, imple- bis sex temporum pedem, ut nullo desiderato silentio repetatur. Talia sunt, Quas canitis res pulchraSy Qux canitis res in bona, Quas canitis res bonumve, Qux ca- nitis res teneras, Quas catiitis res modo bene. Quibus cognitis atque concessis, credo tibi jam satis apparere, nec minusuno tempore sileri posse, nec plus quatuor .temporibus sileri oportere. Nam etipsa est illa, de qua jam multa dicta suat, moderata progressio ; et in omnibuspedibusnullalevatio aut positio amplius quam quatuor occupat tempora. 19. Itaque cum aliquid canitur sive pronuntiatur quod habeat certum finem, et plus habeat quam ununi pedem, et naturali motu ante considerationem nume- roram sensum quadam flequabilitate demulceat ^ jam metrum est. Quanquam enim minus habeat quamduos pedes, tamen quia excedit unum et silere cogit, non sine mensura, sed * quantum implendis temporibus satis est quee alteri debentur pedi ; pro duobas pedibus auditus accipit', quod duorum pedum occupat tempora donec ad caput redeatur, dumannumeratur sono etiam certum atque dimensum intervalli silentium. Sed jam mihi dicas velim^ utrum his quse dicta sunt cognitis assentiaris. D, Gognovi et assentior. M. Biihine cre- dens, an per te ipse vera esse perspiciens ? D. Per me ipse sane, quamvis dicente te vera hsec esse cognosco. CAPUT IX. — Quot ad summum temporibus ac pedibus metrum constare possit. 20. M, Age ergo nunc qnoniam invenimus unde metrum|esseincipiat,inveniamus etiam quousque pro- cedat. Nammetrum incipita duobus pedibus, siveipso sono plenis, sive ad impiendum quod deest annume- rato silentio. Quare oportet te jam respicere ad iliam quaternariam progressionem, mihique renuntiare us- que ad quot pedes metrum tendere debeamus. D. Fa- cile istnd quidem est. Nam octo pedes ratio satis docet. M. Quid ? illad recordarisne, dixisse nos eum versumadoctisappellatum, qui duobus membrascerta ratione dimensis copuIatisque|constaret ? D. Bene me- mini. M. Gam ergo non sit dictum duobus pedibus, sed duobus membris constare versum, cumque mani- festum sit versumnonunumpedem habere, sed plures ; nonne ipsa res indicat loDgius membrum esse quam pedem? D. Ita vero. M. At si membra cequalia siut in versa, nonne pr^eposterari poterit, ut primapars sine discrimine ultima, et uitima prima fiat? D. Intelligo. M. Ergo ut hoc non accidat^, satisque appareat discer- naturque in versu aliud esse membrum quo incipit, aliud quo desinit ; non possumus recusare inoequalia 1 yEqualitate, juxta Vatic. et Ms. A. M. s Et, juxta VaUc. M. ) AecepUf juxta eumdem. M ^ Er^ ne accidat. Ven. Lov. Ms. A, hoc ne aeeidat. 8ic etiam Lugd., uncinis septa tamen voce, hoe. M. 1127 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1128 membra esse oportere. D. Nullo modo. M, Id ergo priusiD pTrrhichio consideremas, si placet, in quo jam credo videri tibi minas tribus temporibus membram esse nonposse, quoniam idprimum estplus quam pes. D. Assentior. M. Ergo minimas yersus quot tempora possidebit ? D, Dicerem sex, nisi me illa praeposteratio reyocaret. Septem crgo babebit : quia minus quam tria membram habere non potest ; plus autem habere, non- dum prohibitum est. M, Recte intelligis. Sed dic quot pedes pyrrhichios habeant septem tempora. D. Tres et semis. M, Debetur ergo unius temporis silentium, dumad principium reditur,utspatium pedis possit im- pleri. D, Debetur sane. Hoc annumerato quot tem- pora erunt? Z>. Octo. M. Ut ego minimus, qui etiam primus est pes, minus quam duo ; ita minimus qui primus est versus, minus habere qiiam octo tempora non potest. D, Ita est. M. Quid maximus versus, quo ampliorem esse non oporteat ? quot tandem temporum esse debet? Nonne statim videbis, si ad illam progres- sionem retulerimus animum, de qua toties tam multa dicta sunt? D. Jam intelligo ampliorem quam triginta duum temporum versum esse non posse. 2i. M, Quid de metri longitudine? censesne am- pliorem esse debere quam versus *, cum metrum id quod est minimum, tam minus sit quam minimus ver- 1 In B., versum, Melius cum Ms. A, versus, M. sus? D. Non censeo. U, Gom ergo metram incipiat a duobus pedibus, versusa quatuor; aut illad ab spa- tio duorum pedum, hoc a quatuor annumerato siien- tio ; metrum autem octo pedes non excedat : nonne cum et versus metrum sit, necesse est eam pedes totidem non excedere? D. Ita est. M. Rarsus cum versus non sit longior quam triginta duum temporum, et metrum sit etiam longitudo versus, si conjunctio- nem duorum membrorum talem non habeat qaalis in versu praecipitur, sed tantam ^ certo fine claadatar, neque debeat longias esse quam versus : nonne ma- nifestum est ut versum pedes octo, ita metrum tri- giota duo tempora excedere non oporiere ? D. Assen- tior. M, Eril ergo idem spatiam temporis, et idem numerus pedum et metro et versui, commanisqae quidam terminus *, ultra quem progredi utrumque non debeat : quamvis metrum quadruplicatis pedi- bus, a quibus esse incipit; versus autem qaadrapli- catis temporibus, a qaibus et ipse esse incipit, finia- tur : ut crescendi scilicet modum quatemaria illa ratione servata metrum cum versa communicaverit in pedibus, versas cum metro in temporibus. D. In- telligo, et probo ; atque ita se habere istam coneor- diam consensionemque delector. » Tamenj juxia Vatic. M. > Ita legit Yatic. : Bl idem nnmerus pedum; et quidam ierminus metro et versui cammuni, uttra quem. M. LIBER QUARTUS Continuatur tractatio de metro. CAPUT PRIMUM. — mtima syllaba quare indifferens in metro, 1. M, Redeamus ergo ad metriconsiderationem,pro- pter ci\jas progressum ac longitudinem de versu te- cam aliquid agere coactus sum, cujus tractandi postea nobis est constitutus locus. Sed primo illud qufiero, atrum non repudies, quod ultimam syllabam, quce metrum terminat^ seu longa seu brevis sit, poetse at- que horum judices grammatici nihil ad rem pertinere arbitrati sunt. D, Omnino repudio : non enim mihi videtur esse rationis. M, Dic mihi^ obsecro, quod mc- trum sit in pyrrhichio minimum. D, Tres breves. M, Quantum ergo silendumest, dumrepetitur?D. Unum tempus, quod est unius brevis syllabfle spatium. M, Age, jam percute hoc metrum, non voce, sed plausu. D, Feci. M, Percute etiam hoc modo anapsestam. D, Et hoc feci. M, Quid tibi visum est interesse ? D, Prorsus nihil. M, Quid? causam, cur ita sit, potesne dicere ? D, Videtur mihi satis apparere : nam quod in illo ad silentiuit], hocin isto ad prodactionem ultimee syllabflB refertur ; nam eodem modo ibi brevis ultima, ut hic longa, percutitur ; et post tantumdeminterval- lum reditur ad caput. Sed ibi quiescitur donec spa- tium pyrrhichii pedis, hic donec longae syllabse im- pleatur. Ita in utroque par mora est, qua interposita remeamus. M. Non igitur absurde illi ultimam sylla- bam metri, seu longa seu brevis sit, nihil ad rem per- tinere voluernnt : ubi enim finis est, silentium seqoi- tur, quantum ad ipsum metram attinet quod finitar. An eos in hac causa repetitionem ullam vel reditum ad caput considerare debuisso existimas, ac non tan- tummodo quia finitur quasi deinceps nihil dicendnm sit? D, Jam assentior, ultimam syllabam indififerenter esse accipiendam. M. Recte. Sed si hoc propter silen- tium fit, quoniam ita consideratns est finis, qoasi deinceps nihil sonitur|is< sit qni finierit, et ob hoc spatium temporis inipsa quiete largissimum nihildi- stat quee ibi syllaba locetur ; nonne iilud est conse- quens, ut ipsa ultimee syliab«e indifferentia, qiue pro- pter largum spatium conceditur, ad id proficiat, ut sive ibi brevis syllaba sive longa sit, eam sibi aores pro longa vindicent ? D, Video planeesseconsequens. CAPUT II. — Quot syllabis mimmum constituatur pyr- rhichium metrum : quamdm quoque silendum, 2 M, Videsne etiam illud, cum dicimas minifnnm metram esse pyrrhichiam tres breves syllabas, ot unias brevis spatio sileatur^ dum ad initium reverti- mur ; nihil interesse, utrum hoc metrum, an pedes anapaestos repetamus ? 2>. Jam hoc quidem paulo ante illa percussione percepi. Jf. Nonne ergo quidqaid hic est confusum, distinguendnm aliqua ratione arbitra- ris ? D. Omnino arbitror. M, Dic atrum aliam videas 1 Sonaturus, juxta Vatic. et Ms. A. M. 1129 LIBER QUARTUS. 1130 esse rationem, quae ista distinguat, nisi ut metrum pjrrhichium noQ illud sit minimum, qaodtibi videba- tur in tribus brevibas, sed in quinque. Post unum enim pedem ac semipedem silere mora semipedis ejus qui debetar implendo pedi, atque ita redire ad initium, et hoc minimum metrum in pyrrhichio con- stituere non nos sinit anapsesti parilitas, ut jam de- monstratum est : quare post daos pedes et semipedem silendum est illud unum tempus, si confusione carere volumus. D. Cur enim non dao pyrrhichii sant mini- mum metrum in pyrrhichio, et quatuor syllabae breves potius, post quas silere opus non sit, quam quinque post quas opus sit ? M, Vigilanter quidem, sed non caves ne ab hoc te ita proceleusmaticus, ut ab illo ana- paestus excludat. D. Verum dicis. M. Piacet ergo hic modus in quinque brevibuH, et silentio unius tempo- ris ? D. Piacet vero. M, Videtur mihi oblitum esse te, quemadmodum in rhythmo dixerimus posse discerni utram pyrrhichio an proceleusmatico curreretur. D, Bene admones : nam plausu istos numeros ab invicem didtingaendos comperimus : quare jam neque hic istum proceleusmaticum metuo, quem plausu adhibito a pyrrhichio discernere potero. M. Gur igitur non eumdem plausum adhibendum vidisti, ut ab iliis tri- bus brevibus, id est pyrrhichio et semipede, post quem oporteret unum tempus siiere, discerneretur anapsestus ? D. Jam intelligo. et in viam redeo, me- trumque in pyrrhichio minimum tres syllabas breves, quse, annumerato silentio, duorum pyrrhichiorum tempns occupant, esse confirmo. M. Probant ergo aures tuae hoc genus numeri : Si aliquay Bene vis^ Bene dtc, Bene fac^ Animus, Si aliquid, Male vi5, Male diCt Male faCy Animus, Medium est, D, Satis probant, prsesertim cam jam recordatus sim quemadmodnm eos plaudi oporteat, ne cum metro pyrrhichio ana- psBsti confundantur pedes. 3. M, Vide et ista : Si aliquid es, Age bene, Male qui agity Nihil agit, Et ideOj Miser erit. D. Suaviter etiam ista se insinuant, nisi uno loco, ubi finis tertii cum initio quarti copulatur. M, Idipsum omaino est, quod a tuis auribus desideravi. Non enim frustra sen- sus offenditur, cum omnium syllabarum nullo inter- posito silentio tempora siugula exspectat : quam ex- spectationem profecto fraudat concursus duarum consonantium, t et 7i, quce prsecedentem vocalem longam esse cogunt, et in duo tempora extendunt; quod genus grammatici positione longam syllabam vocant. Sed propter illara ultimae sjUabse indifferen- tiam, nemo criminatur hoc metrum, cum id since- rse atque severse aures etiam sine accusatore conde- mnent. Nam vide, quseso quantum interest, si pro eo quod est, Male qui a^it Nihil agit : aicatur, Male qui agil, liomo pent. » D, Hoc sane liquidum atque integrum est. M, Hoc ergo nos observemus propter musicse sinceritatem, quod poetsB non observant propter facilitatem canen- di : ut quoties, exempli causa, nobis necesse est ali- qua metra interponere, in quibus nihil debetur pedi Patrol. XXXII. qaod silentio compensetur, eas ponamus ultimas syl- labas quas lex ejusdem numeri flagitat ; ne cum ali- qua offensione anrium et falsitate mensurse, a line ad initium redeamus ; concedentes tamen iliis ut ita metra talia tiniant, quasi deiiiceps nihil dicturi, et ideo extremam syjlabam seulongam seubrevem im- pune constituant : nam in continuatione metrorum apertissime convincuntur aurium judicio, non se debere ponere ultimam, nisi quse ipsius metri jure atque ratione ponenda est. Hsec autem continuatio fit, cum pedi nihil debetur prt)pter quod silere co- gamur. D. Intelligo, et gratum habeo quod talia pol- liceris exempla, quibus nullam patiatur sensus in- juriam. CAPUT III. — Pyrrhichiorum metrorum ordo et numerus. 4. 31. Age, nnnc ordine de his quoque renuntia pyrriiichiis : Quid erit homo Qui amat hominem, Si amet in eo Fragile c[uod est? Amet igitur Animum hominis, Et erit homo Aliquid amans. Qaid hsec videntur ? D. Quid nisi suavissime atque integerrime currere ? M. Quid ista? Bonus erit amor, Anima bona sit : Amor iDhabitat, Et anima domus. Ita bene habitat, Ubi bona domus ; Ubi mala, male. D. Etiam ista continuata suavissime accipio. M, Nunc tres semis pedes, vide : Animus hominis est Mala bonave agitaus. Bona voluit, habet ; Mala voluit, habet D, Hsec quoque interposito unius temporis silentio, jucunda sunt. M. Sequatur quatuor pleni pyrrhi- chii ; hos accipe, et judica : Animus hominis agit Ut habeat ea bona, Quibus inhabitet homo, Nihll ibi metuitur. D, In his quoque certa et jucunda mensnra est. M. Audi jam nnnc novem syllabas breves ; andi et judica : Homo malus amat et eget ; Malus etenim ea bona amat, Nihil ubi satiat eum. D. Prome nunc qainque pyrrhichios. M. Levicula fragilia bona, Qai amat homo, similiter habet. D, Jam hoc sat est, et probo ; nunc adde semi- pedem. M. Faciam : Va^a levia fragilia bona, Qui amat homo, similis erit eis. D. Bene prorsus ; et sex jam exspecto pyrrhichios. M. Et hos audi : Vaga levicnla fragilia bona, Qui adamat homo, similis erit eis. D. Satis est ; adde semipedem. M, Fluida levicula fragilia bona Quse adamat anima, simiUs erit eis. {Trente-six,) 1131 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1132 D, Sat est, et bene est ; da jam septem pyrrhi- chios. M Levicula fragilia gracilia bona, Qu8e adamat aDimula, similis erit eis. D. Accedat his semipes ; nam hoc eleganter se habet. M, Vaga fluida levicula fragilia booa, Quffi adamat animula, fit ea similis eis. * D. Octo pedes jam restare video, ut jam istas mi- nutias evadamus. Quanquam enim approbent aures naturali quadam dimensione quod sonas, nolim te tamen tot breves syllabas qaaerere ; quas, ni fallor, contextas invenire in conjunctione verboram diflici- lius est, quam si eis miscere longas liceret. M. Ni- hil te fallit, et ut tibi probem gratulationem meam, quod hinc aliquando transire permittimur, metrum quod restat hujus generis sententia feliciore compo- nam 1 . Solida bona bomus amat, et ea qui amat habet. Itaque nec eget amor, et ea bona Deus est. D. Habeo cumulatissime perfecta metra pyrrhichii. Sequuntur iambica, de quibus mihi singulis bina exempla sufQciunt^ quce nulla interpellatione audire delectat. CAPUT IV. — De metro iambico. 5. M. Geram tibi morem. Sed ista quee jam per- , egimns quot sant ? D. Quatuordecim. M. Quot etiam iambica fore credis? Z>. i£que quatuordecim. M. Quid, si in eis velim pro iambo tribrachum ponere, nonne multiformior varietas erit ? D. Manifestum est quidem : sed ego exempla ista in solis iambis audire cupio, ne longum faciamus : pro quavis enim longa syliaba duas breves posse poni, facilis disciplina est. M. Faciam quod vis, gratumque habeo quod intelii- gentia sequaci minuis laborem meum : sed aurem ad iambicam prsebe. D. Istic sum, incipe. M Bonus vir, Beatus. Malus miser, Sibi est malum. Bonus beatus, Deus bonum ejus. Bonus beatus est, Videt Deum beate. Bonus vir est beatus, Videns Deum beatus. Bonus viretsapitboDum, Bonusque yivit, hic videbit. Deum videre qui cupiscit, BoDum videre qui cupit diem, BoDus sit bic, videbit et Deum, BoDum videre qui cupit diem illum, BoDUS sit hic, videbit et Deum illic. Beatus est boDus, ft^ueus euim est Deo ; Malus miser, sed ipse poBDa fit sua. Beatus est videDS Deum, uihil cupit plus; Malus bonum foris requirit, hinc egestas. Beatus eet videns Deum, nihil boni amplius ; Malus boDum foris requirit, hiuc eget miser. Beatus est videDS Deum, aihil boDi amplius vult ; Malus foris boDum requirit, biuc egeDus errat. Beatus est videus Deum, Dihil booi amplius volet ; Malus foris boDum requirit, hiac eget miser boDO. CAPUT \. "- De metro trochaico. 6. Z>. Trochfieus sequitar, prome trochaica : nam ista se habent optime. M. Faciam, et eodem modo quo iambica : Optimi Non egeDt. Veritate, Nod egetur. Veritas sat est, Semper haec mauet. Veritas vocatur Ars Dei supremi. Veritate factus est muDdus iste ^uem vides, Veritate facta cuucta Quseque giguier videmus. Veritate facta cunta sunt, Omniumque forma veritas. 1 In B., facUiore. MeliuB cum Mss. A et B, feliciore. M. Veritate cuncta facta ceruo. Veritas manet, moveatur ista. Veritate facta cerois omaia, Veritaa maaet, moveDtur omnia. Veritate facta cerois ista cuncta, Veritas tamen manet, moventur ista. Veritate facta cuncta cernis optime, Veritas maaet» moveDtur luec, sed ordine. Veritate facta cuDcta cerois ordinata, Veritas maaet, Dovaos movet quod innovaiur. Veritate facta cunta sunt, etordinatasunt, Veritas novat manens, moventur ut noventur hsec. Veritate facta cuncta sunt, et ordiuata cuocta, Veritas maoeDs novat, moventur ut noventur ista. CAPUT VI. — De metro spondaico. 7. D. Spondenm sequi video : nam et trochaea$ satis auribns fecit. M. Hsec sunt metra spondei : Magnorum est, Libertas. MagDum est munus Libertatis. Solus liber flt, Qui errorem Tincit. Solus liber vivit, Qui errorem jam Yicit. Solus liber vere fit, Qui erroris vmclum vicit. Solus liber vere vivit, Qui erroris yinclum jam vicit. Solus liber non falso vivit. Qui erroris vinclum jam devicit Solus liber jure ac vere vivit, Qui erroris vlDclum maffuus devicit. Solus liber jure ac dod falso vivit, Qui erroris viaclum fuoestum devicit. Solus jure ac vere magous vivit, Oui erroris viDclum fuoestumjam devicit. Solus Uber jureac dod falso magous vivit, Qui erroris viaclum fuoestum prudens devicit. . Solus liber jure ac non falso securus vivit, Qui erroris vinclum funestum prudens jam devicit Solus liber jure ac non falso securus jam vivit, Qui errons vinclum tetrumac fuoestum pradens devicit Solus liber jure ac non falso securam vitam vivit, Qui erroris vinclum tetrum ac funestum prudens jamde- vicit. CAPUT VII. — Tnbrachi metra quot sint. 8. D. Nec de spondeo habeo qnod reqiiiram« ve- niamus ad tribrachum. M. Ita yero. Sed cam omnes quataor snperiores pedes, de quibus dictom est, qaa- tuordena metra pepererint, quse fiunt simnl sex et quinqnaginta, plura sunt exspectanda de tribracho. In illis enim cum spatium semipedis in silentio est, plus una syllaba non siletur : in hoc antem cum sile- mus, num censes unius brevis syliabae spatio tantum- modo sileri oportere, an et duarum brevinm mora silentio contineri potest ? quandoquidem nemo dubi- taverit dnplicem hujus esse divisionem : namque aut ab una incipit, et finitur ad duas ; aut contra inci- piens a duabus, una terminatur. Qnare hunc ne- cesse est viginti et unum metra procreare. D. Veris- simum est. Nam incipiunt a quatuor brevibus, et duo tempora sileamus : deinde quinque sunt, ubi nnam silemus : tertio sex, ubi nihil silendum est: quarto septem, ubi rursus duo tempora silenda snnt : inde octo, ubi unum : sexto novem, ubi nullum. Atqae ita cum singulae adduntur, donec ad viginti quatuor syllabas veoiatur, qui ooto sunt tribrachi, viginti unum omnino metra complentur. M. Expeditissime rationem secutas es: sed censesne ubique a nobis exempla esse promenda; an ea qase illis quatuor primis pedibus subjecimus, satis putandum est lumi- nis caeteris esse prcebitura ? D. Meo quidem judicio satis. M. Nec ego nunc aliud requiro quam tuum. Ve- rumtamen quoniam jam optime scis in pyrrhichiis metris mutato plaueu posse tribrachospercuti ; qu«ero. \m UBER QUARTUS. utrum pyrrhichii primummetrumpossitetiamtribra- chi metrum habere. D. Non potest : majus enim me- trum oportet esse quam pedem. M, Quid, secundnm? D. Potest : nam breves quatuor pyrrhichii duo sunt, tribrachus unus et semipes, ita ut ibi nullum, hic duo tempora sileamus. M. Mutato igitur plausu habes in pyrrhichiis etiam tribrachi exempla usque ad sex- decim syllabas, id est usque ad quinque tribrachos et semipedem, quibus debes esse contentns : ccetera enim potes vel voce yel aliqiio plausu per te ipse contexere. Si tamen adhuc aurium sensu explorandos hujuscemodi numeros arbitraris. D. Faciam equidem quod yidebitur : videamus qnse restant. CAPUT VIII. — De dactylo. 9. Jf. Dactylus sequitur, qui semel dividi potest. An aliter putas ? D. Imo ita est. M. Quota ergo ejus pars potest esse in silentio ? D. Dimidia scilicet. M. Quid, si post dactylum trochseo constituto, velit quispiam silere unum tempus, quod in brevi syllaba dactylo debetur implendo ? quid respondebimus?Non enim possumus dicere minus quam spatium semipe- dis sileri non oportere. Ratio enim superius tractata non minus, sed amplius quam semipedis tempus si- lendum non essepersuaserat. Nam utiqne minus quam semipes siletur in choriambo, ubi post ipsum chor- iambum bacchius coUocatur, cujus exemplum est, Fonticoke puellx. Unius enim brevis syllabee spatio hic nos silere cognoscis, quod sex temporibus debe- tur implendis. Z>. Verum dicis. M. Gonstituto ergo trochseo post dactylum, licebitne etiam unnm tempus silere? D. Ita cogor fateri. M. Quis te tandem coge- ret, si meminisses superiorum ? Hoc enim tibi acci- dit, quod de indifferentia ultimse syllabse, et quomodo sibi ultimam longam vindicent aures, ubi restat spa- tinm quo porrigatur, etiamsi brevis sit, quid demon- stratum fuerit oblitus es. D. Jam intelligo : nam uti- que si ultimam syllabam brevem, quando restat si- lentium, longam aures accipiunt, sicut superiore rationeexemplisquecognovimus ; nihil intererit utrum post dactylum trochaeus, an spondeus locetur. Quam- obrem cum repetitio distinguenda silentio est, unam longam syllabam oportet post dactylum ponere, ut duorum temporum spatio sileamus. M. Quid si pyr- rhichius ponatur post dactylum, rectene fieri putas ? D. Non recte : nam utrum idem sit, an iambus, ni- hil interest, siquidem pro iambo eum necesse est ac- cipi propter ultimam, quam longam exigunt aures, qiiia restat silentium. lambum autem non oportere poni post dactyIum,propter diversitatem levationis et positionis, quarum ncutram oportetin dactylo habere tria tempora, quis non intelligat ? CAPUTIX. — Defcocc/itb. 10. M. Optime omnino atque sequaciter. Sed quid tibi tandem videtur de anapeesto ? an eadem ratio est? D. Prorsus eadem. M. Jam ergo bacchium conside- remus, si placet, et dic mihi quod primum ejus me- tmm est. D, Quatuor syllabas puto esse, unam bre- vem, et tres longas, quarum duae ad bacchium per- tinent, una vero ultima ad inchoationem ejus pedis 1134 qui cum bacchio poni potest ; ut id quod ei debetur, sit in silentio : in aliquo tamen exemplo vellem hoc auribus explorare. M. Facile quidem est exempla subjicere, quibus tamen non te arbitror ita ut supe- rioribus posse delectari : nam isti quinum temporum pedes, ut etiam septenum, non tam suaviter currunt, quam ii qui aut in eequas partes dividuntur, aut in simplam et duplam, vel in duplam et simplam ; tan- tum interest inter sesquatos motus et aequales aut complicatos, de quibus satis in primo illo nostro ser- mone tractavinius. Itaque hos pedes, quinque ac se- ptem scilicet temporum, uti aspernantius poetce, ita soiuta libentius assumit oratio : quod videri facilius in exemplis quee postulasti, potest : nam ista sunt, Laborat magister docens tardos. Hoc revolve interpo- sito trium temporum silentio, quod ut sentires faci- lius, ideo post tres pedes longam syllabam posui, quod est initium cretici, qui cum bacchio poni po- test. Nec ad primum metrum exemplum dedi * quod est quatuor syilabarum, ne unus pes non esset sa- tis ad commonendum sensum tuum, quantum post illum atque unam longam silere deberes. Quod ecce nunc edam, atque ipse repetam, ut in meo silentio tria tempora sentias : Labor nuUuSj Amor magnus. D. Satis apparet solutse orationi hos esse congruentiores pedes, et nihil opus est exemplis caetera excurrere. M. Verum dicis : sed num tibi cum silendum est, una tantum longa videtur poni posse post bacchium? D, Non sane ; sed etiam brevis et longa, qui ejus- dem bacchii semipes primus est : nam si nobis in- choare creticum licuit, quia cum eodem bacchio poni potest ; quanto magis id de ipso bacchio facere lice- bit, cum prsesertim non totum de cretico posueri- mus quodprimseparti bacchii sit sequale temporibns? CAPUT X. — Fleno pedi quid addatur ante silentium. M. M. Jam ergo, si placet, me andiente atque ju- dicante, tu ipse per caetera excurre, et quid ponatur post plenum pedem, quando silentio reliquum im- pletur in omnibus pedibus qui restant, exsequere. D. Brevissimum jam, opinor, atque facillimum est quod requiris : nam quod de bacchio dictum est, id etiam de secundo paeone dici potest. Postcreticumau- tem et unam longam syllabam licet ponere, et iani- bum, et spondeum ; ita ut aut tria tempora, ant duo, aut unum siieatur. Quod autem de hoc dictum est, id et in primum et in ultimum paeonem cadit •. Jam post palimbacchium vel nnam longam vel spondeum collocari decet, quocirca et in hoc metro aut tria tempora, aut unum silebitur. Eadem conditio est paeonis tertii. Sane ubicumque spondeus, ibi et ana- psestus jure ponitur. Post molossum vero, quod ad ejnsattinet divisionem, autunam longam utquatuor, aut duas ponimus ut duo tempora sileamus. Sed quo- niam et censu et ratione exploratum est, ordinari » Er.Lugd. habent: Necadprimi metri exemplumdedi; et in margine adeo^ pro ad ; Lov., nec adeo primi metri. Mb. A, nec primi metri ; atM». B legit ut Benedictini. Ven. textum Er. et Lugd. sequitur, M. 9 Adjiciuntur a Ms. A h»c verba : Propter duas diw- sionei. M. 1135 D£ MUSICA. S. AUGUSTINI 1136 cum eo posse omnes senum temporum pedes, erit post eum locus et iambo, et tria tempora silenda re- manebunt ; erit et cretico, et unum tacebitur ; hac conditione erit et bacchio. At si in duas breves pri- mam cretici, et secundam bacchii soiverimus, erit et pseoni quarto. Qnod autem de molosso, id etiam de cffiteris sez temporum pedibus dixerim. Jam proce- leusmaticum arbitror ad ceeteros qui quatuor tempo- ribus constant, esse referendum, nisi cum tres bre- ves post eum locamus. Quod ita est ac si anapoestum locemus, propter ultimam syllabam quae cum siientio longa accipi solet. Primo vero epitrito iambus recte subjongitur, et bacchius et creticus et paeon quar- tus. Hoc dictum sit et dc secundo, ut tempora si- leantur aut quatuor, aut duo. Duos autem reliquos epitritos recte possunt consequi spondeus et molos- sus : ita ut primam spondei, et primam vei secun- dam molossi in duas breves soivere liceat. Ergo in his metris aut tria tempora, aut unum tacebitur. Dispondeus restat, post quem si posuerimus spon- deum, quatuor tempora silenda erunt;si molossum, duo, manente licentia solvendi Iqngam in duas bre- ves, vel in spondeo, vel in molosso, excepta ul- tima. Habes quod me excurrere voluisti. Nisi aliquid forte emendabis. CAPUT XI. — lambus post dichorium male ponitur. 12. M. Imo non ego, sed tu, cum aurem ad judi- candum adhibueris : nam quaero a te, utrum cum di- co et plaudo istud metrum, Verus optimus ; et hoc, Verus optimorum ; et hoc, Veritatis inops : tam jucun- de hoc tertium quam illa superiora tuus sensus acci- piat; quod ea repetendo, etcumdebitis silentiisplau- dendo facile judicabit. D. Manifestum estquod jucun- de illa, hoc injucunde accipiat *. M. Non ergo recte post dichorium iambus ponitur. Z>. Ita est. M, Recte autem poni posse post csRteros assentitur quisquis hsec metra cum disciplina interponendorum silentio- rum repetierit. Fallacem cave. Male castum cave. Mutiloquum cave. Fallaciam cave. Et invidum cave. Et infirmum cave. D. Sentio quod dicis, et approbo. M, Vide etiam utrum te nihiloffendat, cum interposito duorum tem- porum silentio, hoc metrum repetitum insequale per- git *. Num enim ita solet ut ista ? Veraces regaant. Sapientes regnant. Veriloqui regnant. Prudentia regnant. Boni in bonis regnant. Pura cuncta regnant. Z>. Imo hsec cequaliter et suaviter, iilud autem ab- surde. M. Hoc ergo tenebimus in metris sex tempo- rum pedum*, dichorium iambo, antispastum spondeo male claudi. D. Tenebimus sane. 13. M, Quid? causam cur itasit nonne approbabis, 1 Mss. A et B ferunt : Manifestum estjucunde Hlat hoc injucunde accipi. M . ^ InxqualHer, juxta Ms. A et omnes editos. Ms. B iegit uU Benedictini, ina^quale. M. si animadverteris ievatione ac positioneia daas partes dividi pedem, ita ut si qua in eo sjllaba media est, vel una vei duse, aut uni parti attribuantur priori vei posteriori, aut in utramque partiantur ? Z>. Novi qui- dem istuc, et verum est : sed quid ad rem ? M. Eoc quoque attende quod dicam, tum videbis facilius quod requiris. Nam manifestum tibi esse arbitror^ alios esse sine mediis syllabis pedes, ut pyrrhichius, et csteri binarnm syllabarum ; alios in quibus medium aut primce parti, aut extremae, aut utriqae, aut neu- tri, spatio conveniat : primse, ut in anapssto, vel io palimbacchio, vel in pseone primo : extremse, ut in dactylo vel in bacchio, vel in paeone quarto : utique, ut in tribracho, sive in molosso, sive ia choriambo, sive in quolibet ionico : neutri, ut in cretico. sive in paeonibus secundo et tertio, sive in diiambo, dicho- rio, antipasto. Nam qui pedes in tres eeqaales par- tes dividi possunt, media pars in his convenit cum prima et extrema ; qui autem non possunt, aut cum prima tantum, aut cum extrema, aut cnm neutra. D. Et hoc seque scio, et quo tendat expecto. M. Quo tan- dem putas, nisi ut videas iambum post dichorium ideo male poni cum silentio, quia mediom ejus est, nec primse parti sequate nec extremae, et idcirco a leva- tione ac positione discordat? Hoc etiam de spondeo intelligitur, qui similiter post antispastum cum silen- tio non amat poni. An quidquam tibi adverbum ista dicendum est? D. Mihi vero nihil? nisi quod ista offen- sio quee iit auribus, cum ita hi pedes collocantur, in comparatione iit ejus suavitatis, quae oblectat audi- tum, cum post caeteros senum temporum hi cum si- lentio ponuntur pedes. Nam si aliis tacitis me consu- leres quemadmodum sonarent, exemplis subjectis, aut post dichorium iambus, aut post antispastum spon- deus^ cum silentio positi ; dicam quod sentio, for- tasse approbarem et laudarem. M. Non equidem resisto^tibi. Satis est mihi tamen, quodhaec collocatio in comparatione talium numerorum, sed melius so- nantium» sicut dicis, offendit : eo enim est impro- banda, quod cum ejusdem generis etiam illi sint pe- des, quos his semipedibus clausos labi jucundios con- fitemur, ab iis discrepare non debuit. Sed nonne tibi videtur secundum istam rationem, nec post epitritum secundum iambum cum silentio poni oportere? Nam et in hoc pede iambus ita medium locum tenet, ut necpriorisnec posterioris partis temporibus aequetur. D. Cogit me superior ratio concedere. CAPUT XII. — Summa omnium metrorum. 14. M. Age nunc, redde mihi omnium metrorum numerum, si placet, quse jam tractavimus ; id est eo- rum quce a suis plenis pedibus incipiunt, clauduntur autem aut suis pedibus plenis, ita ut silentium, cum ad caput reditur, non interponamus ; aut non plenii pedibus cum silentio, quos tamen eis congruere ratio docuit ; incipiente numero a duobus non plenis usqae ad octo plenos, ita tamen ut triginta duo temporanon excedantur. D. Operosum quidem est quod imponis, est tamen operse pretium. Sed memini nos paulo an- te jam pervenisse ad septuaginta septem metra a n37 LIBER QUARTUS. 1138 pyrrhichio usque ad tribrachum, cum illi binaram syllabarum pedes quatuordecim singuli crearent, quce fiunt simul quinquaginta et sex. Tribrachus autem viginti et unum, propter geminam divisionem. His igitur septuaginta et septem addimus qaatuordecim dactyli, et anapsesti totidem : pleni enim si locentur nullo silentio, incipiente metro a daobus usque ad octo pedes, septena pariunt ; additis vero semipedi- bus cum silentio, incipiente metro ab uno pede, et semipede perveniente ad septem et semis, alia septe- na. Et fiunt jam omnia centum et quinque. Bacchius vero non potest metrum suum ad octo pedes perda- cere, ne triginta dao tempora transeat, neque quis- quam quinum temporum pes ; sed possunt isti usque ad sex pervenire. Bacchius ergo et qai ei par est, non modo temporibus, sed etiam di?isione pseon secun- dus, a duobus pedibus usque ad sex procedentes cum integri ordinantur sine silentio, quina metra pariunt; cum silentio autem incipientes ab uno semipede, et ad quinqae semipedes pervenientes, alia quina cum una longa post eos ponitur, et item qaina cum bre- yis et longa: quindena igitur creant, quse in summam redacta triginta sunt. £t fiunt jam metra omnia cen- tum et triginta quinque. Creticus vero, et qui pariter dividuntur, pseones primus et quartus, quoniam post illos et unam longam, et iambum, et spondeum, et anapsestum licet ponere, ad septuaginta quinque per- veniunt : cum enim tres sint pedes, quina creant sine silentio, cum silentio autem viginti, quse simul, at dictam est, liunt quinque et septuaginta, quibus addi- tis superiori summa"., decem et ducenta complentur. Palimbacchius et qui ei divisione concordat tertius pseon, quina pariunt integri sine silentio : cum silen- tio autem quina cuni una ionga, quina cum spondeo, qnina cum anapeesto. Hsec addimus ad majorem sum- mam, et habemus metra omnia ducenta quinqaa- ginta. 15. Molossus et cseteri sex temporam pedes, qui cum illo simul septem iiunt, quaterna creant integri : cum silentio autem quoniam et una longa post unum- qnemque eorum locari potest, etiambus, etspondeus, et anapeestus, et bacchius, et creticus, et pseon quar- tus ; vicena et octona^complent» quse simul iiant cen- tum nonaginta sex, quse ducta cum illis qaatemis du- centa viginti quatuor complentur : sed hinc octo de- ducendi sunt, qaia post dichoriam iambus, et post autispastum spondeus male ordinantur. Reliqna sunt ducenta sexdecim, quse addita majori summse, fa- ciunt metra omnia quadringenta sexaginta sex. Proce- leumatici ratio haberi non potuit cum his pedibus qui- bus congruit, propter semipedes qui post hunc plures ponuntar. Nam et una syllaba longa post enm poni potest cum silentio, sicut post dactylum et ejus con- sortes ut duo, et tres breves ut unum tempus silea- tur ; quo efficitur ut ultima brevis pro longa accipia- tur. Epitriti metra gignunt terna integri, incipiente metro a duobus pedibus, perveniente ad quatuor : si enim addas quintum, triginta duo tempora, quod non oportet, excedes. Cum silentio vero primus et secun- dus epitritns tema post locato iambo, terna bacchio, terna cretico, ■ tema pseone quarto ; qase fiunt cum illis ternis quse sunt sine silentio, triginta. Tertius ve- ro etquartus epitriti tres ante siientiam gignunt, cam spondeo teraa, et terna cum anapsesto, terna cum molosso, terna cum ionico minore, terna cum chor- iambo ; quse fiuut simul cum iliis ternis, quse sine silentio genuerunt, triginta et sex. Ergo epitriti om- nes sexaginta et sex metra pariunt : quie cum viginti et uno proceleumatici, superiori sammse addita, fa- ciunt quingenta quinquaginta tria. Dispondeus restat gignens et ipse tria integer ; adhibito autem silentio cum spondeo tria, et tria cum anapsesto tria cum mo- losso, tria cam ionico a minore, tria cum choriambo : quse in summam ducta cum illis tribns quse erat in- teger, fiunt decem et octo. Ita erunt metra omnia quingenta septuaginta et unum. CAPUT XIII. — Ratio metiendi meira et silentia interponendi. 16. M. Essent quidem, nisi tria detrahenJa essent, quia post secundum epitritum dictum est iambum ma^ le poni. Sed hoc quidem bene se habet: quare jam dic mihi, quomodo tibi aarem tangat metrum hoc, Triplici vides ut ortu Trivise roietur ignis, D, Persua- viter. M. Potesne dicere quibus pedibus constet? D. Non possum : neqae enim invenio qaomodo sibi con- gruant quos metior: sive enim pyrrhichium a capite constituam, sive anapsestum, sive pseonem tertium, non his conveniant qui sequuntur et invenio hic qni- dem creticum post tertium pseonem, ut reliqua sit longa syllaba, qnam creticus post se non respuit col- locari ; sed his pedibus hoc metrum constare recte non posset interposito silentio trium tempornm: nunc vero nihil siletur, cum hoc repetendo permulcet auditum. M, Vide igitur, utrum incipere debeat a pyr. rhichio, deinde metiamur dichorium, tum spondeum, qui complet tempora, quorum duo suut in principio: potest item capnt tenere anapsestus, deinde diiambns metiri, ut extrema longa collocata cum ^ quatuor tem- poribus anapsesti perficiat sex tenipora, quse cum di- iambo conveniunt, ex quo intelligas licet, partes pe- dum non solum in fine poni, sed etiam in capite me- trorum. D. Jam intelligo. M. M. Quid, si demam unam ultimam longam, nt tale sit metmm, Segetes meus labor : nonne animad- vertis cnm silentio duorum temporum repeti ? Ex quo manifestum est, et aliquam partem pedis posse in principio metri poni, et aliqaam in fine, et aliquam in silentio. D. Et hoc manifestum est. M. Sed hoc fieri si dichorium metiaris integram in hoc metro : nam si diiambum, et a capite anapsestus ponatur, cernis partem pedis in principio positam, quse habet jam quataor tempora ; dno autem quse debentar, si- ientur in fine. Ex qno discimus, posse metmm inci- pere a parte pedis, et deainere ad plenum pedem, sed nunquam sine silentio. D. Et hoc perspicuum est. 1 Id B, colloeaia (piatuort omissa prflepositione cum, quam in Ms. A reperiDius. il39 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1140 18. M. Quid? hoc metrnm potesne metiri et dicere quibus pedibus constet ? Jam satis terris nivis, atque dirae Grandinis misit Pater, et rubente Dextera sacras iaculatus arces. {Horal. lib, 1 Carminumy ode 2.) D. Possum constitnere in capite creticum, et duos metiri reliquos sennm temporum pedes, nnum ioni- com a majori, alterum dichorinm, et silere nnum tempus quod adjnngitur cretico ut sex tempora com- pleantnr. M. Nonnihii defuit considerationi tnee: nam cnm dichorius est in fine, restante silentio, ul- tima ejus quee brevis est, pro longa accipitur. An hoc negabis? D, Imo fateor. M, Non ergo constitni decet in fine dichorium, nisinuUo in repetitione consequente sihntio, ne non jam dichorius, sed epitritns secun- dus sentiatnr. D. Manifestum est. Quomodo ergo me- tiemnr hoc metrum ? D. Nescio. CAPUT XIV. — Persequitur i^tionem adhibendi silen- tia in metiendis metris, M, Attende ergo utrum bene sonet, com ita pro- nnntio, nt post tres primas syllabas unom tempns si- leam : ita enim in fine nihil debebitnr, ut decenter ibi possit esse dichorius. D. Jucundissime sonat. 19. M, Hoc quoqne igitnr adjungamus arti, nt non solum in fine, sed et ante finem cum oportet silea- mus. Tonc autem oportet, cum id quod debetur im- plendis temporibus pednm, aut indecenter siletur in fine propter ultimam brevem, ut in hoc quod dictum est; aut cum dno constituuntur non pleni pedes, nnus in capite, alter in fine, qualis iste est, Gentiles nostros inter oberrat equos. Senisti enim, ut opinor, me post quinqne syllabas longas, moram duorum temporum siluisse, et tan- tnmdem in fine silendum est, dum reditur ad caput. Si enim hoc metrom ad legem sex temporum metia- ris ; eht tibi primus spondeus, secundus molossus, tertius choriambus, quartos anapeestus. Spondeo igi- tur debentnr duo tempora ut sex temporum pedem impleat, et anapsesto : itaqne duo silentnr post mo- lossum ante finem, et duo post anapsestum in fine. Si autem ad legem temporum qnatnor ; nna longa erit in capite, deinde duos metimur spondeos, deinde duos dactylos, et post una longa concludet*. Sile- mus itaque duo tempora post geminum spondeum ante finem, et duo in fine, ut ambo pedes implean- tur, quorum dimidias partes in capite atque in extre- mo posuimus. 20. Nonnunquam tamen quod duobns non plenis pedibus debetur in principio ac fine collocatis, finali tantnm silentio redditur ' ; si tantum sit ut dimidii spatium pedis non excedat, qualia hsec duo sunt : Silvse laborantes, ^eluque Flumina constiterint acuto. tlorum enim prius incipit a palimbacchio, inde excnr- ritin molossum, et bacchio terminatur : silentur ergo duo tempora ; quorura nnum bacchio, alterum pa- limbacchio cum reddideris, sena ubiqne tempora im- Un B., concludetur. Concludet, juxta Mss. A et B. M. * In prius excusis, finali tamen .tilentio redditur. At in Mss., finali (antum. plebDntar. Hoc aatem posterios dactylo, inchoatiir, inde pergit in choriambum, clanditnr bacchio : tria igitur tempora silere oportebit ; hinc nnum bacchio, duo dactylo redhibebimus, nt in omnibos sint sena tempora. 21. Prius antem redditur qnod debetnr implendo extremo pedi, qnam in principio constituto. Nec ali- ter omnino fieri anres sinnnt. Nec mimm : id enim cnm repetimus, adjungitnr capiti qnod prorsns extre- mum est. Itaqne in hoc metro qnod dictum est, Ftu- mina constiterint acuto: cumtria tempora senis utiqoe implendis debeantur, si ea non siientio yelis, sed Yoce reddere, possintqne reddi et per iambnm, et per chorium, et per tribrachum, quia omnes tema tempora possident ; nullo modo ea per chorium reddi sensus ipse permittit, in quo prior est longa syllaba, brevis posterior : id enim prius sonare debet, qnod bacchio debetur extremo, id est brevis syllaba ; non longa, qucB dactylo primo. Licet hoc explorare his exemplis : Flumina constiterint acuto gelu. Flomina coostiterint acute gelida. Flumina constiterint in alta nocte. Cui dubium est, duo illa suaviter repeti, hoc antem tertium nullo modo? 22. Item cum singula tempora singulis debentnr pedibus minns plenis, si ea Toce reddere Telis, non sinit sensus in unam syllabam coarctari ; mira omnino justitia. Non enim convenit, quod separatim redden- dum est, non etiam constitui separatim. Qaocirca in illo metro, Silvse laboranteSf geluque, si nnam longam pro silentio fini addas, sicuti est, Silvae laborantes gelu duro, non probant aures ; sicut probant cum di- cimus; SilvsB laborantes gelu etfrigore. Qaod satiatis- sime sentis, cum singola repetis. 23. Item non oportet duo minus pleni pedes ponuntur, majorem in principio quam in fine poni ; nam et hoc condemnat auditos, tanquam si dicas, Optimum tempus adest tandem, nt primus pes sit cre- ticus, secundus choriambus, tertius spondeus ; nttrii tempora sileamus, quorum dno debentur ultimo spon- deo ad sena implenda, et nnum primo cretico At si ita dicatur, Tandem tempus adest optimum, eadem interposita trium temporom mora in silentio, qais non sentiat jucundissime repeti ? Quare aut tanti spa- tii decet esse in fine minus plenum pedem, quanti est in principio, ut illud Silvae laborantes, gehtque : aot minorem in principio, et in fine majorem, Teluti est Flumina constiterint acuto. Neque injuria, qnia nhi est fiequalitas» nnlla discordia : ubi antem dispar est nnmerus, si a minore ad majorem veniamus, ut in numerando solet, facit rursns ipse ordo concordiam. 24. Ex quo illud est etiam consequens, ut cum ii de quibus agitur, minns pleni ponuntnr pedes, si dno- bus locis interponitur silentinm, id estante finemetin fine ; tantum ante finem sileatur quantnm debetur ex- tremo, tantum autem in fine quantum scilicet primo*; qtda medium tendit ad finem ; a fine yero ad priDci- t Am. Rr. Lot. sic habent : Quantum scUicet prineipio : i141 LIBER QUARTUS. IU2 pium redenndum est Si aatem utrique tantumdem de- betur, nulla controversia est quin tantum ante finem qaantum in fine silendum sit. Siieri autem oportet non nisi ubi terminatur pars orationis. In iis aatem nameris qui non verbis fiunt ^ sed aliquo pulsu vei flatu, vel ipsam etiam lingua, nullum in bac re discrimen est, post quam vocem percossionemvesileatur; modout legiti- mum secundum supradictas rationes intercedat silen- tium. Quamobrem et a duobus potest minus plenis pedibns metrum incipere, si tamen utriusque con- junctum spatium minus non sit, quam posset esse unius et dimidii pedis ; nam supra diximus, tum recte poni duos minus plenos pedes, cnm id quod debetur ambobus, non transit spatio pedem dimidium : exem- plum est, Montes acuti; ut aut in fine tria tempora sileamns, aut unum tempus post spondeum, et duo inf fine. Aliter cnim hoc metrum conyenienter metiri nonpotest. CAPUT XV. — Item de silentio in metris interponendo. 25. Sithocetiam in disciplina, ut cum ante finem silemus, non ibi pars orationis brevi sjllaba termine- tur, ne secundum illam saBpe commemoratam regu- lam, pro longa eam sensus accipiat, sequente silentio. Itaque in boc metro, Montibus acutis, non possumus silere post dactjlum tempus unum, quod post spon- denm in superiore poteramus ; ne non jam dactylus, sed creticus sentiatur : atque ita non duobus minus plenis pedibus, quod nunc demonstramus, sed pleno dicborio et ultimo spondeo metrum constare videatur, dnum tempomm silentio in fine reddendo. 26. Sed illud notandum est, in principio posito mi- nus pleno pedi, aut ibidem reddi debitum per silen- tium, sicuti est, Jam satis terris nivis atque dirae : ant in fine, Telut, Segetes meus labor, Minus autem pleno pedi qui in fine ponitur, aut ibidem restitui silentio, quod debetur, ut in illo, Ite igitur Camsenae : aut in aliquo de mediis loco, Teluti in boc, Ver blandum vi- get arviSf adest hospes hirundo, Unum enim tempus quod debetur ultimo bacchio, vel post totum nume- ram sileri potest, vel post primum ejus numeri pedem molossum, vel secundum ionicum a minore. Qnod Tero mediis forte minus plenis pedibus debiti est, non niai ibidem reddi polest : ut est, Tuba terribilem sonitum dedit «re curyo. Si enim sic metiamur boc metrum, ut primum fa- ciamus anapsestum» secundum ionicum quemlibet in syllabis quinque, soluta scilicet longa vel prima vel ultima in duas breves, tertium choriambum, ultimum bacchium : tria erunt tempora in debito, nnum ex- tremo bacchio reddendum, et duo anapaesto primo, ut ' sena compleantur. Sed hoc totum spatium trium tem- porum in fine sileri potest. At si ab integro pede in- cipias, quinque syllabas primas pro quolibet ionico quia medium tendifad finem, si unam longampro sUentio fini addasy sicuU, Silyse laborantes gelu dnro. A flne vero, etc. Plerique autem Mss.f quantum sciLicet f)rimo : supple^ minus pleno pedi debetur. Postea carent nisce verbis, si unamlongam; QuflBexigente sensu removimus. 1 Ita Mm. At editi habent, flniuntur. metitus^ sequitur choriambns : inde jam pedem inte- grum non invenies : qnocirca unius longee spatio silere oportebit : quo annumerato, choriambus alter imple- bitur; bacchio reliquo metrum clausuro, cui tempns unum debitnm silebis in fine. 27. Unde jam esse opinor perspicuum, cum in me- diis siletnr locis, aut ea restitili tempora quffi in fine debentur, aut ea quse ibi debentur ubi siletur. Sed ali- quando non est necesse ut sileatur in mediis, cum potest aliter metrum metiri, ut in eo quod paulo ante posuimus. Aliquando autem necesse est, ut in hoc, Vemat temperies^ aurse tepentj sunt deliciaB : nam ma- nifestum est istum numerum, aut quaternorum tem- porum, aut senorum pedibus currere. Si quatemorum, silendum est unum tempus postsyllabam octavam, et in fine duo; metiatnr primo spondeus, s^cundo da- ctylus, tertio spondeus, quarto dactylus annumerato post longam silentio, quia post nrevem non oportet, quinto spondens, sexto dactylus, ultima longa qna numerus clauditur, cni duo tempora debita silentur in fine. Si autem senomm temporum hic metimur pe- des, primus erit molossus, secundns ionicus a mi- nore, tertius creticus qui fit dichorius adjuncto silen- tio unius temporis, quartus ionicus a majore et longa nltima, post quam quatuor tempora silebuntur. Posset aliter, ut nna longa in principio locaretnr, qnam se- queretur ionicus a majore, deinde molossns, deinde bacchius, qui fieret antispastus acyuncto silentio unius temporis; ultimus choriambus metrum clauderet, ita ut quatuor temporum in fine silentium redderetur uni longffi in principio constitutffi. Sed aures istam di- mensionem repudiant; quia pars pedis in principio collocata, nisi major qnam dimidia fuerit, non recte illi post plenum pedem finali silentio redditur ubi de- betur : sed aliis interpositis pedibus, scimus qnidem quantum debeatur; sed non comprehenditur sensn, nt tanto spatio sileatur, nisi minus debeatur in silen- tio quam positum est in sono : quia cnm majorem partem pedis vox peregerit, minor qu» reliqna est, ubicumque facile occurrit. 28. Quamobrem metri quod sub hoc exemplo po- suimus, Vemat temperies, aurse tepent, sunt deliciae : cum sit una necessaria, quam diximus, dimensio, si post decimam ejus syllabam tempus unum sileatur, et quatuor in fine; est alia voluntaria, si quis post sextam syllabam velit silere duo tempora, et unum post undecimam, et duo in fine : ut sit in principio spondeus, sequatur hunc choriambus, tertio spondeo silentium duum temporum annumeretur, ut vel mo- lossus vel a minoro ionicns fiat, quartus bacchius acyuncto itidem silentio unius temporis tiat antispa- stus, quinto choriambo numeras terminetur in voce, duobus temporibus in fine per silentium redditis in principio locato spondeo. Est item alia. Si enim velis, post sextam syllabam unum tempus silebis, et post decimam unum, post undecimam tantumdem, et duo in fine : ut sit primus spondens, secundus choriam- bu?, tertius palimbacchius fiat antispastus unosilentii tempore annumerato, qnartus spondeus fiat dichorius 4143 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1144 unius temporis iateijecto, et unius temporis conse- quente silentio, choriambus ultimus numerum clau- dat, ita ut sileamus, duo tempora in iine, quee primo debentur spondeo. Cst et tertia dimensio, si post pri- mum spondeum tempus unum siieatur, et reliqna quse in proximo superiore serventur; nisi quod in hnjus fine unum tempns silebitur, quia spondeus ilie qui so- let in priucipio iocari, consequente unius temporis silentio factus est palimbacchius, ut plus uno tempore nihii ei debcatur, quodin tine silendum est. Undejam perspicis metris interponi silentia, qusedam necessa- ria, qusedam yoluntaria : et necessaria quidem, cum aliquid pedibus debetnr implendis; voiuntaria vero, cum pleni sunt pedes atque integri. 29. Quod autem superius dictum est, amplius qua- tuor temporibus siiendum non esse, de necessariis silentiis dictum est, ubi debita tempora explentur. Nam in iis qnse voluntaria silentia nominavimus, licet etiam pedem sonarc, et pedem silere : quod si pari- bus intervallis fecerimus, non erit metrnm, sed rhy- thmus, nulio certo fine apparente unde redeatur ad caput. Quamobrem si exempli gratia silentiis velis distinguere, ut post primum pedem alterius pedis tempora siieas, non hoc perpetuo servandum est. Li- cet autem varietate qualibet coonumeratis silentiis usqoe ad iegitima tempora metrum producere, velut in hoc, Nobis verum in promptu est, tu si verum dtcis. Licet hic post primum spondeum qnatuor tempora si- lere, et alia quatuor post sequentes duos : post tres autem iinales nihii silebitur; jam enim triginta duo tempora terminata sunt. Sed mnito est aptios, et quo- dammodo justius, ut vel in fine tantnm, vei etiam in medio et fine sileatur ^, quod subtracto uno pede fieri potest, ut ita sit : Nobis verum in promptu est, tu dic verum. Hoc et in metris cseterorum pedum tenendum est, scilicet necessariis silentiis, sive finalibus sive mediis reddi debita, ut pedes implean- tor : non autem sileri ' oportere amplius quam pedis partem, qnam levatio positiove occupant. Volontariis aotem silentiis et partes pedom et integros pedes si- lere conceditur, sicut exempUs supraeditis * moostra- vimus. Sed hactenos interponendorum silentiorum ratio tractata sit. CAPUT XVI. — De pedum commixtione^ et de me- trorum copulatione. 30. Nunc de pedum commixtione, et de ipsorum metrorum copulatione pauca dicamns : quoniam jam multa dicta snnt cnm qosereremos, qoos sibimet opor- teat misceri pedes ; et quod ad metrorum attinet co- polationem, nonnulla dicenda sunt cum de versibus disserere cffiperimus : junguntur enim sibi pedes atque miscentur secundum regulas, quas in secundo sermone aperuimus. In hoc autem iiiud sciendum est, metri qnaeque genera quce a poetis jam ceiebrata sunt, habuisse auctores et inventores suos, a quibus quas- dam certas leges positas convellere prohibemur; non 1 Apud Lov. omittitur, in medio et, quod restituimus ex MsB. At apud Er. legitur, vel etiam anle finem sileatur. * Mss. cum Am. habeDt, deberi. 3 In B.ySupradictis. Mss. AetB, supraediiis, correctius. M. enim oportet, cum illi eas ratione fixerint aliqoid ibi mutare quamvis secondum rationem sine aurium of- fensione possimus ^ Cojns rei cogaitio non arte, sed historia traditnr ; unde creditur potins quam cognosci- tur. Neque enim si Phaliscus, nescio qui, metra * ita composuit, ut hsec sonant, Qoando flagella ligas, ita liga, Vitis et ulmos uti simul eant; scire hoc possumus; sed tantummodo credere ao- diendo et legendo. Illod est disciplinse, qood ad nos pertinet; videre utrum hoc tribos dactylis constet et pyrrhichio oltimo, ot plerique musicas imperiti aota- mant; non enim sentiunt pyrrhichium poni noiiposse post dactylum : an ut ratio docet, primus pes sit in hoc metro choriambus, secundus ionicus long^ sjl- laba in duas soluta breves, ultimus iambus, post quem tria tempora silebontor : quod semidocti homines sentire possent, si a docto secundom utramque legem pronuntiaretur et plaoderetur. Ita enim naturali et commoni sensn judicarent, qnid disciplinse norma praescriberei. 3i . Veromtamen quod poeta ille hos numeros im- mobiles esse voloit, cum hoc metro utimur, custo- diendum est : non eoim frandat auditom ; quanquam seque niliil fraudaret, si vel pro choriambo diiambum, ▼el ipsum ionicum nulla in breves facta solutione poneremus, et quidquid aliud congrnisset. Inhocigi- tur metro nihil mutabitur; non ea ratione qua in- fiequalitatem vitamus, sed ea qua observamus auctori- tatem. Docet sane ratio, alia institui metra immobilia, id est in quibus mutari nihil oportet, at hoc ipsum est de quo satis locuti sumus; alia mobilia, in qnibos locare pedes alios pro aliis licet, sicuti est : Trojx qui primus ab oris, arma virumque cano. Nam hic pro spondeo auapflestum quoUbet loco licet ponere. Alia nec tota immobilia, nec tota mobilia, ut est : Peadeat cx humeris dulcis chelys, Et onmeros edat varios, quibus AsBODet omne virens late oemus, £t tortis errans qui flexibus. {Terenfianus ex Pomponio.) Vides hic enim nbiqoe et spondeos et dactylos poni posse, prseter ultimum pedero, qoem metri auetor semper esse dactylom voluit. Et in iis quidem generi- bus tribus nonnihil valere auctoritatem vides. 32. Quod autem in pedum commixtione ad ratio- nem solam pertinet de iis rebus qose sentiuntur jodi- cantem ; sciendum est eas partes pedum, quse post certos pedes silentio restante suaviter locantur, ut iambus post dichorium atque secnndum epitritom, et spondeus post antispastum, etiam post alios pedes male locari, quibus isti permixti fuerint : nara mani- festum est iambnm post molossnm bene poni , sicnt hoc exemplum indicat ssepe repetitom cum silentioiD fine temporom trinm, Ver blandum viret /loribusni si pro molosso primum dichorium constituas^ ut est. Vere terra viret floribus^ respuit hoc auditus atque con- 1 Mss. A et B coocordant in lectionem hanc : IVon enim oporiei, cum ilU eas raiione fixerint: quamvis ibi aliquid secundum rationem mulare sine aurium offensione possi- mus. Er. Lugd. Ven. legunt, ^rkxerini. M. 3 Metrnm^ juxta Er. Lugd. Veo. Lov. etMs. A. M. 4045 LIBER QUARTU8. 1046 demnat. fd etiam in ccBteris sensa explorante facile est experiri. Ratio namque cerlissima est, cum sibi copulantar qui inter se sunt copulabiles pedes, eas partes debere in fine subjungi qucB omnibus conve- niunt in illa serie collocatis, ne inter socios quodam- modo discordiffi aliqnid oriatur. 33. Illud magis mirandum est, qnod cum spondeus et diiambum etdichorium suaviter claudat, tamen cam hi duo pedes sive soli, sive cum aliis copulabilibus quoquo modo mixtisinuna serie fuerint, spondeusin line, approbante sensu, poni non potest. Quis enim dubitet aures libenter accipere ista singula repetita, Timenda res non est : et item separatim, Jam timere noHf At si ita jungas, Timenia res^ jam timere noli; nisi in soluta oratione audire nolim. Nec absurdum minus est, si quolibet loco alium connectas, veluti molossum hoc modo : Vir fortis, timenda res^ jam ti- mere noli. Vel ita : Timenda m, vir fortisi jam timere noli. Vel etiam ita : Timenda res, jam timere vir fortis noli. Cujus absnrditatis causa est, quod pes diiambus etiam ad duplum etsimplum plaudi polest, utad sim- plum et duplum dichorius : spondeus autem dupIcB parti eorum flequalis est ; sed cum eum ille trahit ad primam, hicad extremam, existit nonnuUa discordia; .et ita ratio tollit admirationem. 34. Nec minus miraculum edit antispastus, cui si nullus alius pedum, aut certe solusdiiambus, miscea- tur, patitur iambometrumclaudi, cum aliisautempo- situs nuHo modo ; et cum dichorio quidem propter ipsuro dichorium ; itaque hoc minime miror. Cum cffiteris vero senum temporum pedibus, cur memo- ratum trium temporum pedem infine repudiet, nescio quae est causa secretior fortasse quam ut a nobis erui atque oslendi queat : sed hoc ita esse his exemplis probo. Nam ista duo melra, Potestate placet, potestate potentium placet, nemo ambigit suaviter singula repeti cum silentio trium temporum in tine. Atistainsuavi- ter cum eodem siientio : Potestate prxclara placet. Po- testatejibi mnltum placet. Potestate jam tibi sic placet. Potestate multum tibt placet, Potestatis magnitudo p/a- eet. Quod ad sensum attinet, peregit officiumsuum in hac quffistione, et quid acceperit, et quid expioserit indicavit : sed de causa cur ita sit, ratio consulenda est. Ac mea * quidem in tanta obscuritate nihil aliud videt, nisi cum diiambo antispastum dimidiam par- tem priorem habere communem : nam uterque a brevi et longa incipit ; posteriorem autem cum dicho- rio : longa enim et brevi ambo finiuntur. Itaque anti- spastus vel solus tanquam suam priorem dimidiam, yel cum diiambo cum quo eam communiter habet, collocatns, patiturinfine metri esse iambum; et cum dichorio pateretnr, si eidem dichorio talis terminns conveniret : cum cseteris autem non patitur, quibus tali societate non > jungitur. CAPUT XVII. — De metrorum copulatione. 35. Quod vero ad metrorum copulationem attinet, satis est in prsesentia videre, posse sibi diversa metra 1 Ms. A addit, ratio. M. ' Er. et Lov. omittuDt hic negationem, quam tamen ex- liibeiit Mm et Am. copulari quse tamen plausu, id est levatione ac posi- tione conveniant. Diversa sunt autem vel quantitate, ut cum majoracopulantnr minoribus, qualia ista snnt, videlicet : Jam satis terris nivis atque dlrse Grandinis misit Pater, et rubeute Dextera sacras jaculatus arces, Terruit urbem. {Horat. lib. 1 Carminum, ode 2.) Nam hoc quartum, quod uno choriamboet una in iine longa terminatur, quam parvum sit tribus superiori- bus inter se aequalibus subjectum vides. Vel pedibus sicuti hffic : Grato Pyrrha sub antro, Cui flavam religas comam. {Horal, lib. 1 Carmtntim, ode 5.) Cernis quippehorum duorum superiusconstarespon« deo et choriambo, et longa ultima, qu» ad sex tem- pora implenda spondeo debebatur : hoc autem poste- rius spondeo et choriambo, et duabus ultimis brevi- bus, quse item cnm primo spondeo implent sex tem- pora. Paria sunt ergo ista temporibus, sed in pedibus nonnihil diversitatis tenent. 36. Est et alia diiferentia istarum copulationum, quod alia ita copulentur, ut nulla sibi silentia inter- poni velint, sicut hccc duo recentissima ; alia inter se sileri aliquid postulent, sicut hsec : Vides ut alta stet nive candidum Soracte, nec jam sustineant onus Silvae laborantes, geluque Flumina coDstiteriDt acuto. {Horat. lib, 1 CarminuMy ode 9.) Nam si hfiecsingularepetantur, prioraduounum tem- pus in fine sileri fiagitant, tertium duo, quartum tria. Copulata vero a primo ad secundum transeuntem, unum tempus silere cogunt ; a secundo ad tertium duo, a tertio ad quartum tria. A quarto autem si ad primum redeas, tempus unum silebis. Sed quse est ra- tio est redeundi ad primum,eademestad aliam talem copulationem transenndi. Hoc genus copulationum recte nos appellamus circuitum, qui rcf>'.d6o< grsece di- citur. Circuitus ergo minor esse non potest, quam qui duobus membris constat, id est duobus metris: nec esse majorem voluerunt eo qui usque ad quatuor membra procedit. Dicet igitur minimum bimembrem, medium trimembrem, et ultimum quadrimembrem vocare ; hos enim Groeci SCxbiXov, TpCxtoXov, Trcpixa>Xov vocant De quo toto genere quoniam diligentius tra- ctaturi snmns, ut dixi, ineo sermonequi uobis de ver- sibus erit, nunc interim hoc satis sit. 37. Sane arbitror jam te intelligere, innumerabilia genera esse metrorum, qnse qningenta sexaginta octo inveneramus S cum et de silentiis non nisi finalibus exempla essent data, et nulla pedum commixtio facta esset, et nulla solutio longarum in duas breves, qucB pedem ultra syllabas quatuor porrigeret. At si adhi- bita omni silentiorum interpositione, et omni pedum commixtione, et omni solutione longarum coliigere numerum metrorum velis ; tantus existit, ut nomen ejus fortasse non suppetat Sed hsec exempla qu&c a 1 In prius yulgttis pluribus Mss. habetur, quadraginfa septeminveneramus.Sed legeDdumcumAlbinensi codice, sexaginta octo. Couferlocum lib. 4, nn. 15 et 46, ubi me- trorum isthoec sumnia ceusetur. 1U7 DE MUSICA, S. AUGUSTINI liM nobis sant posita, et qusecumque alia poni possunt, quanqnam ea et poeta in efficiendo approbet, et in audiendo *• natnra communis ; tamen nisi ea docti et * ItaMss. AtAm.Er. et Lot. : Quanquam eaetajppetat in efficiendo, ei approbet in awUendo, exerdtati hominis pronuntiatio commen^et anribus, sensQsque audientinm nonsittardior quamhnmanitas postolat, non possnnt ea qafe tractayimas Tera judi- cari. Sed quiescamus aliquantulumy et de yersa dein- ceps disseramus. D. Ita fiant. LIBER QUINTUS In quo de versa disseritur. CAPUT PRIMUM. —QuomododifferantrhyihmuSy metrum et versus» i. M. Quid sit versus, inter doctos veteres non parva luctatione queesitam est, nec fructus defuit. Nam inventa res est, et ad notitiam posterorumman- data litteris, gravi atque certa non lantum auctori- tate, verum etiam ratione firmata est. Interesse igitur animadverterunt inter rhythmum et metrum aliquid, nt omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhjth- mus metrum sit. Omnis enim legitima pedum con- nexio numerosa est * ; quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo potest, id est non esse rhythmus. Sed quoniam nonestidem, quamvis legi- timis pedibus, nallo tamen certo fine provolvi, et item legitimis progredi pedibus, sed certo flne coer- ceri ; hsec duo genera etiam vocabulis discemenda erant, ut illud superins rhylhmus tantum proprio jam nomine, hoc autem alterum ita rhjthmus ut me- trum etiam vocaretur. Hursus, quoniam eorum nu- merorum qui certo fine clauduntur, idest metrorum, alia snnt in quibus non habetur ratio cnjusdam divi- sionis circa medium, alia in quibus sedulo habetur ; erat etiam hfiec differentia notanda vocabulis. Qua- propter illud, ubi non habetur haec ratio, rhjrthmi ge- nns proprie metrum vocatum est : hoc atitem ubi ha- betnr, versum nominaverunt. Gajus appeliationis originem fortasse progredientibus nobis ratio ipsa monstrabit. Neqne hoc ita prsescriptum putes, ut iila etiam melra versus vocare non liceat. Sed aiiud est cum abutimur nomine, licentia cujusdam vicinitatis ; aliud, cum rem vocabnlo suo enuntiamus. Sed nomi- num commemoratio hactenus facta sit ; in quibus, ut jam didicimus, concessio interloquentium ' et vetu- statis auctoritas totum valet. Csetera, si placet, more nostro investigemus sensu nuntio,indice ratione ;ut il- losetiam veteres auctores noninstitnisseistaquasiqufie in naturarerum integra et perfecta non fuerint, sed ra- tiocinando invenisse, et appellando notasse cognnoscas. CAPUT II. — Metra in duas partes divisibilia eseteris prsestant, 2. Quare primum a te qusero, utrum ob aliud pes aurem mulceat, nisi quod in eo dueeillce partes, qaa- rum una in levatione, altera in positione est, nume- rosa sibi concinnitate respondent ? D. Jamhocquidem mihi ante persuasum est atque compertum. M, Quid ? metrum, quod manifestum est pedum collatione con- iici, nnm ex eo rerum genere esse arbitrandum est f Am. Er,eiLo\, ^numerus est.Sed melius Mss., ntffnerosa est, * inter se loquentiumf juxta Vatic. M. quod dividi non potest ; cnm omnino et nihil indifi- duum per tempus tendi queat, et quod ex dividnis pedibus constat, absurdissime individuum patetor? D. Nullo modo hoc genus divisionem recipere abnoe- rim. M. At omnia quse recipiunt divisionem, nonne pulchriora sunt si eorum partes aliqua parilitate con- cordent, quam si discordes et dissonse sint ? D, Nalli dubium est. M. Quid ? ipsius parilis divisionis qui tandem numerus auctor est ? an dualis ? 1>. Ita est. M. Ut ergo in duas partes concinentes dividi pedem et eo ipso aurem delectare comperimus; si etiam me- trum tale inveniamus, nonne c«eteris non talibus jnre anteponetur?D. Assentior. CAPUT III. — Versus tmde dietus. 3. Jf. Recte sane. Quare jam illnd responde, enm in omnibus quae aliqua temporis parte metimur, ahod preecedat, aliud subsequatur, aliud incipiat, aUad terminet; nihilne tibi videatur inter partem prsece- dentem atque incipientem, et illam quee subsequator ac terminet *, interesse oportere. D. Interesse arbi- tror. M. Dic ergo quid intersit inter has duas partes versus, quarum una est, Comuavelatanim; altera vero est, vertimus antennarum (JEneid. lib, 3, v. 349). Non enim ut idem poeta, obvertimus, sed si ita versas enuntietur, Comua velatarum vertimus antennarum; nonne ssepius repetendo efticitnr incertum, qus pars priorsit, quse posterior ? Neque enim minos idemstat versus, cum ita profertur : Vertimus antennarum cor' nua velatarum. D, Plane incertum fieri video. M. Cen- sesne vitandum? D, Censco. M. Videigitur utrnmhic satis vitatum sit. Una pars versus est et ea praece- cedens, Arma virumque cano; altera subsequen.s Trojae qni primus ab oris ; quse usqueadeo inter sedif- ferunt, nt si ordinem vertas, et hoc modo pronun- ties, Trojse qui primus ab ons, arma virumque eoMO^ alios pedes metiri' necesse sit. D, Intelligo. M. At vide, utrum ista ratio in aliis servata sit. Nam ccgus dimensionis est pars incipiens Arma virumque canOy ejusdem esse agnoscis. Italiam fato. Littora muUm ille ef, Vi superum sxvie. Multa quoque et bello. Infer- retque deos. Albanique patres. Ne multa, perseqaere cseteros quantum voles, has priores partes versuom ejusdem dimensionis invenies, id est quinto semipede articulatas *. Rarissime omnino si non hoc ita est; ita ut posteriores sint istse non minus inter se pariles: Trojx qui primus ab oris, Profugus Lavinaque venit. Terris jactatus et cUto. Memorem Junonis ob tram. Pas- 1 Subsequitur ae /ermina^ juxta Vatic. et Ms. A. M. * Metri.iuxitL Vatic. M. 3 Adjicit Vatican., et septem temUnatas. M. ii49 UBER QUINTUS. \m sus dum conderet urbem, Latiogenus unde Latinum, Atque cUtae mopnia Romse. D. Manifestissimuoi est. k. M, QuiDque igitar et septem semipedes yersum heroicnm in dno membra partiuntur, quem sex pedi- bns quaternorumtemporamconstarenotissimum est': et sine concinnitate quidem daornm membroram, sive ista, sive aliqua alia versas nullns est. In qui- bu3 omnibas hoc ratio demonstravit esse ser?andam, nt non possit pars prior in posteriore, et posterior in priore loco poni. Quod si aliter fuerit, non jam ver- sus, nisi nominis abusione, dicetur ; erit autem rhythmus et metrum, qualia rarissime longis carmi- nibus interponere quce yersibus contexantur, non in- decorum est : quale idem ipsum est quod paalo ante commemoravi : Comuavelatarumvertimus antennarum, Qaamobrem non mihi versusexeo appellatus yidetar, ut nonnulli putant, quod a certo fine ad ejusdem nu- meri caput reditur, ut nomen ductum sit abiis qai se vertant dum via redeunt ; nam hoc illi cum his etiam metris, quee yersus non sunt, apparet esse commune: sed magis fortasse a contrario nomen inyenit, ut- qnemadmodum grammatici deponens yerbum quod r litteram non deponit, sicuti est, lucror, et, conqueror, appeiiayerant ; ita quod duobus membris confit, quo- rum neutrum in alterius loco salva lege numeroram constituitur, quia verti non potest, versus vocetur. Sed utramlibet harum originem vocabulitulicet pro- bes, vel utramque improbes, et aliam quseras, aut contemnas mecnm totam hoc qusestionis genus ; nihil ad hoc tempus pertinet. Cum enim satis res ipsa quffi hoc nomine significatur, appareat, non est de verbi stirpe laborandum. Nisi quid habes ad hoec. D. Ego vero nihil, sed perge ad caetera. CAPUT IV. — Terminus versuum varius. 5. M. Seqaitur ut de versus termino requiramus. Nam et hunc aliqaadifferentianotatumatqueinsigni- tum «sse yolaerunt, vel potins ipsa ratio. An to non arbitraris melius esse ut finis, quo provolutio numeri coercetur, non perturbata temporum sequalitate, ta- xnen * emineat; quam si cum cfieteris partibus quse finem non faciant, confundatur ? D. Quis dubitat hoc esse melius, qaod est evidentias ? M. Considera ergo, utrum recte insignem finem versus heroici spondeum pedem quidam esse voluerint. Nam in quinque aliis locis vel hunc vel dactylum licet ponere ; in fine au- tem non nisi spondeum ;nam quodtrochsumputant, propter indifferentiam fit nltimee syllabffi, de qua in metris satis locuti sumus. Sed secundum hos iambi- cus senarius aut non erit versus, aut erit sine ista finis eminentia : utrumque autem absurdum est. Nam neque quisqaam unquam, sive doctissimorum homi- num, sive mediocriter, vel etiam tenniter eruditorum versum esse dubitavit, Fhaselus ille quem videtis ho- spites {Catullus) ; et quidqaid in verbis est tali nume- rositate formatum : et*gravissimi auctores eo quo pe- ritissimi, nullum sine insigni fine versum putandum esse censuerunt. 1 yEquissimum est^ juxta Vatic. M. 2 Tunc, juxta Vatic. M. 6^. D. Verum dicis. Quare aliam termini hujus notam quserendam esse autumo, non hanc quse in spondeo ponitur approbandam. M, Quid hoc ? num dubitas, qusecnmque ista sit, aut in pedis esse, aut in temporis diiferentia, aut in ntroque ? D. Qni aliter potest ? M, Quid tandem horum triam pro- bas? Ego enim, quoniam idipsum finire versum ne longius qnam oportet excurrat, non pertinet nisi ad temporis modum ; non arbitror aliunde istam notam debere sumi quam ex tempore . An tibi aliud placet? B. Imo assentior. M. Videsne etiam iliad, cum tempus hic differentiam habere non possit, nisi quod aliud est longius, aliud brevius ; quia cum ver- sus finitur, id agitur ne pergat longius, in breviore tempore notam finisesse oportere ? B, Video quidem: sed quo pertinet quod additum est, Hic ? M. Eo sci- licet quod non ubique temporis diiferentiam in sola brevitate ac longitudine accipimus. An tu eestatis ac hiemis diiferentiam, aut esse temporis negas, aut in spatio potius breviore vel longiore, ac non in vi fri- goris calorisque constituis, vel humoris et siccitatis *, et si quid tale aliud? D. Jam intelligo, et hanc qaam qaffirimus termini notam, a temporis brevitate ducen- dam esse consentio. 7. M. Attende igitur hunc versum, Roma, Roma^ ceme quanta sit deum benignitas, qui trochaicos dici- tur, et metire illum, atque responde quod inveneris de membris ejus et numero pedam. D. De pedibus quidem facile responderim : liquet enim eos septem et semis esse. De membris autem non satis aperta res est ; multis enim locis partem orationis finiri vi- deo : verumtamen opinor esse istam partitionem in octavo semipede, ut prscedens membrum sit. Roma, Roma, ceme quanta ; subsequens autem sit deum beni- gnitas, M. Quot semipedes habet? D. Septem. M, Ipsa ratio te duxit omnino. Cum enim nihil sit sequa- litate melius, eamque in dividendo appetere oporteat; si minuspotaeritobtineri, yicinitas ejus qaeerendaest, ne ab ea longias aberremus. Itaque cum hic versus omnes quindecim semipedes habeat, non potuit ffiquius quam in octo et septem dividi : nam eamdem est in septem et octo yicinitas. Sed ita non servaretur nota finis in tempore breviore, ut eam servandam ra- tio ipsa prfficipit : nam si talis versus esset, Roma ceme quanta sit tibi deum benignitaSy ut inciperet membrnm in his semipedibus septem, Roma ceme quanta sit, et in his octo alternm terminaretur, tibi deum benignitas; nonpossetversum semipes claudero; octo enim semipedes quatuor integros pedes faciunt. Simul incideret alia deformitas, ut non eosdem pedes in membro extremo quos in primo metiremur, et prius membrum potius finiretnr nota brevioris tempo- ris, id est semipede, quam posterius, cui hoc finis jure debetur. Nam in illo tres trocheei semis, Roma ceme quanta sit : in hoc quatuor iambi scanderentur, tibideumbenignitas. Nuncvero ettrochaeos in utroque membro scandimus, et semipede versus clanditur, ut spatii brevioris notam terminus teneat. Nam sunt in 1 In B., vel siccitatis, Rectius ex Ms. A, et siccitatis, M. 1i5i DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1133 I priofe q\XBivLOTyRoma,I{omaceme quanta ; in posteriore autem tressemis, sitdeum bcjiignitas. An contradicere aliqaid paras? D, Nihil omnino, et libenter assentior. 8. M. Teneamiis igitur has leges inconcussas, si placet, nt neque membrorum duorum tendens ad sequalitatem partitio versai desit; sicuti huic deest, Comua velatainim obvertimus antennarum, Neque ipsa aequalitas membrorum conversibilem, ut ita dicam, faciat partitionem, ut in hoc facit, Cornua vetataimm vertimus antennarum. Neque cum ista vitatur conver- sio, nimis a se membra discedant, sed quantum pos- sunt proximis numeris prope sequentur, ne dicamus hsec ita posse dividi, ut octo semipedes prsecedant, Comua velatarum vertimu^ ; et quatuor subsequantur, id est, antennarum. Nec membrum posterius paris nu- merisemipedes habeat,sicuti est, ^i6i deum benignitas^ ne pleno pedeversus fmitusnonhabeatterminumbre- viore tempore notatum. D. Habeo jam ista, et mando memoriae qaantum valeo. CAPUT V. — Heroici finis. 0. M» Quoniam igitur jam tenemus, non debere ver- sum iiniri pleno pede, quomodo nobis heroicum ver- sum metiendum putas, ut et membrorum lex illa ser- vetur, et hcec termini nota ? D. Video duodecim esse semipedes ; et quia propter illam conversionem vi- tandam senos semipedes habere membra non possunt; neque a se longe oportet discedere ut sint tres et no- vem, aut novem et tres ; neque paris numeri semipe- des posteriori membro dandi sunt at sint octo et quatuor, aut quatuor et octo, ne pleno pede versus tiniatur : in quinque etseptem, autseptem et quinque divisio facienda est. Nam et hi numeri sunt amboim- pares proximi, et certe propinquius sibi accedunt membra quam in quaternario et octonario numeris accederent. Quod ut Hrmissimum teneam, video par- tem orationis in quinto semipede semper aut pene semper terminari, ut est in primo Virgilii versu, Arma virumque cano : et in secundo, Italiam fato : et in turtio, Littora multum ille et : in quarto item, Vt supei^um saevac : atque ita deinceps in toto pene car- mine. M. Verum dicis : sed videndum tibi est, quos < pedes metiaris. ut nihil superiorum legum jam in- concusse constitutarum violare audeas. D. Quanquam mihi satis ratio appareat, tamen novitate conturbor. Non enim solemus in hoc genere nisi spondeum pe • dem et dactylum scandere, quod nemo fere est tam iudoctus quin'aadierit, etiamsi minus id fa cere pos- sit. Hanc ergo pervulgatissimamconsaetudinem nunc si sequi voluero, lex illa terminiestabroganda * ; pro;- cedens enim mcmbrum semipede clauderetur, poste- rius autem pleno pede ; quod contra esse debuit. Sed quia illam legem iniquissimum est toUere, et in nu- meris jam didici posse fieri, ut a non pleno pede or- diamur ^ ; restat ut non hic dactylum cum spondeo, sed anapsestum locari judicemus ; ut incipiat versusa longa una syllaba, deinde duo pedes vel spondei vel ^ Quos^ juxta Vatic. M. 3 Qui non, juxta Vatic. M. 3 Sic Vatic. : Lex ilia terminata est abroganda. M. * Sic ex Vatic. In B., non a pleno pede ordiamur. M. anapflesti vel alterni * membrum soperias lermineDt; tum • tres rursus alterum vel anapeesti vel qooUbet ] loco spondeus, sive omnibus, et in fine ona syllaba, ' qua versus legitime terminatur. Probasne et id? 10. M. Ego quoque rectissimam esse jodico, sed non facile ista populo persuadentur. Tanta enim est vis consuetudinis, ut ea inveterata, si falsa opinione genita est, nihil sit inimicius veritatirNamqne ad fa- ciendum versum nihil interesse inteUigis, utrnm in hoc genere anapsstus cum spondeo, an dactylus col- locetur : ad metiendum tamen rationabiliter *, quod non auriumsed mentisest proprium, vera et certari- tione hoc, non irrationabili opinione discemitur*: ne- que nunc a nobis primum inventa est, sed multo est hac inveterata consuetudine antiquios adnimadversa'. Quare si eos legant qui vel in graeca vel in latina hn- gua disciplince hujus doctissimi fuerant, non mira- buntur nimis qui forte hoc audierint quanquam pu- det imbecillitatis, cum rationi roborandse hominum aactoritas quaeritur, cumipsias rationisac veritatisau- ctoritate, quce profecto est omni homine melior, niliil deberet esse prsestantius. Non enim ut in produceadA corripiendave syllaba non nisi auctoritatem veterum hominum quserimus, ut quemadmodumsuntusiverbis quibus nos quoque loquimur, ita et.nos otamur; quia in hujuscemodi re et nullamobservationemseqaidesidis est, et novam instituere Iicentifie:itainmetiendoversu inveterata voluntas hominum, ac non eetema renim ratio cogitanda est, cum et moderatam ejuslongitudi- nem prius naturaliter aure sentiaraus, deinde appro- bemus rationabili consideratione numerorum, et eum insigni Une claudendum esse judicet quisquis judicat certius eum quam ceetera metra esse finiendum, eom- que Unem in breviore temporenotandum essemanife- stum sit ; siquidem^temporis iongitudinem coercet et frenat quodammodo. CAPUT VI. — Hursus de fine vej^us. \ \ . Quse cum ita sint, qui potest posterius ejus mem- brum nisi non pleno terminari pede ? Prioris aatem membri exordium aut plenum pedem esse, ut in illo trochaico Roma, Roma, ceme quanta sit deum benigfd' tas ; autpartem pedis oportet, ut in heroico, Armati- rumque canOy Trojae qui primus ab oris. Quapropter, omni jam dubitatione sublata, etiam istum Tersun metire, si placet. etmihide membris ejus pedibasque responde, Phaselus iUe quem videtis, hospiles. D. Mem- bra quidem hujus in quinque et septem semipedesvi- deo distributa, ut prius sit, Phaselas Ule ; postehos autem, quem videtis^ hospites : pedesvero iamboscerao. » Sic ex VaUc. et Ms. A. In B, vet anapatsti alterum »<«• bmm. M. s In B., cum. Vatic, dum. Ms. A, tum. M. 3 Rationaliter^ juxta Vatic. M. ^ Mss. Veteres sic habent : Proprium nimium^ quaMtum hxc ratio abillaopinione discernitur. — Jojcta Vatic:JV<- miutn hXi ralio ab illa opintone discemUur. . B Sic Vatic : Sed mullo hxc est inveterata eonsuetudiit antiquis animadversa. M. 6 Lov. : Quisquisjudicat certiui : eumquequam csttera me- tra esse insigniter /iniendum, qui finem habei in brefiort temporumnotarum manifestum : siquidem.etc. Itaqaoque editiones aliae, nisiquod nabet Am.,>iotarttfii manifestum sii ; Er., notamm manifestum sit. Sed preestat Ms*. lectio quam huc revocavimus. UBER QUmiUS. 1153 M. Qu8ero,nihilQe caves pede pleaoversum terminare? D. Verum dicis, et ubi fuerim nescio. Quis enim non yideret sicutin heroico exordiendum esse a semipede? quod cuminhocgenere iit,nonjam iambis,sedtroch8Bi3 versum metimur, ut eum legilime semipes claudat. 12. M. Ita est ut dicis : sed vide quid tibi de hoc respondendum putes, qnem asclepiadseum vocant, MaBcenas atavis edite regibus (Horat, lib. 1 Carminumy od. 1). Nam pars orationis in sexta svllaba terminatur, neque inconstanter, sed in omnibus fere hujus gene- ris versibus. Itaque ejus primum est membrum, Mae- cenas atavis : secundum, edite regibuSf quod quanam ratione iiat dubitari potest. Si enim metiaris in hoc pedes quaternorum temporum, erunt quinque in priore, in posteriore autem membro quatuor semipe- des : lex autem vetat membrum posterius pari numero constare semipedum, ne pleno pede versus termine- tur. Restat ut pedes consideremus senorum tempo- rum, ex quo lit ut membrum utrumque ternis semipe- dibus constet. Nam ut integro pede praecedens mem- brumfiniatur, a duabuslongis incipiendum est : deinde totns choriambus versum dividit, ut seqnente etiam alio choriambo membrum posterius inchoetur, clau- dente versum semipede in duabus brevibus syllabis : tot enim tempora cam spondeo in capite locato, im- plent sex temporum pedem. Nisi quid habes ad hsec. J). Nihil prorsus. M, Placet ergo, totidem semipedi- bus coastare utrumqae membrum. Z>. Cur non pla- ceat? Neque enim metuenda est hic illa couversio, quia posito posteriore membro in prcecedentis loco, ita ut quod est primam, secundum iiat, non eadem lex manebit pedum. Quapropter nulla causa est, cur idem semipedum numerus in hoc genere membris negetur •, cum sine uilo conversionis vitio parilitas ista possit teneri, linis etiam insignioris lege servala, cum versus non pleno pede terminatur, quod constantissime ser- vandum est ^. CAPUT VII. — Quomodo semipedum imparilitas in ver- guum membris ad parilitatem referatur. ConcHiantur membra semipedum quatuor et trium. Membra semi- pedum quinque et trium, 13. M. Rem ipsam omnino vidisti : quare jam quo- niam comperit ratio versuum esse duo genera, unum in quo idem nemerus semipedum, aliud in quo dispar in membris sit; diiigenter consideremus, si placet, qaonam modo ista impariiitas semipedum ad quam- dam parilitatem referatur, obscuriore aliquantum,sed sane * subtilissima ratione numerorum. Nam qu»ro ex te, cum duo et tria dicam, quot numeros dicam. D. Duos scilicet. M. Ergo et duo unus, et tria unus est numerus ; et quemlibet alium dixerimus. D. Ita est. M. Nonne tibi ex hoc videtur unum cum quolibet numero non absurde posse conferri? Siquidem unum duo esse non possemus dicere; duo autem unum esse quodammodo : et item tria et quatuor unum esse, non falso dici polest. D. Assentior. M. Attende aiiod : dic mihi, duo ter ducta, quidfaciuntin summa? 1 Serttindtfmfx^p^rp/acef, juxtaomnes Cdd.etMs. A.M. « Jatfien, jaxta \atic. M. 1154 D, Sex. M. Num sex et tria totidem sunt? D, Nullo modo. M. Nunc tria quater ducas velim, summamque respondeas. D. Duodecim. M, Vides item duodecim plures esse quam quatuor. D, Et ionge sane. M. Jam ne immorer *, figenda regula est : A duobus, et deinceps quoslibet numeros duos constitueris, minor per majorem multiplicatus, eum excedat necesse est. D. Quis hoc dubitaverit? Quid enim tam parvum. ia plurali numero quam duo?quem tamen numerum si millies duxero, ita excedet mille, ut duplum iiat. M, Verum dicis : sed constitue unum, et quemlibet deinde majorem numerum, et quemadmodum in illis faciebamus, minorem per majorem multiplica, num. eodem modo major superabitur? D. Non piane, sed majori minor sequabitur. Nam unumbis,duo; et onum decies, decem ; et unum millies, mille ; et per quemlibet aliumnumerummultiplicavero,imumnecesseestseque- tur. M. Habet ergo unum cum cffiteris numeris jus quoddam sequaiitatis; non modo quod quicumque * numerus est, sed etiam quod toties ductus tantumdem facit. D. Manifestissimum est. 14. Jf. Age nunc, refer animum ad semipedum numeros, quibus in versu iiunt membra inaequalia, et miram quamdam aequ^litatem ista quam tractavimus ratione reperies. Nam, ut opinor, versus minimus inccquali semipedum numero in membris est duobus, habens semipedes quatuor et tres, ut in hoc, Hospes ille quem vides; cojus primum membrum quod est, Hospes ille, secari sequaliter potest in duas partes binorum semipedum : secundum autem quod est, quem vides, ita dividitur, ut una pars duos semipedes habeat, altera unum ; quod ita est, quasi duo et duo sint. jure illo eequalitatis, de quo satis egimus, quod habet unum cum omnibus numeris. Ex quo iit ut ista divisione tantum sit quodamdlodo superius membrum quantum posterius. Itaque ubi fuerint quatuor et quin- que semipedes, sicut hoc est, Roma, Aoma, cerne quanta sit ; non ita probatur, et propterea metrum erit potius quam versus, quia ita sunt membra in- eequalia ut adnullam aequalitatis legem sectione aliqua possiot referri. Cernis quippe, ut opinor, superioris membri quatuor semipedes, Roma, Homa, in binos posse discedere * : quinque autem posteriores, ceme quanta sit^ in duos et tres semipedes dividi; ubi nulio jure apparet cequalitas. Neque enim possunt aliquo modo tantum valere quinque semipedes propter duos et tres, quantum quatuor valent; quomodo inveni- mus superius in breviore versu tantum valcre tres se- mipedes propter onam et duo, quantum quatuor va- lent. An aliquid non es assecutus, aut non placet? D, Imo vero et manifesta omnia et rata sunt. 15. M, Age, nunc quinque et tres semipedes con- sideremus, qualis est ille versiculus, Phaselus ille quem vides : et videamus quomodo ista incequalitas aliqno sequalitatis jure teneatur : nam hoc genus non solum metrum, sed etiam versum esse, omnes con- 1 Locum hunc restituimus ex Ms. A. Sic in B. : Et longe. M. Sanc^ ne jam immorer. M. s Cujuscumfiiiet juxta Vatic. M. 3 Discindere, juzta Vatic. M. il55 DE MUSICA, S. AUGUSTINI im sentiunt. liaqae cam primam membrum in semipedes duos et tres secaeris, et secundum in duos et unam ; coDJungas particulas qua in utroque pares inveneris ', quia et in primo membro habemus duo, et in secundo restant duae particulae, una in tribas semipedibus de priore membro, altera in uno de posteriore. Has ergo et sociabiliter jungimus, quia unum cum omni- bus habet societatem ^; et in summa unum et tria, quataor iiant, quod est tantumdem quantum duo et duo. Per hanc igitur sectionem etiam quiuque et tres semipedes ad concordiam rediguntur. Sed responde, utrum intellexeris. D, Ita vero, et admodum probo. CAPUT VIII. — Membra semipedum quinque et septem. 16. M. Sequitur ut de quinque et septem semipedi- bus disseramus, quales sunt versus duo illi nobilis- simi, heroicus et quem iambicum vulgo yocant,etiam ipse senarius. Nam, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oriSy ita dividitar ut primum ejus membrum siiyArma virumque canOy qui sunt quinque ; et secun- dum, TroJ3B qni primus ab oris, qui sunt septem se- mipedes. £t, Phaselus ille quem videtis, hospites^ pri- mum membrum habet, Phaselus t7/e, in semipedibus quiuquB; secundum in septem, quem videtis, hos- pites, Sed tanta illa nobilitas in lege ista squaiitatis laborat. Cum enim superioris quiaque semipedes in duos et tres diviserimus, posteriores autem septem in tres etquatuor ; congruent siblquidem particulae terno- rum semipedum : sed si duse reliqua; ita conyenirent, ut una earum constaret uno semipede, alia quinque; conjungerentur lege illa qua unum cum omnibus nu- meris conjungi potest, et in summa sex fierent^quod sunt etiam tres et tres : nunc yero quia duo et qua- tuor inyeniuntar,sammam quidem reddent senariam ; sed nulio sequalitatis jure tantum yalent duo quantum quatuor, ut in hujuscemodi quasi necessitudine copu- lentur. Nisi forte quis dixerit satis esse ad aliquam regulam parilitatis, quod ut tres et tres, ita duo et qoaluor sex fiunt. Cui rationi repugnandum non arbi- tror : est enim et haec aliqua eequalitas. Sed illud nollem ut majore congruentia quinque et tres quaui quinque et septem semipedes convenirent. Non enim tantum nomen est illius yersus quantum istorum; et vides in ilio non modo tantam summam inventam collatis uno et tribus, quanta est in duobus et duo- bus ; sed etiam multo concordiores partes esse, cum junguntur unum et tria, propterillam uniuscum ca!- teris omnibus numeris amicitiam, quam cum duo et quatuor copulantur, sicut in istis est. An tibi aliquid obscurum est? D. Nihii prorsus. Sed nescio quomodo me ofTendit, quod isti senarii cum sint celebratiores cseteris generibus, et principalum quemdam in versi- bus habere dicantur, aliquid in membrorum concor- dia minus habent, quam illi famee obscurioris versus. M. Bono animo esto : nam ego tibi tantam in iliis os- tendam concordiam, quantam soli ex omnibus habcre mcruerunt, ut videas, non injuria eos esse praelatos. 1 Sic Yaiic. : Conjungens parliculaSf qu€u ab ulraque parle inveneris. M. ^ Consocietatemt juxtft Vatic. M. Sed quia ipsa tractatio aliquanto est longior, quam- yis omnino jucundior, restare nobis debet extrema,at cum de ceeteris, quantum satb yidebitor, dispntaye- rimus, jam omni cura iiberati, ad horum scrutanda penetralia yeniamus. D. Mihi vero placet : sed jam yellem ut ista quee priora suscepimus, explicata es- senl, ut jam illud audirem commodius. Jf. Istoram comparatione quse ante disseruimus, fiunt illa dul« ciora quae exspectas. CAPUT IX. — Membra semipedum sex et septem. Membra semipedum octo et septem, Membra sanijse- dum novem et septem, 17. Nunc itaque considera, utrum in daobus mem- bris quorum primum exhibeat semipedes sex, alte- rum septem, reperiatur ea *eequalitas ut rite esse ver- sus queat. Nam post quinque et septem semipedes hunc esse discutiendum vides. Hujus autem exem- plum est : Roma^ ceme quanta sit deum benignitas K D. Video primum membrum posse in partes distribai, qu€B habeant ternos semipedes, secundum in tres et ' quatuor. Quare iunctis sequaiibus fiunt sex semipe- des, tres vero et quatuor septem sunt, et non sequan- tur iili nnmero. Sed si duo et duo in ea parte ubi quatuor sunt, et duo et unum in ea parte ubi tres sunt, consideremus, junctis partibus quae binos ha- bent, llt summa quaternaria : junctis autem illis quarum in una duo sunt, in alia unum, ai etiam ista tanqnam sint qoatuor accipiamus, propter unius cum cieteris numeris concordiam, octo simul fiunt» ma- gisque excedunt summam senariam, qnam cum se- ptem fuissent. 18. M. Ita est, ut dicis : et ideo isto genere copo- lalionis a lege versuum separato, attende ut ordo po- stulat, in ea nunc membra, quorum primum habet octo semipedes, septem secundum. Ista yero copulatio habetquod quserimus. Nam praecedentis membri par- tem dimidiam cum parte subsequentis majore, qus dimidiae proxima est, jungens, quoniam qnatemi se- mipedes sunt, octonarii numeri summam facio. Re- stant ergo quatuor semipedes de priore, tres de poste- riore membro. Duo iude, et duo hinc copulati, fiont quatuor. Duo rursus inde residui, et unus hinc, ad legem illius conyenientise copulati, qua* unum reliquis par est, quodammodo sumuntur pro quatuor. Ita jam octonarius superiori octonario congniit. Z>. Sed cor hujus exemplum non audio? M, Quia ssepe comme- moratum est : tamen ne suo loco prsetermissum pa- tes, ipsum est, Roma^ Romay ceme quanta sit deum benignitas ; vel hoc etiam, Optimus beatus ille qui pnh cul negotio. 10. Quare jam inspice novcm et septem semipedom connexionem, cujusexemplum est : Vir optimus beatus iUe qui procul negotio. Z>. Facilis est cognitu ista con- gruentia : superius enim membrumin quatuoret qoin- que, posterius in tres et quatuor semipedes dividitur. Wd B., Romay Roma, ceme quanfa sit deum benignUas : mala repetitione vocis, Romat nam priori membro octo Bemipedes concedit, septem yero posteriori : quodrepa- gnat explicationi ab AugustlDO paulo poat aubject». si' > Quia, juxta VaUc. M. 1137 UBER QUINTUS. il58 Pars ergo superioris minor cum parte posterioris majore conjancta, octonarium numeram facit : et major supe- rioris cum minore posterioris, item oetonariam; nam ilia conjunctio est quatuor et quatuor, ista quinque et tres semipedes. Huc accedit, quod quinque in duo et tres semipedes, tres autem in duo et unum si divi- seris apparet alia convenientia duorum cum duobus, et unius cum.tribus, quia unum cum omnibus numeris superius commemorata lege confertur. Sed nisi me ratio fallit, nihil restat ulterius quod de membrornm copnlatione requiramus : jam enim ad octo perven- tum est pedes, quem numerum versui, sicut satis co- gnovimus, non fas est excedere. Quare jam age, illa senariorum versuum heroici et iambici vel Irochaici, quo intentionem meam et excitasti et distulisti, pande V secreta. CAPUT X. — De senariorum versuum exceUentia: eos decentissimos non esse^ nisi vel heroici sint vel iambici, 20. M. Faciam, imo faciet ipsa ratio, qu8B mihi iibique communis est. Sed meministine, quoBso, cum ag^remus de metris, dixisse nos et ipso sensu admo- dum probasse, illos pedes qnorum partes ad sesqua conveniunt, sive in duobus et tribus, ut est creticus vel psones, sive in tribns et quatuor, ut epitriti, exclu- sos a poetis propter minoris venustatis sonum, solul» orationis severitatem decorare congruentius, cum his clausulflB colligantur? D. Memini : sed quorsum hsec s]>ectant? M. Quoniam illud volo prius intelligamus, hujnscemodi pedibus a poetarum tractatione sejunctis, non remanere, nisi eos quibus ad tantumdem, ut spon- deas est ; aut eos quibus ad duplum, ut iambus ; aut eos quibus ad utrumque partes conveniunt, ut chor- iambus. D. Ita est. M, At si heec est poetarum mate- ries, et soluta oratio versibus inimica est, non versus ullus nisi ex hoc genere pedum faciendus est. D, As- sentior. Yideo enim poemata versibus qnam aliis ly- riconun poetarum metris fieri grandiora, sed adhuc qua ratio ista tendat, ignoro. 21. M, Ne propera : disputamus enim jam de sena- riomm versnum excellentia, et prius tibi cupio de- monstrare, si potero, decentissimos senarios, nisi daomm istorum genemm esse nonposse, quseomnium etiam sunt celeberrima, quorum unum est heroicum, uty Arma virumque canOf Trojse qui primus ab oris^ qaod usus metitur spondeo et dactylo, subtilior ratio spondeo et anapaesto : alterum quod iambicum dici- tor, et eadem ratione invenitur trochaicum. Nam credo tibi manifestum esse longis syllabis, nisi breves in- terponantur, obtundi quodam modo spatia sonomm : item nisi brevibus longoi, nimis concisa et quasi tre- . moia fieri ; neutra esse temperata, quamvis tempomm eqoalitate aures impleant *, Quamobrem nec illi ver- tos qoi sex pjrrhichios, et sex proceleumaticos ha- benty aspirant ad heroici dignitatem, nec illi ad tro- ehaici qni sex tribrachos habent. Huc accedit, quia in istis qnos cceteris ipsa ratio praeponit, si membra prsposteres, totum ita commutabitur, ut alios etiam > Impkantur, jaxta Vatic. M. pedes necessario metiamur. Itaque inconversibiliores, ut ita dicam, sunt quam illi qui aut omnibus bre- vibus, aut longis onmibus constant. Et ideo sive quin- que et septem, sive septem et quinque semipedibns membra in his temperatioribus ordinentur', nihil interest : neutro enim horum ordine converti versus potest sine tanta commutatione, ut aliis pedibns cur- rere videatur. In illis autem si carmen coeptum erit talibus versibus, quomm priora membra quinos semi- pedes habeant, non oporteat eos miscere in quibus septeni priores sunt, ne jam liceat omnes convertere : non enim a conversione revocat ulia pedum commu- tatio. Sed tamen heroicis conceditur spondeos omnes rarissime interponere, quod quidem posterior cetas hsec nostra minime probavit. Trochaicis autem sive iambicis, cum pedem tribrachum quolibet loco inter- ponere liceat, habere tamen in hujuscemodi carmini- bus versum solntum in omnes breves, turpissimum jndicatum est. 22. Remotis igitur epitritis pedibus a iQge versnum senaria, non solum quod solutee orationi sunt aptio- res vemm etiam quod si sex fnerint, triginta et duo tempora excedunt, sicut dispondei; remotis etiam qninum temporum pedibus, qood sibi eos libentius ad clausulas vindicavit oratio ; molossis item et aliis tem- pomm senum, quamvis in poematis venustissime vi- geant, ab hoc de quo nunc agimus numero temporum exclusis ; restant versus omnium brevium syllabarum, qui vel pyrrhichios vel proceleumaticos vel tribrachos habent, et omninmlongarnmqui spondeos. Qui quan- qnam admittantur ad senarium modum, dignitati ta- men et temperationi homm qui brevibus longisque variantur ; et ob hoc multo minus converti possunt, cedant necesse est. CAPUT XI. — Senarii quomodo commodius mefiendi, 23. Sed quseri potest cur meliores versus judicati sint senarii, in qnibus anapsestum subtilis illa ratio metitur, et ii in quibus trochceum ; quam si dactylum ibi, et hic iambam metiretur. Sine prcejudicio enim sententise, quoniam nunc de numeris agimus, si ver- sus ita esset : Trojae qui primus ab oris arma virumque cano, vel de illo genere : Qui procul malo pius beatus ille ; uterque horum nec minus senarius esset, nec minusbreviumlongarumque syllabarum temperatione moderatus, nec magis converti poterat ; et in utroquo membra ita ordinata sunt, at et in quinto et in septi- mo semipede pars orationis terminetur: cur ergo meliores istis putentnr, si potius ita sint, Arma vi" rumque cano, Trojae qui primus ab oris. Beatus Ule qui procul pius malo ? In qua quflestione facilius et procli- vius dixerim forte evenisse, ut isti prius animadver- terentur et frequentarentur* ; aut si id non estforlui- tum, melius credo visum foisse, ut heroicus duabus longis, quam duabus brevibus et longa clauderetnr, qnod in longis aurescommodiosacquiescunt:iIIeaa- tem alter in finali semipede longam syllabam potius haberet quam brevem. Res 'quidem sic se habet, at 1 Temperaiionibus ordinenturt juxta Vatic. M. s In B., aut frequentarentur. Vatic. etMa. A,e( frequsn* larentur, M. 1159 D£ MUSICA, S. AUGUSTINI 1160 quicumque honim priores eligerentur, necessario aliis auferrent iocum, qui membris iisdem preeposteratis lieri possent. Quocirca si melior judicatus est, cujus ezemplum est, Arma virumque ca/to, TrqjaB qni primus ab oris; inepte jam lieret isto converso aliud genus, si- cuti est, Trojx quiprimus ab oriSy armavirumque cano. Quodetiamdetrochaicogenereintelligendum est. Nam si est honestior, Deatus ille qui procul negotio : quod genusisto preeposterato iieret, ut est, Qui procul negotio beatus ille iieri profecto non oportet ^ : tamen si quis, audeat et faciat tales versus, manifestum est eum aiia genera senariorum esse facturum, quibus sint ista meiiora. 24. Hi ergo senariorum omnium puicherrimi, non potuerunt ambo obtinere sinceritatem suam adversus hominum licentiam. Nam in trochaico genere, non senano solo, sed unde minns incipit usque ad magni- tudinem extremam quse octo pedes habet, miscendos poetee pntaverunt quatuor temporum pedes omnes, qui adhibentur ad numeros : et Grseci quidem alternis locis primo et tertio, et ita deinceps, si a semipede versus incipit : sin ab integro trochseo, secimdo et quarto ioco, atque ita deinceps servatis intervailis, memorati longiores collocantur pedes. Quse corruptio ut tolerabilis lieret, non singulos pedes in duas par- tes, quarum una levaliouis, altera positionis est, piaudendo diviserunt; sed unum pedem levantes, al- lerum ponentes, unde ipsum senarium trimetrum vo- cant, ad epitritorum^ divisionem plausum retulerunt. Sed si hoc saltem constanter teneretur, quamvis pe- des epitriti magis orationis sint quam poematis, nec jam senarius, sed ternarius versus inveniretur ; non tamen omnimodo iilanumerorum labefactaretur eequa- litas. Nunc vero quatuor temporum pedes, dummodo in locis memoratis ponantur, licet non soium in om- nibus ponere, sed ubi libet eorum, et quoties libet. Nostri vero veteres, uec ipsa locorum intervalla in- termiscendis hujuscemodipedibus,servare potuerunt. Quare in hoc genere poetse ista corruptione atque li- centia plane assecuti sunt, quod eos voluisse arbitran- dum est, ut essent in fabulis poematasolutee orationi simillima. Sed quoniam satis dictum est cur inter se- narios isti versus magis nobilitati sint, nunc videa- mus cur ipsi senarii meliores sint versus quaHi ceeteri in quolibet alio pedum uumero constituti. Nisi quid habes adversus ista quee disseras. D. Prorsus assen- tior : et jam illam membrorum oequalitatem, cui me attentissimum paulo ante reddidisti, si vel uunc fas est, cognoscere vehementer ezspecto. CAPUT XII. — Senarii versus cur aliis prsestantiores. 25. M. Totus ergo adesto, atque responde, utrum tibi videtur quaelibet longitudopossein quotlibet par- tes secari. D. Satis mihi ista persuasa sunt : nec du- bitari posse arbitror, quin omnis longitudo quse linea dicitur, habeat dimidiam sui partem *, ac per hoc in duas lineas decussatim secari queat : et quia ipsee duae » In B., oporteret. Vatic, oportei. M. * H. Imo ne- cesse est obtineat. M. Qnid in ea longitudine pro cal- culis melius collocamus ? pedesne, qui duas in partes, id est levationem et positionem necessario distribuun- tur * ; an ipsos semipedes potius, qui singulas levatio- nes positionesque obtinent? D. Semipedes congruen- tius judico pro illis calcnlis poni. 26. M. Age, nunc commemora membrum versus heroici brevius, quot semipedes habeat. D. Qninqoe. M. Dic exemplum. D. Arma virumque cano. M. Nom igitur aliud desideras, nisi ut alii septem semipedes cum istis quinque aliqua eequalitate conveniant 1 D. Nihil prorsus aliud. M. Quid ? septem semipedes pos- suntne aliquem versum complere per se ? D. Possunt vero : nam tot semipedes habet primus ac minimos versus, annumerato in fine silentio. Jlf. Recte dids: sed ut versus esse possit, quomodo iu dno membra dividitur? D. In quatuor, scilicet, et tres semipedes. M. Duc ergo in legem quadrati has partes singulas, et vide quid faciant quatuor quater. D. Sexdecim. M. Quid tria ter ? D. Novem. M. Quid totum simiil ? D. Viginti quinque. M. Septem ergo semipedes quoniam possont habere duo membra, singulis membris sois ad quadratorum rationem relatis, vigesimnm quintum numerum in summa faciunt ; et est una pars versas heroici. D. Ita est. Jf . Altera igitur pars quse habet quinque semipedes, quoniam non potest in duo mem* < Secalione fiunt, juxta Vatic. M > Ad taWudinem^ juxta Vatic. M. 3 Figuratio est^ juxta Vatic. M. ^ Trib%kuntur, juxta Ms. A M. 1161 UBER SEXTUS. 1162 bra dividi,et debetaliquafiequalitatecondinere, nonne tota in quadratum ducendaest?D.Nibilaliudomnino censeo, et jam tandem agnosco aequalitatem mirabi- lem. Quinque enim quinquies ducta eadem yiginti quinque consummant. Nec ergo immerito senariiyer- sas cceleris ceiebratiores nobilioresque facti sunt : dici enim yix potest quantam inter iliorum sequali- tatem in^ membris imparibus, et aliorum omnium intersit. CAPUT XIII. — Epilogm. 27. M. Non te ergo fefellit poilicitatio mea, vel potius ipsa nos, quam uterque nostrum sequitur, ra- tio. Quare ut istum jam sermonem concladamus ali- quando, cemis certe cum sint metra pene innumera- bilia, versum tamen esse non posse, nisi duobus mem- bris sibimet concinnatis, aut totidem semipedibas, sed non conversibilibus terminatis, ut est, Mxcenas atavis edite regibus ; aut dispari numero etiam semipedum, sed tamen aliqua eequalitate conjunctis, ut snnt qua- tuor et tres, aut quinque et tres, vel quinque et se- ptem, aut sex et septem, aut octo et septem, vel se- ptem et novem. A pieno enim pedetrocbaicus, ut est, Optimus beatus ille qui procul negotio ; et a non pleno potest versus exordiri, ut est, Vir optimus beatus ille qui procul 7iegotio : terminari autem nisi non pleno prorsus non potest. Sed isti non pleni pedes, sive in- tegros semipedes babeant, sicaU est iste quem nunc posui ; sive minus quam dimidium pedem^sicatinillo cboriambico duee ultimas breves, Mxcenas atavis ediie regibus ; sive plas quam dimidium, ut in ejus capite duae primee longse, aut in fine alterius cboriambici baccbias, cujus eiemplum est, Te domusEvandri^^te sedes celsa L^atini (a). Omnes ergo isti non plenipedes semipedes nuncupantur. ^ Te domus Bvandrea^ juxta Er. Bvandria^ iuxta Lov. (a) Hanc versam Terentianus refert inter pnalecios. 28. Jamveronon solum talia poemata versibus iiunt, ut in unum genus teneatur, quaiia Epicorum poe- tarum sunt, vel etiam Comicorum ; sed ilios quoque ambitus quos icepi68ou< Graeci vocant, non tantum iliis metris quee lege versuum non tenentm*, Lyrici poet« faciunt, sed etiam versibus. Nam ille Flacci, Nox erat, et coelo fulgebat luna sereno Inter minora sidera. (Horat. Bpod, ode 15) bimembris ambitus est, et versibus constans. Qai duo versus sibimet convenire non possunt, nisi uterque ad senorum temporum referatur pedes. Nam modus bc- roicus cum modo iambico vei trocbaico non concinit, quia illi pedes ad tantumdem, bi ad duplum partiun- tur. Fiunt ergo ambitus aut omnibus metris non cum versibus, ut illi sunt de quibus in superiori sermone disputatum est, cum de ipsis metris ageremus; aut tantum versibus, ut ii de quibus nunc dictum est ; aut ut et versibus, et alliis metris temperentur^, qnale illud est : Diffugere nives, redeunt jam gramina campis, Arboribusque comse. (Id, lib. 4 Carminum, ode 7.) Quo autem ordine locentur, vel versus cum aiiis me- tris, vel majora membra cum minoribus, nibil inter- est ad aurium vbluptatem, dummodo non brevior quam bimembris, non amplior quam quadrimembris sit ambitus. Sed jam si nibii babes quod contradicas, finis sit bujus disputationis, ut deinccps quod ad banc partem masic«e attinetqueein numeris temporum est, ab bis vestigiis ejus sensibilibus, ad ipsa cubilia, ubi ab omni corpore alienaest, quanta valemus sagacitate veniamus. 1 Sic Ms. AiAut et versibus alUs metris temperantur. M. LIBER SEXTUS. In quo ex mutabiliam nameroram in inferioribua rebus consideratione evehitur animus ad immutabiles numeros, qui in ipsa sunt immutabili veritate. CAPUT PRIMUM. — Superiores libri quHm scripti sint, quove consilio. 1 . M. Satis din pene* atque adeo plane pueriliter per quinque libros in vestigiis numerorum ad moras temporum pertinentium morati sumus : quam nostram nugacitatem apud benevolos bomines facile fortassis excuset offiiciosus labor; quem non ob aiiudsuscipien- dum putavimus, nisi ut adolescentes, vel cnjaslibet aetatis bomines, quos bono ingenio donavit Deus, non preepropere, sed quibusdam gradibus a sensibns car- nis atquo a carnalibus litteris, quibus eos non bsrere difQcile est, duce ratione avellerentnr, atquc uni Deo et Domino rerum omnium. qui bamanis mentibas nulla natura interposita prsesidet, incommutabilis ve- ritatis amore adbcerescerent. IIlos igitnr libros qui 1 Satis diu penes te, juxtaEr. Ven. et Ms. A. M. Patrol. XXXII. leget, inveniet nos cnm grammaticis et poeticis ani- mis, non babitandi electione, sed itinerandi necessi- tate versatos. Ad bunc autem librum cum venerit, si, ut spero et snpplex deprecor, Deuset Dominus noster propositum meum voluntatemque gubemaverit, et eo quo est intenta perduxerit, intelliget non vilis posses- sionis esse vilem viam, per quam nunc cum imbecil- lioribas, nec nos ipsi admodum fortes ambulare ma- luimus, qnam minns pennatos per liberiores auras preecipitare. Ita nos, quantum arbitror, aut nibil aut non mnltum peccasse judicabit, si tamen de numero spiritualium virorum iste fuerit. Namturbacseterade scbolis linguarum tumultuantium, et ad plaudcntium strepitum vnlgari levitate Iffitantium, si forte irruerit in bas litteras, aut contemnet omnes, aut illos quin- qne libros sufQcere sibi arbitrabitur : istum vero in {Trmte-sept.) 1163 OE MUSICA» quo fructas illorum est, vel abjiciet quasi non neces- sarium, vel differet quasipost Decessarium. Reliqaos vero qui ad ista intelligenda eruditi non sunt, si sa- cramentis ChristianaB puritatis imbuti*, in unum et verum Deum summa charitate nitentes, canctapueri- lia transvolaverunt, fraterne admoneo ne ad ista de- scendat et cum hic laborare coeperint, de tarditate sua conquerantur, ignorantes itinera difQcilia et mo- lesta pedibus suis, volando se posse etiam iguorata transire. Si autem iilegunt qai et inflrmis aut inexer- citatis gressibus hac ambulare non possunt, et nullas pietatis alas habent, quibus ista neglecta praetervo- lent, non se inserant inconvenienti negotio ; sed prfle- ceptis saluberrimse religionis, et nido lidei Christianse pennas nutriant, quibus subvecti laborem ac pulve- rem hujus itineris evadant, magis ipsius patriae quam viarum flexuosarum amore tlagrantes. His enim hsec scripta sunt, qui litteris ssecularibus dediti, magnis implicantur erroribus, et bona ingenia in nugis con- terunt, nescientes quid ibi delectet. Quod si animad- verterent,viderent qua effugerent illa retia,et quisnam esset beatissimse securitatis locus. CAPUT II. — Sonorum mmeri quotuplicis generis, et an quodque eorum genus sine alio esse possit. Primum genus numerorum in ipso sono» Secundem genus in ipso sensus audientis. 2. M, Qaamobrem tu cum quo mihi nunc ratio est, familiaris meus, ut a corporeis ad incorporea trans- eamus, responde, si videtur, cum istum versum pro- nuntiamus, Deuscreator omnium, istos qaatuor iambos quibus constat, et tempora duodecim ubinam esse arbitreris, id est, in sono tantum qai auditur, an etiam in sensu audientis qui ad aares pertinet, an in actu etiam pronuntiantis, an quia notus versus est, in memoria quoque nostra hos numeros esse faten- dum est? D. In his omnibus puto. M. Nusquamne amplius ? D. Quid aliud restet non video, nisi forte interior et saperior aliqua vis sit * unde ista proce- dunt. M. Non ego qucero quid suspicandum sit : quare si hsecquatuor generaita tibi apparent, utnul- lum aliud videas quod seque manifestum sit, discer- namus ea, si placet, ab invicem, et videamus utrum singula esse sine invicem possint. Nam credo non te esse negaturum fieri posse, ut in aliquo loco aliquis sonus existat hujuscemodi moralis et dimensionibus verberans aerem vel stillicidio vel aliquo alio pulsu corporum, ubi nullus adsit auditor. Quod cum fit, num prffiter illud primum genus, cum ipse sonus hos numeros habet, ullum horum quatuor reperitur ? D. Nullum aliud video. 3. M. Quis iste alter, qui est in sensu audientis? potestne csse si nihil sonet ? Non enim qusero utrum habeant illae aures vim percipiendi si quidquam so- nuerit, qua utique non carent si desit sonus : non enim et cum silentium est, nihil a surdis differunt : sed qasero utrumipsos numeroshabeant,etiamsinihiI 1 Er. et Lov. veritalis imbuU ; at Mss. habent cum Am.; puritatis. a Est, juxta Ms. A. M. S. AUGUSTINI itl4 sonet. Siquidem aliud est habere numeros, aliud posse sentire numerosum sonom. Nam et si sentiea- tem corporis locum digito tangas, quotieslibet tangi- tur, toties sentitur tactu ille numeras : et cnm senti- tur, non eo caret sentiens : sed utnim insit etiam tan- gente nullo, non sensus ille, sed nomeras, similit» quffiritar. D. Non facile dixerim, carere seusum dq- meris talibus in se constitotis, etiam antequam aUqiiid sonet : non enim aliter aut eoram mulceretur conei&- nitate, aut absurditate offenderetur. Idipsum ergo quidquid est, quo aut annuimus aot abhorremus non ratione sed natura, cum aliquid sonatv ipsius sensu numerum voco. Non enim tunc fit iu auribos meis, cam sonom aodio,h8ecvisapprobandi et improbtndL Aures quippe non aliter bonis sonis quam malis pa- tent. M. Vide potius ne ista duo sint minime confbn- denda. Nam si versus quilibet modo correptius, nsodo productius pronuntietor, spatium temporis non idem teneat necesse est, quamvis eadem pedum ratiose servata. Ut ergo ipso suo genere aores muiceat, ilk vis facit qua concinna adsciscimos, et absorda re- spuimus. Ut autem breviore tempore sentiatur coiii celerius, quam cnm tardius promitur, non interest aliqaid nisi qaamdiu aures tangantur sono. Affectio ergo hfiec aurium cum tanguntur sono, nullo modo talis est ac si non tangatur. Ut enim differt andire ab eo quod est non audire, ita differt hanc Yocem an- dire ab eo quod est alteram audire. Haec igituraffeetio nec ultra porrigitur, nec infra cohibetur ; quoniam est mensura ejus soni qui facit eam. Altera est ergo in iambo, altera in tribracho ; productior in proda* ctiore ianibo, correptior in correptiore ; nulla in si- lentio. Quse si numerosa voce fit, etiam ipsa name- rosa sit necesse est. Neque esse potest, nisi cnffl adest effector ejus sonus : similis est enim Testigio io aqua impresso, quod neque ante formatur quam cor- pus impresseris, neque remanet cam detraxens. Na- turalis vero illa vis quasi judiciaria, quse aanbos adest, non desinit esse in silentio, nec nobis eam sonus infert, sed ab ea potius, sive probandus, sire improbandus excipitur. Quare ista duo, nisi Mlor^ distinguenda sunt ; et fatendum numeros, qui suntin ipsa passione aurium, cum aliquid audiiur, sono in- ferri, auferri silentio. Ex quo colligitor, numerosqoi sunt in ipso sono, posse esse sine istis qui sunt in eo quod est audire, cum hi sine illis esse non possint. CAPUT III. — Tertium genus numerorum in ipso ad» pronuntiantis qmrtum genus nitmeromm in ijpsa memoria. 4. D. Assentior, M. Attende igitur hoc tertiom genus, quod est in ipso usu ^ et operatione pronnn- tiantis ; et vide utrum possint esse hi niuneri sine illis qui sunt in memoria. Nam et taciti apud nosmet- ipsos possumas aliquos numeros cogitando peragere ea mora temporis, qua etiam voce peragerentur. Hos in quadam operatione animi esse manifestum est, quae qnoniam nallum edit sonum, nihilqoe passionis infert auribus, ostendit hoc genos sine illis duobns 1 NisUf juxta Ms. A. M. 1165 LIBEBT SEXTUS. 1466 esse posse, quoram unam in sono est, alternm in an- diente, quando audit. Sed utrum existeret, nisi ad- JQYantememoria, qusRrimus. Quanqaam si anima hos numeros agit, quos in venaram pa]su invenimus, soluta qusBstio est: nam et in operatione hos esse manifestum est, et nihil ad eos adjuvamur memoria. Qaod si de bis incertum est, utrum operantis animee sint ; de istis certe quos reciproco spiritu agimus, nulli dabium est,quin et temporumintervallisnnmeri- sint, et eos sic anima operetur, ut etiam yoluntate adhibita maltis modis variari queant : nec tamen ut agantar, ulla opus est memoria. D. Videtur mihi hoc genus sine tribus ceteris esse posse. Quamvis enim pro temperatione corporam varios venarum pulsus, et respirationis intervalla fieri non ambigam ; tamen operante anima fieri, negare quis audeat? Qui carsus et si pro diversitate corporom aliis celerior est, aliis tardior ; nisi tamen adsit anima quae id agat nuUus est. M. Considera igitur et quartum genus, eorum scilicet numerorum qui sunt in memoria : nam si eos recordatione depromimas, et caminaiiascogitationes deferimur, hos rursum relinquimus velut in suis se- cretis reconditos, non, opinor. occaltum est eos esse posse sine ceeteris. D. Non dubito eos esse sine csete- ris ; sed tamen nisi auditi, vel cogitati, non manda- rentur memorise : et ideo quanqaam iliis desinen- tibus maneant, iisdem tamen prsecedentibas impri- muntur. CAPUT rv. — Quintum genus numerorum in ipso na-- turaUjudicio sentiendi. Ex quinque recensitis ntime- rorum generibus quodnam antecellat. 5. M. Non resisto tibi, et vellem jam qusrere, qaod tandem horum quatuor generum prsestantissi- mnm judices : nisi arbitrarer dum illa tractamus, nescio unde apparaisse nobis quintum genos, quod est in ipso naturalijadiciosentiendi, cum delectamur parilitate numerorum, vel cum in eis peccatur, offen- dimur. Non enim contemno qood tibi visum est, sine qoibusdam numeris in eo latentibus, hoc sensom nostrum nu]lo modo agere potuisse. An forte ad istorom quatuor aliquod genus hanctantam vim per- tinere arbitraris ? D. Ego vero ab illis omnibus hec genus distinguendumputo. Siquidem aliod estsonare, qood corpori tribuitnr, aliud audire, qaod in corpore anima de sonis patitur, aliud operari nomeros vel prodoctins vel correptius, aliud ista meminisse, aliud de his omnibus vel annuendo vel abhorrendo quasi quodam natorali jure ferre sententiam. 6. 3t. Age^ nunc dic mihi qoinque horom quod maxime excellat. D. Hoc quintum pato. Jtf. Recte putas : non enim de iilis posset, nisi excelleret, judi- care. Sed rursas queero, c^eterorum quatuor quod maxime probes. D. Illud profecto qood est in memo- ria ; quia video ibi diutamiores esse numeros, quam cum sonant, vel cum audiuntur, vel cum agnntor. M. Prceponis ergo factos facientibus : nam istos qui sunt in memoria, ab illis aliis imprimi paulo ante dixisti. D. NoUem prseponere: sed rorsus qnomodo non prseponam diutamiora minns diutumis, non vi- deo. M. Non te istuc moveat. Non enim sicut ceteraa temporalibus, ita ea qose diutius abolentur, iis quse breviore tempore transeunt, prseferenda sont. Quia et sanitas unius diei profecto est melior, quam mul- tomm dierum imbecillitas. Et si optanda optandis comparemus, melior est unius diei lectio, quam plu- riam scriptio, si eadem res uno diei legatur, qoee ploribus scribitur. Ita numeri qai sunt in memoria, etsi diatius manent quam illi a qoibus imprimuntar, non eos tamen anteponere oportet eis quos agimus, non in corpore, sed in anima : utriqoe enim preeter- eunt, alii cessatione, alii oblivione. Sed illi quos operamur, etiam nondum cessantibus nobis succes- sione sequentiam videntur auferri, dam primi secan- dis, et secundi tertiis, atque ita deinceps priores po- sterioribus preetereundo concedant locum, donec ultimos perimat ipsa cessatio. Oblivione vero plures simol numeri, quamvis paulatim, absterguntar : nam nec ipsi aliquandiu manent integri. Quod enim post annum,verbi gratia. in memoria non invenitur, etiam post onum diem jam minus est : sed non sentitnr ista diminutio : non tamen falso ex eoconjicitur, quia non utique pridie quam compleatur annus repente totom evolat : unde intelligi datur, ab illo tempore quo in- heeret memorise, incipere labi . Hinc est iilud quod plemmqoe dicimus, Tenaiter memini, cum aliqnid post tempus recordando repetimus, antequam plane totum excidat. Quapropter utromque hoc nameromm genos mortale est. Verumtamen facientes factis jare anteponuntur. D. Accipio, et probo. 7. M, Jam ergo tria reliqua intuere, eteornmquo- que quod sit optimnm et cseteris praeferendum, edis- sere. D. Non est hoc facile. Nam ex illa regula qua factis facientes oportet anteferre, cogor sonantibus numeris palmam dare : hos enim sentimus audientes, et cum hos sentimus, hos patimur. Hi ergo faciont eos qui sunt in aarium passione com audimus : hi au- tem mrsus quos sentiendo habemus, faciunt alios in memoria^ qaibus a se factis recte prsefemntur. Sed hic qoia et sentuce et meminisse animse est, non mo- veor, si aliquid quod in anima fit, alicui quod item in ea fit anteponam. Illod me conturbat, quomodo so- nantes numeri, qui certe corporei sunt, vel qaoqno modo in corpore, magis laudaudi sint qoam illi, quiy cum sentimus, in anima esse reperiontar. Sed rursus conturbat quomodo non magis laudandi sint, cnm hi faciant, illi ab his fiant. M. liirare potius quod facere aliquid in anima corpas potest Hoc enim fortasse non possety si non peccato primo corpus illad quod nulla molestia et summa facilitate animabat etgober- nabat, in deterios commutatum, et cormptioni snbja- ceret et morti : quod tamen habet soi generis pulchri- tudinem, et eo ipso dignitatem animse satis commen- dat, cijgns nec plaga, necmorbus sine honore aliciigus decorismemitesse. Quam plagam summa DeiSapien- tia, mirabili et ineffabili sacramento dignataestassu- mere, cum hominemsine peccato,non sine peccatoris conditione snscepit. Nam et nasci humanitns, et pati et mori voluit. Nihil horam merito, sed excellentissi- i^67 DE MUSICA, S. AUGUSTINI U68 ma bonitate ; ut nos caveremus magis superbiam, qua dignissime in ista cecidimus, quam contnmelias quas indignus excepit; etanimo «equo mortem debitam sol- Teremus,si propter nos potuit etiam indebitam susti- nere ; et quidquid sccretius atque purgatius in tali sacramento a sanctis et melioribus intelligi potest. Ergo animam in carne mortali operantem, passionem corporum sentire non mirum est. Nec quia ipsa est corpore me]ior, melius putandum est omne quod in ea lit, quam omne quod fit in corpore. Credo enim tibi videri verum falso esse praeponendum. D. Quis dubitaverit? M. Num vero est arbor quam videmus in somnis ? D. Nullo modo. M, At ejus forma in anima lit, bujus autem, quam nunc videmus, in corpore facta est. Quare cum et verum falso, et anima corpore melior sit, verum in corpoie melius est quam falsum in anima. Sedutboc in quantum verum,nonin quan- tum in corpore iit, melius est ; itaillud in quantum fal- sum, non in quantum in anima iit, fortasse est dcte- rius'. Nisiquidbabesad hsec.Jd, Nihiiequidem. Jf.Au- di aliud quod sit, ut puto, vicinius quam melius *. Neque enim negabis, quod decet esse melius, quam id quod non decct. D. Imo fateor. M. At in qua veste decens est mulier, ineademvirumindecentemesseposse, quis ambigat? D. Et hoc manifestum cst. M. Quid si ergo forma ista numerorom decet in sonis, qui allabuntur auribus, ct dcdecet in anima, cum eos senticndo ac paticndo habet, num maguopcre mirandum cst? D. Non opinor. M. Quid ergo dubitamus sonantesnu- meros atque corporeo3 prseponere iis qui ab ipsis iiunt, quamvis in anima iiant, quae corpore cst me- lior ? quia numeros numeris, efticientes factis *, non corpus anim(c prseponimus. Corpora euim tanto me- liora sunt, quanto numerosiora talibus numeris. Anima vero istis quae per corpus acipit, carendo fit melior, cum sese avertit a carnalibus sensibus, et divinis sa- pientiasnumeris reformatur(a). Ita quippe in Scriptu- ris sanctis dicitur : Circumivi ego, ut scirem et conside- rarem et quasrerem sapientiam et numerum (Eccle, vir, 26). Quod nuUo modo arbitrandum est de his numc- ris dictum, quibusetiam flagitiosa theatra personant : sed de illis, crcdo, quos non a corpore accipit anima, sed acceptos a summo Deo ipsa potius imprimit cor- pori. Quod quale sit, non hoc locoestconsiderandum. CAPUT V. — Anima anacorpore patiatur, et quomodo sentiat. 8. Verumtamen ne illud occurrat, arboris vitam meliorcm esse quam nos^am, quoniam non accipit sentiendoa corpore numeros (nullus enim ei sensus est) ; diligenter considcrandumest utrum rcveranibil sit aliud quod dicitur audire, nisi aliquid a corpore in nnima fieri. Sed perabsurdum est fabricatori corpori materiam quoquo modo animam subdere. Nunquam enim aniraa est corporc deterior; et omnis materia fabricatore deterior. Nullo modo igitur anima fa- 1 EJili: ri pulo viciniiis. Negue cnim ncgahii\ ouiisso qiiam meliuSf quod ex Mss. restituimus. 2 Jnxia M:?. A : Et faHentes factis, M. bricatori corpori est subjecta materies. Esset ao- tem, si aliquos in ea nameros corpus operaretar. Nonergo, cum audimus, fiuntiii anima numeriabiis quos in sonis cognoscimus.An aliquid renuisTD.Qaid est ergo quod in audiente contingit ? 3f. Qaidqoid il- lud sit quod fortasse invenire aut explicare non pos- sumus, num ad hoc valebit, ut animam corpore me- liorem esse dubitemus ? Aut cum hoc fatemur, pote- rimusne operanti corpori et numeros imponenti eue subdere; ut illud sit fabhcans, hffic autem materies de qua et in qua numerosum aliquid fabricetar?Qooii si credimus, deteriorem illam credamas necesse esL Quo quid miserius. quid detestabilius credi potest? Quee cum ita sint, conabor equidem^, quantam Deas adjuvare dignabitur, quidnamibi lateat co^Jectare at- que disserere. Sed si hoc propter ntriusque ant alt^ rius nostrum infirmitatem minus pro voluntate sac- cesserit, velnosipsi alias sereniores id investigabimus, velintelligentioribus investigandadeferemus, velieqoo animo iatere patiemur : non tamen ideo ista certion de manibus debemas amittere* D. Tenebo istad io- concussum si potero, et tamen latebram istam lua esse impenetrabilem nobis velim. 9. 3f. Cito dicam quid sentio : tu vero aut seqoere. aut etiam prsecede, si valebis, ubi me cunctari et hat- sitare animadverteris. Ego enim ab anima hoc corpas animari non puto, nisi intentione facientis. Nec ab isto quidquamillam pati arbitror, sed facere de ilio et in illo tanquam subjecto diviuitns dominationi sox: aliquando tamen cum facilitate, aliquando com diffi- cultate operari, quantopro ejus meritis magis minas- ve illicedit natura corporea. CorporaliaergoquiFCQin- quc huic corpori ingeruntur aut objiciuntur extriQse- cus, non inanima, sed in ipso corpore aliqnidfaciont, quod operi ejus aut adversetur, aut congpraat. Ideo- que cum renititur adversanti, et materiam sibi sob- jectam in opens sui vias difficalter impingit, fit at- tentior ex diflicultate in actionem ; quse diflicultts propter attentionem, cum eam non latet, sentire di- citur, et hoc vocatur dolor iaut labor. Cum autem coo- gruit quod infertur, aut adjacet, faciie totam id fel ex eo quantum opus est, in sui operis itinera traducit. Et ista ejus actio qua suum coipus convenienti ex- trinsccuscorporiadjungit, quoniam propter quiddam adventitium attentius agitur, non iatet ; sed propter convenientiamcum, voiuntate sentitur. At cumdesont ea quibus corporis detrimenta reliciat« egestas conse- quitur; et hac actionis difticultate cum fit attentior, ettalis ejus operatio non eam latct, fames aut siti5, aut tale aliquid appellatur. Cam autem supersunt io- gesta, et ex eoremonere nascitar difticuUas operandi, neque hoc sine attentione iit ; ot cum talis actio noa latet, cruditas sentitur : attente etiam operatur com ejicit superlluum,sileniter,cam voluptate ; si aspere. cum dolore. Morbidam quoque perturbationem cor- poris attente agit, succurrore appetens labenti atqoe diflluenti ; et hac kctionenonlatente morbos et£gro- tationes sentire dicitur, 1 Juxta Mss. A, conabor elktfn. M. 1169 LIBER SEXTUS. 1170 iO. Et ne ]ongum faciam, yidetur mihi anima cum scntit in corpore, non ab illo aliquid pati, sed in ejus passionibus attentius agere, et has actiones sive faci- les propter convenientiam, sive difQciles propter in- convenientiam, non eam latere : et hoc totam est quod sentirc dicitur. Sed iste sensas, qui etiam dum nihil sentimus, inest tamen, instrumentum est corpo- ris, quod ea temperatione agitur ab anima, ut in eo sit ad passiones corporis cum attentione agendas pa- ratior, similia similibus ut adjungat, repeliatqae quod noxium est. Agit porro, ut opinor, luminosum aliquid in oculis, aerium serenissimum et mobilissimum in auribus, caliginosum in naribus, in ore humidum, in tactu terrennm et qnasi lutulentum. Sed sive hac sive alia distributione ista conjiciantur; agit hcec anima cum quiete, si ea quse insunt in unitate valetudinis, quasi familiari quadam consensione cesserunt ^ Cum autem adhibentur ea quse nonnulia, ut ita dicam, al- teritate corpus afQciunt; exserit attentiores actiones, suis quibusque locis atque instrumentis accommoda- tas : tunc videre, vel audire, vel olfacere, vel gustare, vei tangendo sentire dicitur; quibus actionibus con- grua libenter associat, et moleste obsistit incon- gruis. Has operationes passionibus corporis puto ani- mam exhibere cum sentit, non easdem pas.siones recipere. 1 \ . Quapropter cum de sonorum numeris in prse- sentia quseratar, et sensus aurium vocetur in dubiuni, non oportet per coitera diutius evagari. Referamus itaque nos ad id de qno agitur, et videamus utrum sonus in auribus aliquid faciat. An tu id negabis ? D. Nihil minas. M. Quid? easdem aures animatum membrum esse nonne concedis? D, Concedo. M. Cum ergo id quod in eo membro simile est aeri, moveatur aere percusso ; animam illam quee ante istum sonum vitali motu in silentio corpus aurium vegetabat, num putamus aut cessare posse ab opere movendi quod animat, aut eodem modo movere commotum extrin- secas aerem auris suse, quo movebat antequam ille illaberetur sonus? D. Non videtur nisi aliter. M. Hoc ergo aliter movere >, nonne fatendum est facere esse, non pati? D. Ita est. M. Non igitur absurde credimus motus suos animam, vel actiones, vel operationes,vei si quo alio nomine commodius significari possunt, non iatere cum sentit. 12. Hse autem operationes, vel preecedentibus cor- porum passionibus adhibentur;at sunt cum illee ocu- lorum nostrorum lucem formse interpellant, aut in anres influit sonus, aut naribus exhalationes, palato sapores, ceetero corpori quselibet solida et corpulenta admoventur extrinsccus, vel in ipso corpore de loco in locum migrat aliquid sive transit, vel totum ipsum corpus suo alienove pondere movetur : hee sunt opera- tiones quas adhibet anima prsecedentibus passionibus corporis; quae delectant eam associantem, offendunt resistentem. Cnm autem ab eisdem suis opcrationi- 1 Sic. Mss. omnes prseter Vaticanum, qui cum Am. Et Er. habet, cohxserint. At Lov., concesserini . * Id editis : yon videturmihi aliter. M. Hocergogenus talitermovere.Aixn uielioribusMss.Iectio nostraexhibetur. bus aliquid patitur, a seipsa patitur, non a corpore ; sed plane cum se accommodat corpori : et ideo apud seipsam minus est, quia corpus semper minus quam ipsa est. 13. Conversa ergo a Domino suo ad servum suum, necessario deficit : conversa item a servo sao ad Do- minum sunm, necessario proficit, et prsebet eidem servo facillimam vitam, et propterea minime opero- sam et negotiosam, ad quam propter summam quie- tem nnlla detorqueatur attentio; sicut est affectio corporis quse sanitas dicitur : nuUa quippe atlentione nostra opus habet, non quia nihil tunc agit auima in corporc, sed quia nihil facilius agit. Nam in omnibus operibus nostris tanto quidquam altentius, quanto difdcilius operamur. Hsec autem sanitas tunc lirmis- sima erit atque certissima, cum pristioee stabilitati, certo suo tempore atque ordine, hoc corpus fuerit restitutum (a), qnse resurrectio ejus antequam plenis- sime intelligatur, salubriter creditur. Oportet enim animam et regi a superiore, et regere inferiorem. Superior illa solus Deus est, inferius ilYasoIum cor- pus, si ad omnem et totam animam intendas. Ut ergo tota esse sine Domino, sic excellere sine servo non potcst. Ut autem Dominus ejus magis est quam ipsa, ita servus minus. Quare intenta in Dominum intelligit eeterna ejus, et magis est, magisque est etiam ipse servus in sno genere per illam. Negleclo autem Do- mino intenta in servum carnali qua ducitur concu- piscentia ^ sentit motus snos quos illi exhibet, et minus est : nec tamen tantum minus, quantum ipse servus, etiam cum maxime est in natura propria. Hoc autem delicto dominse multo minus est quam erat, cum illa ante delictum magis esset '. i4. Quocirca mortali jam ct fragili, cum magna difQcultate atque attentione dominatur. Hinc illi error incurrit, ut voluptatem corporis, quia ejus attentioni cedit materies, pluris aestimet quam ipsam sanitatem, cui attentione nuila opus est. Nec mirum, si serumnis impUcatnr, prceponens curam securitati. Convertenti sc autem ad Dominnm, major cura oritur, ne averta- tur; donec carnalinm negotiorum requiescat impetus, effrenatus consuetudine diuturna, et tumultuosis re- cordationibus conversioni ejus sese inserens : ita se- datis motibus suis quibus in exteriora provehebatnr, agit otium intrinsecus liberum, quod significatur sab- bato ; sic cognoscit solum Deum esse Dominum suum, cui uni summa libertate servitur. Non autem illos carnales motus, ut cum libet exserit, ita etiam cum libet exstinguit. Non enim sicut peccatum in ejus po- testate est, ita etiam poena peccati. Magni quippe res est ipsa anima, nec ad opprimendos lascivos motus suos idonea sibi remanet. Valentior enim peccat, et post peccatum divina lege facta imbecillior, minus potens est auferre quod fecit. Infelix ego homOy quis i Er. habet, carnalem; Lov., carnalis; kxn.yCarnalu quomodo etiam octo Mss. aupra Vaticanum, qui unus sic prosequitur : Camali qua duciiur concupiscenlia. {car- nali qux dicitur concupiscentia.] s Sic legendum videtur iuxta Mss. At Am. Er. et Lov. habeut : Cum iUe ante delicfum magis esset. (a) Vid. Retract. lib. 1, cap. H, n. 3. Ii71 DE MUSICA, me liberabit de eorpore morUs hujus? Qratia Dei per Jesum Chrisium Dominum nostrum (Rom. yii, 24, 25). Motus igitur animffi senrans impetam suom, et non- dum exstinctus, in memoria esse dicitur : et cum in aliud intenditur animns, quasi non inest animo pristi- nus motus, et revera minor Ht, nisi antequam interci- dat, quadam vicinitate renovetur. 15. Sed yelim scire, utrum te adversns ista nihil m«veat. Z>. Probabiliter mihi dicere videns, nec au- sim resistere. M. Cum igitur ipsum sentire movere sit corpus adversus illum motum qui in eo factus est, nonne existimas ideo nos non sentire cum ossa et ungues et capilli secantur, non quia ista in nobis omnino non vivunt, non enim aiiter aut continerentur aut nutrirentur aut crescerent, ant etiam vim suam in serenda prole monstrarent; sed quia minns libero aere penetrantor, mobili scilicet elemento, quam ut motus ibi possit ab anima fieri tam celer, qnam est ille adversus quem fit cum sentire dicitur. Talis queedam vita cum in arboribus atque stirpibus csBteris esse in- telligatur, nullo modo eam non solum nostrse qus ra- tione etiam prsBpoIiet, sed ne ipsi quidem beliuinae decet prseponere. Aliud est enim summa stoliditate, aliud summa sanitate corporis nihil sentire. Nam in altero instrumenta desunt, qusB adversus passiones corporismoveantur, in altero ipseepassiones. D. Probo et assentior. CAPUT VI. — Inter genera numerorum ordOy et eorum nomina. 16. M. Redi ergo mecum ad propositum, atque responde de tribus illis generibus numerorum, quo- rum alterum in memoria est, alterum in sentiendo, alterum in sono, quodnam tibi videatur excellere. D. Sonum duobus iilis pos^ono quee in anima sunt et vivunt quodammodo : sed horum duorum quod prsestantius judicem, incertus sum, nisi forte quo- niam iilos qui sunt in actione, non ob aliud prsepo- nendos iis qui sunt in memoria dixeramus, nisi quod illi facientes sunt^ isti ab his facti ; eadem ratione istos etiam qui dum audimus insunt in anima, oportet iis anteponere qui ab iisdem in memoria fiunt, sicuti et dudum mihi videbatur. M. Non puto absurdam re- sponsionem tuam : sed quoniam disputatum est, hos etiam qui sunt in sentiendo numeros operationes esse animee ; quomodo eos ab illis discemis, quos in actu esse animadvertimus, etiam cum in silentio non re- cordans agit aliquid anima per temporalia spatia nu- merosum ^? an quod illi sunt moventis sese animse ad corpus suum, hi vero in audiendo moventis sese anima; adversus passiones corporis sui? D, Accipio istam diiferentiam. M. Quid? in sententia manen- dumne arbitraris, ut prsestantiores ilii judicentur qui sunt ad corpus, quam illi qui sunt adversus passiones corporis? D. Liberiores mihi videntnr illi qui sunt in silentio, quam ii qui non solum ad corpus, sed ad pas- siones etiam corporis exseruntur. M. Distincta a nobis, et quibusdam meritorum gradibusordinatavideo quin- 1 Editi . Per temporalia spatia numerorum. Reposuimus nufnero8tfm, ex auctoritate sex manuscriptorum. S. AUGUSTINI «ni « que generanameroram, qoibus, si placet, imponunos congrua vocabula, ne in reliquo sermone plaribas verbis quam rebus uti necesse sit. Z>. Placet vero. M. Vocentur ergo primi judiciales, secundi progresso- res, tertii occursorcM, quarti recordabiles, qainti so- nantes. D. Teneo, et his nominibus utar libentius. CAPUT VII. — Numeri judidales an sint immortales. 17. M. Attende igitur deinceps, et dic mihi, qoi- nam istorum immortales tibi videantur, an omnes sub temporibus labi atque occidere existimes. Z>. Judicia- les solos immortales puto ; ceeteros video vel transire cum fiunt, vel de memoria oblivione deieri. M. Tam certus es de istorum immoiialitate, quam de interito , cffiterorum ; an diligentiuSp utrum vere lii immortales sint, oportet quserere? D. Quseramas sane. M. Die ergo, cum aliquanto correptius sive productias, dom serviam temporum legi qua simplo ad daplam pedes conveniunt, versum pronuntio, num offendo ulU fraude judicium sensus tni? D. Non omnino. M. Quid? sonus ille qui correptioribus et quasi fagacioribussjl- labis editur, num potest plus temporis occapare quam sonat? D. Qui potest? M. Judiciales ergo illi numeri si vinculo temporis in tanto spatio tenerentar,quanto isti sonantes digesti sunt ; possentne ad eorom sonan- tium qui paulo productius eadem iambicalegefundun- tur, aspirare jadicium? D. Nullo modo. M. Igitur apparet hos mora tempomm, qui jadicaiido praesi- dent, non teneri. Z>. Prorsus apparet. 18. M, Recte annuis. Sed si nulla tenerentnr, quan- tolibet productius, legitimis intervallis iambicos pro- ferrem sonos, nihilominus ad judicandnm adhiberen- tur : nunc vero si ederem unam syllabam qaanta mora peraguntur (ne multum dicam) tres passus incedentis, et aliam duplo, atqne ita deinceps tam longos iambos ordinarem; simpli et duplilex illa nihiiosecins serva- retur : nec tamen naturale illud judicium his dimoi- sionibus approbandis adhibere possemus. An tibi noo videtur? D. Negare non possum ita videri : nam mea quidem sententia res in aperto est. Jf. Tenentur ergo et hi judiciales nonnullis iinibus temporaliam spatio- rum, quos in judicando excedere nequennt, et qnid- quid excedit heec spatia, non assequuntar at judicent : atque ita si tenentur, quomodo sint immortales non video. D. Nec ego video qoid respondeam. Sed quan- quam de immortalitate horum jam minus praesumam, non tamen quo pacto hinc mortales convincantur in- telligo. Fieri enim potest, ut quantacumque spatia judicare possunl , semper id possint, quoniam non sicut cseteros, aut oblivione aboleri possnm dicere, aut tamdiu esse vel in tantum extendi,quamdia sonos appellitur et in quantum extenduntur occursores illi, aut quamdiu aguntur vel quantum producuntur quos progreseores vocavimus ; nam ntrique cam ipso tem- pore operationis sudi transeunt : hi autem judiciales, utrum et in anima nescio, in ipsa certe hominis natura manent, judicaturi de oblatis, qnanquam a certa brevitate usque ad certam longitndinem va- rientur, approbando in his numerosa, et perturbata damnando. 1473 LIBER SEXTUS. 1174 i9. M. Saltem illad concedis, alios homines citios onendi claudicantibus numeris, alids tardius, et ple- rosque nonnisi ex comparatione integrorum judicare vitiosos, cum et illos congrnos et illos incongruos au- dierint. D. Concedo. M. Unde tandem hanc difleren- tiam putas existere, nisi aut natura, aut exercitatione, aut utroque? D. Sic arbitror. M, Queero igitur utrum possit aliquis aliquando productiora intervalla judi- care et approbare, quee alius non possit. D. Credo esse posse. M, Quid ? Ille qui non potest, si se exer- ceat congruenter, nec adeo tardus sit, non poterit? D. Poterit vero. M. Num in tantum possunt isti pro- ticere ad productiora judicanda, ut horarum, vel die- rum, vel etiam mensium annornmve dupla et simpla spatia, cum saitem somno interpediantur ', sensu illo judiciario possint comprehendere, et tanquam illos iambos motionis natibusapprobare?D. Non possunt. M. Quid ita non possunt, nisi quia unicuique animanti in genere proprlo, proportione universitatis, sensus locorom temporumque tributus est ; ut quomodo cor- pus ejus proportione universi corporis tantum est, cujus pars est, et setas ejus proportione universi sm- culi tanta est, cujus pars est; ita sensus ejus actioni ejus congniat, quam proportione agit universi motus, cujus haec pars est? Sic habendo omnia magnns est hic mundas, qui seepe in Scripturis divinis coeli et terrce nomine nuncupatur, cujas omnes partes si pro- portione minuantor, tantus est ; et si proportione au- geantur, nihilominus tantus est : quia nihil in spatiis locorum et temporum per seipsum magnum est, sed ad aliquid brevius; et nihil rursus in his per seipsum breve est, sed ad aliquid msgus. Quapropter si hu- manee naturee ad camalis vitse actiones talis sensus tributas est, quo msgora temporum spatia jndicare non possit, quam intervaila postulant ad talis vitee Qsum pertinentia; quoniam talis hominis natora mor- talis est, etiam talem sensum mortalem poto. Non enim frustra consoetudo quasi secanda, et quasi af- fabricata natara dicitur. Videmus autem velut quos- dam sensus novos in judicandis cujuscemodi rebus corporeis consuetudine affectos, alia consuetudine de- perire. CAPUT VIII. — Numeri cxteri judicialium examini subjiciuntur, 20. Sed quoqoo modo se habeant hi numeri judi- ciales, eo certe preestant quod dubitamus, vel difficile pervestigamus utrum mortales sint. De cceteris autem qoatoor generibus nec quaestio est quin mortales sint; quorum etsi qoosdam non comprehendunt, quia ultra ipsorum jura porrecti sunt, genera tamen ipsa soo examini vindicant. Nam et illi progressores cum ali- quam in corpore numerosam operationem appetunt latente istorum judicialium nutu modifiicantur. Quod enim nos vel ambulantes ab imparibus passibus, vel percutientes ab imparibus intervallis plagarum, vel edentes vel bibentes ab imparibus malarum motibus, scalpentes denique ab imparibus unguium ductibus ; 1 Editi : Somno non impediantur. At Mss. absque nega- tione, somno interpediantur. et ne per multas alias operationes percurram, quod nos in qualibet attentione agendi aliquid per corporis membra ab imparibus motibus refrenat et cohibet, et quamdam parilitatem tacite imperat ; idipsum est ju- diciale nescio quid, quod conditorem animalis insinuat Deum : quem certe decet credere auctorem omnis con- venientiffi atque concordiae. 21 . Et iili occursores numeri, qui certe non pro suo- nutn, sed pro passionibus corporis aguntur, in quan- tum eorum intervalla potest memoria custodire, in tantum his judicialibusjudicandi oiferuntur atqueju- dicantur. Numerus namque iste qui intervallis tempo- rum constat, nisi adjuvemur in eo memoria, judicari a nobis nullo pacto potest. Quamlibet enim brevis syl- laba, cum et incipiat, et desinat, alio tempore initium ejus, et alio finis sonat. Tenditur ergo et ipsa quantu- locumque temporis intervallo, et ab initio suo per medium suum tendit ad finem. Ita ratio invenit tam localia quam temporalia spatia infinitam divisionem recipere ; et idcirco nuUius syllabse cum initio finis auditur. In audienda itaque vel brevissima syllaba, ' nisi memoria nos adjuvet, ut eo momento temporis quo jam non initium, sed finis syllabse sonat, maneat ille motus in animo, qui factus est cum initinm ipsum sonuit ; nihil nos audisse possumus dicere . Hinc est illud quod plerumque alia cogitatione occupati, coram loquentes non nobis videmur audisse: non qnia occur- sores illos numeros non agit tunc anima, cum sine dn- bio sonus ad aures perveniat, et illa in passione cor- poris sui cessare non possit, nec possit nisi aliter moveri quam si illa non fieret ; sed quia intentione in aliud subinde exstinguitur motionis impetus, qui si maneret, in memoria utique maneret, ut nos et inve- niremus etsentiremus audisse. Quod si de unasyllaba brevi minus sequitur mens tardior quod invenit ratio, de duabus certe nemo dubitat, quin eas simul nulla anima possit audire. Non enim sonat secunda, nisi prima destiterit: quod autem simulsonare non potest, simul audiri qui potest? Ut igitur nos ad capienda spatia locorum diffusio radiorum juvat, qui e brevibus pupulis in aperta emicant, et adeo sunt nostri corpo- ris, nt quanquam in procol positis rebus quas vi- demos, a nostra anima vegetentur; ut ergo eorum effusione adjuvamur ' ad capienda spatia locorum : ita memoria, quod quasi lumen est temporalium spatio- rum quantum in suo genere quodammodo extrudi po- test, tantum eorumdem spatiorum capit. Cum aotem diutius aures pulsat sonos nullis distinctus articulis. et ab aliquo tandem fine conjunctus alter duplo, aat etiam tanto editur spatio ; attentione in succedentem perpetuo sonum motus ille animi, qoi attentione ad prseteritum et elapsum sonum cum transibat est fa- ctus, reprimitur, id est non ita remanet in memoria. Qnapropter judiciales illi numeri, qui numeros in in- tervallis temporum sitos, exceptis progressoribus quibus etiam ipsom progressum modiffcant, judicare non possunt nisi quos eis tanquam ministra memoria 1 Sic in Mss. At in editis legitur : Ul ergo effusione lucis adjwHmur. ii75 DE MUSICA, S. AUGUSTIN! 1176 obtalerit; nonne ipsi existimandi sunt per certum spatium temporis tendi? Sed interest quibus tempo- rum spatiis vel excidat nobis, rei meminerimus quod judicant. Siquideni nec in ipsis corporam formis qa« ad oculos pertinent, possumus rotunda vel quadra, vel qusecumque alia solida et deferminata judicare, et omnino seutire, nisi ea ob oculos versemus* : cum autem alia pars aspicitur, si exciderit quod est aspe- ctum in alia, frustratur omnino judicantis intentio, quia et hoc aiiqua mora temporis fit ; cui variatse opus est invigilare memoriam. 22. Recordabiles vero numeros multo evidentius est, quod eadem ipsa offerente memoria, judicamus his judicialibus. Nam si occursores, quantum ab ea offerunlur, tantum judicantur; multo magis ii, ad quos tanquam repositos post aiias intentiones revoca- niurrecordatione,inipsa memoria vivere inveniuntur. Quid enim aliud agimus cum revocamus nos in me- moriam, nisi quodammodo quod reposuimus quseri- mus? Recurrit autem in cogitationem occasionc si- miiium motus animi non exstinctus, et heec est quap dicitur recordatio. Sic agimus numeros, vel in sola cogitatione, vel eiiam in membrorum motn, quos jam egimus aliquando. Inde autem scimus non venisse, sed redisse illos in cogitationem, quia cum memoriffi mandarentur, cum difficuitate repetebantur, et indi- gebamus aliqua prsemonstratione ut sequeremar : qua difficultate dempta, cum sese ipsi accommodate vo- luntati ofiferunt, consequenter temporibusatque ordine suo, tam facile ut qui vehementius inhseserunt, etiam aliunde cogitantibus nobis, jam quasi proprio nutu peragantur, non eos utique novos esse sentimus, Est etiam aliud unde nos sentire arbitror prsesentem mo- tum animi aliquando jam fnisse, quod est recogno- scere, dum recentes motus ejus actionis in quasumus cum recordamur, qui certe vivaciores sunt, cum re- cordabilibus jam sedatioribus quodam interiore lu- mine comparamus : et talis agnitio, recognitio est et recordatio. Judicantur ergo et recordabiles numeri ab his judicialibus, nunquam soli, sed adjunctis acti- vis, aut occursoribus, aut utrisque, qui eos tanquam e iatebris suis in manifestum producant, et quasi re- dintegratos qui Jam abolebantur, rursum recordan- tur. Ita cum occursores in tantum judicentur, in quan- tum eos memoria judicantibus admoverit, possunt vicissim et recordabiles qui sunt in memoria occur- soribus eos exhibentibus judicari : ut hoc intersit, quod occursores ut jndicentur, quasi recentia eorum fugientium vestigia ofifert memoria ; recordabiles au- tem quando eos audiendo judicamus, quasi eadem vestigia occursoribus transeuntibus revirescunt. Jam porro de sonantibus numeris quid opus est dicere, cum in occursoribas judicentur, si audiantur? Si vero ibi sonant ubi non audiuntur, quis dubitet eos a nobis non posse judicari? Sane ut in sonis per instrumen- tum aurium, ita in saltationibus cseterisque visibilibus motibus, quod ad temporales numeros attinet, eadem * Am. Er. et Lov. : Possemus..^ niai ex obliquo ocutos ver^ saremus. Sed coDcinniorest Mss. lectioquamamplectimar. adjuvante memoria iisdem numeris jadicialibiis dijii- dicamus. CAPUT XI. — Humeri alii in anima iilis jmUdalilm prxceUentes. 23. Heec cnm ila -int, conemur, si possomos, istos numeros judiciales transcendere, et quaeramus utrum sint superiores. In his enim quanquam spatia iempo- rumjam minime videamus, non tamen adhibentar, nisi ad ea judicanda quee in spatio temporis iiimt ; nec ipsa quidem omnia, sed quae possnnt articolari memo- riter. Nisi quid habes forte quod contra liiBc velis di- cere. D. Movet me plurimum istorum jadicialiom ns atque potentia : ipsi enim mihi videntur esse ad qoos omnium sensuum ministeria referuatur. Itaque his excellentins utrnm quidquam in nomeris inyeniri possit, ignoro. M. Nihil deperit quod diligentios qas- rimus. Aut enim inveniemus superiores in anima ha- mana, aut hos in ea summos esse firmabimas, si ta- men illud claruerit, nullos in ea esse praestantiores. Aliud est enim non esse, aliud non posse invenin, sive ab ullo homine, sive a nobis. Sed ego poto cam ille a nobis propositus versus canitor, Deus creator omnium; nos eum et occursoribus illis nameris au- dire, et recordabilibus recognoscere, et progressori- bus pronuntiare, et his jndiciaiibus delectari, et nescio quibns aliis sestimare, et de ista delectatione qus quasi sententia est jndicialium btorom, aliam secun- dum hos latentiores certiorem ferre sententiam *. Ao tibi unum atqne idem videtur delectari senso, et eestimare ratione? D. Diversa esse fateor. Sed primo ipso moveor vocabulo, cur non potius isti vocentur judiciales qnibus inest ratio, qaam isti quibos inest delectatio. Deinde vereor ne nihii sit aliud sestimatio ista rationis, quam eorum de seipsis quaedam diligen- tior judicatio : ut non alii sint numeri in delectatione, alii in ratione ; sed uni atque iidem alias jodicent de iis qu8B aguntur in corpore, cum eos, ut supra de- monstratum est, offert memoria ; alias de seipsis re- motias a corpore atque sincerius. 24. M. De vocabulis quidem nihil satagas ; res in potestate est : placito enim, non natara imponontor. Quod autem eosdem esse arbitraris, nec duo genera nomerorum hsBC vis accipere ; illud, ni fallor, te ra- pit, quod eadem anima utrumqae agit. Sed animad- vertere te opus est, et in progressoribas eadem ani- mam corpus movere vel ad corpus moyeri ; et in oe- cursoribns hac eamdem passionibus ejus ire obviam ; et in recordabilibns istam ipsam, donec quodammodo detumescant, ipsis quasi fluctuare motionibus. N<» ergo in istis generibus numerandis et distingoendis nnius naturse, id est, animee motus affectionesqae dispicimus. Qnaresi utaliud est ad ea qase corpas pa- titur moveri, quod fit in sentiendo; aliod movere se ad corpus, quod fit in operando ; aliad quod ex his motibus in anima factum est continere, quod est me- minitoe ; ita est aliud annuere, vel renoere his moti- 1 Editi : Atiam teeundum hos latenUorem^ sed eertiorem ferre sententiam, Mss. : Secundum hos laieniiores. Sappie, numeros. H77 LIBER SEXTUS. 1178 bus, aut cum primitus exseruutur, aut cum recorda- tione resuscitantur, quod iit in delectatione conye- nientise, et offensione absurditatis talium motionum sive affectionum ; et aliad est oistimare atrum recte an secus ista delectent, quod fit ratiocinando : necesse estfateamur itahsec esse duo genera, utilia sunttria. Et si recte nobis yisum est, nisi quibusdam numeris esset ipse delectationis sensus imbutus, nullo modo eum potuisse annuere paribus intervallis, et pertur- bata respuere : recte etiam videri potest ratio, quee huic delectationi superimponitur, nullo modo sine quibasdam numeris vivacioribas. de numeris quos in- £ra se habet posse judicare. Quse si vera sunt, apparet inyenta esse in anima quinque genera numerorum, quibus cum addideris corporales illos qaos sonantes vocavimus, sex genera numerorum disposita et ordi- nata cognosces. Jam nunc, si placet, ii]i qui nobis subrepserant ad principatimi obtinendum, sensuales nominentur, et jadicialium noman, quoniam est ho- noratius, hi accipiant qui excellentiores comperti sunt : quanquam et sonantium nomen mutandum pu- tem, quoniam si corporales vocentar, manifestius si- gnificabunt etiam illos« qui sunt in saltatione, et in csetero motu visibili. Si tamen ea quoi dicta sunt pro- bas. D. Probo sane : nam et vera et manifesta mihi videntur. Horum etiam emendationem yocabulorum libenter accipio. CAPUT X. — Rationis vis in perspiciendis quse ad Musicam pertinent, ubi nihil aliud quam sequalitas delectat. 25. M. Age, nunc aspice in vim potentiamque ra- iionis, quantum ex operibus ejus aspicere possumas. Ipsa enim, ut id potissimum dicam quod ad hujus operis susceptionem attinet, primo quid sit ipsa bona modulatio consideravit, et eam in quodam motu li- bero, et ad suee pulchritudinis finem converso esse perspexit. Deinde vidit in motibus corporum aliud esse quod brevitate et productione temporis variare- tur, in quantum magis esset minusve diutumum, aliud localium spatiorum percussione ' in quibusdam gra- dibus celeritatis et tarditatis : qne divisione facta, il- lud quod in temporis mora esset, modestis intervallis, et humano sensui accommodatis articulatim varios efiiceret numeros, eorumque genera et ordinem usque ad modulos versuum persecuta est. Postremo attendit quid in his moderandis, operandis, sentiendis, reti- nendis ageret anima *, cujus caput ipsa esset : hosque onmes animales numeros a corporibus separavit : seque ipsam heec omnia neque animadvertere, neque distinguere, neque recte numerare sine quibusdam suis numeris potuisse cognovit, eosque csBteris in- ferioris ordinis judiciaria quadam eestimatione prse- posuit. 26. Et nunc cum ipsa sua delectatione, quse ^ in temporam momenta perpendit, et talibus numeris ^ Septem Mss., percussionem. s Ita plerique Mss., cum Am. At Lov. habet : In Ms mode- randis, sentiendiSt retinendi*^ delectandis ageret animax ' Duo Mss., quam. Alii tres, qua. Paulo post, alter e Vi - torinis codicibus : Propendet, talilms numeris. modificandis nutns suos exhibet, sic agit ; quid est quod in sensibili numerositate diligimus ? Num aliud prseter parilitatem quamdam et aequaliter dimensa in- tervalla ? An ille pyrrhichius pes sive spondeus, sive anapsestus, sive dactylus, sive proceleusmaticus, sive dispondeus nos aliter delectaret; nisi partem suam parti alteri sequali divisione conferret? Quid vero iambus, trochffius, tnbrachus pulchritudinis habcnt, uisi quod minore sua parte majorem suam partem in tantas duas sequaliter dividunt? Jam porro sex tem- porum pedes, num * aliunde blandius sonant atque festivius, nisi quod utraqae lege partiuntur ; scilicet aut in duas sequales partes terna tempora possidentes, aut in unam simplam ex sequalibus partem ', et alte- ram duplam, id est, ut major habeat bis minorem. et eo modo ab illa dividatur «equaiiter, duobus tempori- bus quatuor tempora in bina Jemetiente ac socante? Quidiliiquinumseptenumque temporumpedes? unde solatffi orationi, quam versibus videntur aptiores, nisi quod eorum pars minor in partes a^quales majorem non dividit? Et hi tamen ipsi unde admittuntur in sui generis ordine ad tomporum numerositatem, nisi qnia et in quinque temporibus tantas duas particulas habet pars minor, quantas majors tres ; et in septem tantas tres miuor, quantas mayor quatuor? Ita in omnibus pedibus nulla pars minima est alicujus dimensionis articulo notata, cui non caetcrse quanta possunt eequa- litate consentiant. 27. Age, in conjunctis pedibus sive libera perpe- tuitate porrigaiur ista conjunctio, sicut in rhjthmis ; sive ab aliquo certo fine revocetur, sicut in metris ; sive etiam in duo membra quadam lege sibimet con- gruentia tribuatur, sicut in versibus : qua tandem alia re, nisi sequalitate pes pedi amicus es ? Unde molossi, . et ionicorum syllaba media quse longa est, rion se- clione, sed nutu ' ipso pronuntiantis atque plaudentis in duo paria momenta distribui potest ; ut etiam ad terna tempora pes totus conveniat, quando cseteris qui eodem modo dividantur, adjungitur; cur nisi sequalitatis jure dominante, quod sciiicet sequalis est lateribus ^ suis, quae binorum temporum sunt, cum et ipsa sit duum temporum? Gur idem fieri in amphi- bracho non potest, quando ceeteris quatuor temporum adyungitur, nisi quia tanta ibinon invenitur sequaiitas duplo medio, lateribus simplis ? Cur in silentiorum in- tervailis nuiia fraude sensus offenditur, nisi quia ei- dem juri sequalitatis, etiamsi non sono, spatio tamen temporis quod debetur, exsoivitur ? Cur sequente si- lentio etiam brevis syilaba pro longa accipitnr, non instituto. sed ipso natnrali examine quod auribus prsesidet ; nisi quia in spatio temporis longiore sonum coarctare in angustias eadem illa sequalitatis lege pro- hibemur ? Itaque syllabam ultra duo tempora produ- cere, at etiam sono impleatur quod silentio impleri potest, admittit natura audiendi et tacendi' : ut autem 1 Ms. A. sic: Nonaliundeblandius sonantatquefestivius.M. s Dnodecim Mss., ex qualibet parte, 3 ItainMss. Atiapriu3editi3,mo(tt. — SicetiamMs.A. M. ^ Am. Et. eiLov. ^ xquatibus laleribus. Sed clarius aliquut Mss., ipqualis es(; scilicet, pes tiim molossus, tum ionicus. B In plerisqueMsB., audiendi et eanendi. Et moz in editis 1179 DE MUSICA, S. AUGUSTINI 1180 \ minus quam duo tempora occupet syllaba, dam restat spatium tacitis nutibos, qusedam fraus sBqualitatis est, quia minus quam in duobus esse sBqualitas non potest. Jam vero in ipsa ffiqualitate membrorum qua variantur illi ambitas, quos Grseci 7ctpi6Sou< vocant, versusque figurantur, quomodo ad eamdem aequali- tatem secretius reditnr ; nisi ut in ambitu brevius membrum majori sBqualibus pedibus ad plausum con- veniat, et in versu occultiore consideratiooe nume- rorum, ea quse ineequalia membra junguntur, vim sequaiitatis babere inveniantur ? 28. Queerit ergo ratio, et camalem animfie de- lectationem, quse judiciales partes sibi vindicabat, interrogat, cum eam in spatiorum temporalium nu- meri eequalitas mnlceat, utrum duse syllabee breves quascumque audierit vere sint eequales *, an fieri pos- sit, ut una earum edatur productius, non usque ad longse syllabee modum, sed infra quantumlibet, quo tamen ezcedat sociam suam. Num negari potest, fieri posse, cum boec delectatio ista non sentiat, et iu- sequalibus velut eequalibus gaudeat ? quo errore et in- sequalitate quid turpius ? Ex quo admonemur ab bis avertere gaudium, quse imitantur sequalitatem, et utrum impleant, comprebendere non possumus : imo quod non impleant fortasse comprebendimus ; et tamen in quantum imitantur, pulcbra esse in suo ge- nere et ordine suo, negare non possumus. CAPUT XI. — Inferioribus non offendi solis superio- ribus numeris delectari convenit. Ijifferentia p/iaTUa- si« et phantasmatis. 29. Non ergo invideamus inferioribus quam nos sumus, nosque ipsos inter iila quse infra nos sunt, et illa quee supra nos sunt, ita Deo et Domino nostro bpitulante ordinemns, ut inferioribus non offendamur, (solis autem superioribus delectemur. Delectatio quippe quasi pondus est animffi. Delettatio ergo ordinat ani- mam. Ubi enim erit thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum {Matth, vi/21): ubi delectatio, ibi tbesaurus : ubi aotem cor, ibi beatitudo aut miseria. Quae vero supe- riora sunt, nisi illa in quibus snmma, inconcussa, incommutabilis, eeterna manet sequalitas? Ubi nul- lui^ est tempus, quia nuUa mutabilitas est : et unde tempora fabricantur et ordinantur et modiiicantur ffitemitatem imitantia, dum coeli conversio ad idem redit S et coelestia corpora ad idem revocat, diebus- que et mensibus et annis et lustris, ceeterisque side- rum orbibus, legibus aequalitatis et unitatis et ordi- nationis obtemperat. Ita coelestibus terrena subjecta, orbes temporum suomm numerosa successione quasi carmini universitatis associant 30. In quibus muita nobis videntur inordinata et perturbata, quia eorum ordini pro nostris meritis assuti sumus *, nescientes quid de nobis divina pro- legitur, spatium tacUumitatis ; ubi substituimus ex Mss., taciiis nutHms. 1 Am. Er. etplures Mss., addiemredU.EiintreL iidem ba- bent Mss , ad diem revocat. Paulo post in editis legitur, siderum ordinibus legibusque. At in Mss., siderum oroibus, legibus(pjte. s Libri scripti et excusi ferunt, OAsueti sumus. Sed in- cunctanter legendum, assuti sumus^ ut in Gorbeinsi codice legebatur ant^quam passus essetsecundum manum, quee in- videntia pulcbrum gerat. Qaoniam si qais, verbi gratia, in ampiissimarum pulcberrimammque aedinm uno aliquo angulo tanquam statua collocetur, pal- cbritudinem illius fabricee sentire non poterit, cujus et ipse pars erit. Nec universi exercitus ordinem mi- les in acie valet intueri. Et in quolibet poemate si quanto spatio syllabse sonant, tanto yivereni atque sentirent, nuUo modo illa numerositas et contexti operis pulcbritudo eis placeret, quam totam perspi- cere atque approbare non possunt, cam de ipsis sin- gulis preetereuntibus fabricata esset atque perfecta. Ita peccantem bominem ordinavit Deus turpem, non turpiter. Turpis enim factus est voluntate, aniver- sum amittendo quod Dei praeceptis obtemperans pos- sidebat, et ordinatus in parte est, ut qni legem agere noluit, a lege agatur. Quidquid autem legitime, uti- que juste ; et quidquid juste, non utique turpiter agi- tur : quia et in malis operibus nostris Dei opera bona sunt. Homo manque in quantum homo est, aliquod bonum est ; adulterium autem in qnantum adulte- rium est, maium opus est : plerumque autem de adol- terio nascitur bomo, de malo scilicet homims opere bonum opus Dei. 3i. Quamobrem ut nos ad propositam, propter quod haec sunt dicta, referamus, hi numeri rationis pulchritudine preeminent, a quibus si prorsns abscin- deremar, cum inclinamur ad corpus, progressores numeros sensuales non modificarent : qai rursus mo- vendis corporibus agunt sensibiles temporum pol- chritudines : atque ita sonantibus obvii etiam occa> sores nameri fabricantur ; quos omnes impetus saos eadem anima excipiens, quasi muItipUcat in seipsa, et recordabiles facit : quee vis ejus memoria dicitar, magnum quoddam adjutorium in hujus vitee negotio- sissimis actibus. 32. Heec igitur memoria queecumque de motibas animi tenet, qui adversus passiones corporis acti sunt ^avraatai graece vocantur ; nec invenio quid eas latine malim vocare : quas pro cognitis habere atque pro perceptis opinabilis vita est ^, constituta in ipso erroris introitu. Sed cum sibi isti motus occursant, et tamquam diversis et repugnantibus intentionis tlati- bus cestuant, alios ex aliis motus pariunt ; non jam eos qui tenentur ex occursionibus passionum corporis impressi de sensibus, similes tamen tanquam imagi- num imagines, quse phantasmata dici placuit. Aliter enim cogito patrem meum quem seepe vidi, aiiter avum quem nunqoam vidi. Horum primum phantasia est, alteram pbantasma. lilud in memoria invenio, hoc in eo motu animi, qui ex iis ortus est quos habet memoria. Quomodo autem oriantur haec, et invenire et explicare diflicile est. Arbitror tamen, quod si nun- quam bumana corpora vidissem, nullo modo ea pos- sem visibiii specie cogitando ligurare. Quod autem ex serta vocalie, fecit assueti. Vide librum de Vera Religione, cap. 22, n. 43, ubi rem eamdem inculcans AQgustiuus, •Sm- culorum, ait, partes damnatione facti sumus. » 1 Plurimum bic variant libri. Et quidem editio Lov. ha- bet pro certis opinatis visaest. At Am. Er. et aliquot Mss., opinabUis vita est. Alii Mss., opinabiUs via est, Qoidam de- mum, opinans, vel opinaUus. 1181 UBER SEXTUS. 1182 eo quod vidi facio, memoria facio : et tamen aliud est in memoria invenire phantasiam, aliud de memo- ria facere phantasma. Quse omnia vis animce potest. Sed vera etiam phantasmata habere pro cognitis, summus error est. Quanquam sit in utroque genere quod nos non absurde scire dicamus, id est, sensisse nos talia, vel imaginari nos talia. Patrem deniqae me habuisse et avum, non temere possom dicere : ipsos autem esse quos animus meus in phantasia vei in phantasmate tenet, dementissime dixerim. Sequun- tur autem nonnulli phantasmata sua tam preecipites, ut nulla sit aiia materies omnium falsarum opinio- num, qnam habere phantasias [vei phantasmata pro cognitis, quse cognoscuntur per sensum ^ Quare his potissimum resistamus, nec eis ita mentem accommo- demus, ut dum in his est cogitatio, inteliigentia ea cemi arbitremur. 33. Cur autem si hujusmodi numeri qui fiunt in anima rebus temporaiibus dedita, habeiit sui generis pulchritadinem, quamvis eam transeundo actitent, invideat huic palchritudini divina providentia, quse de nostra pcenali mortaiitate formatur, quam justis- sima Dei iege meruimus : in qua tamen nos non ita deseruit, ut non vaieamus recurrere, et a carnaiium sensuum deiectatione, misericordia ejus manum por- rigente, revocari. Taiis enim deiectatio vehementer infigit memoriee qood traliit a lubricis senslbus. Hsec autem animse consuetudo facta cum carne, propter camaiem affectionem, in Scripturis divinis caro no- minatar. Hcec menti obluctatur, cum jam dici potest apostolicum iiiud : Mente servio kgi Dei, carne autem legi peccati {Rom. vu, 25). Sed in spiritaaiia mente suspensa atqui ibi fixa et manente, etiam hujus con- suetudinis impetus frangitur, et pauiatim repressus exstinguitur, Major enim erat cum sequeremur ; non iamen omnino nuiius, sed certe minor est cum eum refrenamus, atque ita certis regressibas ab omni lasciviente motu, in quo defectusessentiseestanimse, deiectatione in rationis numeros restituta ad Deum tota vita nostra convertitur, dans corpori numeros sanitatis, non accipiens inde leetitiam ; quod cor- rapto exteriore homine, et ejus in melius commuta- tione continget. CAPUT XII. — De numeris spiritualibus et setemis. 34. Excipit autem memoria nan soium camaies motus animi, de quibus numeris supra jam diximus; sed etiam spirituales, de qulbus breviter dicam. Quo enim simpiiciores, sunt, eoverborumminus, sed plu- rimum serense mentis desiderant. iEqualitatem iliam qaam in sensibilibus numeris non reperiebamus cer- tam et manentem, sed tamenadumbratam, et preeter- euntem agnoscebamus, nusquam profecto appeteret animus nisi aiicubi nota esset : hoc autem aiicubi non in spatiis locoram ei temporum ; nam iUa tument, et ista prsetereunt. Ubi ergo censes, responde, queeso^ > A plerisque Mss., absunt isthsc verba : Quam haJbere phantasia» vetphanUumataprocogniHs^quxcognoicuntur per sensum. si potest. Non enim in corporom formis putas, quas liquido examine sequales nunqaam dicere audebis : aut in temporum intervailis, in quibus similiter utrum sit aiiquid aliquanto quam oportet productius vel correptius quod sensum fugiat, |ignoramus. liiam quippe ffiqualitatem qusero nbi esse arbitreris, quam intuentes cupimus oeqaaiia esse qusedam corpora vel corporum motus, et diiigentius considerantes eis fidere non audemus. D. Ibi puto quod est corpori- bus exceiientius ; sed utrum in ipsa anima, an etiam supra animam nescio. 35 . M. Si ergo queeramus artem istam rhythmicam vel metricam, qua utuntur, qui versusfaciunt, putasne habere aiiquos numeros, secundum quos fabricant versus? D. Nihil aiiud possum existimare. M. Qui- cumque isti sunt numeri, prseterire tibi videntur cum versibus, an manere ? D. Manere sane. M. Consen- tiendum est ergo, ab aliquibus manentibus numeris prsetereuntes aiiquos fabricari ? D. Cogit me ratio con. sentire. M, Quid? hanc artem nam aiiud putas quam affectionem quamdam esse animi artificis? D. Ita credo. M, Credisne hanc affectionem etiam esse in eo, qui hujus artis imperitas est ? D. Nulio modo. Hf. Quid? in ilio qui obiitus est eam ? D. Nec in iiio qui- dem, quia et ipse imperitus est, etiamsi fuit peritus aiiquando. M, Quid ? si eum quisquam interrogando commemoret? remigrare adeum putas illos numeros ab eo ipso qui interrogat ; an illum intrinsecus apud mentem suam movere se ad aliquid, unde sibi quod amiserat redhibeatur? D. Apud semetipsum poto id agere.M. Num etiam quas corripiatur syilaba, quoeve producatur si penitus excidit, commoneri eum inter- rogando arbitraris : cum hominum prisco piacito et consuetudine, aiiis minor, aliis major mora syiiabis data sit? Nam profecto si natura vel disciplina id fixum esset ac stabiie, non recentioris temporis docti homines nonnuilas produxissent quas corripuerant antiqui, vel cornpuissent quas produxerunt D, Puto et hoc posse, quoniam quantumvis quidque exddat, potest interrogatione commemorante redirein memo- riam. M, Mirum si opinaris, quovis interrogante posse te recordari quid ante annum coenaveris. D. Fateor me non posse, nec iilum jam existimo de syilabis posse, quarom spatiapenitusobiitusest, interrogando admoneri. M. Cur ita, nisi quia in hoc nomine quod Italia dicitar, prima syiiaba pro voinntate qoorum- dam hominum corripiebatur, et nuncpro aiiorumvo- iuntate prodocitur? Ut autem unum et duo non sint tria, et ut duo uni non dupio respondeant, nuiius mortuomm potuit, nuiius rivorum potest, nuilus po- sterorum poterit facere. D. Nihil manifestius. M. Quid si ergo isto modo quo de uno et de daobus apertissime qaffisivimus, ceetera omnia, quee ad iiios numeros pertinent et iiie interrogetur, qui non obli* viscendo, sed quia nunquam didicit, imperitus est? nonne eum censes simiiiter hanc artem exceptis syl* labis posse cognoscere? D. Quis dubitaverit? M. Quo igitur se etiam istum moturnm putas, ut menti ejus imprimantur hi numeri, et iliam faciant affectio- 1)83 DE MUSICA, S. AUGUSTINl 1184 nem quse ars dicitur ? an huic saltemille interrogator eos dabit ? i). Eo modo etiam istam arbitror apod semetipsum agere, ut ea qum interrogantur, vera esse intelligat atque respondeat. 36. M. Age, >THic dic mihi utram bi numeri de quibus sic quffiritur, commutabiles esse tibi yidean- tar. jD. Nullo modo. M. Ergo setemos esse non negas. /). Imo fateor. M. Quid? metus ilie non suberit, nc ali- qua non in eis insequalitas fallat^?D. Nihilmeomnino est de istorum aequalitate securius. M. Unde ergo cre- dendum est animfietribuiquodsetemumest etincom- mutabile, nisi ab uno oeterao et [^incommutabili Deo ? D. Non yideo quid aliud credi oporteat. M, Quid tan- dem ? illud nonne manifestum est, eum qui alio in- terrogante sese intus ad Deum movet, ut verum incommutabile intelligat ; nisi eumdem motum suum memoria teneat, non posse ad intuendum illud ve- rum, nullo extrinsecus admonente revocari? J). Ma- nifestum est. CAPUT XIII. — Animus unde fU ut a veritate incom- mutabili avertatur, 37. M. Qusero ergo quonam iste ab hujascemodi rernm contemplatione discedat, ut alium ad eam ne- cesse sit memoria revocari. An forte in illud intentus animus tali reditu indigere putandus est? D. Sic exi- stimo. M, Videamus, si placet, quid tantum illud sit quo possit;intendi, nt ab incommutabilis et summee eequalitatis contemplatione avertatur. Nam tribus ge- neribus amplius nihil video. Ant enini ad aliquid par atque ad ejusmodi aliud se intendit animns, cum hinc avertitur, aut ad snperius, aut ad inferius. D. De cfie- teris duobns quserendnm est : nam quid sit superius ffitema eequalitate non video. M, Videsne illud obse- cro, quidnam ei par esse possit, quod tamen aliud sit? D. Ne id quidem video. M. Restat ergo nt quae- ramus, quid sit inferius. Sed nonne tibi prius ipsa anima occurrit, quee certe aequalitatem illam incommu- tabilem esse confitetur, se antem agnoscit mutari eo ipso quod alias hanc, aliasaliudintuetnr ; et hoc modo aliud atque aliud seqnens varietatem temporis opera- tur, quse in seternis etincommutabilibus nuila est?D. Assentior. M. H«c igitur aifectio animse vel motus, quo intelligit seterna, ethis iuferioraessetemporalia, etiam in seipsa ; et hsec appetenda potius quse supe- riora sunt, qnam illaqnae inferiora sunt novit:nonne tibi pmdentia videtur ? D. Nihil aliud videtnr. 38. M. Quid illud ? num minns considerandum pu- tas quod nondum in ea simul est seterais inhaerere, cum jam in ea sit nosse his esse inhaerendum?!) . Imo maxime ut id consideremus peto, etundeaccidatscire cupio. M. Facile id videbis, si animadverteris quibus rebus maxime animum solcamus intendere, et ma- gnam curam exhibere : nam eas opinor esse quas multum amamus : an tu alias opinaris ? D. Nullas equidem alias. M. Dic, oro te, num possnmns amare nisi pulchra ? Nam etsi quidam videntnr amare defor- mia, quos vulgo Graeci aairpo^iXou; vocant, interest > Lov. : iYoitn eis xqwditasfaUat. SezM8s.,tfur9ua^tkM. tamen quanto minus pnlchra sint qiiam illa qas pln- ribns placent. Nam ea neminem amare manifestam est qnorum fceditate sensns offenditur. D. Ita est, at dicis. M. Hsec igitur pulchra nnmero placent, in quo jam ostendimus sequalitatem appeli. Non enim hoc tantnm ia ea pulchritndine qnse ad aures pertinet, atque in motu corporum est, invenitur, sed in ipsis etiam visibilibus formis, inquibus jam usitatius dici- tnrpulchritudo. An aliud quam sequaUtatem numero- sam esse arbitraris, cum paria paribus bina membra respondent : quae autem singulasunt, medium locom tenent, ut ad ea de utraque parte paria intervalla serventur? D. Non aliter puto. M. Quid in ipsa loce visibili quseomninmcolornm habet principatum, nam et color nos delectat in corporam formis ; qaid crgo aliud in luce et coloribus, nisi qaod nostris ocnlis congruit, appetimus ? Etenim a nimio falgore aversa- mur, et nimis obscnra nolumns cernere, sicnt etiam in sonis et a nimium sonantibus abhorremus, et quasi susurrantia non amamus. Quod non in temporum iih tervallis est, sed in ipso sono, qui quasi lux est tahnm numerornm, cui sic est contrarium silentinm, nt co- loribus tenebrse. In his ergo cnm appetimus conve- nientia pro naturse nostree modo, et inconyenientia respnimus, quae aliis tamen animalibus conyenireseo- timus, nonne hic etiam quodam seqnalitatis jure 1«- tamur, cum occultioribns modis pariaparibus tribota esse cognoscimus ? Hoc in odoribus et in saporibus, et in tangendi sensn animadverterelicet, qnee longnm est enucleatins persequi, sed explorare facillimnm ; nihil enim est horam sensibilium, quod nobis noii dequalitate aut similitudine placeat. Ubi autem eqna- litas aut similitudo, ibi numerositas ; nihil est qnippe tam aequale autsimile quamunumTetunum:nisiqi^ habes ad baec. D. Omnino assentior. 39. M. Quid ? superior illatractatio nonne persnasit nobis agere heec animam in corporibus, non acorpo- ribns pati ? D, Persuasit sane. M. Amor igitnr agendi adversus succedentes passiones corporis sui, avertit animam a contemplatione ceteraoram, sensibilis vo- luptatis cnra ejus avocans intentionem : hoc aotem agit occursoribus numeris. Avertit etiam amor de corporibus operandi, et inquietam facit : hoc aotem agit progressoribus numeris. Avertunt phantasi» at- que phantasmata : et hsec agit recordabilibnsnumeris. Avertit deniqne amor vanissims cognitionis talinm reram : et hoc agit sensualibus numeris, quibns in- sunt quasi regulee qneedam artisimitationegaudentes: et ex his curiositas nascituripso cnree nomineinimica securitati, et vanitate impos veritatis ^. 40. Generalis vero amor actionis, quce avertit a vero, a superbia proiiciscitur, quovitio Deum imitari, qnam Deo servire anima maluit Recte itaque scri- ptum est in sanctis Libris : Initium superbiw h(mms apostatare a Deo ; et, Initium omnis peccati superbia. Non potuit autem melius demonstrari quid sit snper- bia, quam in eo quod ibi dictum est : Quid superbit ^ Sic meliores Mss. At Am. etEr. habent: Et scuUtatitinops veritalisque. Lov. : Bt vanitas oppoHta ueritati. Ii85 LIBER SEXTUS. ii86 terra el ciniSy quoniam in vita ma projecitintima sua ? {Eccli. X, 14, \o, 9, 10.)Cuin eDim anima per seipsam nihil sit; nun enimaliter essetcommutabilis, etpate- retur defectum ab essentia: cum ergo ipsa per se nihil sit, quidquid autem illi esse est, a Deo sit ; in ordine suo manens, ipsius Dei prsesentia yegetatar in mente atque con«cientia. Itaque hoc bonum habet intimum. Quare superbia intumescere, hoc illi est in extima progredi, et ut ita dicam, inanescere, quod est minus minusque esse. Progredi autem in extima, quid est aiiud quam intima projicere ; idest, longe a sefa- cere Deum, non iocorum spatio, sed mentis affectu ? 41. Isteaotem animce appetitus est sub se habere alias animas ; non pecorum, quas divino jure con- cessum est, sed rationales, id est, proximas suas, et sub eadem lege socias atque consortes. De his autem nppetit operari anima superba, et tanto excellentior videtur haec actio quam illa de corpohbus, quanto anima omnis omui corpore est melior. Sed operari de animis rationalibus, nonpercorpus, sed per seipsum solus Deus potest. Peccatorum tamen conditione iit, ut permittantur animse de animis aliquid agere, si- gnificando eas moventes per alterutra corpora, vel natoralibus signis, sicut est vultus vel nutus, vel pla- citis, sicut sunt verba. Nam et jubentes et suadentes signis agunt, ct si quid est aliud proiter jussionem et suasionem, quo animee de auimis vel cum animis ali- quid agnnt. Jure autem secutum est, ut quse superbia ceeteris cxcellere cupierunt, nec suis partibus atque corporibos sine diliicultateetdoloribus imperent, par- tim stultae in se, partim mortalibus membris aggra- -vatse. Et his igitur numeris et motibus quibus animse ad animas agunt, honores laudesque appetendo aver- tuntur a perspectioue puree illius et sinceree veritatis. Solus enim honorat Deus animam beatam faciens in occulto coram se juste et pie viventem. 42. Motos igitur quos exserit anima de inhaerenti- bus sibi, et subditis animis, progressoribos illis sunt similes ; agit enim tanquam de corpore suo. Illi autem motus quos exserit, aggregare sibi aliquas vel subdere cupiens, in occursorum numero deputantur. Agit enim tanquam in sensibusid moiiens, utunumsecum iiat, quod velut extrinsecus admovetur, et quod non potest repellatur. Et hos utrosque motus excipit me- moria, et recordabiles facit, simili modo in phantasiis et phantasmatibus actionum taliom tumultuosissime exffistuans. Nec illi tanquam examinatores numeri desunt, qui sentiant quid in his actibus commode slve incommode moveatur, quos item sensuales appellare nonpigeat, quia sensibila signa sunt quibus hoc modo animse ad animas agunt. His tot et tantis iutentioni- bus anima implicata, quid mirum, si a comtempla- tione veritatis avertitur? Et qnantum quidem ab his respirat videt illam ; sed quia nondum eas evicit, in illa manere non sinitiu*. Ex quo fit ut non simul ha- beat anima nosse in quibus consistendum sit, et posse consistere : sed numquidtuforte adversus heec? D. Ni- Iiil est quod contradicere audeam. CAPUT XIV. — Ad Dei amorem provocatur anima ex numerorum et ordinis ratione quam in rebus diligit, 43. M. Quid ergo restat?An ut, quoniam sicutpo- tuimus inquinationem et aggravationem animee con- sideravimus, videamus qusenam illi actio divinitus imperetur, qua purgata atque exouerata revolet ad qnietem, et iutret ingaudium Domini sui? D. Itafiat. M. Quid me putas hinc diutius debere dicere, cum di- vinee Scripturee tot voluminibus et tanta auctoritate et sanctitate prseditis, nihil nobiscum aliud agant, nisi ut diligamus Deum et Dominum nostrum ex toto corde, ex tota anima, et ex tota mente ; et diligamus proximum nostrum tanquam nosmetipsos ? Ad hnnc igitur finem si omnes illos humanee actionis motus, numerosque referamus, sine dubitatione mundabi- mur. An aliud existimas ? 2>. Nihilequidem aliud.Sed quam hoc auditu breve est, tam facto difficile atque arduum. 44. M, Quid ergo facile est? an amare colores, et voces, et placentas, et rosas, et corpora leniter mol- Iia?h8eccine amare facile est animse, in quibus nihil nisi sequalitatem ac similituditfem appetit, et paulo diligentius considerans, vix ejus extremam umbram vestigiumque cognoscit ; et Deum amare difficile est, quem in quantum potest, adhuc saucia et sordida co- gitans, nihil in eo insequale, nihil sui dissimile, nihil discIusuiA locis, nihii variatum tempore suspicatur ? An exstruere moles sedificiorum, et hujuscemodi ope- ribus delectat extendi, in quibus si numeri placent (non enim aliud invenio) quid in his sequale ac si- mile dicitur ^, quod non derideat ratio disciplinse? Quod si ita est, cur ab illa verissima sequalitatis arce ad ista delabitor, et ruinis suis terrenas machinas erigit ? Non hoc promissum est ab illo qui fallere ignorat. Jugum enim meum, inquit, leve est {Matth. xi, 30). Laboriosior est hujus mundi amor. Quod enim in illo animaquserit, constantiam scilicet seternitatem- que, non invenit : quoniam rerum transito completur infima pulchritudo, et quod in illa imitatur constan- tiam, a summo Deo per animam trajicitur : quoniam prior est species tantummodo tempore commutabilis, quam ea quse et tempore et locis (a). Sicot itaque prseceptnm est animis a Domino quid diligant, ita per Joannem apostolum quid non diligant. Nolite^ inquit, diligere mundum : quia omniaquas in mundosunt^ con- cupiscentia camis est^ concupiscentia ocidorum, et ambitio sseculi (I Joan. n, 15, 16). 45. Sed qualis tibi homo videtnr, qui omnes illos numeros qui snnt de corpore, et adversus passiones corporis, et qui ex his memoria continentur, non ad carnalem voluptatem, sed ad salutem tantum corporis refert : omnesque illos qui de adjunctis animis ope- rantur, vel qoi ad adjnngendas exseruntur, et qui ex his inhserent memorise, non ad superbam excellen- tiam suam, sed ad ipsarum animarum utilitatem re- 1 Er. etLov.;Jii quibusquidnisinumeri placenCf Non enim aliud invenio quodin his xquale ac simile dicatwr. Elegi- muB lectionem manuscriptomm. (fl)Vid. Retract. Ub. i,cap. 11,'n. 4. H87 DE MUSICA, S. AU6USTINI H88 digit : illis etiam qui in ntroqae genere quasi mode- ratores exploratoresqne csBterorum transeuntium in sensu prsesident, non ad superfluam vel perniciosam curiositatem sed ad necessariam probationem yel im- probationem utitur : nonne et istos omnes numeros agit, etnuUis eorum laqueis implicatur? Qnandoqai- dem et salutem corporis ut non impediatur eligit, et omnes eas actiones ad utiiitatem proximi revocat, quem propter communis juris naturale vinculum tan- quam seipsum diligere jussus est. D, Magnum quem- dam virum et vere bumanissimum prsBdicas. 46. M. Non igitnr numeri qui sunt infra rationem et in suo genere pulchri sunt, sed amor inferioris pul- chritudinis animam polluit : quse cum in il]a non modo cequalitatem, de qua pro suscepto opere satis dictum est, sed etiam ordinem diligat, amisit ipsa or- dinem suum; nec tamen excessit ordinem rerum, quandoquidem ibi est, et ita est, nbi esse, et quo- modo esse tales, ordinatissimum est. Aliud enim est tenere ordinem, aliud ordine teneri. Tenet ordinem, seipsa tota diligens quo supra se est, id est Deum, socias autem animas tanquam seipsam. Hac quippe dilectionis virtute inferiora ordinat, nec ab inferiori- bus sordidatur '. Quod^autem illam sordidat, non est malum, quia etiam corpus creatura Dei est, et specie sua quamvis infima decoratur, sed prae animcB dignitate contemnitur ; sicuti auri dignitas, etiam pur- gatissimi argenti commixtione sordescit. Quapropter quicumque de nostra quoque poenali * mortalitate numeri facti sunt, non eos abdicemus a fabricatione divinee providentise, cum sint in genere suo pulchri. Neque amemus eos, ut quasi perfruendo talibus beati efficiamur. His etenim, uqoniam temporales sunt, tan- quam tabula in fluctibus, neque abjiciendo quasi one- rosos, neque amplectendo quasi fundatos, sed bene ntendo carebimus. A dilectione autem proximi tanta quanta prsecipitur, certissimus gradus fituobis, utin- hsereamus Deo, et non teneamur tantum ordinatione iilius, sed nostrum ctiam ordinem inconcussum cer- tumque teneamus. 47. An fortasse ordinemnondiiigitanimaillis etiam numeris sensualibus attestantibus ?Unde ergo primus pes est pyrrhichius, secundus iambus, tertius tro- chseus, etdeinceps c8eteri?Sedjure hoc dixeris ratio- nem potins secutam esse, non sensum. Quid itaque, illud nonne sensualibns numeris dandum est, quod cum tantum temporis occupent, verbi gratia, octo longffi syllabse, quantum sexdecim breves, in eodem tamen spatio breves longis potius misceriexspectant? De quo sensu cum ratio judicat et ei proceleumatici pedes esse sequales spondeis pedibus renuntiantur, nihil aliud hic vaicre invenit, quam ordinationis po- tentiam, quia nec longse syllabsB nisi brevium compa- ratione longffi sunt, nec breves rursum breves sunt nisi comparatione longarum : ideoque iambicus ver- > Ita Mss. undecim. At Am.Er. etLov. habent,or(itnatttr. * hoy, ,parili mortaUtaU»^^ meliasAm. etEr.cumMss., panali ; utitfupra,n.33 : Q^xdenosira pcmalimortalUaie /ormatur. sus quamlibet prodactius pronantiatos, non amissa regula simpli et dupli, nec nomen amittitratiliever- sus qui pyrrhichiis pedibus constat, paolatim addita pronnntiandi mora, fit repente spondiacos, si noo grammaticam, sed musicam consulas. At vero si da- ctylicus aut anapsesticus sit, quoniam longse mixtarnm brevium comparatione sentiuntur, qualibet mora pro- nuntietur, servat nomen sunm. Quid additamenta se- mipedum non eadem lege in capite qua in fine ser- vanda, nec omnia quamvis ad eumdem plausam coaptentur, adhibenda? quid duanim aliquando bre- vium potius, quam unius longse infine positio ?nonae ipso sensu modificantur ? Nec in his aequalitatis no- merus, cui nihii deperit, sive illud sive aliud sit, sed ordinis vinculum reperitnr. Longum est percorrere cffiteraadeamdem vim pertinentia in numeris tempo- rum. Sed nempe etiam formas visibiles sensus ipse aspematur, aut pronas contra quam decet, aut capite deorsum, et similia, in quibus non ineequalitas, ma- neute partium parilitate, sed perversitas improbatur. Postremo in omnibus sensibns et operibus nostris, cum insolita pleraque, et obhoc injacundaquibusdam gradibus appetitui nostro conciliamos, et ea primo tolerabiliter, deinde libenter accipimos ; nonne ordine conteximus voluptatem,' et nisi priora mediis, et me> dia postremis concorditer nexa sunt, abhorremos? 48. Quamobrem neque in voluptate camali, neqae in honoribus et laudibus hominum, neque in eorum exploratione quse forinsecus corpus attingunt, nostra gaudia collocemus, habentes inintimo Deom, ubi cer- tum est et incommutabile omnequod amamus. Ita fit, ut et cum adsunt heec temporaiia, non tamen eis im- plicemur, et sine sensudoloris qusB extra corpus sunt, absint : ipsnm autem corpus, aut nullo, aut non gravi sensu doloris adimatur, et reformandum natune sos morte reddatur. Attentio namque animse ad corporis ' partem inquieta negotia contrahit, et universali lege neglecta privati cujusdam operis amor, quod ipsam tamen ab universitate quam Deus regit non potest alienari. Itaque snbditur legibus qui non amat leges. CAPUT XV. — Corporales numeros post resurreetUmen aget anima quiete, Virtutes quatuor quibus hic amma perficitur. 49. Sed si de rebus incorporeis et eodem raodo se semper habentibus, plemmque attentissime cogitan- tes, si quos forte illo tempore agimus numeros tem- porales in quolibet corporis motu, facili sane atqae usitatissimo, sive deambulantes, sive psallentes, pror- sus nobis ignorantibus transeunt, quamvis nobis non agentibus nulli essent: si deniqne in ipsis nostris inanibos phantasmatibus cum occupati snmus, simili* ter ista praetereunt agentibus nec sentientibos nobis, quanto magis qoantoqoe constantius, cum corrvptibile hoc induerit incorruptionemj et mortale hoc induerit immortalitatem (I Cor. xv, 53), id est, ut hoc idem planios eloqoar, cum Deus vivificaverit mortalia cor- pora nostra, sicut Apostolus dicit, propter spmtum manentem in nobis (Rom. vm, li): quanto ergo tunc 1 Legitur in pluribus Mss., in temporis partem. i189 LIBER SEXTUS. il90 magis in unum Deum et perspicuam intenti Yeritaiem, ut dictnm est, facie ad faciem, nnmeros quibas agimus corpora.nulla inquietudine sentiemus,et gaudebimus? Nisi forte credendum est, animam cum de iis quae per ipsam bona sunt, gaudere possit, de iis ex quibus ipsa bona est, non posse gaudere. 50. Sed hsec actio qua sese anima, opitulante Deo et Domino suo, ab amore inferioris pulchritudinis extrahit, debellans atque interficiens adversus se militantem consuetudinem suam, ea victoria trinm- phatura in semetipsa de potestatibus aeris hujus, qui- bus invidentibus et prcepedire cupientibus, evolat ad suam stabilitatem et lirmamentum Deum ; nonne tibi videtur ea esse virtus quae temperantia dicitur? D, Agnosco et intelligo. M, Qaid porro? cum in hoc itinere proficit, jam seterna gaudia prsesentientem ac pene prehendentem,numamissio rerum temporalium, aut mors ulla deterret jam valentem dicere inferiori- bns sociis : Bonum estmihi dissolvif et esse cum Christo : manere autem in cafne, niecessarium propter vos ? (Phi- lipp. I, 23, 24.) D. Sic existimo. Jf. At ista ejas affectio qua nulias adversitates mortemve formidat, quid aliud quam fortitudo dicenda est? D. Et hoc agnosco. jlf. Jamvero ipsa ejus ordinatio qua nuUi servit nisi uni Deo, nuUi cosequari nisi parissimis animis, nulli dominari' appetit nisi naturae bestiali at- que corporese, qu» tandem virtus tibi esse videtur? D. Quis non inteliigat hanc esse justitiam? M. Recte intelligis. CAPUT XVI. — De quatuor virtutibus an et quomodo sint in beatis. 51. Sed iliudjam qasero, cam prndentiam superius (a) eam esse constiterit inter nos, qua intelligit anima iibi ei consistendum sit, qao sese dttollit per tempe- rantiam, id est, conversionem amoris in Deum, qase charitas dicitur, et aversionem ab hoc sseculo^ qnam etiam fortitudo et justitia comitantur; utrum existi- mes cum ad suse dilectionis et conatus fructum per- fecta sanctificatione pervenerit, perfecta etiam viviii- catione illa corporis sui, et deletis de memoria phan- tasmatum turbis, apud Deum ipsum soio Deo vivere coeperit, cum impletum fuerit, quod divinitus nobis hoc modo promittitur Dilectissimi^ nunc filii Dei $umuSy et nondum apparuit quid erimus, Scimus quia cum apparuerit, simiks illi erimus, quoniam videbimits eum sicuti est (I Joan. iii, 2) : qusero ergo, utrum existimes has ibi virtutes quas commemoravimus, etiam tunc futuras. D. Non video, cum adversa prae- terierint, quibus obluctatur, quomodo aut prudentia ibi esse possit, quse non eligit quid sequatur nisi in adversis ; aut temperantia, quse amorem non avertit nisi ab adversis ; aut fortitudo, quae non tolerat nisi adversa ; aut justitia, quse non appetit sequari beatis- simis animis, et inferiori naturse dominari, nisi in adversls, id est, nondam assecuta idipsum qnod appetit. 52. M. Non usquequaque absurda est responsio iua; et quibusdam doctb visumhoc esse, non nego. (a) Cap. 13, 37. Sed ego consnlens Libros, quos nalla antecellit aucto- ritas, ita invenio dictum esse : Gustate et videte, quo^ niam suavis est Dominus (Psal. xxxiii, 9). Quod aposto- lus etiam Petrns sic interposuit ; Si tamen gustastiSf quoniam suavis est Dominus (I Petr. ii, 3). Hoc esse arbitror quod agitur in liis virtutibus quse ipsa con- versione animam purgant. Non enim amor tempora- lium reram expugnaretur, nisi aliqua suavitate ster- narum. Ubi autem ventum fueritadiliud quod canitur : Filiilautem hominum sub tegnine alarum tuarum spera- bunt ; inebriabuntur ab ubertate domus tuse, et torrente voluptatis ius potabis eos ; quoniam apud te est fons vitae : non jam gustatn suavem fore Dominum dicit ; sed vides quse inundatio et afUuentia prsedicetur fon- tis fieterni ; qnam etiam ebrietas qusedam consequitur : quo nomine mihi videtur mirabiiiter signilicari oblivio illa ssecularium vanitatum atqne phantasmatum. Con- texit deinde csetera, et dicit : In lumine tuo videbimus lumen. Prwtende misericordiam tuam sdentibus te. In lumine, scilicet in Christo accipiendum, qui Sapientia Dei est, et lumen toties appellatur. Ubi ergo dicitnr, VidimuSf et, sdentibus te, negari non potest futu- ram ibi esse prudentiam. An videri verum bonum animse et sciri potest, ubi nulla prudentia est? D. Jam intelligo, 53. ilf. Qnid? recti corde possnnt esse sine justitia? D. Recognosco isto nomine crebrius significari justi- tiam. M. Quid ergo admonet aliud propheta idem consequenter, cum canit : Et justitiam tuam iis qui recto sunt corde*i D. Manifestum est. M. Age deinceps, recordare, si placet, satis nos superius tractasse, superbia labi animam ad actiones quasdam potestatis suae, et universali lege neglecta in agenda qneedam privata cecidisse, quod dicitur apostatare a Deo. D. Memini vero. M. Cum ergo id agit ne nlterius id delectet aliquando, nenne tibi videtnr amorem suum figere in Deo, et ab omni inquinamento temperatis- sime et castissime et securissime vivere? D. Yidetur sane. M. Vide etiam quemadmodum id quoque adjun- gat propheta, dicens : Non veniat mihi pes superbix. Pedem enim appellans discessum ipsum lapsumve significat, a quo anima temperando, inhff.rens Deo vivit in aeternum. D. Accipio et sequor. 54. M, Restat igitur fortitudo. Sed ut temperantia contra lapsum qui est in libera voluntate : sic forti- tndo contra vim valet, qua etiam cogi quis potest si minus fortis sit ad ea quibus evertatur, et miserri- mus jaceat. Usec autem vis decenter in Scripturis manus nomine significari solet. Qui porro hanc vim, nisi peccatores conantur inferre ? Qaod tunc per id- ipsnm ^ communitur anima, et custoditur iirmamento Dei, ut hoc illi nullo modo undecnmque possit acci- dere ; potentiam quamdam stabilem, et, ut ita dicam, impassibilem gerit, quse, nisi quid tibi displicet, recte fortitudo nominatur, et eam dici arbitror cam adjun- gitur: Neque rnanus peccatorum dimoveat me {Psal, < Ita editiones et melioris noUe Mss. Porro in editis nonnullis habetur : Quod autem contra uf ipMum comm^ nitur anima. 1491 DE MUSICA, S. AUGUSTINI an XXIV, 8-12). 55. Sed sive hoc sive aliud in his verbis intelligen- dum sit, tu negabis in illa perfectione ac beatitate animam constitutam, et conspicere veritatem, et im- maculatam manere, et nihil molestise pati posse, et uni Deo subdi, cffiteris vero supereminere naturis ? D. Imo aliter eam perfectissimam et beatissimam esse posse non video. M, Hsec ergo contemplatio, sanctifi- catio, impassibilitas, ordinatio ejus, aut illee sunt quatuor virtutes perfectap. atque consummats ; ant ne de nominibus cnm res conveniant, frustra laboremus, pro istis virtutibos, quibus constituta in laboribus utitur anima, tales quaedam potentiae in setema ei vita sperandffi sunt. CAPUT XVII. — Quod peccatrix anima numeros agat, €t numeris agatur, Conclusio operis, 56. Nos tantum meminerimus, quod ad susceptam prffisentem disputationem maxime pertinet, id agi per providentiam Dei, per qaam cuncta creavit et regit, ut etiam peccatrix et serumnosa anima numeris aga- tor, et numeros agat asque ad iniimam camis corru- ptionem : qui certe numeri minus minusqoe polchri esse possunt, penitus vero carere pulchritudine non possunt. Deus autemsumme bonus, et summejustus, nuUi invidet pulchritndini, qum sive damnatione animse, sive regressione, sive permansione fabricatur. Numeras autem et ab uno iucipit, et sequalitate ac si- militudine pulcher est, et ordine copulatur. Quamob- rem qoisquis fatetur nullam esse naturam, quae non ut sit quidqoid est, appetat unitatem, suique similis in quantum potest esse conetur, atque ordinem pro- prinm vel locis vel temporibus, vel in corpore * quo- dam libramento salutem suam teneat : debet fateri ab uno principio per aequalem illi ac similem speciem divitiis bonitatis ejns, qna inter se unum et de uno anum charissima \ ut ita dicam, charitate junguntur, omnia facta esse atque condita qusecumque sunt, in quantumcumqoe sont. 57. Quare ille versus a nobis propositus, Deus crea- tor omnium, non solum auribus sono numeroso, sed multo magis est anirase sententise sanitate et veritate gratissimus. Nisi forte movet te tarditas eomm, ut mitios loquar, qui negant de nihilo lieri posse aliquid, cum id omnipotens Dens fecisse dicatur. An vero fa- ber potest rationabilibus nomeris qui sunt in arte ejus, sensuales numeros qui sunt in consuetudine ejus operari; et sensualibus uumeris progressores illos quibus membra in operando movet, adquosjam intervalla temporum pertinent, et his rursus formas visibiles de ligno fabricari, locomm intervallis nume- rosas : et rerum natura Dei nutibus serviens, ipsum lignum de terra et cseteris elementis facere non po- * Er. et Lov., incorporeo quodam libramenlo, Aliquot Mss., in corporeo quodam. At Am. et codices plerique vete- resprsBferuDt, in corpore ^uodam : quod magisprobamus. s insignior iste de Triuitate locus in editioninus £r. et Lov. necnon in recentioribus aliquot Mbs. ita corrupte legi- tur : Qua inler se unum et duo charissima, Ut ita dicam. In editione autem Am. : Qua inter se unwn et de uno unwm charisma: et ut ita dicam. Redintegravimus totum d libroB veteres optim» notr . test; et ipsa extrema npn poterat de nullo ^? Imo et arboris locales numeros, temporades numeri antece- dant necesse est. Nullum est enim stirpiam genns quod non certis pro suo semine dimensionibus tem- pomm et coalescat, et germinet, et in auras emicet, et folia explicet, et roboretur, et sive fractnm, sive ipsius ligni occultissimis numeris vim rorsas seroinis referat : quanto magis animalium corpora, in qoibos intervalia membrorum numerosam pariiitatem molto magis aspectibus offemnt? An ista de elementis tieii possnnt, et ipsa elementa non potuerunt fieri de nihi- lo? Qnasi vero quidquam sit in eis vilius et abjectitis quam terra est. Quae primo generalem speciem cor- poris habet, in qua unitas qusedam et numeri et ordo esse convincitur. Namqne ab aliqua impertili nota < in longitudinem necesse est porrigatur quselibet ejos quantumvis parva particula, tertiam latitudinem sn- mat, et quartam altitudinem qoa corpus impletur. Undeergo iste a primo usqueadquartumprogressionis modus? Unde et sequalitas quoque partium, qnsin longitudine et latitudine et altitudine repentar?Unde corrationalitas qusedam (itaenim malui analogiam vo- care), ut quam rationem habet longitudo ad imperti- lem notam, eamdem latitudo ad longitudinem, et ad latitudinem habeat altitndo ? Unde, qufleso, ista, nisi ab iilo summo atque aeterao principatu numerorom et similitudinis et sequalitatis et ordinis Teniont? Atqni hffic si terree ademeris, nihil erit. Quocirca omnipotens Dens terram fecit, et de nihilo terra facta est. 58. Quid porro? ipsa species qna item a csterisele- mentis terra discernitur,nonne et unum aliqmd quan- tum accepit ostentat, et nulla pars ejas a toto estdis- similis, et eammdem partium connexione atque con- cordia suo genere salnberrimam sedem infimam tenet? Cui superfunditur aquarum natura, nitens et ipsa ad unitatem, speciosior et perlucidior propter majorem similitudinem partium, et custodiens locum ordinis et salutis suse. Quid de aeris natura dicam, multo fa- ciliore complexu ad unitatem nitent^» et tanto specio- siore aquis, quam illse terris sunt, tantoque supehore ad salutem *? Quid de coeli supremo ambitu, quo tota universitas visibilium corporum terminatur, et summa in hoc genere species, ac salnberrima loci excellentia ? Ista certe omnia qnae carnalis sensus mi- nisterionumeramns, et qusecnmque in eis suntjocaies numeros qui videntur esse in aliquo statu^nisi pnece- dentibus intimis et in silentio temporalibus namens qui sunt in motu, nec accipere illos possunt, nec ha- bere. Illos itidem temporam intervallis agiles preee- ^ ExpuDgenda videretur particula negans» ni&i exstaiet in Mss. a quibus tamen cum abeint sequentia verba, sci- licet, et ipsa extrema non poterat de nullo, fatemur noo tantam us fidem esse tribuendam boc loco, qui iiberano- rum lapsu Titialus sit. > Lov., imparili no(a. Et rursum inferius, imparHem notam. Sedmelius Am. etEr.cum aliqnotMss., impertiUei imperiilem : nam bicDominenotffi intelligitur punctum seo Bign um unde linea ducitur : quod in libro de Quantitate Ani- msB, cap. 11, D. 18, sic denDitur : « Nota sine partibus. > 3 Lov. : Et tanto speeiosiore,quanto speciosiores aqux sunt terris fquantoqueadsuperioremsalut em cUUor terranUiU^r, i193 DE MAGISTRO S. AUGUSTINI, LIBER UNUS. im dit et modificat yitalis motus, serviens Domino renim omnium, non temporalia habens digesta intervalla numerornm suorum, sed tempora ministrante poten- tia; supra quam rationales et intellectaales numeri beatarum animarum atque sanctarum, legem ipsam Dei, sine qua folium de arbore non cadit, et cui nostri capilii numerati sunt, nulia interposita natura exci- pientes, usque ad terrena et infema jura transmit- tunt (a) CONCLUSIO OPERIS. 59. Quee potui et sicnt potui de tantis tantillus te- cum contuli. Sermonem antem hunc nostrum manda- tum litteris si qui iegunt, sciant muito infirmioribus hffic esse scripta, quam sunt illi qui unius sommi Dei (a) Vid. Retract. lib. 1, cap. 1, n. 4. consubstantialem et incommutabilem Trinitatem, ex qno omnia,per quem omnia, in quo omnia duornm Te- stamentornm auctoritatem secuti venerantur etcolant eam credendo,sperando et diligendo.Hienim non scin- tiliantibus humanis ratiocinationibus, sed validissimo et flagrantissimo charitatis igne purgantur.Nos autem dum negligendos esse non existimamus quos hfleretici rationis et scientiae fallaci pollicitatione decipiunt; tardius incedimus, consider&tione ipsarum Yiarum, quam sancti viri qui eas volando non dignantur at- tendere. Quod tamen facere non auderemus,nisi mul- tos pios Ecclesise catholic^e matris optimee filios, qui puerilibus studiis loquendi ac disserendi facultatem qnantum satis est consecuti essent, eadem refellen- dorum haereticoruni necessitate fecisse videremus. ADMONITIO DE SEQUENTE LIBRO DE MAGISTRO. Opuscnli sequentis setatem prodit ipse ejus anctor in libro nono Gonfessionum, capite sexto, ubi prtenotato quod « annorum ferme quindecim erat • Adeodatus quando ipsi sociisque Mediolanum Baptismi percipiendi causa pergentibus comes adjunctns est, testatur subinde hunc dialogum cum ilio tum habitum fuisse, « cum esset in annis sexdecim, v id est anno secundo ab ipsorum baptismate, quo certe initiati fuere anno Ghristi 387. Quaprupter libris de Genesi contra Manichceos, et de Musica, qui circiter annum 389 perfecti fiierant, re- censitis, adjecit Augustinus in iibro primo Retractationum, capite duodecimo, se librum de Magistro per idem tempus scripsisse. S. AUGUSnNCS, LIB. IX CONFESS., CAP. VJ. « Adjunximns etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum camaliter de peccato meo. To bene feceras enm. Annornm erat ferme quindecim, et ingenio preeveniebat multos graves et doctos viros... Munera tua tibi confi- teor.. . Est liber noster qui inscribitur de Magistro : ipse ibi mecum loquitur. Tu scis illius esse sensa omnia qnae inseruntur ibi ex persone collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim. Multa ejus alia mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illud ingenium... » Vide prmterea librum 1, cap. 12, Retractatioaum, col. 602, a verbisy Peridem tempus, tisque aa verba, Yelle cum loquimur? M. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI DE MAGISTRO LIBER UNUS^"). In quo de verborum vi atque offlcio disputatur copiose, quo demum non verbis qu» foris homo personat, sed «tema veritate intus docente scientivm rerum obtineri evincatur. CAPUT PRIMUM. — Locutio ad quid inslituta. i. AuGusTiKUs : Quid tibi videmur efficere velle cum loquimur? Adeodatus : Quantum quidem mihi nunc occurrit, aut docere, ant discere. Aug. Unnm hornm video et assentior : nam loquendo nos docere velle manifestum est; discere autem qnomodo? Ad. Quo tandem censes, nisi cum interrogamus? Aug, Etiam tuncnihil aliud quam docere nos velie intelligo. Nam qusBro abs te, utrum ob aliam cansam interroges, ni ut eum quem interrogas doceas quid velis? Ad. AD1I05ITI0 PP. BB5BDICTIN01U1I. Coilatus est (hic liber) cum Mss. Fiscannensi, Michaelino, Beccensi, Victorinis tribus, Navarricis duobus, Remensis ecclesisB uno, VaticaDoe Bibliothecse udo ; cum lectionibua trium Belgicorum per Lovanienses vulgatis ; cumque edi- tionibus Bad. Am. £r. et Lov. Comparavimus prxterea eas omnes editiones initio Retractationum et Confessionum me- moratas. (a) Scriptns circiter annum Ghristi 389. Patrol. XXXII. (Trente-Auit.) im DE MAGISTRO, S. AUGUSTINI 1196 Verum dicis. Aug. Vides ergo jam nihil nos loculione, nisi ut doceamus appelere. Ad. Non plane video : nam si nihii est aliud loqui quam verba promere,video nos idfacerecum cantamus. Quodcum soli saepe facimus, nullo prffisente qui discat,non puto nos docere aliquid velle. Aug. At ego puto esse quoddam genus docendi per commemorationem,magnum sane,quod in nostra hac sermocinatione res ipsa indicabit. Sed si tu non arbitraris nos discere cum recordamur, nec docere illum qui commemorat, non resisto tibi : et duasjam loquendi causas constituo, aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios vel nosmetipsos ; qaod etiam dum cantamus, cfficimus : an tibi non videtur? Ad, Non prorsus : nam ranim admodum est, ut ego can- tem commemorandi me gratia, sed tantummodo de- lectandi. Aug. Video quidsentias. Sednonne attendis id qaod te delectat incantu modulationem quamdam esse soni; quae quoniam verbis et addi et detrahi po- test, aliud est loqui, aliud est cantare? Nam et tibiis et cithara cantatur, et aves cantant, et nos interdum sine verbis musicum aliquid sonamus, qai sonus can- tus dici potest, locutio non potest : an quidquam est quod contradicas ? Ad, Nihil sane. 2. Aug, Videtur ergo tibi,nisi aut docendi,aut com- memorandi causa non esse inslitutam locutionem? Ad. Videretur,nisi me moveret quod dum oramus, utique loquimur ; nec tamen Deum aut doceri aliquid a no- bis, aut commemorari fas est credere. Aug. Nescire te arbitror non ob aliud nobis prseceptum esse ut in clausis cubiculis oremus [Matth. vi, 6), quo nomine si- gniiicantur mentis penetralia,nisi quod Deus,ut nobis quod cupimus pr8estet,commemorari aut doceri nostra locutione nonquaerit.Qui enimloquitur,su€e voluutatis signum foras dat per articulatum sonum : Deus autem in ipsis rationalis animflB secretis, qui homo interior vocatur, et quserendus et deprecandus est ; hflec enim suatempla esse voluit.An apud Apostolum non legisti, Nescitis quia templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. iii, 16); et, In interiore homine habitare Christumf (Ephes. iii, 16, 17.) Necinprophetaanimad- vertisti, Dicite in cordibus vestris, et in cubilibtis vestris compungimini : sacrificate sacrificium justitiaSyet sperate in Domino?{Psal.iy^ 5, 6.) Ubi putassacrificium justitiae sacrificari, nisi in templo mentis, et in cubilibus cor- dis?Ubiautemsacrificandum est,ibi et orandum.Quare non opus est locutione cum oramus, id est sonantibus verbis,nisi forte^ sicut sacerdotes faciunt, significandfl? mentis suae causa, non ut Deus, sed ut homines au- diant, et consensione quadam per commemorationem suspendantur in Deum : an tu aliud existimas? Ad. Omnino assentior. Aug. Non te ergo movet quod sum- mus Magister cum orare doceret discipulos,verba quie- dam docuit (Matth, vi, 9) ; in quo nihil aliud videtar fecisse,quam docuisse quomodo in orando ioqui opor- teret? Ad. Nihil me omnino istad movet : non enim verba, sed rcs ipsas eos verbis docuit, quibus et seipsi commonefacerent, a quo, et quid esset orandum^cum in penetralibus, ut dictum est, mentis orarent. Aug. Recte intelligis : simul enim te credo animadvertere. etiamsi quisquam contendat, quamvis nallam edamos sonum, tamen quia ipsa verba cogitamus, nos intiis apud animum loqui^ sic quoque locutione nihil aliod agere quam commonere, cum memoria cui verba in- hflerent, ea revolvendo facit venire in mentem res ipsas quarum signa sunt verba. Ad. Intelligo ac sequor. CAPUT 11. — Verborum sigmficatus nonnisi verbis ab homine ostenditur» 3. Aug. Gonstat ergo inter nos verba signa esse. Ad. Gonstat. Aug. Quid? signum, nisi aliquid significet, potest esse signum? Ad. Non potest. Aug. Qaot verbi snnt in hoc versu, Si nihii ex tanta superis placet urbe relinqui? {^Eneid. iib. 2, v. 659.) Ad. Octo. Aug. Octo ergo signa sunt. Ac2. Itaest Aug. Credo te hunc versum intelligere. Ad. Satis arbitror. Aug. Dic mihi quid singuia yerba sigoi- ficent. Ad, Video quidem quid signi&cet, si; sed ool- lum aliud verbum,quo id exponi possit^invenio. Aug. Saltem illud invenis, quidquid significatur hoc verbo, nbinam sit? Ad. Videtur mihi quod, st, dubitationeiD significet : jam dabitatio,ubi nisi in animo est? Aug. Accipio interim ; perseqnere cfietera. Ad, Nihilf qoid aliud significat^ nisiidquod nonest? Aug, Verumfor- tasse dicis : sed revocat me ab assentiendo quod supe- rius concessbti,non esse signum nisi aliquid significet; quod autem non est, nullo modo esse aliquid potest Quare secundum verbum in hoc versu non est signum, quia non significat aliquid ; et falso inter nos constitit, quod omnia verba signa sint,aut omne signum aliquid significet. Ad. Nimis quidem arges ; sed qnando no& habemus quid significemus^omnino stulte yerbum ali- quod promimus : tu autem nunc mecnm loqnendo,cre- do quod nullum sonum frustra emittis, sed omnibos quffi ore tuo erumpunt, signum mihi das ut inteliigam aliquid ; quapropter non te oportet istas duas sjliabas enuntiare dum loqueris, si per eas non significas quid- quam. Si autem vides necessariam per eas enuntiatio- nem fieri, nosque doceri vel commoneri cum auribos insonanty vides etiam profecto quid velim dicere, sed explicare non possum. Aug. Quid igitur facimus? An aifectionem animi qnamdam, cum rem non videt, ^ tamen non esse invenit, aut invenisse se putat, hoc verbo significari dicimus potius, quamrem ipsam quc nuUa est? Ad. Istud ipsum est fortasse quod explicare moliebar. Aug. Transeamus ergo hinc, quoqno modo se habet, ne res absurdissima nobis acddat. Ad. Qos tandem? Aug. Si nihil nos teneat, et moras potiamor. Ad. Ridiculum hoc quidem est,et tamen nescio quoino- do video posse contingere ; imo plane videocontigisse. 4. Aug. Suo loco genus hoc repugnantiae, si Deassi- verit,planius intelligemus : nuncadillum versnm tere- fer,et conare,ut potes,cffitera ejus verbaquid significent pandere. Ad. Tertia proBpositio est, exy pro qua, de, possumns, ut arbitror, dicere. Aug. Non id quero, at pro una voce notissima aliam vocem sequenotissimam, quffi idem significet dicas ; si tamen idem significat : sed interim concedamus ita esse. Certe si poeta ista non, ex tanta ur&e, sed, de ^onia, dixisset, quasrerem 1197 LIBER UNUS. 1198 que abs te qaid, (ie, sigDiflcaret ; diceres, ex, cam hsBC dao verba essent, id est signa, unum aliquid, ut tu putas, significantia : ergo aatem idipsom, nescio quid unam, quod his doobus signis significatur, inqairo. Ad. Mihi videtur secretionem qaamdam signiiicare ab ea re in qua fuerat aliquid, quod ex illa esse dicitur, sive illa non maneat, ut in hoc versu, non manente urbe, poterant aliqui ex illa esse Trojani : sive maneat, sicat ex urbe Roma dicimus esse negotiatores in Afri- ca. Aug. Ut concedam tibi hsec ita esse, nec enume- rem quam multa fortasse prsBter hanc tuam regulam reperiantur ; illud certe tibi attendere facile est, ex- posuisse te verbis verba, id estsignis signa, eisdemque notissimis notissima : ego autem illa ipsa quorum hsec signa sunt, mihi, si posses, vellem ut ostenderes. CAPUT III. — An res aliqua monstrari absque signo poisit. 5. Ad, Miror te nescire, vel potius simnlare ne- scientem, responsione mea fieri quod vis omnino non posse ; siquidem sermocinamur, abi non possumus re- spondere nisi verbis. Tu autem res quseris eas quse, quodlibet sint, verba certe non sunf, quas tamen ex me tuquoque verbis quseris. Prior itaque tu sine verbis qusere, utego deinde ista conditionerespondeam. Aug. Jure agis, fateor : sed si qusererem istse tres syllabse qnid significent, cum dicitur, Paries, nonne posses digito ostendere, ut ego prorsus rem ipsam viderem^ cujus signum est hoc trisyllabum verbum, demon- strante te, nulla tamen verba referente. Ad. Hoc in solis nominibus quibus corpora significantur, si eadem corpora preesentia sint, fieri posse concedo. Aug, Num colorem corpus dicimus, an non potius quamdam corporis qualitatem ? Ad. Ita est. Aug. Cur ergo et hic digito demonstrari potest? An addis corporibus etiam corpornm qualitates, ut nihilominus etiam istse. cum prsesentes sunt, doceri sine verbis possint? Ad. Ego cnm corpora dicerem, omnia corporalia intelligi vole- bam, id est omnia quse in corporibus sentiuntur. Aug. Considera tamen, utrum etiam hinc aliqua tibi exci- pienda sint. Ad. Bene admones: non enim omnia corporalia, sed omnia visibilia dicere debui. Fateor enim sonum, odorem, saporem, gravitatem, calorem, et alia quse ad cseteros sensus pertinent, qnanquam sentiri sine corporibus nequeant, et propterea sint corporalia, non tamen digito posse monstrari. Aug, Nunqnamne vidisti ut homines cum surdis gestn quasi sermocinentur, ipsique surdi non minns gestu, vel quserant, vel respondeant, vel doceant, vel indicent aut omnia quse volunt, aut certe plurima ? Quod cnm fit, non utique sola visibilia sine verbis ostenduntur, sed et soni et sapores, et apXera hujusmodi. Nam et histriones totas in theatris fabulas sine verbis saltando plerumqueaperiunt et exponunt. Ad. Nihilhabeo quod contradicam, nisi quod illud, ex, non modo ego, sed nec ipse quidem saltator histrio tibi sine verbis quid significet posset ostendere. 6. Aug. Yemm fortasse dicis : sed fingamus enm posse ; Don. ut arbitror, dubitas, quisquis ille motus corporis fuerit, quo mihi rem qnse hoc verbo signi- ficatur, demonstrare conabitur, non ipsam rem fu- turam esse, sed signum. Quare hicquoque non quidem verbo verbum, sed tamen signo signum nihilominus indicabit; ut et hoc monosyllabum, ex, et ille gestns, unamrem quamdamsignificent, quam mihiego vellem non significando monstrari. .^d.Qui potest quod quseris, oro te ? Aug. Quomodo paries potuit. Ad. Ne ipse quidem, quantum ratio progrediens docuit, ostendi sine signo potest. Nam et intcntio digiti non est utiqne paries, sed signum datur per quod paries possit videri. Nihil itaque video quod sine signis ostendi queat. Aug. Quid, si ex te qusererem quid sit ambulare, surgeres- que et id ageres ? nonne re ipsa potius quam verbis ad me docendum, aut ullis aliis signis utereris ? Ad. Fateor ita esse, et pudet me rem tam inpromptu po- sitam non vidisse : ex qua etiam mihi millia rerum jam occurrunt, quce ipsse per se valeant, non per signa monstrari, ut edere, bibere, sedere, stare, cla- mare, et innnmerabilia csetera. Aug. Age, nunc dic mihi, si omnino uesciens hujus verbi vim, abs te am- bnlante qnsererem quid sit ambulare, quomodo me doceres 'i Ad. Idipsum agerem aliquanto celerius, ut post interrogationem tuam aliqua novitate admone- reris ; et tamen nihil aliud fieret, quam id quod deberet ostendi. Aug. Scisne aliud esse ambulai*e, aliud fe- stinare ? Nam et qui ambulat, non statim festinat ; et qui festinat, non continuo ambulat : dicimus enim et in scribendo et in legendo, aliisque innumerabilibus rebus festinationem. Quare cum illud quod agebas, celerius ageres post interrogationem meam, patarem ambulare nihil esse aliud quam festinare : id enim novi addideras ; et ob hoc fallerer. Ad. Fateor rem non posse nos monstrare sine signo, si cum id agimus interrogemur : si enim nihil addamus, putabit qui rogat, nolle nos ostendere, contemptoque se, in eo quod agebamus perseverare. Sed si de his roget quse agere possumus, nec eo tamen tempore quo agimus roget, possumus post ejus interrogationem id agendo, re ipsa potius quam signo demonstrare quod rogat : nisi forte loquentem me interroget quid sit loqui : quidquid enim dixero, ut eum doceam, loquar necesse est : ex quo secutus docebo, donec ei planum faciam quod volt, non recedens a re ipsa quam sibi voluit de- monstrari, nec signa quserens quibus eam ostendam prseter ipsam. CAPUT IV. — An signa signis monstrentur, 7. Aug. Acutissime omnino: quare vide utrum conveniat jam inter nos ea posse demonstrari sine signis, qusB aut non agimns cnm interrogamur, ei tamen statim agere possumus, aut ipsa signa forte agimus. Cum enim loquimur, signa facimus, de quo dictum est significare. Ad. Convenit. Aug. Cum ergo de quibusdam signis quseritur, possnnt signis signa monstrari, cum autem de rebus quse signa non sunt, aut eas agendo post inquisitionem si agi possunt, aut signa dando per quse animadverti queant. .^d.Ita est. Aug, In hac igitur tripartita distributione prius illud consideremas, si placet, quod signis signa monstran tur : num enim sola verba snntsigna? Ad. Non. Aug. ill9 DE MAGISTRO, S. AUGUSTINI Videtur ergo mihi loquendo nos aut verba ipsa signare 1200 verbis, aut alia signa, velut gestum cum dicimus aut litteram ; nam his duobus verbis quae signiiicantur, nihilominus signa sunt : aut aliqoid aliud quod signum non sit, velutcum dicimus, Lapis; hoc enim verbum signum est, nam significat aliquid, sed id quod eo si- gniticatur, non continuo signum est: quod tamen genus, id est cum verbis ea quae signa non sunt signi- licantur, non pertinet ad hanc partem quam discutere proposuimus. Suscepimus enim considerare illud, qnod signis signa monstrantur, et partes in eo duas comperimus, cum aut eadem aut alia signa signis do- cemus vcl commcmoramus : an non tibi vidobus ? Ad, Manifestum est. 8. Atig. Dic ergo signa quse vcrba sunt, ad quem sensum pertineant. Ad. Ad diudiium. Aug . Quid gestus? Ad. Ad visum. Auy, Quid, cum verba scripta inve- nimus ? num verba non sunt, an signa verborum verius intelliguntur? ut verbum sit quod cum ali- quo signilicatur articulata voce profertur ; vox au- tem nuilo alio sensu quam auditu percipi potest : ita iit ut cum scribitur verbum, signum iiat oculis, quo illud quod ad aures pertinet, veniantin mentem. Ad. Omnino assentior. Aug, Id quoque te arbitror assentiri, cum dicimus, Nomen, signiiicare nos ali- quid. Ad, Verumest. Aug, Quid tandem? Ad. Id sci- licetquod quidque appellatur, velut Romulus, Roma, virtus, iluvius,etinnumerabiliacffitera. .^u^. Num ibta quatuornominanulIasressigniiicant?^d. Imoaliquas. Aug, Num niliil distat inter lisec nomina, et eas res qu(B his signilicantur ? Ad. Imo plurimum. Aug, Vel- lem abs te audire, quidnam id sit. Ad. Hoc vel in primis, quod haec signa sunt, illa non sunt. Aug. Pla- cetne appellemus significabilia ea qu(B signis signi- flcari possunt et signa non sunt, sicut ea quoe videri possunt, visibilia nominamus, ut de his deinceps com- modius disseramus ? Ad, Placet vero. Aug. Quid ? illa quatuor signa qosc paulo ante pronuntiasti, nullone aiiosignosigniticantur? Ad. Miror quod jammihi exci- disse arbitraris, quod ea quse scribuutur, eorum quae voce proferuntur, signorum signa esse comperimus. Aug. Dic inter ista quid distet? Ad. Quod illa visibilia 8unt, hsec audibilia. Cur enim et hoc nomen non admittas, si admisimus signiticabilia ? Aug, Prorsus admitto, et gratum habeo. Sed rursus qusero, quatuor hsecsigna nullone alio signo audibili siguiiicari queant, ut visibilia recordatus es ? Ad, Iloc quoque reccntius dictum rccordor. Nam nomen responderam significare aliquid, et huic siguilicationi quatuor ista subjeceram ; et illud autem et haec, si quidem voce proferuntur, audibilia esse cognosco. Aug. Quid ergo inter audibile signum et audibilia sigailicata, qn^ rursus signa sunt, interest? Ac/. Interilludquidemquod dicimus, Nomen, et h(ec quatuor quse siguilicationi ejus subjecimus, hoc distare video, quod illud audibile signum est si- gnorum audibiiinm : hsec vero audibilia quidem signa sunt, non tamen signorom, sed rerum partim visi- bilium, sicut est Romulus, Roma, iluvius ; partim intelligibilium, sicut est virtus. 9. Aug, Accipio et probo : sed scisne omnia qus voce articulata cum aliquo significata proferontQr, verba appellari? . • quid Greeci nominent quod nos nominamus, Bene, responderi, yux\S>^ * quid Greeci nominent quod nos nominamus, Scriptum, responderi, t6 y«Ypa|jL|jLivov • quid Greeci nominent qood nos nominamus, Et, re- sponderi, xoel • quid Graeci nominent quod nos nomi- namus, Ab, responderi, ^t^ ' quid Grseci nominent quod nosnominamus, Heu, responderi, oT • atquein his omnibus partibus orationis,quas nunc eanmeravi,re- cte loqui eum qui sicinterroget : quod, nisi nomina es- sent, fieri non posset? Hac ergo oratione Paulum aposto- lum rectelocutum esse, cumremotis omniom eloquen- tium aoctoritatibus obtinere possimus ; qaid opus est queerere cujus persona sehtentia nostra fulciatur? < Mss. habent, dixerit prxceperitque reetissime. 16. Sed ne quis tardior aat impadeniior nondmn cedat, asseratque, nisi illis auctoribas, qoibus verbo- rum leges consensa omnium tribuuntiir, nullo modo esse cessurum ; quid in latina lingua excellentias Ci- cerone inveniri potest? At hic iu suis nobilissimis orationibos quas Verrinas vocant, Coraniy prsposi- tionem, sive illo loco adverbium sit, nomen appellavii Verumtamen quia fieri potest ut ego illuoai locum mi- nus bene intelligam, exponaturque alias aliter, vel i me vel ab alio ; est ad quod responderi posse nihil puto. Tradunt enim nobilissimi dispatationum magi- stri, nomine et verbo plenam constare sententiam, qufle affirmari negarique possit : qaod genus idem Tullius quodam loco pronuntiatnm vocat : et cam verbi tertia persona est, nominativum cum ea casam nominis aiunt esse opoi^tere ; et recte aiunt : quod mecum si consideres, velut cam dicimus, Homo sedet, Equus currit, agnoscis, ut opinor, duo esse pronan- tiata. Ad. Agnosco. Aug. Cemis in singulis singola esse nomina, in uno homo, in altero eqous ; et verbi singula, in uno sedet, in altero currit? Ad. Cemo. Aug. Ergo si dicerem, sedet tantum, aat cunit taa- tum, recte a me qucereres, quis vel qmd ; ut respon- derem, Homo, vel equus, vel animal, vel quodlibet aliud, quo possit nomen redditum verbo implere pro- nuntiatum, id est illam sententiam quse affirmari et negari potest. Ad. Intelligo. Aug, Attende c«etera, et finge nos videre aliquid longius, et incertum habert utmm animal sit an saxum, vel quid aliud, meqne tibi dicere, Quia homo est, animal est; nonne temere dicerem? Ad, Temere omnino : sed non temere plane diceres, Si homo est, animal est. Aug, Recte dicis. Itaque in locutione tua placet mihi, Si ; placet et tibi : utrique autem nostrum in mea disciplicet, Quia. Ad. Assentior. Aug. Vide jam utmm istae dnae sententis plena pronuntiata sint : Placet si, displicet, qaia. Ad. Plena omnino. Aug. Age, nunc dic mihi qaae ibi sint verba, quee nomina. Ad. Verba ibi video esse, placet, et, displicet : nomina vero qnid aliud qaam, si, et, quia? Aug, Has ergo duas co^junctiones etiam nomina esse satis probatum est. Ad. Prorsus satis. Aug, Potesne ipse per te in aliis partibns orationis hoe idem ad eamdem regulam docere? Ad. Possum. CAPUT VI. — Signa sui significativa. 17. Aug. Transeamus ergo hinc, et jam dic mihi utmm sicut omnia verba nomina, et omnia nomixu verba esse comperimus, ita tibi et omnia nomioa vocabula, et omnia vocabula nomina esse videantar. Ad. Plane inter hcec quid distet preeter diversnm syl- labarum sonum non video. Aug, Nec ego interim re- sisto, quanquam non desint qui etiam significatione ista discernunt, quorum sententiam modo considerare non opus est. Sed certe animadvertis ad ea jam si- gna nos pervenisse, quse se invicem significent, nolla preeter sonam distantia, et quee seipsa significent cnm cseteris omnibus partibus orationis. Ad, Non intelligo. Aug. Non ergo intelligis et nomen vocabulo et voca- bulum nomine significari ; et ita ut prseter sonum lit- teramm nihil intersit, quantum ad generale nomen 1205 LIBER UNUS. i206 pertinet : nam et speciale nomen dicimns, quod inter octo partes orationis ita est^ ut alias septem non con- tineat. Ad. Intelligo. Aug, At hoc est quod dixi, se invicem significare vocabulam et nomen. 18. Ad, Teneo, sed qasero quid dixeris, Cam etiam seipsa significant cum aliis partibus orationis. Attg. Nonne supcrior ratiodocuitnos, omnespartes oratio- nis, et nomina posse dici et vocabula, id est et no- mine et vocabulo posse significari ? Ad, Ita est. Aug, Quid ? ipsum nomen, id est sonnm istum dnabus syl- labis expressum, si ex te quseram quid appelles, nonne recte mihi respondebis, Nomen? Ad. Recte. Atig, Num ita se significat hoc signum quod quatuor sjUabis enuntiamus cum dicimus, Conjunctio ? Hoc enim nomen inter illa quse significat, numerari non potest. Ad, Recte accipio. Aitg, Id est quod dictum est nomen seipsum significare cum aliis quse signifi- cat ; quod etiam de vocabulo licet per teipsum intel- ligas. Ad, Jam facile est : sed illud mihi nunc venit io mentem, nomen et generaliter et specialiter dici ; Yocabulam autem inter octo partes orationis non ac- cipi : quare hoc quoqae inter se preter diversum so- num differre arbitror. Aug, Quid ? nomen et SvoiJLa di- stare inter se aliquid putas prseter sonum, quo etiam linguae discernuntur latina atque grseca ? Ad. Hic vero nihil aliud intelligo. Aug, Perventum est ergo ad ea signa quffi et seipsa significent, et aliud ab alio invi- cem significetur, et qaidquid ab uno hoc et ab alio ; et nihil prseter sonum inter se difierant : nam hoc quartum modo iuvenimns; triaenim superiora, etde nomine et verbo intelliguntur. Ad. Omnino perventum. CAPUT VII. ^ Epilogus prsecedentium capitum, 19. Aug, Jamquse sermocinando invenerimus, ve- lim recenseas. Ad. Faciam quantum possum. Nam primo omnium recordor aliquandia nos qua^sisse quam obcaasam loquamur, inventumque esse docendi com- memorandive gratia nos loqui, qnandoquidem nec cum interrogamus, aliad agimus quam ut ille qui in- terrogatnr discat quid velimus audire; et in cantando, quod delectationis causa facere videmur, non sit pro- prium locutionis ; in orando Deo, quem doceri aut commemorari existimare non possumus,id verbava- leant, ut vel nos ipsos commonefaciamus, vel alii commoneantur doceanturve per nos. Deinde cum sa- tis constitisset verba nihil aliud esse qnam signa ; ea vero quee non aliquid significent, signaesse nonposse, proposnisti versum, cujus verba singula quid signifi- carent, conarer ostendere : is autem erat : Si Dihil ex taota Superis placet urbe relinqui. Cujus secundnm verbum quamvis notissimum et ma- nifestissimum, quid tamen significaret, non repe- riebamus. Cumquo mihi videretur non frustra nosid in loquendo interponere, sed quod eo aliquid docea- mus audientem, ipsam mentis afiectionem, cum rem quam quserit, non esse invenit, velinvenisseseputat, hoc verbo fortasse indicari ; respondisti tu quidem, sed tamen nescio quam profunditatem quaestionis joco evitans, in aliud tempus illustrandam distulisti : nec me debiti quoque tuioblitumputes. Indetertium in versu verbum cum satagerem exponere, urgebat abs te, ut non verbum aliud quod idem valeret, sed rem ipsam potius quae per verba significaretnr osten- derem. Cumque id sermocinantibus nobis fieri non posse dixissem, ventum est ad ea quse interrogantibns digito monstrantur. Hsec ego corporalia esse omnia arbitrabar, sed invenimus sola visibilia. Hinc nescio qnomodo ad snrdos et histriones devenimus, qui non qnse sola videri possunt, sed multa preeterea ac prope omnia quse loquimiu*, gestu sine voce signifi- cant ; eosdem tamen gestus signa esse compcrimus, Tum rursus quserere coepimus, quomodo res ipsas quce signis significantur, sine ullis signis valeremus ostendere, cum et ille paries, et color, et omne visi- bile, quod intentione digiti ostenditur, signo quodam convinceretur osiendi. Hic ego errans cum inveniritale nihil posse dixissem,tandeminternosconstitit, eapos- se demonstrari sine signo, quae cumanobis qufierun- tnr,non agimus,etpostiaquisitionemagerepossumus; locutionem tamen ex eo nonesse genere: siquidemet loquentes cum interrogamur quid sit locutio, istam per seipsam demonstrare facile esse satis apparnit. 20. Ex qao admoniti sumus aut signis sigua mon- strari, aut signis alia quae signa non sunt, aut etiam sine signo res quas agere post interrogationem pos- sumus : horumque trium primum diligentius conside- randum discutiendumque suscepimus. Qua disputa- tione declaratum est, partim esse signa, quce ab iis signis qnae significarent, significari vicissim non pos- sent, ot est hoc quadrisyllabum cum, Conjunctlo, dicimus : partim quse possent, ut cum dicimus, Si- gnum, etiam verbum significamus ; et cum dicimus, Verbam, etiam signum significamus ; nam signum et Verbum, et duo signa. et duo verba sunt. In hoc au- tem genere, quo invicem se signa significant, quse- dam non tantum, qusedam tantum, qusedam vero etiam idem valere monstratum est. Etenim hoc disyl- labum, quod sonat cum dicimas, Signum, prorsus omnia quibus quidque significatur significat: non au- tem omnium signorum signum est cum dicimns, Ver- bum, sed tantum eorum quae articulata voce profe- runtur. Unde manifestum est, quamvis et verbum signo, signum verbo, id est et duce istae syllabae illis, et illse istis significentur, plus tamen signnm valere quam verbum, plura scilicet illis daabus syl- labis, quam istis significantibus. Tantumdem autem valet generale verbum, et generalo nomen. Docuit enim ratio omnes partes orationis etiam nomina esse, quod et pronomina his addi possunt, et de omnibns dici potest quod aliquid nominent, et nnlla earum slt quee non verbo acyunctopronuntiatum possit implere. Sed cum tantumdem valeant nomen et verbum, eo quod omnia quee verba sunt, sint etiam nomina;non tamen ideni valent. Alia quippe de causa verba, et alia nomina nuncupari, satis probabiliter disputatum est. Siquidemalterumhorum adauris verberationem, alterom ad animi commemorationem notandam esse compertum, vel ex hoc intelligi potest, qnod in lo quendo rectissime dicimns, Quod est huic rei nomen. 1207 DE MAGISTRO, S. AU6USTINI iW rem memori» mandare cupientes ; Quod est autem hnic rei verbam, dicere non solemus. Quae vero non solum tantumdem, sed etiam idemomnino significent, et inter qu® nihil praeter litterarum distet sonum, no- men et 6^o\ul inveDimus. Illud sane mihi elapsum erat in hoc genere, in qno iuvicem se signiilcant, nulium nos signum comperisse, quod non inter csetera quae signiticat, se quoque signiticet. Hsec quantum potui recordatus snm. Tu jam videris, quem nihil puto in hoc sermone nisi scientem certumque dixisse, utrum ista bene ordinateque digesserim. CAPUT VIll, — Non frustra hxc disputari. Item si- gnis auditis animum, ut interroganti respondeatur, ad res significatas esse referendum. 21. Aug, Satis tu quidem memoriter omnia qua; vellem recoluisti; et, ut tibi fatear, multo evidentius mihi nunc videntnr ista distincta, quam cum ea in- qnirendo ac disserendo denescio qoibus latebris ambo erueremus. Sed quonamtantis ambagibus tecum per- venire moiiar, difficile dictn est hoc loco. Tu enim fortasse aut iudere nos, et a seriis rebus avocare ani- mum, quasi quibusdam pueriiibus qusestiunculis, ar- bitraris, aut parvam vel mediocrem aliquam utilita- tem requirere ; aut si magnum quiddam parturire istam disputationem suspicaris, jamjamque id scire sive saltem audire desideras. Ego autem credas ve- lim, neque me vilia ludicra hoc instituisse sermone, quamvis fortasse ludamus, idque ipsum tamen non puerili sensu sestimandam sit ; neque parva bona vel mediocria cogilare. Et tamen si dicam vitam esse quamdam beatam, eamdemque sempiternam, quo nos Deo duce, id est ipsa ventate, gradibus quibus- dam infirmo gressui nostro accommodatis perduci cu- piam; vereor ne ridiculus videar, qui non rerum ipsarum quse signiilcantur, sed consideratione signo- rum tantam viam ingredi cceperim. Dabis igitur ve- niam, si prseludo tecum non ludendi gratia, sed exercendi vires et mentisaciem, quibusregionis illius, ubi beata vita est, calorem ac iucem non modo sus- tinere, verum etiam amare possimus. Ad, Perge po- tius ut coepisti : nam nunquam ego contemnenda pu- tem quee tudicenda vel agenda potaveris. 22. Aug. Age, jam ergo illam partem considere- mus, cum signis non alia signa significantur, sed ea qu8B signiflcabilia vocamus. Et primum dic mihi utrum homo, homo sit. Ad, Nunc vero an ludas ne- scio. Au(7. Quid ita ? Ad. Quia quaerendum ex me censes, utrum homo aliud sit quam homo. Aug. Ita credo te illudi arbitrareris, si etiam quaererem utrum prima hujus nominis sjllaba aliud sit qnam, ho, et aliud secunda quam, mo. Ad. Ita omnino. Aug. At ista duee syllabse conjunctee, homo est: an negabis? Ad, Quis neget? Aug. Queero ergo, num tu duse istee syllabae conjunct» sis. Ad. Nullo modo : sed video quo tendas. Au^. Dicito ergo, ne me contumeliosum pntes. Ad. Goncludi existimas quod homo non sim. Aug. Quid, tu non idem existimas, qui omnia supe- riora ex quibus hoc confectum est, vera esse conce- dis ? Ad. Non tibi ego dicam quid existimem, nisi prins abs te audiero, cum quaereres atram homo, homo sit, de duabus istis syllabis, an de re ipsaqoam significant, me interrogaveris ? Aug. Ta potiasre- sponde ex qua parteacceperis iaterrogationemmeara: nam si est ambigun. prius hoc cavere debuisti, ne- que mihi respondert: duteqnam cerius fieres qooDaiD modo rogaverim. Ad. Quid enim me impediret hcc ambigoitas, cum ego ad utrumque responderira; homo enim prorsus homo est : nam et istie doie sjl- labse nihil aliud sunt quam istffi duse syllabs ; et id quod significant, nihil aliud est, qaam id quod est Aug. Scite hoc quidem : sed cur hoc solum quod di- ctum est homo, non etiam caetera quae locuti snmns, ad utrnmque accepisti? Ad. Unde enim convineor quod et c^etera non sic acceperim ? Attg. Ut afia omittam, eam ipsam primam rogationem meam, si totam ex ea parte accepisses, qua syllabse sooant, i^ihil mihi respondisses ; possem tibi enim videri nibil etiam interrogasse : nunc vero cum tria verba soDne- rim. quorum nnum in medio repetivi dicens ntrDm homo, homo sit, primum et ultimum verbum, noo secundum ipsasigna, sed secundnm ea qus hissigni- ficantur te accepisse, vel hoc solo manifestum est, quod statim certus ac fidens rogationi respondendam putasti. Ad. Yerum dicis. Aug. Cur ergo id tantam quodin mediopositamest,etsecundum id quodsonat, et secundum id quod significat, te accipere libnit? Ad. Ecce jam totum ex ea tantum parte qua signi- ficatur accipio : assentior enim tibi, serinocinari nos omnino non posse, nisi auditis verbis ad ea ferator animus, quorum ista sunt signa. Quare ostende nunc^ quomodo ista ratiocinatione deceptus sum, qua me hominem non esse concluditur. Aug, Imo eadem rursus interrogabo, ut ipse invenias ubi lapsus sis. Ad. Bene facis. 23. Aug. Illud ergo quod primo quaesieram, qmi jam dedisti, non quseram. Vide igitur diligentins. utrum syllaba, ho, nihil aliud sit quam, ho ; et atnun, mo, nihil aliud sit quam, mo. Ad. Hic prosus nihO aliud video. Aug. Vide etiam num istis duabusjunetis, homo, fiat. Ad. Nequaquam hoc concesserim : placnit enim, et recte placuit, signo dato id quod signifiea- tur attendere, et ex ejus consideratione vel dare, vel negare quod dicitnr. Illee autem separatim enontiats syllabee, quia sine uUa significatione sonuerant, hoc eas esse qood sonuere concessum est. Aug. Placet igitur, firmumque animo tenes non respondendom esse interrogationibus nisi ex iis rebus quee verbis significantur. Ad. Non intelligo cnr displiceat, a modo verba sint. Aug. Vellem scire quomodo illi n- sisteres, de quo jocantes solemus audire» quod ex ejus ore cum quo disputabat, leonem processisse coo- cluserit. Gum enim queesisset, utrum ea quie loqae- remur, nostro ore procederent, atque ille non po- tuisset negare ; quod facile fuit, egit cum homine, ut in loqnendo leonem nominaret : hocubifactum est, ridicule insultare coepitetpremere, ut quoniamquid- quid loquimur, ore nostro exire confessus erat, et leonem se locutum esse nequibat abnuere, homo oon 1209 LIBER UNUS. 1210 malQs tam immanem bestiam videretur Yomuisse. Ad. Minime vero erat arduum scurr» huic resistere ; Don eDirn concederem ore aostro exire quodcumque loqaimur. Nam quce loquimur, ea significamus ; non autem quae res significatur, sed signum quo signifi- catnr loquentis ore procedit, nisi cnm ipsa signa si- gnificantur : quod genus paulo ante tractavimus. 24. Aug, Bene tu quidera hoc modo adversus illum esses paralus : verumtamen mihi quid respondebis, utrnm homo nomen sit requirenti ? Ad, Quid, nisi esse nomen ? Aug. Quid ? cum te video, num nomen video? Ad. Non. Aug. Visneigitur dicam quod sequi- tur? Ad. Ne quseso ; nam mihi ipse renuntio, me ho- minem non esse, qui nomen esse respunderim, cum homo utrum nomen esset inquireres. Jam enim pla- cuerat, e.x ea re quse signiticaretur, aut assentiri, aut negare quod dicitur. Aug. At mihi videtur non ie frustra in hanc responsionem decidisse ; nam vigi- lantiam tuam mentibus nostris indita ipsa lex rationis evicit : nam si qusererem quid esset homo, respon- deres fortasse, Animal ; si autem qusererem qute pars orationis esset homo, nnllo modo posses recte respondere nisi, Nomen : quamobrem cum homo et nomen, et animal esse inveDiatur, iliud dicitnr ex ea parte qua signom est, hoc ex parte rei quam signifi- cat. Qui ergo quserit utrum homo nomen sit, nihil ei aliod quam esse respondeam : satis enim signiQcat ex ea parte se velle andire, qua signum est. Si autem quserit ntrum animal sit, multo proclivius annnam : quoniam si tacens et nomen et animal, tantum quid esset homo requireret, placita illa loquendi regula ad id quod duabussyllabissigniiicatur, animus curreret; neqne quidquam responderetur nisi animal, vel etiam tota delinitio diceretur» id est animal rationale mor- tale : an tibi oon videtur? Ad. Prorsos videtur : sed cnm esse nomeo concesserimus, quomodo illam conclusionem nimis contumeliosa evitabimus, qua nos homines non esse conficitur? Aug. Quomodo putas, nisi docendo non ex ea parte illatam, qua interrogaDti asseDtiebancur ? Aut si ex ea parte illam se fatetur ioferre, duIIo modo est formidanda : quid enim metuam hominem, id est tres istas sylla- bas noD esse me confiteri ? Ad. Nihil est verius. Cur ergo animum ofTendit, cum dicitur, non es igitur ho< mo ; cnm secnndum illa concessa, nihil verius dici potuerit 7 Aug. Qaia dod possum dod putare ad id coDcIusiooem referri, qnod his duabus syllabis si- gnificatur, simul atqne ista verba sonuerint, ea scili- cet regiila, quee natnraliter plurimum valet, au- ditis signis ad res significatas feratur intentio. Ad. Accipio quod dicis. CAPUT L\. — An res quxque, vel ejus cognitio pluris habenda sit quam ipsius signa. 25. Aug. Jam ergo intelligas volo, res quee signifi- cantur, pluris qaam signa esse pendendas. Quldquid enim propter aliud est, vilius sit necesse est quam id propter qnod est ; nisi tu aliud existimas. Ad. 'Vi- detur mihi non temere hic esse assentiendum : nam cum dicimns, Coenum, longe hoc nomeD arbitror rei quam siguificat aDtecellere, Qood eoim dos offeDdit audieutes, dod ad ipsius verbi pertinet sonum; c»- nnm enim nomen, mutata una littera coelum est ; in- ter illa vero quse his nominibus significantur, quan- tum distet videmus. Quamobrem nequaquam huic signo tribuerim, quod in re quam significat odimus; et propterea hoc illi jure antepono : libentius enim hoc audimus, quam uilo sensu illud attingimus. Aug. Vigilantissime omnino. Itaque falsum est, omnes res pluris quam earum signa esse pendendas. Ad. Ita vi- detnr. Aug. Dic ergo mihi quid arbitreris eos secutos esse, qui huic rei tam fcedse atque aspernabili nomen indiderunt; vel utrum eos probes, an improbes. Ad. Ego vero illos nec probare, nec improbare audeo, nec quid fuerint secuti scio. Aug. Potesne sallem scire quid lu sequaris, cum hoc nomen enuntias? Ad. Hoc plane possum; namsignificare volo. ut eum cumquo loquor doceam vel admoneam de re illa, quod eum doceri vel admoneri oportere arbitror. Au^. Quid? ipsum docere aut admonere, sive doceri aut admo- neri, quod vel tu exhibes commode per hoc no- men, vel exhibetur tibi ; nonne charius quam ipsura nomen habendum est? Ad. Concedo ipsam scientiam, quae per hoc signum evenit, eidem signo esse ante- ppneDdam ; sed non ideo etiani rem ipsam puto. 26. Aug. In illa igitur sententia nostra, quanqaam sit falsum, res omnes signis suis preeponi oportere; non tamen falsum est, omne quod propter aliud est, vilius esse quam id propter quodest. Cognitio quippe coeni, propter quam lioc nomen est institutnm, pluris habenda est ipso nomine, quod eidem coeno prsepo- neodum esse comperimus. Nod cDim ob aliud ista cogoitio sigDo, de quo agimus aotelata est, Disi quia illud propter haDC, Don hcec propter illud esse con- vincitur. Nam ita cum quidam voralor, ventrisque, ut ab Apostolo dicitur, cultor (Rom. xvi, 18), diceret ideo se vivere, nt vesceretur ; non tulit qui audiebat frugi homo, et, Quanto, inquit, melius ideo vescereris ut viveres ? quod utique ex eadem ista regula locutus est ^. Nam neque alia de causa ille displicuit, nisi quod vitam suam tam parvipenderet, nt eara duceret gutturis voluptate viliorera, dicendo se propter epulas vivere : neqne Iiic ob aliud jure laudatur, nisi quod in iis duobus quid propter quid fieret, hoc est quid cui subjectum esset intelligens, cibandum potius ut vivamus, quam vivendum ut cibemur, admonuit. Si- militer et tu fortasse, et quilibbt hominum nonimpe- rite res eestimantium, dicenti cuipiam loquaci ama- toriqpie verborum. Ideo doceo ut loquar, respondere- tis, Homo, cur non potius ideo loqueris ut doceas ? Quod si hsec vera sunt, sicuti esse cognoscis, vides profecto quanto verba minoris habenda sint, quam id propter quod utimur verbis ; cnmipse usus verborum jam sit verbis anteponendus: verba enim sunt ut his utamur ; ntimur autem his ad docendum Quanto est ergo meliusdocerequamloqoi, tanto melior est quam verba, locutio. Multo ergo melior doctrina quam 1 Ms8. At in Edd., ut viveres ? uterque (amen ex eadem regula tocutus esl. 1211 DE MAGISTRO, yerba. Sed cupio &udire qaid forte ceDtradicendum putes. 27. Ad. Assentior qaidem meliorem quam verba esse doctrinam ; sed utrum adversus istam regulam qua dicitor, Omne qaod propter aliud est, inferius esse quam id propter quod est, nihil sit quod objici possit, igooro. Aug. Alias hoc opportunius diligen- tiusque tractabimas : nunc illad quod concedis, salis est ad id quod conGcere studeo. Das enim cognitio- nem rerum quam signa rerum esse chariorem. Qaam- obrem cognitio rerum quse significantur, cognitioni signorum anteferenda est : an tibi non videtur ? Ad, Nam ego cognitionem rerum cognitione signorum, ac non signis ipsis prsestantiorem esse concessi? qaare vereor ut hic tibi assentiar. Quid si enim ut coenam nomen melias est ea re quam significat ; ita et hujus nominis cognitio cognitioni quoqueillius reiest ante- ponenda, quamvis ea cognitione sit ipsum nomen in- ferius ? Quatuor qaippe sunt : nomen, et res, cognitio nominis, et cognitio rei. Sicat ergo primum secundo, cur non ettertium quarto antecellat? Sed ut non an- tecellat, nam etiam sabjiciendum est ? 28. Aug, Mire omnino te video et tenuisse quid concesseris, et explicasse quid senseris. Sed, ut opi- nor, intelligis, hoc trisyllabam nomen, quod soaitt cum dicimus, Vitium, melius esse quam id quod significat; cum ipsius cognitio nominis malto sit inferior cognitione vitiorum. Licet itaque consti- tuas etiam ista quatuor atqae consideres, nomen et rem, cognitionem nominis et cognitionem rei ;pri- mam secando jure prseponimus. Hoc enim positum nomen in carmine, cum ait Persius, Sed stupet hic vitio (Satyra 3, v, 32), non modo nihil vitii fecit in versu, sed nonnihil etiam ornatus dedit : cum tamen res ipsa quse signiiicatur hoc nomine in quocumqae inest, cogat esse vitiosum. At non ita et tertiam quarto, sed quartum tertio videmus excellere. Hujus enira cognitio nominis vilis est pree cognitione vitio- rum. Ad, Etiamne cum ista cognitio miseriores facit, censes esse prsferendam ? Nam idem Persius omni- bus poenis, quas tyrannorum vel crudelitas excogita- vit vel cupiditas pendit, hanc unam anteponit, qna cruciantur homines qai vitia quee vitare non possunt, coguntur agnoscere. Aitg, Potes hoc modo cognitioni hiyus nominis ipsam qaoque virtutum cognitionem negare prseferendam : quia virtutem videre nec tenere, supplicium est : quo idem ille satyricus tyranni ut puniantur optavit (Ibid.yV. 35-38). .4d. Deus hanc avertat amentiam : jam enim inteiligo non ipsas co- gnitiones, qaibus animum imbuit optima omnium disciplina, esse culpandas ; sed eos omnium miserri- mos judicandos, sicut et Persium judicasse arbitror, qui tali morbo affecti sunt, cui nec tanta medicina sabveniat. Aug, Bene intelligis : sed quoquo modo se habeat Persiana sententia, quid adnos? Non enimho- rum auctoritati subjectisumusintalibasrebus.Deinde si qaa cognitio cognitioni preeferenda sit, non hic fa- cile est explicare. Satis habeo quod efifectum est cognitionem re^um qufie signiiicantur, etsi non cogni- S. AUGUSTINl \M tione signorum, ipsis tamen signis esse potiorem. Quare jam illud roagis magisqne discotiamas, qiiile sit genus rerum qaas sinesignis monstrari posse dic^ bamus per seipsas, ut loqui, ambolare, sederejacere, atque hojusmodi caetera. Ad. Jam recolo quid dicas. CAPUT X. -- An quaedam doceri sine sigrds queoL Hes non dicuntur per ipsa verba. 39. Aug. Omniane tibi videntar, quae interrogati mox agere possumas, sine signo posse monstrari?» aliquid excipis ? Ad. Ego vero etiam atque etiam ge- nus hoc totam considerans, nihil adhuc inyenioqnod sine signo valeat doceri, nisi forte locntionem, et s forte idipsum quispiam quserat, quid sit docere.Video enim eum, quidquidpost ejus interrogationem fecere ut discat, ab ea ipsa re non discere quam sibidemon- strari capit : nam si me cessantem» ut dictum est, vel aliud agentem roget qnispiam quid sit ambolare, et ego statim ambulando, eumquodrogavitsinesigno coner docere ; unde cavebo ne id tantnm pntet esse ambulare, qaantam ego ambulavero ? qaod si putave- rit, decipietar : qaisquis enim plus minusve quasi ego ambalaverit, hunc ille ambalasse non arbitrahi- tur. Et qaod de hoc uno verbo dixi, transit in omnia qase sine signo monstrari possse consenseram preter dno illa quee excepimus. 30. Aug. Accipio quidem istud : nonne tibi vi- detur aliud esse loqni, aliud docere? Ad. Videtnr sane: nam siessetidem, nondoceretquisquamnisi loquens; cum vero et aliis signis, praeter verba, multa docea- mus, qais de ista diflerentia dubitaTerit ? Aug. Qoid? docere et significare, nihilne interest 7 an aliqaid dif- ferunt?Acl. Idem puto esse. Aug'. Nonne recte dicit, qui dicit idco nos significare ut doceamus? Ad. Recte prorsus. Aug. Quid, si dicat alius ideo nos docere nt signiflcemas ? nonne facile superiore sententia refel- letor ? Ad. Ita est. Aug. Si ergo significamus nt de* ceamus, non docemus ut significemus ; aliud est do- cere, aliud significare. Ad. Yerum dicis, nec recta idem esse ntrumquerespondi. Aug. Nuncillud respOD- de, utrum qui docet quid sit docere, significado id agat, an aliter. Ad. Non video quomodo aliter possit. Aug, Falsum est igitar quod paulo ante dixisti, doeeri rem posse sine signis, cnm qaaeritur quid sit ipsoin docere ; quando ne hoc quidem videmus sine sigoi- ficatione agi posse, cum aliud esse significare, aliod docere concesseris. Si enim diversa sant, sicut appa- ret, neque hoc nisi per illud ostenditur, non per se utiqae ostenditur, sicat tibi visum erat. QuamobreiB nihil adhuc inventam est, quod monstrari perseipsoffl queat prseter locationem, qaffiinter alia se quoquesi- gnificat : quse tamen cum etiam ipsa signam sit, nondum prorsus exstat quod sine signis doceri posse videatur. Ad. Nihil habeo cur non assentiar. 3t. Aug. Gonfectum est igitur et nihil sine signis doceri, et cognitionem ipsam signis quibus cognosci- mus, chariorem nobis esse oportere : quamvis non omnia quee significantur possint signis suis esse po- tiora, Ad, Ita videtur. Aug, Quanto tandem circuitD res tantilla peracta sit, meministine, quaeso? Nam ex 4213 LIBER UNUS. 1214 quo internos yerbajaculamur, quodtam dia fecmias, h«BC tria ut invenirentur laboratum est : utrum nihil sine signis possit doceri ; et utram sint qasdam signa rebus quas significant praeferenda; et utrnm melior quam signa sit rerum ipsa cognitio. Sed quartnm est, quod breviter abs te vellem cognoscere, utrumnam ista inventa sic pntes, ut jam de his dubitare non possis. Ad, Vellem quidem tantis ambagibus atque anfractibus esset ad certa perventum ; sed et ista ro- gatio tua nescio quomodo me sollidtat, et ab assen- sione deterret. Yideris enim mihi non hcec de me fuisse quaesiturus, nisi haberes quod contradiceres : et ipsa renim implicatio totum me inspicere, acsecu- rum respondere non sinit, verentem ne qnid in tantis involucris laleat, quod acies mentis meffi lustrare non possit. Aug. Dubitationem tuam non invitus ac- cipio ; significat enim animum minime temerarium : quffi custodia tranquillitatis est maxima. Nam dilllcil- limum omnino est non perturbari, cum ea quffi prona et procliva approbatione tenebamns contrariis dispu- tationibas labefactantur, et qiiasi extorqnentur e ma- nibus. Quare, ut squum est bene consideratis perspe- ciisque rationibus cedere, ita incognita pro cognitis habere periculosum. Metus est enim ne cum sffipe subrauntur quee firmissime statnra et mansura prffi- sumimus, in tantum odium vel timorcm rationis inci- damus, at ne ipsi quidem perspicuffi veritati fides habenda videatur. 32. Sed age, nunc expeditius retractemus ntrum recte ista dubitanda pulaveris. Nam quaero abs te, si qaisquam ignarus deceptionis avium, qus calamis et visco afTectatur, obviam fieret aucupi, armis quidem suis instructo, non tamen aucupanti, sed iter agenti ; quo viso premeret gradum, secumque, nt fit, admirans cogitaret et qusereret quidnam sibi hominis ille vellet omatns; anceps autem cum in se videret attentum, ostentandi se studio cannas expediret, et prope anim- adversam aliquam aviculam fistula et accipitre fige- ret, subigeret et caperet; nonne illum spectatorem saum doceret nuUo significatu, sed re ipsa, quod ille scire cupiebat? Ad. Metuo ne quid hic tale sit, quale de illo dixi, qui quaerit quid sit ambulare. Neque enim yideo, et bic totum illud aucupium esse monstratum. Aug. Facile est hac cura te exuere ; addo enim, si ille ita intelligens esset, nt ex hoc quod vidit, totum illud genus artis agnosceret : satis est namque ad rem, et de quibusdam rebus tametsi non omnibus, et quosdam homines doceri posse sine signo. Ad. Hoc etiam ego possum illi addere ; si enim sit bene intel- ligens, pancis passibns ambulatione monstrata, totum quid sit ambulare cognoscet. Aug. Facias per me licet, nec tantum nihil resisio, verum etiam faveo : vides enim ab utroque nostrum id effici, ut qusdam quidam doceri sine signis queant, falsumque illnd sit qnod nobis paulo ante videbatur, nihil esse omnino quod sine signis possit ostendi. Jam enim ex bis non anum aliquid aut alterum, sed millia rerum animo occur- rnnt, qus nullo signo dato per seipsa monstrentur. Quid enira dubitemns, oro te? Nam ut hominum omit- tam innnmerabilia spectacula in omnibus theatris sine signo ipsis rebus exhibentium ; solem certe istum lu- cemque hsc omnia perfundantem atque vestientem, lunam et cffitera sidera, terras et maria, qusque in his innumerabiliter gignuntur, nonne per seipsa exhi- bet atque ostendit Dens et natura cernentibus? 33. Quod si diligentius consideremus, fortasse nihil invenies, qnod per sua signa discatur. Cum enim mihi signum datur, si nescientem me invenit cnjus rei signum sit, docere me nihil potest : si vero scien- tera, quid disco per signum? Non enim mihi rem quam significat ostendit verbum cum lego, Et sara- ballas^ eorum non sunt immutatm {Dan. iii, 94). Nam si quffidam capitum tegmina nuncnpantur hoc nomine, num ego hoc audito, aut quid sit caput, aut qnid sint tegmina didici? ante ista noveram ; neque cum appellarentur ab aliis, sed cum a me viderentur, eorum est mihi facta notitia. Etenim cum primum istffi duffi syllabffi, cum dicimus, Caput, aures meas impulerunt, tam nescivi quid significarent, quam cum primo audirem legeremve, saraballas. Sed cum sffipe diceretur, Gaput, notans atque animadvertens quando diceretur, reperi vocabulum esse rei quffi mihi jam eratvidendo notissima. Quod priusquam reperissem, tantum mihi sonus erat hoc verbum : signum vero esse didici, quando cujus rei signum esset inveni ; qnam quidem, ut dixi, non significatu, sed aspectu didiceram. Itaque magis signumre cognita, quamsigno dato ipsa res discitur. 34. Quod ut apertius intelligas, finge nos primum nunc audire quod dicitur, caput; et nescientes utrum vox ista sit tantummodo sonans, an aliquid etiam significans, quffirere quid sit caput (memento nos non rei quffi significatnr, sed ipsius signi velle habere no- titiam, qua caremus profecto, qnamdiu cujus signum est ignoramus) : si ergo ita quffirentibus res ipsa di- gito demonstretur, hac conspecta discimus signum quod audieramus tantum, nondum noveramus. In quo tamen signo dum duo sint, sonns et significatio, so- num certe non per signum percipimus, sed eo ipso aure pnlsata; significationem autem re, quffi signifi- catur, aspecta. Nam illa intentio digiti significare nihil aliud potest, quam illud in quod intenditur digitus : intentus est autem non in signum, sed in membrum quod caput vocatnr. Itaque per illam neque rem pos- < In editione Bad. et nostris Mss. hic et iafra constanter scribitur per r sarabarx; guo pacto etiam Tertullianus scripsitia librode Pallio, et iu lioro de Resurrectione Car- nis. Porro autem textus ffrsBcus, Dan. cap. 3, v. 94, habet II neutrogenere, tasaraoara^ quemscribendimodumnon pauci sequuutur ; improbai vero Hieronymus in Dan. cap. 3, V. 21, vuitque legendum saraballa. Ad bsc Mss. Fiscan- nensis et Micnaelinus pro quaedam capitum^ habent, qux^ dam pedum (egmina;ei cousentaneeposteaprffiferunt, aut quia iintpedes, etc. ; cum dicimus pedes, aures, etc. ; pedes notanSf etc. ; denique omittunt, r apilum, eo loci ubi legi- mus, tegminaquidemillacopUum. Contingitistheecvarietas ez varia vocabuli istius interpretatione, quod quibusdam significat /e^mtna capitum^ ut refertlsidorus, lib. 19. cap. 23 ; aliis, fluxa ac sinuosa vestimenfa^ ut ipsi Isidoro ibi- dem placet, palUa, Vatablo aliiKquescriptnrsB interpretibus sooat; nonnuliis etiam, ca/ceamen/a; Uieronymo demum in loco citato braecas seu tibialia. i215 DE MAGISTRO, S. AUGUSTINl nifi sum Dosse quam noveram, Deqae signum in quod iDteDtus digitus dod est. Sed de intentione digiti non nimis caro; qoia ipsius demonstraiionis signum mihi yidetur potius, quam rerum aliquarum quce demon- strantur, sicut adverbiura quod, Eccc, dicimus ; nam et cum hoc adverbio digitum solemus intendere, ne unum demonstrandi signum non sit satis. Et id maxi- me tibi nitor persuadere, si potero, per ea signa quse verba appellantur, nos nihil discere; potiu? enim, ut dixi, vim verbi, id est siguificationem qa» latet in sono, re ipsa qu8B significatur cognita, discimus, qaam illam tali significatione percipimur. 35. Et quod diii de capite, hoc etiam de tegmini- bus, deque aliis rebus innamerabilibus dixerim : quas tamencumjam noverim, saraballas illas adhuc usque non novi; quas mihi si gestu quispiam significarit aut pinxerit, aut aliquid cui sirailes sunt, ostenderit, non dicam non me docuerit, quod facile obtinerem, si paulo amplius loqui vellem; sod dico id qood proxi- mam est, non verbis docuerit. Quod si eis forte con- spectis cum simul adero me admonuerit, dicens, Ecce saraballas; discam rem quam nesciebam, non per ▼erba quffi dicta sunt, sed per ejus aspectum, per quem factum est ut etiam noraen illud quid valeret, nossem ac tenerem. Non enim cum rem ipsam didici, verbis alienis credidi, sed oculis meis : illis tamen fortasse ut attenderem credidi, id est ut aspectu quse- rerem quid viderem. CAPUT XI. — Discimus non verbis foris sonantibus, sed docente intus veriiate, 36. Hactenns verba valuernnt, quibus ut plurimum tribuam, admonent tantum ut qmpramus res, non exhibent ut noverimus. Is me autem aliquid docet, qui vel oculis, vel ulli corporis sensui, vel ipsi etiam menti prsebet ea quce cognoscere volo. Verbis igilur Disi verba non discimus, imo sonitum strepitumque verborum : nam si ea quae signa non sunt, verba esse Don possunt, qnamvis jam auditum verbum, nescio tamen verbum esse, donec quid significet sciam. Re- bus ergo cognitis, verborum quoque cognitio pertici- tur; vorbis vero auditis, nec verba discuntur. Non enim ea verba quse novimus, discimus ; aut quae nou novimas, didicissenos possamus confiteri, nisi eorum significatione percepta, qnae non auditione vocum emissarum, sed rerum significatarum cognitione con- tingit. Verissima quippe ratio est, et verissime dici- tur, cum verba proferuntur, aut scire nos quid signi- ficent, aut nescire : si scimus, commemorari potius qoam discere; si autem nescimus, ne commemorari quidem, sed fortasse ad quserendum admoneri. 37. Quod si dixeris, tegmina quidem illa capitum, quornm nomen sono tantum tenemus, non nos posse nisi visa cognoscere, neque nomen ipsum plenius nisi ipsis cognilis nosse ; quod tamen de ipsis pueris ac- cepimus, ut regem ac fiammas fide ac religione supe- raverint, quas laudes Deo cecinerint, quos honores ah ipso etiam iniraico meruerint, num aliter nisi per verba didicimus? Respondcbo, cuncta quse illis verbis significata snnt, in nostra notitia jam fuisse. Nam quid sint tres pueri, quid fornax, qoid ignis, qaid rex, quid denique illsesi ab igne, cieteraqQe onmia jam tenebam quse verba illa sigmficant. AnaniasTero, et Azarias et Misael tam mihi ignoti sunt quam ille saraballa^. ; nec ad eos cognoscendos hflec me nomiDa quidquam adjuverunt aut adjuTare jam potuenuil Haec autem omnia ^qu€e in illa leguntur historia, ita illo tempore facta esse, ut scripta sunt, credere oe potius quam scire fateor: neque istam differentiiE iidem ipsi quibus credimus nescierunt. Ait enim pro- pheta, Nisi credidcriiis , non inteUigetis (Isai, vii, i sec. LXX) : quod non dixisset profccto, si nihil dift^ re judicasset. Quod ergo intelligo, id etiam crede: at non omne quod credo, etiam intelligo. Omse antem qnod intelligo, scio: non omne quod credo, scio. Nec ideo nescio quam sit utile credere etiam multa qnae nescio ; cui ntilitati hanc qaoqne |adjaD§o de tribus pueris historiam: quare pleraqoe rerun cum scire non possim, quanta tamen utilitate credafi- tur, scio. 38. De universis autem quse intelligimus nonlo- quentem qui personat foris, sed intus ipsi menti pre- sidentera consulimas veritatem, verbis fortasse nt consularaus adraoniti. Ille autem qni consuUtur, doeet, qui in interiore homine habitare dictus est Christu; (Ephes, ni t6, 17), id est incommutabilis Dei Virtus atque sempiterna Sapientia: quam quidem omnis n- tionalis animaconsulit; sed tantum cuique panditnr, quantum capere propter propriam, sive malam sire bonam voluntatem potest. Et si quando fallitur, Don fit vitio consultae veritatis, ut neque hujus, qus foiis est, lucis vitium est, quod corporei ocoli S9pe falloo- tur : quam lucem de rebns visibilibus consuli fiite mur, ut eas nobis quantum cernere valeino?, ostendat. CAPUT XII. — Christus veritas intus doeet, 39. Quod si et de coloribus lucem, et de at\ffv quse per corpns sentimus, elementa hujus mundi et* deraque corpora quee sentimus, sensusque ipsos qu- bns tanquam interpretibus ad talia noscenda meos utitur ; de his autem quse inlelliguntur, interioreaiT^ ritatem ratione consulimus : quid dici potest undeclt- reat, verbis nosaliqnid discere praeter ipsumquiu- res percutit sonum ? Namque omnia quse perdpiniQ^* aut sensu corporis, aut mente percipimus. Illa seosi- bilia, hsec intelligibilia ; sive, ut more auctorum no- strorum loquar, illa carnaiia, hsec spiritualia nomi- namus. De illis dum interrogamur, respondemos, si prsesto sunt ea qus sentimus; velut cum a nobi? quseriturintnentibus Innam novam, qualisaut ubisit Hic ille qui interrogat, si non videt, credit yerbis, et saepe non credit: discit autem nullo modo, nisi et ipse quod dicitur videat ; ubi jam non Terbis qus so- nuerunt, sed rebus ipsis et sensibus discit. Nam rerin eadera sonant videnti, quee non videnti etiam sonae- runt. Gum vero non de iis quae coram sentimos, sed de his quse aliqoando ^ensimus quseritur ; non jam re^ ipsas, sed imagines ab iis impressas memoriffqu^ mandatas loquimur : quse omnino qoomodo rera di- 1217 LIBER UNUS. 1218 t camus, cum falsa intueamur, ignoro ; nisi qaia non I nos ea viderc ac sentire, sed vidisse ac sensisse nar- ramus. Ita illas imagines in memoria: penetralibus rerum ante sensarum qusedam documenta gestamus, quffi animo contemplantes bona conscientia non men- timur cum ioquimur: sed nobis sunt ista documenta; is enim qui audit, si ea sensit atque adfuit, non di- scit meis verbis, sed recognoscit ablatis secum ei ipse imaginibus : sit autem illa non sensit S quis non eum credere potius verbis quam discere intelligat ? 40. Cumvero de iis agitur quae mente conspicimus, id est intellectu atque ratione, ea quidem loquimur quffi prsesentia contuemur in illa interiore luce veri- tatis, qua ipse qui dicitur bomo interior, illustratur et fniitur : sed tunc quoque noster auditor, si et et ipse illa secreto ac simplici oculo videt ; novit quod dico sna contemplatione, non vcrbis meis. Ergo ne hunc quidem doceo vera dicens, vera intuentem ; docetur enim non verbis meis, sed ipsis rebus, Deo intus pan- dente, manifestis: itaque de bis etiam interrogatus respondere posset. Quid autem absurdius quam eum putare locutione mea doceri, qui posset,antequam io- querer, ea ipsa intcrrogatus exponere ? iNam quod ssepe contingit, ut interrogatus aliquid neget, atque ad id fatendum aliis interrogationibus urgeatur, Ht hoc imbecillitate cernentis, qui de re tota illam Incem consulere non potest : quod ut partibus faciat, admo- netur, cum de iisdem istis partibus interrogatur, qui- bus illa summa constat, quam totam cernere non valebat. Quo si vcrbis perducitur ejus qui interrogat, non tamen docentibus verbis, sed eo modo inqniren- tibus, quo modo e?t iile a quo qnseritur, intus disce- re idoneus ; velut si abs te quffirerem hoc ipsum quod agilur, utrumnam verbis doceri nihil possit, et ab- surdum tibi primo videretur non valenti totum con- spicere : sic ergo quffirere oportuit, ut tuse sese vires habent ad audiendum illum intusmagistrum, ut dice- rem : Ea qu» me loquente vera esse conliteris, et certus es, et te illa nosse coniirmas, unde didicisti? responderes fortasse quod ego docuissem. Tum ego snbnecterem : Quid si me hominem volantem vidisse dicerem, itane te certum verba mea redderent, quem- admodum si audires sapientes homines stultis esse meiiores ? Negares profecto et responderes illnd te non credere, aut etiambi crcderes ignorare, hoc autem certissime scire. Ex hoc jam nimirum intelligeres, neque in illo quod me afiirmante ignorares, nequein hoc qnod optime scires, aliquid te didicisse verbis meis ; quandoquidem etiam interrogatus de singnlis, etiiiudignotum, et hoc tibinotum essejnrares. Tum vero totum illud quod negaveras fatereris, cum hffic ex quibus constat, clara et certa esse cognosceres ; omnia scilicet quse loquimur, aut ignorare auditorem utrum vera sint, aut falsa esse non ignorare, aut scire vera esse. Horum trium in primo ant cre- dere, aut opinari, aut dubitare ; in secundo adver- sari atque renuere ; in tertio attestari : nusquam igi- tur discere. Quia et ille qui post verba nostra rem < Er, Lov. si aulem ilie non sensit, M. nescit et qui se falsa novit audisse, et qui posset in- terrogatus eadem respondere qu» dicta sunt, nihil verbis meis didicisse convincitur. CAPUT XilL—Verborum vinc quidem animus loquentis aperitur, 4i . Quamobrem in iis etiam quce mente cernuntur, frustra cernentis loquelas audit quisquis ea cernere non potest, nisi quia talia quamdiu iguorantur utile est credere : quisqub antem cernere potest, intus est discipulus veritatis, foris judex ioquentis, vel potius ipsius iocutionis. Nam plerumque scit illa qu» dicta sunt, eo ipso nesciente quse dixit ; veiuti si quisquam Epicureis credens et mortalem animaui putans, cas rationes quse de immortalitate ejus a prudentioribus tractatffi sunt, eloquatur, ilio audiente qui spiritualia contneri potest; judicat iste eum vera dicere: at ille qui dicit, utrum vera dicat ignorat, imo etiam faisis- sima existimat : num igitur putandus est ea docere quffi nescit? Atqui iisdem verbis utitnr, quibus uti etiam sciens posset. 42. Quare jam ne hocquidem relinquitur verbis,ut his saltem loquentis animus indicetur , si quidem in- certum est utrum ea qu» loquitur, sciat. Adde men- tientes atque fallentes, per quos faciie inteliigas non modo non aperiri, verum etiam occnltari animnm ver- bis. Nam nullo modo ambigo id conari verba vera- cium, et quodammodo proliteri, ut animus loquentis appareat; qnod obtinereut omnibus concedentibus, si loqui mentientibus nou liceret. Quanquam sffipe ex- perti fuerimus, et in nobis et in aiiis, non earum re- rum quse cogitantur, verba proferri : quod duobus modis posse accidere video, cum aut sermo memorise mandatus et sffipe decursus, alia cogitandis ore fun- ditur ; quod nobis cum hymnum canimns sffipe con- tingit: aut cum alia pro aliis verba prseter volunta- tem nostram linguffi ipsius errore prosiliunt ; nam hic quoqne non earum rerum signa quas in animo habe- mus, audiuntur. Nam mentientes qnidem cogitant etiam de iis rebus quas loquuntur, ut tametsi ne- sciamus an verum dicant, sciamus tamen eosinanimo habere quod dicunt, si non eis aliquid duorum qu» dixi accidat : quse si quis et interdum accidere conten- dit, et cnm accidit apparere, quanquam sspe occul- tum est, et saepe me fefeliit audientem, non resisto. 43. Sed his acciditaliud genus, sane late patens, et semen innumerabilium dissensionum atque certa- minum : cum ilie qui loquitur eadem quidem signi- ficat quffi cogitat, sed plerumque tantum sibi et aliis quibusdam ; ei vero cui loquitur et item aliis non- nullis, non idem significat. Dixerit enim aliqnis au- dientibusnobis, ab aiiquibus beiiuis hominem virtute superari ; nos illico ferre non possumus, et hanc tam falsam pestiferamque sententiam magna intentione refeliimus : cum ille fortasse virtutem, vires corporis Yocet, et hoc nomine id quod cogitavit enuntiet, nec mentiatur, nec erret in rebns, nec aliud aliquid vol- yens animo, mandata memori» verba contexit, nec linguffi lapsu aliud quam voivebat sonet ; sed tantum- modo rem quam cogitat, alio qnam nos nomine ap- im ADMONITIO DE SEQUENTIBUS TRIBUS UBRIS DE UBERO ARBITRIO. m pellat, de qua Uli statim assentiremur, si ejus cogita- tionem possemus inspicere, quam verbis jam prola- tis explicataque sententia sua, nondum nobis pandere Taluit. Huic errori definitionem mederi posse dicunt, ut in hac queestione si definiret quid sit virtus ; elu- ceret, aiunt, non de re, sed de yerbo esse controver- siam : quod ut concedam ita esse quotusquisque bonus definitor inveniri potest ? et tamen adversus disciplinam definiendi multa dbputata sunt ; quse ne- qne hoc loco tractare opportonum est, nec usquequa- que a me probantur. 44. Omitto quod multa non bene audimus, et qnasi de auditis diu multnmque contendimus ; velut tu nu- per verbo quodam punico, cum ego misericordiam dixissem, pietatem significari te audisse dicebas ab eis quibus haec lingua magis nota esset : ego autem resistens, quid acceperis tibi omnino excidisse as- serebam ; visus enim mihi eras non pietatem dixisse, sed fidem, cum et conjunctissimus mihi assideres, et nuUo modo haec duo nomina similitudine soni au- rem decipiant. Diu te tamen arbitratus sum nescire quid tibi dictnm sit, cum ego nescirem quid dixeris : nam si te bene audissem, nequaquam mihi videretnr absurdum pietatem et misericordiam uno vocabulo pnnice vocari. Haec plerumque accidunt ; sed ea, ut dixi, omittamus, ne calumniam verbis de audientis negligentia, vel etiam de surditate hominum videar commovere : illa magis angunt qu» superius enume- ravi, ubi verbis liquidissime aure perceptis et la- tinis non valemns, cum ejusdem linguse simus, 1o- quentiumcogitata cognoscere. 45. Sed ecce jam remitto et concedo, cum verba ejus auditu cai nota sunt, accepta fuerint, posse illi esse notum de iis rebus quas significant, loquen- tem cogitavisse : num ideo etiam qnod nunc queeri- tur, utrum vera dixerit, discit ? CAPUT XIV. — ChrUtus mtus docet, homo verbis foris admonet, Num hoc magistri profitentur, nt cogitata eorum, ac non ipsse disciplinse quas loquendo se tradere pu- tant, percipiantur atque teneantnr? Nam qnis tam stulte cnriosus est, qui filium suum mittat in scho- lam, ut quid magister cogitet discat ? At istas omnes disciplinas qnas se docere profitetur, ipsiusque vir- tutis atque sapie^tise, cum verbis explicaverint; tnm illi qui discipuli vocantur, utmm Tera dictasint, apnd semetipsos considerant, interiorem scilicet iDam ve- ritatem pro viribns intuentes. Tanc ergo discont: et cum vera dicta esse intus inyenerint, laodant, nt- scientes non se doctores potius landare qoam dodos; si tamen et illi quod loquuntur sciant. Falluntur aa> tem homines, ut eos qui non sunt magbtros vocent, qui plerumqoe inter tempus locationis et temposoo- gnitionis, nulla mora interponitar ; et quoniam post admonitionem sermocinantis cito intas discunt, foris se ab eo qui admonuit, didicisse arbitrantur. 46. Sed de tota utilitate verborum. qus si beae consideretur non parva est, ^lias, si Deus sivedt, requiremus. Nunc enim ne plus eis qnam oportet tribneremus, admonui te; ut jam non credereimB tantum, sed etiam intelligere inciperemus quam nn scriptum sit auctoritate divina, ne nobb quemquaiD magistrom dicamus in terris, quod unus omnioa magister in coelis sit {Matth, xxiii, 8-10). Quid sit autem in coelis, docebit ipse a quo etiam per ho- mines signi admonemur et foris, at ad eum iotn conversi erodiamor: quem diligere ac nosse beati vita est, quam se omnes clamant quserere, panci to- tem sunt qui eam vere se invenisse loetentur. Sed jaiB mihi dicas velim, qnid de hoc toto meo sermoiie sentias. Si enim vera esse qoee dicta sant nosti, etian de singulis sententiis interrogatus ea te sciredixisses: vides ergo a quo ista didiceris ; neque enim a me, cai roganti omnia respoi\deres. Si autem vera esse jm nosti, nec ego nec ille te docuit : sed ego, qma nunquam possum docere; ille, quia tu adhncnoD potes discere. Ad. Ego vero didici admonitione Ter* bon.m tuorum, nihil aliud verbis quam admoneri ho- minem ut discat, et perparum esse quod per locs- tionem aliquanta cogitatioloquentisapparet : utiiuin autem vera dicantor, eumdocere solum, qui se intos habitare, cum foris loqueretur, admonait; quem jam, favente ipso, tanto ardentius diligam, qoanto ero in discendo provectior. Verumtamen boic ora- tioni tufie, qua perpetua usus es, ob boc habeo maxime gratiam, quod omuia quae contradicere para- tns eram, preeoccupavit atque dissolvit; nihilqoe omnino abs te derelictum est, quod me dubium &- ciebat, de quo non ita mihi responderet secretam iilud oraculum, ut tuis verbis asserebatur. ADMONITIO DE SEQUENTIBUS TRIBUS LIBRIS DE LIBERO ARBITRIO. £x Reliquis hujusce tomi libris qoi ad confutandos Manichseornm errores spectant, primam hic« ut in hacte nus excnsis, exhibetor opus cui de Libero Arbitrio titulus est : quod quidem anno Christi trecentesimo octo- gesimo octavo Romse agente Augustino inchoatum, absolutum vero arbitramus anno trecentesimo nonagesiiDO quinto. Non enim perfectum ab ipso fuit post elapsum hunc annom qoo episcopatom adeptus est, cum iliiDS secundom tertiumque librum presbyter, ut ait, ordinatos terminaverit (Ae^roc^. lib. i, cap. 9» n. i). Neqae etiam ante annum eumdem, cum Augostinus in Epistola 27, n.4, Paulino Nolensi episcopo scribat nescire se aliquod scriptionis genus edidisse quod Romanianus (quividelicetin Italiamsub istius anni exordium profectos erat) penes se non haberet : postea vero, Epistola 31, n. 7, hoc opus Paulino ipsi offerat sub his verbis: « Tres libros, atque utinam tam grandis queestionisitaezpIicatoresutgrandeSymisiSanctitati et Cbaritati toc, 122i DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI UBER PRIMUS. m% u nam qoaestio eorum de Libero Arbitrio est. Hos autem noa habere, aut omnes non habere fratrem Roma- c nianom scio, » etc. In primo iibro mota perdif&cilii qasestione illa, qua se olim yehementer agitatum atque in Manichseos im- pulsum fuisse confitetur Augastinus, Unde scilicet malum exortum sit, explicat primam quid sit male facere, tumque mala hominum facta nonaisi ex libero voluntatis arbitrio proficisci probat : quippe cum libidini, qufle in omnibus malefacLis dominatur, servire mens a nullo cogatur. In libro secundo, difficultate quod liberlas, qua peccatur, a Deo data sit emergente, tria h®c disquirun- tur : Qua ratione Deum esse manifestom sit ; an ab ipso sint bona qusecumque ; utrum in bonis censenda sit libera voluntas. ; In tertio disputatur unde iste motus existat quo ipsa voluntas ab incommutabili bono avertitur ad com- mutabile bonum; an invicem adversentur Dei prsescientia de hominum peccatis, et hominum ipsorum in peccando libertas. Mox ostenditur nequaquam id Creatori deputandum quod in creatura ita fieri ne- cesse est, ut voiuntate peccantium fiat ; et prorsus de creaturce, quse peccato obnoxia sit, coadi- tione ac supplicio landandum esse Deum. Hinc ad origiuis vitium perdacta disputatione, declaratur quem- admodum hoc ipsum haud iiiguste in Adse posteros demanai;it ; et deinceps difficultates nonnuUse huc pertinentes enodantur. S. AUGUSTINUS BPIST, 143, MAHCELLINO. « Litterae tuse... habent queestionem mihi propositam ex iibris, non divinis, sed meis, quosscripsi de Libero- Arbitrio. In talibus autem quaestionibus non moltum laboro : quia etsi defendi sententia mea liquida ratione non potest, mea est ; non ejus auctoris, cujus sensum improbare fas non est... Hoc tamen quod in tertio libro de Libero Arbitrio cum de substantia ratioaali a^erem sic a me positum est ut dicerem : « In corporibus autem « inferioribus anima post peccatum ordiaata regit corpus suum, non omnimodo pro arbitrio, sed sicut le^esuni- « versitatis sinunt : d diligenter advertant, qui putant me aliquid de anima humana velut certum statnisse at- que fixisse, quod vel ex parentibus per propaginem veniat, vel in actibus vitse superioris atque coelestis peccaverit, ut corruptibili carne mereretur includi : et videant sic a me verba fuisse perjpensa, ut retento eo quod certum habeo, post peccatum primi hominis natos esse atque nasci caeteros hommes in carne pec- cati, cui sanandse venit in Domino similitudo carnis peccati, ita omnia sonarent, ut nulli praejudicarent opinioui quatuor illarum, quas postea digessi atque distinxi, non confirmans aliquam, sed interim quod age- bam sequestrata illarum discussione determinans, ut qusecumque illarum vera esset, Deus sine dubio lauda- retur. Sive enim, » etc. Vide praeterea librum 1, cap. 9. Retractioaum, col, 595, a verbis^ Cum adhuc RomoB, n. 1, lisque adcol. 599, n, 6, verbis, non sit auctor mali. M. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI DE LIBERO ARBITRIO LIBRI TRES<". LIBER PRIMUS. In quo mota qusestionef Unde malum, explicatur quid sit male agere ; tumqae maia homiaum facta ex iibera voluatatis arbitrio proficisci ostenditur ; quippe cum libidiai, quse ia omai facto malo regaat, servire meas a auilo cogatur. CAPUT PRIMUM. — 'Deiis an alicujus mali auctor. fecisse dicimus : alio, cum mali aliquid esse perpes- ' 1. EvoDics (b): Dic mibi, quaeso te, utrum Deus sum. £. De utroque scire cupio. A, At si Deum non sit auctor mali? Augustinus: Dicam, si planum bonum esse nosti vel credis, neque enim aliter fas feceris de quo malo quseras. Dnobus enim modis ap- est, male non facit : si Deum justum fatemur, pellare solemus rnalum ; uno, cum male quemque nam et hoc negare sacrilegum est, ut bonis prsemia, ADMO.MTIO PP. BBNEDICTINORnM. His castigandis subsidio fueruat Mss. Corbeieasis, Germaaeoais, Gemmeticeasis, Pratelleasis, Audoeaeasis, Sergieasis, Casaleasis, Regio-Moateasis, Regius, Araulieasis, Thuaaeasis, Victoriaus, Sorboaici duo, uaus Augastiaiaaonim Parie m^oris coaveatus, Domiaicaaorum via Jocobsa, Remeasis ecclesise, Vedastiaus et Vaticaaus, lectioaes quoque Belgico- rum quatoor apud Lov., ac editioaes Bad. Er. et Lov. Comparavimus praeterea eas omiies editiones initio Retractationum et Confessionum me- moratas. M. (a) lachoati aauo Christi 388, absoluti aaao 395. n. 2 rescribit : « Quaaquam et illa si relegas... qus te {b) la iis libris dialogi forma cooscribeadis collocutore « coafereate mecum ac sermociaaate coascripsi, sive de HBUsest, aoaOrosioutiBadiaoaeditioprsfert.sedEvodio, « Aaim» Qualitate, sive de Libero arbitrio ; iavenies Goi postmodum episcopo sic Augustiaus in Epistola 162, « nade dissolvas, et siae opera mea, dubitatiouec tuas. » ita supplicia malis triboit ; quae utique supplicia pa- tientibus male sunt. Quamobrem si nemo injuste poe- nas luit, quod necesse est credamus, quandoquidem divina providentia hoc universum regi credimus. illius primi generis malorum nullo modo, hujus autem se- cundi auctor est Deus. E. Est ergo alius auctor illius mali, cujus Deum non esse compertum est? A. Est cerle : non enim nullo aoctore fieri posset. Si autem qoffiris quisnam iste sit, dici non potest : non enim unus aliquis est, sed quisque malus bui malefacti auctor est. Unde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, malefactajuslitia Dei vindicari. Non enim juste vindicarentor, nisi lierent voluntate (a). 2. E. Nescio utrum quisquam peccel, qui non di- dicerit : quod si verum est, quisnam sit ill« a quo peccare didicerimus, inquiro. A. Aliquid boni existi- mas esse disciplinam? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam?. Lov., non tamen regnarU, Sed melius alii Cdd. regMt scilicet mens. 1233 LIBER PRIMUS. 1234 pus, qualecumque id sit, animum yirtute prseditum vincit. E. Evidcntissimum est. A. Quid? animns ju- stus, mensquejus proprium imperiumque custodiens, num potest aliam mentem pari a^.quitate ac virtute regnantem, ex arce dejicere, atque libidini subjugare? E. Nullo modo ; non solum propter eamdem in utra- gue excellentiam, sed etiam quod a justitia prior de- cidet, iietque vitiosa mens, quse aliam facere conabi- tur, eoque ipso erit infirmior. 21. A. Bene intelligis; quareillud restat utrespon- deas, si potes, utrum tibi videatur rationali et sapienti mente quidquam esse prsestantius. £. Nihil praeter Deum arbitror. A. Et mea ista sententia est. Sed quoniam res ardua est, neque nunc opportune qu(B- ritur, ut ad intelligentiam veniat, quanquam robu- stissima teneatur fide, integra nobis sit hujus quse- stionis, diligens et cauta tractatio. CAPUT XI. — Mens ex libera voluntate Hbidini serviens punitur juste. In praesentia enim scire possumus qusecumque illa natura sit, quam menti virtute pollenti fas est^excel- lere, injustam esse nullo modo posse. Quare ne ista quidem, tametsi habeat potestatem, coget mentem servire libidini. E, Istud prorsus nerao est qui non sine ulla cunctatione fateatur. A. Ergo relinquitur ut quoniam regnanti menticompotiqueYirtutis,quidquid par aut prffilatum est, non eam facit scrvam libidinis propter justitiam ; quidquid autem inferius est, non possit hoc facere propter inflrmitatem, sicut ea quse inter nos constiterunt docent ; nulla res alia mentem cupiditatis comitem faciat, quam propria voluntas et liberum arbitrium. £. Nihil tam necessarium restare video. 22. A, Sequitur jam ut tibi videatur juste illam pro peccato tanto poenas pendere. JE^. Negare non possum. A. Quid igitur ? Num ista ipsa poena parva existimanda est, quod ei libido dominatur, exspolia- tamque virtutis opulentia, per diversa inopem atque indigentem trahit, nunc falsa pro veris approbantem, Dunc etiam defensitantem, nunc improbantem quse antea probavisset, et nihilominus in alia falsa irruen- tem ; nunc assensioneui suspendentem suam, et ple- rumque perspicuas ratiocinationes formidantem ; nunc desperantem de tota inventionc yeritatis, et stultitiae tenebris penitus inhserentem ; nunc conantem in lu- cem intelligendi, rursusque fatigatione decidentem : cum interea cupiditatum iliud rcgnum tyrannice sse- yiat, et variis contrariisque tempestatibus totum ho- minis animum vitamque perturbet, hinc timore, inde desiderio ; hinc anxietate, inde inani falsaque laetitia ; hinc cruciaturei amissaequte diligebatur, indeardore adipiscendoe quee nonhabebatur ; hincacceptse iiyuriae doloribus, inde facibus vindicandse : quaquaversum potest coarctare avaritia dissipare luxuria, addicere ambitio, inllare superbia, torquere invidia, desidia sepelire, pervicacia concitare, afflictare subjectio, et queecumque alia innumerabiliaregnumillius libidinis frequentant et exercent?possumusne tandem nullam istam poenam putare^ quam, ut cernis, omnes qui non hserent sapientise, necesse est perpeti? 23. E7 Magnam quidem istam poenam esse ju- dico, et omnino justam, si quis jam in sublimitate sapientise coUocatus, inde desceudere ac libidini ser- vire delegerit : sed utrum esse quisquam possit incer- tum est, qui haec aut voluerit facere, aut velit. Quan. quam enim credamus homincm tam perfecte con- ditum a Deo, et in beata vita constitutum, ut ad aerumnas mortalis vitse ipse inde propria voluutate delapsus sit ; tamen hoc cum flrmissima iidc teneam, intelligentia nondum assecutus sum : cujus rei dili- gentem inquisitionem, si nunc differendum putas^ me invito facis. CAPUT XII. — Mortalis vitx pvmas qui Ubidini ser- viunt, merito patiuntur^ etiamsi sapientes nunquam fuerint. 24. Yerum illud quod me maxime movet, cur hu- juscemodi acerbissimas poenas patiamur nos, qni certe stulti sumus, necsapientes unquam fuimus, ut merito haec dicamur perpeti propter desertam virtutis arcem, et electam sub libidine servitutem, quin aperias dis- putando, si vales, nullo modo tibi differendum esse concessserim. A. Itaistuc dicis, quasi liquido comper- tum habeas nunquam nos fuissc sapientes : attendis enim tempus ex quo in hanc vitam dati sumus. Sed cum sapientia in animo sit, utrum ante consortium hujuscorporis alia quadam vita vixerit auimus, et an aliquando sapienter vixerit, magna quaestio est, ma- gnum secretum, et suo considorandum loco : nequo ideo tamen hoc quod nunc habemus in manibus im- peditur, quominus aperiatur ut potest. 25. Nam qusero abs te, sitne aliqua nobis voluntas. E. Nescio. A, Visne hoc scire? E. Et hoc nescio. A. Nihil ergodeinceps me interroges. E.Quare?A. Quia roganti tibi respondere non debeo, nisi volenti scire quod rogas. Deindenisi velis ad sapientiam pcrvenire, sermo tecum de hujusmodi rebus non est habendus. Postremo meus amicus esse non poteris, nisi velis ut bene sit mihi. Jam vero de te tu ipse videris, utrum tibi voluntas nulla sit beat® vita; tuae. £. Fateor, ne- gari non potest habere nos voluntatem : pergejam, vi- deamus quid hinc conficias. A. Faciam : sed dic ctiam prius, utrum et bonam voluntatem te habere sentias. E. Quid est bona voluntas ? A, Voluntas qua appetimus recte honesteque vivere, et ad summam sapientiam pervenire. Modo tu vide utrum rectam honestamque non appetas vitam, aut esse sapiens non vehementer velis, aut certe negare audeas, cum hsec volumus, nos habere voluntatem bonam. £. Nihil horum nego, et propterea me non solum voluntatem, sed etiam bonam voluntatem jam habere confiteor. A, Quanti pendis, oro te, hancvoluntatem? Numquidnam ei ulla ex parte divitias, aut honores. aut voluptates corpo- ris, aut haec simul omnia conferenda arbitraris ? £. Averterit Deus istam sceleratam dementiam. A , Pa- ■ rumne ergo gaudendum est habere nos quiddam in animo, hanc ipsam dico bonam yoluntatem, in ctgus comparatione abjectissima sint ea quse commemora- 1235 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI t23e yimus, pro qaibus adipiscendis multitudiaem videmus hominum nullos labores, niilla pericula recusare ? E, Gaudendum vero, ac plurimum. A. Quid ? hoc gaudio qui non fruuntur, parvo damno eos affectos putas tanti boni? £. Imo maximo. 26. A. Vides igitur jam, ut existimo, in voluntate nostra esse constitutum, ut hoc vei frnamur vel ca- reamus tanto et tam vero bono. Quidenim tamin vo- luntate, quam^ipsavoluntassitaest (a) ? Quam quisque cum habot bonam, id certe habet quod terrenis omni- bus regnis, voluptatibusque omnibus corporis longe anteponendum sit. Quisquis autem non habet, caret profecto iila re, quam praestantiorem omnibus bonis in potestate nostra non constitutis, sola illi voluntas per seipsam daret. Itaque cum se ipse miserrimum judicet, si amiserit gloriosam famam, ingentes opes, et quselibet corporis bona; tu eum non miserrimum judicabis, etiamsi talibus abundet omnibus, cum iis inhseret quse amittere facillime potest, neque dum vult habet, caret autem bona voluntate, quse nec compa- randa est cum istis, et cum sit tam magnum bonum, velle solum opusest, uthabeatur ? £. Verissimum est. A. Jure igitur ac merito stultlhomines, tametsi nun- quam fueruntsapientes (hocenim dubium et occultis- simum est), hujuscemodi afticiuntur miseria. £. As- sentior. GAPUT XIII. — Volantate vitam beatam^ voluntate miseram degimus, 21, A, Gonsidera nunc utrum tibi videatur esse prudentia appetendarum et vitandarum rerum scien tia. £. Videtur. A. Quid? fortitudo nonne iila est animae affectio, qua omnia incommoda et damna re> rum non in nostra potestate constitutarum contemni- mus? £. Ita existimo. A. Porro temperantia est af- fectio coercens et cohib^ns appetitum ab iis rebus quse turpiter appetuntur : an tu aliter putas ? E. Imo ita ut dicis sentio. A, Jam justitiamquid dicamus esse, nisi virtutem qua sua cuique tribuuntur ? E. Nulla milii alia justitise notio est. A. Quisquis ergo bonam habens voluntatem, de cujus excellentia jam diu lo- quimur, hauc unam dilectione amplexetur, qua inte- rim melius nihil habet, hac sese oblectet, hac denique perfruatur et gaudeat, considerans eam et judicans quanta sit, quamque invito illi eripi vel surripi ne- queat ; num dubitare poterimus istum adversari rebus omnibus, qu» huic uni bono inimicse sunt? E. Ne- cesse est omnino ut adversetur. A, Nullane hunc pu- tamus praeditum esse prudentia,quihocbonum appe- tendum, et vitanda ea quce huic inimica sunt videt ? E, NuUo modo mihi videtur hoc posse quisquam sine prudentia. A. Recte : sedcurnon huic etiam fortitu- dinem tribuamus? Illa quippe omniaquae in potestate nostra non sunt, amare iste ac plurimi eestimare non potest. Mala enim voluntate amantur, cui tanquam inimicse charissimo suo bono resistat necesse est. Gum autem non amat heec, non dolet amissa, et omnino contemnit ; quod opus esse fortitudinis, di- ctum atque concessum est. E. Tribuamus sane : non (a) Vid. Retract. iib. 1, cap. 9, n. 3. enim intelligo quem fortem veiias appellare possim, quam eum qui rebus iis quas neque at adipiscamur, neque ut obtineamus in nobis situai est, flBqno et tranquillo animo cn: cet, ad qusestionem in exordio hujus sermonis propo- sitam, et videamii^ iitrum soluta sit; nam qasrere institueramus quid sit male facere, et propter hoe omnia quffi dicta sunt, diximus. Qaocirca licet nniu: animadvertere et considerare, utrum sit aliud mak facere, quam neglectis rebus seterDis, quibus per seipsam mens fruitur, et per seipsam percipit, et quas amans amittere non potest, temporalia et quae per corpus hominis partem vilissimam sentiuntur, et nao- quam esse certa possunt, quasi magna et mirandi s^ctari. Nam hoc uno genere omnia malefacta, id eA peccata, mihi videntur includi. Tibi autem quid Ti- deatur, exspecto cognoscere. 35. £. Est ita ut dicis, et assentior, omnia peccata hoc uno genere contineri, cum quisque avertitur a di- yinis vereque manentibus, et ad mutabiiia atque ia- certa convertitur. Qu» quanquam in ordine suo recte locata sint, et suam quamdam pulchritudinem per> agant; pei*versi tamen animi est et inordinati, eis se- quendis subjici, quibus ad nutum suum ducendis po- tius divino ordine ac jure prflelatus est. Et illud simul mihi videre jam videor abbolutum atque compertQm, quod post illam queestionem, quid sit male facere, deinceps quaerere institueramus, unde male faciamos. Nisi enim fallor, ut ratio tractata monstravit, id faci- mus ex libero voluntatis arbitrio. Sed quaero utrom ipsum liberum arbitrium, quo peccandi facultat^m habere convincimur^ oportuerit nobis dari ab eo qai nos fecit. Videmur enim non fuisse peccaturi, si isto careremus ; etmetuendum est ne hoc modo Deus etiam malefactorum nostrorum auctor existimetur. A, NdUo modo istuc timueris : sed ut diligentius requirator, I aliud tempus sumendum est. Nam hcec sermocinatio modum terminumque jam desiderat ; qua velim ot- das magnarum abditarumque rerum inquirendarac quasi fores esse pulsatas. In quarum penetralia cam Deo duce venire coeperimus, judicabis profecto qaao- tum inter hanc disputationem, et eas quae sequuntar intersit, quantumque illce prestent *, non modo in- vestigatiouis sagacitate, sed etiam majestate remm, et clarissima luce veritatis : pietas tantum adsit, r& nos divina providentia cursum quem instituimus,t^ nere et perlicere permittat. £. Cedo voluntati tuae, et ei meam judicio et voto libentissime adjungo. 1 la B., Hla prxstent.Er, Lugd. Ven. Lov. lectionemse * cuti sumud. M LIBER SECUNDUS. In quo, difficultete ex eo quod libertas, qua peccatur, a Deo data slt emergente, tria haec disquiruntur : Qaa raliow Deum esse manifeatum sit; en ab ipso sint bona qusBCumque; utrum in bonis censenda sit libera volantas. CAPUT PRIMUM. — LibertaSj qua peccatur, cur a Deo data, 1 . E, Jam, si fieri potest, explica mihi quare dede- rit Deus homini liberum voluntatis arbitrium : quod utique si non accepisset, peccare non posset. A. Jam enim certum tibi atque cognitum est, Deum dedis» homini hoc, quod dari decuisse non putas ? E. Qaaih tum in superior libro intelligere mihi visus sum, el habemus liherum voluntatis arbitnam, et non nisi eo 1241 LIBER SECUNDUS. 1242 peccamus. A. Ego quoque memini jam nobis id fa- ctum esse perspicuum. Sed nunc interrogayi utrum hoc quod nos habore, etquod nos peccare manifestum est, Deum nobis dedisse scias. £. NuUum alium puto. Ab ipso enim sumus ; et sive peccantes, sive recte agentes, ab illo pcenam meremur aut prsemium. A. Hoc quoque utrum liquido noveris, an auctoritate commotus libenter etiam incognitum credas, cupio scire. E. Auctoritati quidem me primum de hac re credidisse coniirmo. Sed quid verius quam omne bo- num ex Deo esse, et omne justum bonum esse, et pec- cantibus poenam recteque facientibus prsemium ju- 5tum esse ? Ex quo conficitur a Deo affici, et peccan- tes miseris, et recte facientes beatitate. 2. A. Nihil resisto ; sed qucero illnd alterum, quo- modo noveris nos ab ipso esse. Neque enim hoc nunc, sed ab ipso nos yel pcenam, vel praeminm mereri explicasti. E. Hoc quoque non aliunde video esse ma- nifestum, nisi quod jam constat Deum vindicare pec- cata. Siquidem ab illo estomnisjustitia. Non enim ut alicuj us est bonitatis alienis prsestare beneficia ita justi- tise vindicare in alienos. Unde raanifestum est ad eum nos pertinere,quianon solura in nos benignissimusin prsestando, sed etiam justissimus in vindicando est. Deinde ex eo quod ego posui, tuqneconcessisti, omne bonum ex Deo csse, etiamhominemex Deo esse intelligi potest. Homo enim ipse in quantum homo est aliquod bonum est ; quia recte vivere, cum vult, potest (a). 3. A. Plane si hcecitasunt, solutaqusestio estquam proposuisti. Si enim homo aliquod bonnm est, et non posset, nisi cum vellet, recte facere, debuit habere liberam voluntatem, sine qua recte facere non posset. Non enim quia per illam etiam peccatur, ad hoc eam Deum dedissecredendum est. Satis ergo causae est cnr dari debuerit, quoniam sine illa homo recte non po- test vivere. Ad hoc autem datam vel hinc intelligi po- test, quia si quis ea usus fuerit ad peccandum, divi- nitus in enm vindicatur. Quod injuste fieret, si non 5olum ut recte viveretur, sed etiam ut peccaretur, libera esset volnntas data. Quomodo enim juste vin- dicaretur in enm, qui ad hanc rem usus esset volun- tate, ad quam rem data est? Nunc vero Deus cum peccantem punit, quid videtur tibi aliud dicere nisi, Cnr non ad eam rem usus es hbera voluntate, ad qnam tibi eam dedi, hoc est ad recte faciendum ? Deinde illud bonum, quo commendatur ipsa justitia in damnandis peccatis recteque factis honorandis, quomodo esset, si homo careret libero volnntatis ar- bitrio ? Non enim aut peccatum esset, aut recte fa- ctum, quod non fieret voluntate. Ac per hoc et poena , injusta esset et praemium, si homo voluntatem non haberet liberam. Debuit autem et in supplicio, et in prsemio esse justitia ; quoniam hoc unum est bonorum quffi sunt ex Deo . Debuit igitur Deus dare homini li- heram voluntatem. CAPUT II. — Objectio : Liberum arbitrium, si ad bonum datum est^ quomodo ad malum flexile, 4. £. Jam concedo eam Deum dedisse. Sed nonne (a) Vid. Retract. lib. 1, cap. 9, n. 3. tibi videtur, quseso te, si ad recte faciendum data est, quod non debuerit ad peccandum posse converti? sic ut ipsa justitia quee data est homini ad bene viven- dum : numquid enim potest qnispiam per justitiam suam male vivere ? Sic nemo posset per voluntatem peccare, si voluntas data esset ad recte faciendum. A. Donabit quidem Deus, ut spero, ut tibi valeam re- spondere, vel potius utipse tibi eadem, qnae summa omnium magistra est veritate intus docente respon- deas. Sed paulisper mihi volo dicas.si id quod abs te queesiveram, certum et cognitum tenes, Deum nobis dedisse liberam voluntatem, ntrum oporteat dicere dari non debuisse, quod dedisse confitemur Deum. Si enim incertum est utrnm dederit, recte quaerimas utrum bene sit data, ut cnm invenerimus beue datam esse, inveniatur etiam illum dedisse, a quo homini data sunt omnia bona < : si autem invenerimus non bene datam esse,noneumdedisse intelligamus, quem culpare nefas est. Si vero certum est quod ipse illam dederit, oportet fateamur, quoquo modo data est, ne- que non dari, neque aliter dari eara debuisse quam data est. Ille enim dedit, cujus factum recte repre- hendi nullo pacto potest. 5. E. Quanquam hsec inconcussa fide teneam, ta- men quia cognitione nondum teneo. ita quaeramus quasi omnia incerta sint. Video enim ex hoc quod in- certum est, ntrnm ad recte faciendum voluntas libera data sit, cum per illam etiam peccare possimus, fieri etiam illud incertum, utrum dari debuerit. Si enim incertum est ad recte faciendum datam esse, incer- tum est etiam dari debuisse : ac per hoc etiam utrum eam Deum dederit, incertum erit ; quia si incertum est dari debuisse, incertum est ab eo datam esse, quem nefas est credere dedisse aliquid quod dari non debuit. A. Illud saltem tibi certum est, Denm esse. E. Etiamhoc non contemplando, sed credendo incon- cussura teneo. A. Siquis ergo illorum insipientium, de quibus scriptnm est, DMt insipiens in corde suOf Non est Deus (PsaL m, I), hoc tibi diceret, nec vel- let tecnm credere quod credis, sed cognoscere utrum vera credideris ; relinqueresne hominem, an aliquo modo, quod inconcussum tenes, persnadendnm esse arbitrareris; praesertim si ille non obluctari pervicaci- ter, sed studiose id vellet agnoscere ? E. Hoc quod ultimum posuisti, satis me admonet quid ei respon- dere deberem. Certe enim quamvis esset absurdissi- mus, concederet mihi, cum doloso et pervicaci de nulla omnino et maxime de re tanta, non esse disse- rendum. Quo concesso, prior mecnm ageret, ut sibi credcrem bono animo eum istuc queerere, neque ali- quid in se, quod ad rem hanc attinet, doli ac pervi- caciee latere. Tum ego demonstrarem, quod cuivis faciliimum puto, quanto esset aequius, cum sibi de occultis animi suiqnse ipse nosset, vellet alterumcre- dere qui non nosset, ut etiam ipse tantorum virornm Libris, qui se cum Filio Dei vixisse testatum Litteris reliquerunt, esse Denm crederet ; quia et ea se vi- disse scripserunt, quse nnllo modo fieri possent, si * Quatuordecim Mss.^aquoa/nimxdatasuntomniabona. 1^3 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI 1244 non esset Deus ; et nimium stultus esset, si me re- prehenderet quod illis crediderim, qui sibi vellet at crederem. Jam vcro quod recte reprehendere non va- leret, nullo modo reperiret cur etiam nollet imitari. A. Si ergo utrum sit Deus, satis esse existimas, quod non temere tantis viris credendum esse judicavimus : cur non, quseso te, de iis quoque rebus, quas tan- quam incertas et plane incognitas quserereinstituimus, simiiiter putas eorumdem virorum auctoritali sic esse credendum, ut de investigatione earum nihil amplius laboremus ? E, Sed nos id quod credimus, nosse et inteliigere cupimus. 6. A. Recte meministi, quod etiam in exordio su- perioris disputationis a nobis positum esse (Lib, 1, cap, 2), negare non possumus. Nisi enim aliud esset credere, et aliud inteiligere, et primo credendum es- set, quod magnum et divinum inteliigere cuperemus, frustra propheta dixisset, Nisi credideriUSy non intel- Ugetis (Isai, vii, 9, sec, LXX). Ipse quoque Dominus noster et dictis et factis ad credendum primo horta- tus est, quos ad salutem vocavit. Sed postea cum de ipso dono loqueretur, quod erat daturus credentibus, non ait, Hsec est autem vita aeterna ut credant; sed, Haec est, inquit vita xtema^ ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum (Joan» XVII, 3). Deinde jam credentibus dicit, Quwrite et invetiietis {Matth, vii, 7) : nam neque inventum dici potest, quod incognitum creditur ; neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea crediderit quod est postea cogniturus. Quapropter Domini prseceptis obtemperantes quseramus instanter. Quod enim hor- tante ipso quoerimus, eodem ipso demonstrante in- veniemus, quantum heecinhac vita, et a nobistalibus inveniri queunt : nam et a melioribus etiam dum has terras incolunt, et certe a bonis et piis omnibus post hanc vitam, evidentius atque perfectius ista cerni ob- tinerique credendum est; et nobis ita fore speran- dum est, et ista contemptis terrenis et humanis, omni modo desideranda et diligenda sunt. GAPUT III. — Deum esse ut manifestum evadat, dis- quirit quid sit in homine praestantissimum. 7. Quffiramus autem hoc,'ordine, si piacet ; primum, quomodo manifestum est Deum esse ; deinde, uirum ab illo sint qusecumque in quantumcumque sunt bona; postremo, utrum in bonis numeranda sit vo- luntas libera. Quibus compertis satis apparebit, ut opinor, utrum recte homini data sit. Quare prius abs te qusero, ut de manifestissimis capiamus exordium ; utrum tu ipse sis. An tu fortasse metuis, ne in hac interrogatione fallaris, cum utique si non esses, falli omnino non posses ? E, Perge potius ad csetera. A . Ergo quoniam manifestum est esse te, nec tibi aiiter manifestum esset, nisi viveres, id quoque manifestum est, vivere te : intelligisne ista duo esse verissima ? E. Prorsus intelligo. A. Ergo etiam hoc tertium ma- nifestum est, hoc est intelligere te. E. Manifestum. A. Quid in his tribus tibi videtur excellere ? E, lotel- ligentia. A. Cur tibi hoc videtnr ? E, Quia cum tria sint heec, esse, vivere, inteliigere ; et lapis est, et pecus vivit, nec tamen lapidem poto Yivere, aot p^ cus intelligere ; qui autem intelligit, eum et esse d vivere, certissimum est : quare non dubito id excel- lentius judicare, cui omnia tria msunt, quam id ca. duo vel unum desit. Nam quod vivit, atique et est, sed non sequitur ut etiam intelligat : qualem vitai esse pecoris arbitror. Quod autem est, non utiqK consequens est ut et vivat et intelligat : nam esse cadavera possum fateri, vivere autem nullus dixeiit, Jamvero quod nonvivit, multominus intelligit. A.T^ nemus igitur horum trium dno deesse cadaveri, qdiui pecori, nihil homini. £. Vemm est. A. TenemQS etiam id esse in his tribus praestantius, quod homo cum duobus caeteris habet, id est intelligere, qnod habentem sequitur et esse et vivere. £. Tenemassaiie. 8. A. Dic mihi jam utrum illos vulgatissimos cof- poris sensQS habere te noveris, videndi, et audiendi, et olfaciendi, et gustandi, et tangendi. E. Novi. i. Quid putas pertinere ad videndi sensum ? id est, qnid putas nos videndo sentire ? E. Qusecumque corpon- lia, A. Num etiam dura et mollia videndo sentimiis! E, Non. A. Quid ergo proprie ad oculos pertinet, quod per eossentimus? £. Golor. A. Quid adanres? E. Sonus. A. Quid ad olfactum? E. Odor. A. Quid ad gustum ? E. Sapor. A. Quid ad tactom ? £. Molk vel durum, lene vel asperum, et multa talia. A. Qokl? corporum formas, magnas, breves, quadras, roton- das, et si quid higusmodi est, nonne et tangendo et videndo sentimus, et ideo nec visui proprie, nec ti- ctui tribui possunt, sed utrique ? E. Intelligo. A. In- telligis ergo et queedam singulos sensus habere pio- pria, de quibus renuntient, et queedam quosdffl habere communia?£. Ethocintelligo. A. Quidiptur ad quemque sensum pertineat, et quid inter se tcI omnes vel quidam eorum communiter habeant, ddib possumus ullo eorum sensu dijudicare? E, NoUo modo, sed quodaminteriore ista dijudicantur. A. Ndib fortasse ipsa est ratio, qua bestiae carent ? nam, vi opinor, ratione ista comprehendimus, et ita sese hi- bere cognoscimus. E, Magis nos arbitror ratione ooa- prehendere esse interiorem quemdam sensum, ad quem ab istis quinque notissimis cuncta referantnr. Nanque aliud est quo videt bestia, aliud quo ea qfot videndo sentit, vel vitat vel appetit : ille enim sensos in oculis est, ille autem intus in ipsa anima ; qoo non solum ea quse videntur, sed etiam quee audiuntort quaeque caeteris capiuntur corporis sensibus, vel ap- petunt animalia delectata et assumunt, vel offensa de- vitant et respuunt. Fiic autem nec visus, nec auditas, nec olfactus, nec gustatus, nec tactus dici potestf sed nescio quid aliud quodomnibus communiterprc- sidet. Quod cum ratione conprehendamus, ut dixi, hoc ipsum tamen rationem vocare non possum ; qoo- niam et bestiis inesse manifestum est. 9. A. Agnosco istud quidquid est, et eum interio- rem sensum appellare non dubito. Sed nisi et istoD transeat, quod ad nos refertur a sensibus corporis, pervenire ad scientiam non potest. Quidquid eniin scimus, id ratione comprehensum tenemns. Scimos 1245 UBER SECUNDUS. 1246 autem, ut de ceeteris laceam, nec colores auditu, nec Toces yisu posse seatiri. Et cum hoc scimns^ nec ocu- lis, nec aaribus scimus, neque illo sensu interiore, quo nec bestise carent. Non enim credendum est eas nosse, nec auribus sentiri lucem, nec oculis vocem ; quoniam ista nonnisi rationali animadversione et co- gitatione discemimus. £. Non possum dicere hoc me habere perceptum. Quid si enim sensu illo interiore, quo eas non carere concedis, hoc quoque dijudicant, nec colores auditu nec yisu voces posse sentiri? A, Num etiam putas ea posse discernere, ab invicem colorem qui sentitur, et sensom qui in oculo est, et interiorem illam sensum apud animam, et rationeia qua ista singillatim definiuntar et dinumerantur ? £• 1 Nullo modo. A, Quid ? ista ratio posset heec qaatuor I discemere ab invicem et detinitionibus terminare, i nisi ad eam referretur et color per oculorum sensum, et ipse rursus per illum interiorem qui ei preesidet, i etidem interiorperseipsum, si tamenjam nihil aliud I interpositum est? E. Non video quomodo aliter pos- n set A. Quid ? hoc videsne, sensu oculorum colorem ( sentiri, eumdem autem sensum eodem sensu non ii sentiri? Non enim quo sensa colorem vides, hoc [ eodem vides etiam ipsum videre. £. Non oranino. A. Enitere etiam ista dijudicare : nam credo te non negare aliud colorem esse, et aliud colorem videre, et item aliud etiam, cum color non subest, habere sensum quo videri posset, si subesset. £. Discerno et ista, et inter se differre concedo. A. Num homm trium quidquam vides oculis, nisi colorem? E, Nihil aliud. A. Dic ergo unde videas alia duo ; non enim ea non ▼isa posses discemere. £. Nescio qaid aliud ; esse scio, nihil amplius. A, Nescis igitur utrum jam ipaa sit ratio, an illa vita sit quam sensum interiorem vocamus prfficellentem sensibus corporis, an aliquid aliud? E. Nescio. A. Illad tamen scis, ea definiri nisi ratione non posse ; neque rationem id facere, nisi deiis qu8e sibi examinanda ofTemntur. E. Certum est. A. Quidquid igitur est aliud quo sentiri potest omne quod scimus, ministerium rationis est, cui oifert et renuntiat quidquid attingit, ut ea quse sentiuntur discemi suis iinibus possint, et non sentiendo tantum, sed etiam sciendo comprehendi. £. Ita est. A. Quid? ipsa ratio quse ministros suos, et ea quae suggerant, discemit ab invicem, et item quid inter hsec et seipsam distet, agnoscit, seque illis prsepotentiorem esse confirmat ; num alia re seipsam nisi seipsa, id est ratione comprehendit ^ ? an aliter scires te habere rationem, nisi id ratione perciperes ? £. Verisi- mnm est. A. Quoniam ergo cum coiorem sentimus, non itidem sensu ipsa nos sentire etiam sentimus ; neque cnm audimus sonum, nostrum etiam audimus auditum ; neque cum olfacimus rosam, olet nobis ali- quid et ipse olfactos; neque quidquam gustantibus sapit in ore ipse gustus ; nec tangentes aliquid, ipsum etiam tangendi sensum possumus tangere : manife- Ma B. : Num alia re seipsam riisi se ipsa id est rationem comprehendiU Hunc locum restituJmus ex £r. Lugd. Ven. et Lov. M. stum est quinque istos sensus nullo eornm sensu posse sentiri, quamvis eis corporalia qufleque sen- tiantur. £. Manifestum est. CAPUT IV. — Senstis interior sentU ipsum sentire : an et se discemat. 10. A. Arbitror etiam iliud esse manifestnm, sen- sum illum interiorem non ea tantum sentire, quse acceperit a quinque sensibus corporis, sed etiam ipsos ab eo sentiri. Non enim aliter bestia moveret se, vel appetendo aliquid, vel fugiendo, nisi se sen- tire sentiret ; non ad sciendum, namhoc rationis est, sed tantum ad movendum, quod non utique aliquo illorum quinque sentit. Quod si adhnc obscnrum est, elucescet, si animadvertas quod exempli gratia sat est in uno aliqno sensu, velut in visu. Namque ape- rire oculum, et movere aspiciendo ad id qnod videre appetit, nullo modo posset, nisi oculo clauso vel non ita moto se id non videre sentiret. Si autem sentit se non videre dum non videt, necesse est etiam sentiat se videre dum videt ; quia cum eo appetitu non mo- vet oculum videns, quo movet non videns, indicat se utrumque sentire. Se^ utrnm et se ipsam h^ec vita sentiat, quse se corporalia sentire sentit, non ita cla- rum est, nisi quod se quisque intus interrogans, inve- nit omnem rem viventem fugere mortem ; quse cum sit vitee contraria, necesse esl ut vita etiam seipsam sentiat, quse contrarium suum fugit. Quod si adhuc non liquet, omittatur, ut non nitamur ad id quod volumus, nisi certis manifestisque documentis. Manifesta enim sunt, sensu corporis sentiri corporalia; enmdem autem sensum hoc eodem sensu non posse sentiri ; sensu autem interiore et corporaliaper sensum corporis sen- tiri, et ipsum corporis sensum : ratione vero et illa omnia, et eamdem ipsam notam fieri, et scientia conti- neri : an tibi non videtur? £. Videtur sane. A. Age, nunc responde unde sit qusestio, ad cujus solntionem pervenire cupientes, jam diu istam molimur viam. CAPUT V. — Sensus interior praestat extemis sensibus^ quorum est moderator et judex. 11. £. Quantum memini trinm iliarum qnsestionum quas paulo ante ad contexendum ordinem hujus dis- putationis posuimus, nunc prima versatur, id est, qiio- modo manifestam fieri possit, quamvis tenacissime iirmissimeque credendum sit, Deum esse. A. Recte hoc tenes ; sed etiam illud diiigenter tenere te volo, cum de teipso qusererem utrum te esse noveris, non solum hoc, sed etiam alia duo nobis apparuisse quod noveris. £. Id quoque teneo. A. Nunc ergo vide ad quam rem istarum trium intelligas pertinere omne quod corporis sensus attingit ; id est, in quo remm genere tibi ponendum videatur, quidquid vel oculo- rum, vel alio quolibet corporis instmmento noster sensus attingit : utrum in eo quod tantum est, an in eo quod etiam vivit, an in eo quod etiam intelligit. £. In eo quod tantum est. A. Quid? ipsnm sensum in quo genere trium horum esse censes? £. In eo qnod vivit. A. Quid igitur horum ^norum melius esse judicas? sensum ipsum, an qnod sensus attingit ? £. 1247 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI 1248 Sensnm sciiicet A. Quare ? E. Qaia melias est id quod etiam yivit, quam id quod tautum est. 12. A. Qiiid?illum sensum interiorem, quem qui- dem infra rationem, et adbuc nobis commanem cum bestiis superius indagavimus, dabitabisne huic sensui prsBponere quo corpus attiogimus, et qaem jam ipsi corpori praeponendumesse^dixisti? E. NuUo mododa> bitayerim. A. Etiam hoc cur non dubites, volo abs te audire. Non enim poteris dicere hunc sensum inte- riorem jam in eo genere trium illorum esse ponen- dum, quod etiam intelligit, sed adhuc in eo quod et est et vivit, etiamsi intellectu caret : iste enim sensus inest et bestiis, qoibus intellectus non inest. Quse cum ita sint^ qusero cur prseponas sensam interiorem huic sensui quo corporalia sentiuntur, cum sit uterque in eo genere quod vivit. Sensum autem istum qui cor- pora attingit, ideo prseposuisti corporibus, quia illa sunt in eo genere quod tantum est, iste vero in eo quod etiam vivit : in quo cum et ille interior repe- riatur, cur eum meliorem putes dic mihi. Si enim dixeris, quia ille istum sentit, non te credo inven- turum regulam qua figere possimus *, omne sentiens melius esse quam id quod ab eo 'sentitur, ne fortassis ex hocetiam cogamur dicere, omne intelligens melius esse quam id quod ab eo intelligitur. Hoc enim fal- sum est ; quia homo intelligit sapientiam, et non est melior quam ipsa sapientia. Quamobrem vide qua cansa tibi visum sit, sensum interiorem huic sensui quo sentimus corpora, esse prseferendum. E. Quia moderatorem et judicem quemdam hujus illum esse cognosco. Nam et si quid huic in oflicio suo defuerit, ille tanquam debitum a ministro llagitat, sicut paulo ante disputatum est. Non enim se videre, aut non vi- dere sensus oculi videt, et quia non videt, non potest quid sihi desit, aut quid satis sit judicare ; sed illein- terior, quo admonetur et anima bestise aperire oculum clacsum, et quod deesse sentit implere. Nulli autem dubium est eum qui judieat, eo de quo judicat esse meliorem. A. Cernis ergo istum etiam corporis sen- sum de corporibus quodammodo judicare ? Ad illum enim pertinet voluptas et dolor, cum vel ieniter vel aspere corpore attingitur. Nam sicut ille interior quid desit vel satis sit oculorum sensui judicat ; sic ipse sensus oculorum quid desit ', vel satis sit coloribus judicat. Item sicut ille interior de auditu nostro judi- cat, ntrum minus an sufficienter intentus sit ; sic judi- cat auditusipse de vocibus, quid earum leniter influat, aut aspere perstrepat. Non necesse est caetcros sensus corporis persequi : jam enim, ut opinor, animadvertis quid velim dicere, ita scilicet sensum illum interiorem de istis corporis sensibus judicare, cum eorum et in- tegritatem probat, et debitum llagitat, quemadmodum et ipsi corporis sensus de corporibus judicant, assu- mentes in eis lenem tactam, rejicientesque contra- rium. £. Cemo sane^ et verissima esse consentio. 1 Editi. Begulam qua fidere possimus, Mss., /igere. * RegiuB Codex ahique duo sic habeut : Nam sicut itle interiordevisu nosiro judicatulrum minusclare, an suffr cienter iHdeat ; sic visus ipse quid desit. CAPUT VI. ^ Ratio cxieris in fumme prapstot; qua ' %i quid praestantius, Deus e$t, 13. A. Attende jam utrum ratio etiam de hoc inifr- riore sensu judicet. Jam enim non qasero atrum eam meliorem illo esse dubites, qaia noa dubito id te ja- dicare : quanquam ne id quidem jam qnserendum po- tem, utrum de isto sensu judicet ratio. Namqoe iaiis ipsis quae infra eam sunt, id est in corporibus et ia sensibus corporb et isio interiore sensu, quomodA sit aliud alio melius, et quain sit illis prsestantior ipsi, quse tandem, nisi ipsa renuutiat ? quod profecto nolii modo posset, nisi de his ipsa judicaret. £. Manifestoii est. A. Cum ergo eam natnram quse tantum est, nee vivit nec inteliigit, sicuti est corpus exanime, prctt- dat ea natura quse non tantum est, sed etiam viviti nec intelligit, sicnti est anima bestiarum ; et nirsas hanc prcecedat ea quse simul et est et vivit et intefli- git, sicut in homine mens rationalis ; num arbitnns in nobis, id est in iis quibus natura nostra completor ut homines simus, aliquid inveniri posse prsestantiDS^ quam hoc quod in his tribus iertio loco posoifflos? Nam et corpus nos habere manifestum est, et ntaiB quamdam qua ipsum corpus animatur atqne vegeU- tur, quse duo etiam in bestiis agnoscimus, et tertian quiddam qnasi animae nostrse caput aut oculum, ant fti quid congruentius de ratione atque inteliigentit did potest, quam non habet natura bestiarum. Quare vide, ohsecro, utrum aliquid invenire possis, quod sitin natura hominis ratione sublimius. E. Nibil omnino melius video. 14. A. Quid si aliquid invenire potuerimus,qQod non solum esse non dubites, sed etiam ipsa nosln ratione preestantius ? dubitabisne iliud quidquid est, Deum dicere? £. Non continuo, si quid melius qoun id quod in mea natura optimum est, invenire potoero, Deum esse dixerim. Non enim mihi placet Deam ap pellare, quo mea ratio est inferior, sed quo nallas est superior. A. Ita plane : nam ipse huic tue rationi dedit, tam de se pie vereqae sentire. Sed, qumote, si non inveneris esse aliquid supra nostram rationein, nisi quod seternum atque incommutabile est, dubiti- bisne hunc Deum dicere ? Nam et corpora mutabilii esse cognoscis ; et ipsam vitam qua corpos animatnr, per aiTectus varios[mutabiIitate non carere manifestum est ; et ipsa ratio cum modo ad verom pervenire ni- titur, modo non nititur, et aliquando pervenit, ali- quando non pervenit, mutabilis esse profecto convin- citur. Quae si nullo adhibito corporis instromento, neqoe per tactum, neque per gustatom, neque perol- factum, neque per aures, neque per oculos, neqne per allum sensum se inferiorem, sed per seipsamee^ nit aeternum aliquid et incommutabile, simul et seipsam inferiorem, et illum oportet Deum suum esse fateatur. E. Hunc plane fatebor Deum, quo nihil sn- perius esse constiterit. A. Bene habet : nam mihi sa- tis erit ostendere esse aliquid hujusmodi, quod ant fateberis Deum esse, aut si aliqnid supra est, eum ipsum Deum esse concedes. Quare sive snpra sit ali* quid, sive non sit, manifestum erit Deum esse, com 4249 LIBER SECUNDUS. 1250 ego, qaod promisi, esse snpra rationem, eodem ipso adJQvante monstravero. E. Demonstra ergo qnod pol- liceris. CAPUT VII. — Quomodo iiem sentiatur a multis quidve totum, quid non totum et simul a singulis. 15. A. Faciam: sed pnas qasero utram sensus cor- poris meus idem sit qui tuus, an vero meus non sit nisi meus, et tuus non sit nisi tuas; quod si non ita esset, non possem per oculos meos videre aliquid, quod tu non videres. £. Concedo prorsus, quamvis ejasdem generis, tamen singalos nos habere sensas, yidendi, vei audiendi, vel quoslibet alios cffiterorum. Non enim solum videre, sed etiam aadire potest ali- quis hominum quod alius nonaudiat, et aliud aliquid quolibet alio sensu qaisquam sentire quod alius non seotiat. Unde manifestum est et taam nonnisi tuum, et meum sensum non esse nisi meum. A. Hoc idem respondebis de illo etiam sensu interiore? an aliqnid aliud? E. Nihil sane aliud. Nam et illeutiqae sensum meum sentit meus, et tuum sentit tuus : nam ideo plerumque interrogor ab eo qui aliquid videt, utrum hoc etiam ego videam, quia ego me videre aut non videre sentio, non iile qni interrogat. A. Qaid? ipsam rationem nonne unusqaisque nostrum habet suam? quandoquidem fieri potest ut ego aliquid intelligaro, cum tu id non intelligis ; nec utrum inteiiigam ta scire possis, ego autem sciam. £. Manifestum est etiam rationales mentes singulos quosque nostrum singulas habere. 16. A. Num etiam poteris dicere singulos soles nos habere quos videmus, aut lunas, aut luciferos, aut cffitera hujusmodi, quamvis suo quisque ac proprio sensu ista videat ? £. Nullo modo istud dixerim. A. Possumus ergo videre unum aliquid maiti simul, cum sint sensus nostri nobis siogulis sioguli, quibus omnibus illud unum sentimus quod simul videmus ; ut quamvis alius sensas meus sit, et alius tuus, pos- sit tamcn fieri ut id quod videmus, non sit aliud meum, aliud tuum ; sed iliud unum preesto sit utri- que nostrum et simal ab utroque videatur. E, Mani- festissimum est. A. Possumus etiam unam aliquam vocem simul audire, ut qaamvis alius sit auditus meus, alius tuus, non sit tamen alia mea, et alia tua vox quam simul audimus, vel alia pars ejus au- ditu meo capiatur, et alia tuo, sed quidquid sonue- rit, et uoum et totum audieodam simul adsit ambo- bus. E. Et hoc maoifestum est. 17. A. Jam etiam de cffiteris seosibus corporis li- cet animadvertas quod dicimus, neque omnino illos, quod ad hanc rem attinet, ita se habere ut illos duos oculorum et aurium, neque omnino non ita. Nam quia ex uno aere et ego et tu possumus implere spiramentum, et ejusaeris affectionem odore sentire : et item quia ex uno melle, vel quolibet alio cibo seu potu ambo gastare possumus, et ejus affectionem sa- pore sentire, quamvis ilie unus sit, nostri autem sint sensus singuli, tibi tuus et mihi meus; ut nnum odorem vel unum saporem cam ambo sentiamus, nec tu tamen eum meo sensu sentias, nec ego ta0| nec aliquo uno qui atriusque nostrum possit esse commaniter, sed prorsas mihi meus sensus sit, et tuus tibi, etiamsi unus aut odor, aut sapor ab utro- que sentiatur : hinc ergo isti sensus inveniuntur ha- bere aliquid tale, quale illi duo in visu et auditu : sed in eo dispares suut, quantum ad id quod nunc agimus pertinet, quod etsi unum aerem naribus ambo trahimus, aut unum cibum gustando capimus; non tamen eam partem aeris duco quam tu, nec eam- dem partem cibi sumo quam tu, sed aliam ego, aliam tu : et ideo de toto aere cum spiro, duco partem quanta mihi satis est, et tu item dc toto aliam quanta tibi satis est ducis : et cibus quamvis unus et totus ab utroque absumatur ' non tamen et a me to- tus, ct a te totus absumi potest, quomodo verbum et ego totum audio, et tn totum simul, et speciem quamlibet quantam ego video, tantam et tu simul ; sed cibi vel potionis alia pars in me, alia in te trans- eat necesse est : an parum ista intelligis? E. Imo vero apertissima et certissima esse consentio. 18. A. Num censes tangendi sensum comparandum esse oculorum et aurium sensibus in ea re de qua nuncagitur; quianon solum corpus uuum ambo pos- sumus sentire taogendo, sed etiam eamdem partem tu quoque poteris tangere quam ego tetigero, ut non so- lum idem corpus, sed eamdem quoque corporis par- tem possimus ambo sentire tangendo? Non enim sic- uti cibum aliqiiem appositum non possumus et ego totum et tu totum capere, cnm ambo illo vescimur, sic etiam in^tangendo accidit : sed et unum et totum quod ego tetigero, etiam tu potes, ut id ambo tanga- mus, non singulis partibus, sed totum singuli. E. Fateor hoc modo duobus illis superioribus sensibus, hunc tangendi sensum esse simillimum : sed in hoc video esse dissimilem, quod simul, id est uno tem- pore, et videre aliquid unum totum ambo possumus et audire; tangere autem possumus qaidem totum aliquid ambo uno tempore, sed partibus singuiis, eamdem autem partem nonnisi temporibus singulis : nam nnlli parti quam tactu capis, possum meum ta- ctum admovere, nisi tu amoveristuum. 19. A. Vigilantissime respondisti : sed oportet te etiam iliud videre, cum horum omnium quffl senti- mus, alia sint qu® ambo, alia quse singuli sentia- mus; ipsos vero sensus nostros suos quisque sin- gali sentiamus ut neque ego sentiam sensum tuum, neque tu meum, quod de his rebus qua sentiuntur a nobis per corporis sensus, id est quod de corporali- bus rebus non possumus sentire ambo, sed singuli, nisi quod ita fit nostrum ut hoc in nos vertere, et commutare possimus, sicuti est cibus et potus, cujus nullam partem quam ego percepero, et tu percipere poteris : quia et si nutrices alimenta mansa infantibus reddunt, illad tamen quod inde gustatas rapuerit at- que in mandentis viscera commutaverit, nuilo modo revocari poterit ut in escam refundatur infantis. Guia enim cum aliquid jucunde sapit, etiamsi exigaam, ta- men irrevocabilem partem sibi vindicat, et hoc cogit 1 Tres Mss. aMttmalttr.Moxque,e< a te totusabsumipoteit. 1251 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINJ I23i fieri quod naturoe corporis conyenit : quod nisi ita es- set, nullus remaneret sapor in ore posteaquam fue- rint mansa illa reddita atque desputa. Quod etiam de aeris partibus recte dici potest, quas naribus duci- mus : nam etiamsi aliquid aeris quod ego reddidero, possis etiam tu ducere, non tamen poteris etiam il- lud, quod inde in alimentum menm cesserit; quia nec reddi potest. Nam etiam naribus alimentum nos capere medici docent : quod alimentum et spirando solus sentire possum, et reflando restituere non pos- sum, ut abs te etiam ductum naribus sentiatur. Nam cffitera sensibilia qufe quamvis sentiamus, non tamen ea sentiendo in nostrum corpus corrupta mutamus, possumus ea, sive uno tempore, sive singulis vicis- sim temporibus ambo sentire, sicut vel totum vel pars ipsa quam sentio, abs te etiam sentiatur ; qualia 8unt, sive lux, sive sonus, sive corpora qnee attin* gimus, non tamen leedimns. E, IntelUgo. A. Manife- stum est ergo ea quse non commutamus et tamen sen- timus corporis sensibus, et non pertinere ad naturam sensuum nostrorum, et propterea magis nobis esse communia, quia in nostrum proprium et quasi pri- vatum non vertuntur atque mutantur. E. Prorsus as- sentior. A. Proprium ergo et quasi privatum intelli* gendum est, quod unicuique nostrum soli est *, et qaod in se solus sentit, quod ad suam naturam pro- prie pertinet : commune autem et quasi publicum, quod ab omnibus sentientibus nulla sui corruptione atque commutatione sentitur. E. Ita est. CAPUT VIII. — Numerorum ratio mllo corporis setisu percipitur, a quovis intelligente percepta una est et incommutabilis. 20. A. Age, nunc attende, et dic mihi utrum in- veniatur aliquid quod omnes ratiocinantes sua quis- que ratione atque mente communiter videant, cum illad qaod videtur preesto sit omnibus, nec in usum eorum quibus praesto est commutetur, quasi ci- bus aut potio, sed incorruptum integrumque per- maneat, sive illi videant, sive nou videant : an forte nihil hojusmodi esse arbitraris? E. Imo multa esse yideo; e quibus unum commemorari satis est, quod ratio et veritas numeri omnibus ratiocinantibus preesto est, ut omnis eam computator sua quisque ratione et intelligentia conetur apprehendere ; et alius id facilius, alius difiicilius possit, alius omnino non possit : cum tamen ipsa a^qualiter omnibus se pree- beat valentibus eam capere; nec cum eam quisque percipit, in sui perceptoris quasi alimentum vertatur atque mutetur ; nec cum in ea qnisque fallitur, ipsa deficiat, sed ea vera et integra permanente, ille in errore sit tanto amplius, quanto minus eam videt. 21. A. Recte sane; sed video te tanqaam non ru- dem harum rerum cito invenisse quod diceres : ta- men, si tibi aliquis diceret numeros istos non ex aliqua sua natura, sed ex iis rebus quas sensu cor- poris attingimus, impressos esse animo nostro quasi quasdam imagines quocumque visibilium ; quid re- 1 Bad. Er. etMss. wxdeclmt quod unusqtUsque nostrum Hbiest. sponderes ? an tu quoque id patas 7 E. Nullo oiodo id putaverim : non enim si senso corporis percqu numeros, idcirco etiam rationem partiiionis noflu. rorum vel copulationis sensu corporis pereipere po- tui. Hac enim luce mentis refello eum, quisqais fd in addendo vel in retrahendo dum computat fahaa summam renuntiaverit. Et quidqaid sensii corpam tango, veluti est hoc coelom et hffic terra, et qiw» cumque in eis alia corpora sentio, quamdia fatin sint nescio : septem autem et tria decem simt;il non solom nunc, sed etiam semper ; neqae ullo moda aliquando septem et tria non fuerunt decem,aat ali- quando septem et tria non eruat decem. Hanc ergi incorruptibiiem numeri veritatem ^, dixi mihi et od- Ubet ratiocinanti esse communem. 22. A. Non resisto tibi verissima et certissiina r- spondenti. Sed ipsos quoque numeros non per oorpo- ris sensus attractos esse facile videbis, si cogitaveiis quemlibet numerum tot vocari qnoties nnum habiK- rit : verbi gratia, si bis habuerit imum, daovo- cantur; si ter, tria; et si deries nnum habenti tunc vocantur decem : et quilibet omnino na- merus quoties habet unum, hinc illi nomen ^ et tot appellatur. Unum Tero quisquis verissime eo- gitaty profecto invenit corporis sensibns non possi sentiri. Quidquid enim tali sensu attingitur, jani non unum, sed multa esse convincitur : corpos est enim, et ideo habet innumerabiles partes.Sed ut minutas quasque minusque articulatas non pe^ sequar, quantulumcumque illud corpusculum sit, habet certe aliam partem dexteram^aliam sinistram; aliam superiorem, aliam inferiorem ; aut aliam ulte- riorem, aliam citeriorem; aut alias iinales, aliaiB mediam : hec enim necesse est quamlibet exigoo 001- poris modulo inesse fateamur; et propterea nalloffl corpns vere pureque unum esse concedimus, in qao tamen non possent tam multa numerari nisiillias unius cognltione discreta, Gnm enim quaero unamia corpore, et me non invenire non dubito, novi atiqoe quid ibi quseram, et quid ibi non inveniam, et noa posse inveniri, vel potius omnino ibi non esse. Ubi ergo novi quod non est corpus unum, quid sit aniUB novi : unum enim si non nossem, multa in corpore numerare non possem. Ubicumque autem onam noverim, non utique per corporis sensum novi; quia per corporis sensum non novi nisi corpus, quod vere pureque unum non esse convincimos. Porro si unum non percepimus corporis sensu, nul- lum numerum eo sensu percepimus, eorum duntaxat numerorum quos intelligentia cernimus. NoUus enim est ex iis, qni non tot vocetur, quoties habet anum, cugus perceptio corporis sensu non lit. Cujuslibel enim corpnsculi pars dimidia quantis duabus totom constat, habet et ipsa dimidiam suam. Sic ergo sant ilJiB duffi partes in corpore, ut nec ipss simpliciter du6e sint. Numerus autem ille qui vocator duo, qao- niam bis habet illud quod simpliciter unum est, pars < In antiquioribus editionis etnovem M88.,niim«rt natw- ram. UBER SECUNDUS. 1254 dimidia, id est illadipsam quod simpliciter unum non potest rursus habere dimidiam partem yel am, vel qaotamlibet, quoniam simplex et vere n est. . Deinde quoniam tenentes ordinem numerorum, unum duo videmas, qai numeras ad anum col- \, duplas invenitur: dupius duorum non conse- iter adjungitur, sed interposito ternario quater- is sequitar, qui duplus est duorum. Et hsec ratio »mnes cseteros numeros certissima et incommu- i lege pertenditur, ut post unum, id est post lum omnium numerorum, ipso excepto primus sit juplum ejus habet ; duo enim seqauntur. Post idum autem, id est post duo, ipso excepto se- lUS sit qui daplum ejus habet : post duo enim VLS est ternarias, secundus quatemarius, dapius adi. Post tertium, id est ternarium, ipso excepto iis sit qui duplas est ejus: post tertium enim, id ost ternariumprimas est quaternarius, secundus arius, tertias senarias, qui duplus est tertii. At- ita post quartum, ipso excepto qaartus habet da- 1 ejus : post quartam enim, id est qaaternarium lus est qainarias, secundus senarius, tertias se- arius, qaartus octonarius, qui duplex est quarti. le ita per omnes caeteros reperies hoc quod in lacopula namerorum, id est uno et duobus inyen- est, ut qaotus quisque numerus est ab ipso prin- I, totus post illum sitduplus ejus. Hocergo quod omnes numeros esse immobiie, firmum incorra- ique conspicimus, unde conspicimus? Non enim ) nllo sensn corporis omnes numeros attingit ; imerabiles enim sunt : unde ergo novimus per es hoc esse,autqaaphantasiavel phantasmatetam I veritas numeri per innamerabilia tam fidenter, in luce interiore conspicitur, quam corporalis us ignorat ? . Bis et talibus muUis documentis coguntur fa- qaibas disputantibus Deus donavit ingenium, et inacia caliginum non obducit, rationem verita- j[ue numeroram, et ad sensus corporis non per- re, et invertibilem sinceramqae consistere, et ibus ratiocinantibus ad videndam esse commu- . Quapropter cum multa alia possint occurrere, comnnniter et tanquam pablice preesto sunt ra- nantibus, et ab eis videantur mente atque ratione aloram quorumqae cernentium^ eaque inviolata et mmutabilia maneant ; non tamen invitus accepe- quod ista ratio ei veritas numeri tibi potissimam rrerit, cum ad id quod interrogaveram. respon- Tolaisses : non enim frustra in sanctis Libris sntiae conjunctus est numerus, ubi dictum est : dvi ego et cor meum *, ut scirem^ et considerarem. asrerem sapientiam, et numerum {Eccle. vii, 26). UT IX. — Quid sapientia, sine qua nemo beatus, an una sit in omnibus sapientibus. •. Verumtamen, quseso te, quid de ipsa sapientia nEdd.,ef inclinavi cormeum. Ai abestinciinavtaMss. lOQ a grsRCo ScripturaB textu, jnxta quem postea legere Augustinus, sapientiam et numerum ; quo modo legit a Ambrosius in libro de Bono Mortis, cap. 7. putas existimandum ? Singulas quasque suas arbitra- ris singulos qaosque homines habere sapientias ? an vero anam praesto esse communiter omnibus, cigas quanto magis quisqne fit particeps, tanto est sapien- tior? E, Quam dicas sapientiam nondum scio; video quippe varie videri hominibus, quid fiat dicaturve sa- pienter : nam et qui militant, sapienter sibi facere videntur ; et qui contempta militia colendo agro cu- ram atque operam impendunt, hoc potius laudant, tribauntque sapientiae ; et qui astuti sunt ad excogi- tandos modos conqnirendae pecunise, sibi videntur esse sapientes ; et qui hsec omnia negligunt vel abji- ciant, et quseque sunt hajusmodi temporalia ettotam studiam suum ad investigationem conferunt veritatis, ut semetipsos Denmqaecognoscant, magnum hoc esse sapientise munus jadicant ; et qui haic otio quserendi et contemplandi veri nolunt se dedere, sed potius la- boriosissimis curis et ofQciis agunt, athominibnscon- sulant, et in rerum hamanarum juste moderandaram et gubernandarum actione versantur, sapientes se esse arbitrantur ; et qui utrumque horum agunt, et partim vivunt in contemplatione veritatis, partim in laboribus ofQciosis, qnos humanse societati deberi pn- tant, sibi palmam sapientiee tenere videntur. Omitto innumerabiles sectas, qaarum nnlla est quse non se- ctatores suos prseponens cseteris, eos solos velit esse sapientes. Quamobrem cum id nunc agatur inter nos, ut non quidcredamus respondendum sit, sed quid di- lucida intelligentia teneamus, nnllo modo ad id tibi quod interrogasti respondere potero, nisi quod cre- dendo teneo, contemplando etiam et ratione cernendo noverim, quee sit ipsa sapientia. 26. A. Num aliam putas esse sapientiam nisi veri- tatem, in qua cernitur et tenetar sammum bonum ? Nam illi omnes quos commemorasti diversa sectantes, bonom appetunt, et malum fugiunt ; sed propterea diversa sectantar, quod aliud alii videtur bonum. Quisquis ergo appetit quod appetendum non erat, tametsi id non appeteret nisi ei videretur bonum,er- rat tamen. Errare autem neqae ille potest qui nihil appetit, neque ille qui hoc appetit quod debet appe- tere. In quantum igitur omnes homines appetunt vitam beatam, non errant. In qaantum autem quis- que non eamtenet vitsB viam quse ducit ad beatitudi- nem, cum se fateatur,etproiiteatur nolle nisiad bea- titudinem pervenire, in tantum errat. Error est enim cumsequimuraliquidquodnonadid ducit quo volu- mus pervenire. Et quanto magis in via vitsB quis er* rat, tanto minus sapit. Tanto enim magis longe est a veritate, in qua cernitur et tenetur snnmiam bonum. Summo autem bono assecoto et adepto, beatus quis- quefit; quod omnes sine controversia volumus. Ut ergo constat nos beatos esse velle, ita nos constat velle esse sapientes ; quia nemo sine sapientia beatus est. Nemo enim beatus est, nisi summo bono, quod ni ea veritate, qaam sapientiam vocamus, cemitur et tenetur. Sicat ergo antequam beati simns, mentibns tamen nostris impressa est notio beatitatis ; per hanc cnim scimus, fidenterque, et sine ulla dubitatione di- 1255 cimus beatos nos esse velle : ita etiam priusquam sa- pientes simus, sapientiae notionem inmente liabemus impressam, per quam unusquisqne nostrum si inter- rogetur velitne esse sapiens, sine uUa caligine dubi- tationis se velle respondet. 27. Quare si jam constat inter nos quse sit sapien- tia, quam fortasse verbis explicare non poteras (nam si eam nullo modo animo cerneres, nullo modo scires et velle te esse sapientem et velle debere, quod te ne- gaturum esse non arbitror), volo jam dicas mibi, utrum etiam sapientiam, sicut numeri rationem atqoe veritatem omnibus ratiocinantibnscommunemse pros- bere arbitreris ; an quoniam tot sunt mentes bomi- num quot bomines sunt, unde nec ergo de tnamente aliquid cerno, nec tu de mea, tot etiam putes esse sapientias, quot potuerint esse sapientes. E. Si sum- mum bonum omnibus unum est, oportet etiam veri- tatem in qua cernitur et tenetur, id est sapientiam, omnibus unam esse communem. A. Dubitas autem summum bonuro, quidquid illud est omnibus bomi- nibus unum esse ? £. Dubito sane, quia diversos di- versis rebus gaudere video tanquam summis bonis suis. A. Vellem quidem, ut de summo buno ita nemo dubitaret, ut nemo dubitat quidquid illod est, non nisi eo adepto posse fieri bominem beatum. Sedquo- niam magna qusestio est, et longum sermonem forte desiderat, putemus omnino tot summa bona esse, quot sunt ipsse res diversse quae a diversis tanquam summa bona appetuntur : num ideo sequitur, ut ipsa sapientia etiam non sit una communis omnibus, quia ea bona, quse in illa cernunt et eligunt bomines, mnlta ct diversa sunt ? Si enim boc putas, potes et de luce solis dubitare quod una sit, quia multa et di- versa sont, qusB in ea cernimus. De quibus multis ele- git quisque pro voluntate quo fruatur per oculorum sensnm : et alius aititudinem montis alicujus intuetur libenter, et eo gaudet aspectu ; alius campi planitiem, alius convexa >allium, alius nemorum viriditatem, alius mobilem seqnalitatem maris, alius baec omnia, vel queedam bornm simul pulcbra confert ad Isetitiam videndi. Sicut ergo ista mulla et diversa sunt, quse in luce solis bomines vident et eligunt ad fruendum, lux tamen ipsa una est, in qua videt et tenet quo fruatur uniuscugusque intuentis aspectus : ita, etiamsi multa 8unt bona eaque diversa, e quibus eligat quisque quod volet, idque videndo et tenendo ad fruendum sum- mnm sibi bonum recte vereque constituat ; iieri ta- men potest ut lux ipsa sapientiee, in qua baec videri et ieneri possunt, omnibus sapientibus sit una commu- nis. E, Fateor fieri posse, nec impedire aliquid, ut Don sit omnibus communis una sapientia, etiamsi multa et diversa sint summa bona : sed vellem scire an ita sit. Quod enim concedimus iieri posse ut ita bH, non continuo ita esse concedimus. A. Tenemus interim esse sapientiam : sed utrum sit communis una omnibus, an singuli sapientes suas babcant, sicuti animas vel mentes suas, hoc nondum tenemus. JS. Ita est. DE LIBERO ARBITRIO, S. AU6USTINI 1256 GAPUT X. — • Vfia est sapientiaB Itix amuilms sapientir bus communis. 29. A. Quid ? boc quod tenemus vel esse^sapientiam, vel sapientes, et beatos esse omnes homines velle, ubi videmus? Nam boc te videre, et verum esse nullo modo utique dubitaverim. Hoc ergo verum sic vides ut cogitationem tuam, quam si mihi non ennn- ties, ego prorsus ignoro? an ita ut intelligas eta nu videri posse hoc verum, tametsi mihi abs te nondiea- tor?£. Imoita nt abs te quoque, etiam me invito,Ti- dcri posse non dubitem. A. Qnod ergo unnm verafli videmus ambo singulis mentibus, nonne utrique n(K strum commnne est? E, Manifestissime. A. Iteis credo te non ncgare studendum esse ^apientiae, atqng hoc verum esse concedere. £. Prorsus non dubito. A. Hoc item vcrum, et unum esse, et onmibus qoi hoc sciunt, ad videndum esse commune, quamns unusquisque id nec mea, nec tua, nec cujusqnam al- terius, sed sua mente conspiciat, cum id quod cons{»- citur, omuibus conspicientibus communiter prssto sit, numquid negare poterimus? E, Nullo roodo. A . Item, juste esse videndum, deterioria melioribos esse subdenda, et paria paribus comparanda, et pro- pria suis quibusque tribuenda, nonne fateberis esse verissimum, et tam mibi quam tibi atque omnibos id videntibus prcesto esse commnniter ? JE, Assentior. A. Quid incorruptum melius esse corrupto, eter- num temporali, invioIabUe violabili, poteris negare? E. Quis potest? ^. Hoc ergo verum potest quisqae suum proprium dicere, ciun incommutabiliter con- templandum adsit omnibus qni hoc contemplari n- lent ? E. NuIIus boc vere dixerit suum esse propriam, cum tam sit unum atque omnibus commane qnun verum est. A. Item a corruptione avertendum aoi- mum,atque ad incorruptionem conyertendum esse.id est non corruptionem, sed incorruptionem diligendain esse quis negat ? Aut quis cum verum essc fateatar, non etiam incommutabile inteliigat, atqne omnibos mentibus id valentibus intueri, communiter prssto esse videat? E. Verissimum est. A. Quid ? eam vitam quffi nullis adversitatibus de certa et honesta senteo- tia demovctur, dubitabit aliquis esse meliorem, qaani eam quae facile incommodis temporalibus frangitor atque subvertitur ? E, Quis dubitaverit ? 29. A. Jam hvgusmodi plura non quaeram: satis enim est quod istas tanquam regulas, et qu8edam la* mina virtutum, et vera et incommutabilia» et sive singula sive communiter adesse ad contemplan- dum eis qui bsec valent sua quisqne ratione ac mente conspicere, pariter mecum vides certissimumqne esse concedis. Sed sane quflero utrom baec tibi videantnr ad sapientiam pertinere. Nam credo videri tibi euD qni sapientiam assecutus est, esse sapientem. E. Vi- detur omnino. A. Quid ? ille qui juste vivit, possetne ita vivere, nisi videret quse inferiora quibus potiori- bos subdat, et quse paria sibimet copulet, et qof propria suis quibusque distribuat ? £. Non posset A. Qni ergo beec videt, num enm negabis sapienter videre?£. Non nego. A. Quid? ille qui prudentern- 1257 LIBER SECUNDUS, vil, nonne eligit incorruptionem, et eam corruptioni praeponandam esse decernitV E. Manifestissime?A. Cam ergo id eligit quo convertat animum, quod eligendum esse nemo ambigit, num negari potest sapienter cli- gere? E, Nullo modo negaverim. A. Cum ergo ad id quod sapienter eligit convertit animum, sapienter uti- que convertit. £. Certissimum est. A. Et qui ab eo quod sapienter eligit, et quo se sapienter convertit, nuUis terroribus poenisque depellitur, sapienter sine dubio facit. E, Prorsus sine dubio. A. Manifestissi- mum est igitur omnes has, quas regulas diximus et lumina virtutum, ad sapientiam pertinere : quan- doquidem quanto magis quisque ad agendam vitam cis utitur, et secundum hscc agit vitam, tanto magis vivit facitque sapienter; omne autem quod sapienter iit, non potest recte dici a sapientia esse separatum. E. Omnino ita est. A. Quam ergo verm atque incom- mutabiles sunt regulse numerorum, quorum rationem atque veritatem incommutabiliter atque communiter omnibus eam cernentibus, prsesto esse dixisti ; tam sunt verse atque incommutabiles regulse sapientiae, de quibus paucis nunc singillatim interrogatus respon- disti esse veras atque manifestas, easque omnibus qui haec intueri valent, communes ad contemplandam adesse concedis. 1258 CAPUT XI. — Sapientia et numerus an idem, an alterum ab altero vel in altero existat. 30. E, Dubitare non possum. Sed pervellem scire utrum uno aliquo genere contineantur h(Bc duo, sa- pientia scilicet et numerus, quia conjuncta etiam in Scripturis sanctis hsec posita esse commemorasti ; an alterum existat ab altero, aut alterum in altero con- sistat, veluti numerus a sapientia, vel in sapientia. Nam sapientiam existere a numero, aut consistere in numero, non ausim dicere : nescio enim quomodo, quia mnltos novi numerarios aut numeratores, vel si quo alio nomine vocandi sunt, qui summe atque mi- rabiliter computam, sapientes autem perpaucos, aut forsitan neminem, longe venerabilior mihi occurrit sapientia quam numerus. A. Rem dicis quam ego quo- que mirari soleo. Nam cum incommutabilem verita- tem numerorum mecum ipse considero, et ejus quasi cubile ac penetrale vel regionem quamdam, vel si quod alind nomen aptum inveniri potest, quo nomi- nemus qnasi habitaculum quoddam sedemque nume- rorum ; longe removeor a corpore : et inveniens for- tasse aliquid quod cogitare possim, non tamen ali- quid inveniens qnod verbis proferre sufGciam, redeo tanquam lassatus in hacc nostra, ut loqui possim, et ea quse ante oculos sita sunt dico. sicut dici solent. Hoc mihi accidit etiam cum de sapientia quantum va- leo, vigilantissime atque intentissime cogito. Et pro- pterea multum miror, cum hcec duo sint in secretis- sima certissimaque veritate, accedente etiam testi- monio Scripturarum, quo commemoravi conjuncte illa posita; plurimum miror, ut dixi, quare nnme- rus vilis sit multitudini hominuro, et chara sapien- tia. Sed nimirum illud est, quod una qusedam ea- Patrol. XXXII. demque res est ; venmitamen quoniam nihilominus in divinis Librisde sapientia dicitur, qaod attingit a fine usque ad finem fortiter^ et disponit omnia suaviter {Sap, viTi, 1), ea potentia qua fortiter a fine usque ad finem attingitf numerus fortasse dicitur : ea vero qna disponit omnia suaviter, sapientia proprie jam voca- tur ; cum sit utrumque nnius ejusdemque sapientise. 3i. Sed quia dedit numeros omnibus rebus etiam infimis, et in fine rerum locatis; et corpora enim omnia quamvis in rebus extrema sint, habent nume- ros suos ; sapere autem non dedit corporibus, neque animis omnibus, sed tantum rationalibus, tanquam in eis sibi sedem locaverit, de qua disponat omnia illa etiam infima quibus nnmeros dedit : itaque quoniam de corporibus facile judicamns, tanquam de rebus quse infra nos ordinatae sunt, quibus impressos nume- ros infra nos esse cernimus ; et eos propterea viiius ha- bemns.Sedcum coeperimustanquam sursum versus re- currere, invenimus eos etiam nostras mentes transcen- dere, atque incommutabiles in ipsa manere veritate. Et qnia sapere panci possunt, numerare autem etiam stultis concessum est, mirantur homines sapientiam, numerosque contemnunt. Docti autem et studiosi» quanto remotiores sunt a labe terrena, tanto magis et numerum et sapientiam in ipsa veritate contuentur, et utrumqpie charum habent : et in ejus veritatis com- paratione non eis aurnm et argentum, et [csetera de qnibus homines dimicant, sed ipsi etiam vilescnnt sibi. 32. Nec mireris numeros ideo viluisse hominibus, et charam esse sapientiam, qnia facilius possunt nn- merare quam sapere, cnm videas charius illos ha- bere anrum quam lumen lucerna;, cui comparatnm aurum ridetur. Sed honoratur amplius res longe infe- ripr, quia lucernam sibi et mendicus accendit, aarum vero pauci liabent ; quanquam sapientia absit ut in comparatione numeri inveniatur inferior, cum eadem sit ; sed oculum quo cerni possit, inquirit ^. Sed quemadmodum in uno igne consubstantialis, at ita dicam, sentitur fulgor et calor, nec separari ab invi- cem possunt ; tamen ad ea calor pervenit quse prope admoventur, fulgor vero etiam longius latiusque dif- funditur : sic intelligentiffi potentia, quae inest sa- pientise, propinquiora fervescunt', sicuti sunt ani- mse rationales ; ea vero qase remotiora sunt, sicuti corpora, non attingit calore sapiendi, sed perfundit lumine numeronim : quod tibi fortassis obscurum est. Non enim ulla visibilis similitudo invisibili rei potest ad omnem convenientiam coaptari. Tantum illud at- tende, quod et quaestioni quam suscepimas satis est, et humilioribus etiam mentibus, quales nos sumus> sese manifestat, quia etsi clarum nobis esse non pot- est utrum in sapientia, vel ex sapientia numerus, an ipsa sapientia ex namero, an in namero sit, an utrnmque nomen unius rei possit ostendi; illud certe manifestum est ntrumque verum esse, et incommu- tabiliter verum. < Editi : Si oculus, quo cemi possit, inquirat, At Mss., sed oculum,,. inquirit, 2 QQatuor Mss., quw sunt sapieniix propinquiora ferve" bant. {Quarante,) 4259 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI m CAPUT XII. — Una et incommutabiiis in omnibus intel- ligentibus veritaSy caque nostra mente superior. 33. Quapropter nullo modo negavcris esse incom- mutabiiem veritatem, hcec omnia quae incommutabi- liter vera sunt continentem ; qaam non possis dicere tuam vel meam, vel cujusquam hominis, sed omni- bus incommutabilia vera cernentibus, tanquam miris modis secretum et publicum lumen, praisto esse ac se proebere communiter : omne autem quod coramu- niter omnibus ratiocinantibus atque intelligentibus proesto est, ad uUius eorum proprie naturam perti- nere quis dixerit? Meministi enim, ut opinor, quid de sensibus corporis paulo ante tractatum sit; ea scilicet qu8B oculorum vei aurium sensu communiter tangi- mus, sicuti sunt colores et soni, quos ego et tu simul videmus, vel simul audimus, non pertinere ad ocn- lorum nostrorum auriumve naturam, sed ad sentien- dum nobis esse communia. Sic ergo etiam illa quse ego et tu communiter proprio quisque mcnte conspi- cimus, nequaquam dixeris ad mentis alicujus nostrum pertinere naturam. Duornm enim oculi quod simul vident, nec hujus nec iliius ocuios esse poteris dicere, sed aliquid tertium in quod utriusque conferatur aspe- ctus. £. Apertissimum atque verissimum est. 34. A. Hanc ergo veritatem, de qua jam diu loqui- mur, et in qua una tam muita conspicimus, excelien- tiorem putas esse qnam mens nostra est, an eequaiem mentibus nostris, an etiam inferiorem ? Sed si esset inferior, non secundum iiiam, sed dc illa judicaremus, sicut judicamus de corporibus, quia infra sunt, et di- cimus ea plerumque non tantum ita esse vel non ita, sed ita vei non ita esse debere : sic et de animis no- stris non solum ita esse animum novirous, sed plerum- qne etiam ita esse debere. Et de corporibus quidem sic judicamus, cum dicimus, Minus candidum est quamdebuit; aut, minus quadrum, et multasimilitcr : de animis vcro, Minus aptus estqnam debet ; aut, mi- uus lenis ; aut minus vehemens, sicut nostrorum mo- rum se ratio tuierit. Et judicamns hsec secundum illas interiores regulas veritatis, quas communiter cernimus : de ipsis vero nulio modo quis judicat. Cum enim quis dixerit seterna temporalibus esse po- tiora, ant septem et tria decem esse, nemo dicit ita esse debuisse, sed tantum ita esse cognoscens, non examinator corrigit, sed tantum loilatur inventor. Si autcm esset eequalis mentibus nostris hsec veritas, mutabilis etiam ipsa esset. Mentes enim nostrce ali- quando eampius vident, aliquando minus, ct ex hoc fatentur se esse mulabiles: cum iila in se manens nec proficiat cum plus a nobis videtur, nec deficiat cum minns, sed integra et incorrupta, et conversos Isetificet lumine, et aversos puniat csecitate. Quid, quod ctiam de ipsis mentibus nostris secundum iilam judicamus, cum de iila nuilo modo judicare possimus? Dicimus enim, Minus intclligit quam debet, aut tan- tum quantum debet inteliigit. Tantum autem mens debct inteiiigere, quantum propius admoveri atque inhserere potuerit incommutabiii veritati. Quare si nec inferior, nec oequalis est, restat ut sit saperior at- que excellentior. CAPUT XIII. — Exhortatio od amplexum verUatii, qux una beaios facit. 35. Promiseram autem, si meministi, me tibi demon- straturum esse aliquid quod sit mente nostra atque n- tione sublimius. Ecce tibi est ipsa veritas : amplecten iliam si potes, et fruere illa, et delectare in Domiiio,et dabit tibi petitiones cordis tui {Psal. xxxvi, 4). Qoy enim pctis ampiius quam ut beatas sis? Et quid beatiiB eo qui fruitur inconcussa et incommatabili et excel- lentissima veritate? An vero clamant homines beatss se esse, cum puichra corpora magno desiderio con- cupita, sive conjugum, sive etiam meretricum ash plexantur; et nos in amplexn veritatis beatos essedo- bitamus? Clamant homines se beatos esse, cum m^ aridis faucibus ad fontem abundantem^ salabremqoe perveniunt, aut esurientes prandium coenamve mt tam copiosamque reperiunt ; et nos negabimas beatos esse, cum irrigamur pascimurqne veritate ? SoleiOQS audire voces clamantium se beatos, si jaceant inrosb et aliis floribus ^, vel etiam unguentis odoratissimii perfruantur : quid fragrantius, quidjacmidius inspin- tione veritatis ? et dubitamns nos cum ab illa inspin- mur, dicere beatos? Multi beatam vitam in canti Yocnm et nervorum et tibiarum sibi constitaant, «t cum ea sibi desunt, se miseros judicant ; cum aotea adsunt, eiferuntur Isetitia : et nos cam mentibas no- stris sine uUo strepitu, ut ita dicam, canorum etb- cundum quoddam silentium veritatis illabitar, aliaa beatam vitam quaerimus, et tam certa et praesente noi fruimur ? Lace auri et argenti, luce gemmarura et alio- rum colorum, sive ipsius lucis quse ad hos oculosper tinet, sive in ignibus terrenis, sive in stellis vel Inni velsoIe,cIaritate et jucunditate deleclatihomines,ciim ab ista Isetitia nullis molestiis, nulla indigentia reTO- cantur, beati sibi videntur, et propter hsec semper volunt vivere : et nos in luce veritatis beatam vitao collocare metu inius ? 36. Imo vero quoniam in veritate cognoscitQr et tenetnr summumbonum, eaque veritas sapientia est, cernamus in ea, teneamusque summum bonura, eoqoc perfruamur. Be^tus est qnippe qui fruitor saouBO bono. Heec enim veritas ostendit omnia boaa, qn' vera sunt, quse sibi pro suo captu intelligentes bomi- nes, vel singula, vel plura eligunt, quibus fraantnr. Sed quemadmodum illi qui in luce solis eligunt qood libenter aspiciant, et eo aspectu leetificantar ; in qailws si qui forte fuerint vegetioribus sanisque et fortissinis oculis preediti, nihil libentius qaam ipsum solem tat tuentur, qui etiam coetera quibus infirmiores ocofi delectantur, illastrat : sic fortis acies mentis et vegeta cum multa vera et incommutabilia certa ratione ooo- spexerit, dirigit se in ipsam veritatem, qna coocti monstrantur, eiqae inheerens tamquam obliviscitsr ceetera, et in illa simnl omnibus fruitur. Quidqoid UnB., sijactaniin ro8a,et aliis floribus. Er. Lagd. Veo. Lov., rosis, M. 1261 UBER SECUNDUS. 4262 enim jucnndam est in cseteris yeris, ipsa utiqae veri- tate jucundnm est. 37. Heec est libertas nostra, cum isti subdimur veritati : et ipse est Deus noster qui dos liberat a morte, id est a conditione peccati. Ipsa enim Veritas etiam homo cam hominibus loquens, ait credentibus sibi : Si manseritis in verbo meo,vere discipuli mei estis^ et eagnoscetis veritatem, et veritas liberabit vos {Joan. Y111, 3i, 32). Nulla enim re fruitur anima cum liber* tate, nisi qaa fruitur cum securitate. CAPUT XrV. — Veritas possidetur cum securitate. Nemo autem securus est in iis bonis ^qase potest invitus amittere. Veritatem autem atque sapientiam nemo amittit invitas : non enim locis separari ab ea qaisqnam potest ; sed ea quffi dicitur a veritate atque sapientia separatio, pervei*sa voluntas est, qaa infe- rioradiliguntur. Nemo autem vult aliquid nolens.Ha- bemas igitur qua fruamur omnes eequaliler atque communiter : nallse sunt angustise^ nallas in ea de- fectus. Omnes amatores suos nuUo modo sibi invidos recipit, et omnibus communis est, et singulis casta est. Nemo alicui dicit : Recede, ut etiam ego acce- dam; remove manus, ut etiam ego amplectar. Omnes inhserent, idipsum omnes tangunt *. Cibus ejos nulla ex parte discerpitur ; nihil de ipsa bibis quod ego non possim. Non enim ab ejus communione in privatum tuum mutas aliquid ; sed quod tu de illa capis> et mihi roanet integrum. Ouod te inspirat non exspeclo at reddatur abs te, et sic ego inspirer ex eo : non enim aliquid ejus aliquando iit cujusquam unius aut quorumdam proprium, sed simul omnibus tota est communis. 38. Miiius ergo ea quse tangimus,vei quae gustamus, vel qufle olfacimus, huic sunt veritati similia, sed magis ea quse aadimus et cernimus : qaia et omne Terbum a quibus auditur, totum auditur ab omnibus, et simal a singuUs totum ; et species omnis quse oculis adjacet, quanta videtur ab uno, tanta et ab alio simul. Sed multum longo intervalio sunt ista similia : nec tota enim simul sonat queelibet vox, quia per tempora tenditur et producitur, et aliad ejus prius sonat,aliud posterius ; et species omnis visibiiis tanquam intume- scit per locos, nec ubique tota est. Et certe omnia bfiec auferuntur invito, et quominus eis frui possimus, quibnsdam impedimur angustiis. Nam et si posset essc cugusquam suavis cantus sempiternus,et studiosi ejus certatim ad eum aodiendum venirent,coarctarent sese, atque pugnarent de locis, quanto plures essent, ut eantanti esset quisque propinqaior,et in audiendo ni- hil tenerent manere secum, sed omnibus vocibus fa- gientibas tangerentur. Solem autem istum si vellem intueri, atque id pertinaciter possem; et in occasu me desereret, et subvelaretur nubilo, et multis aliis obstaculis voluptatem videndi eum invitus amitterem. Postremo etiam si adesset semper suavitas, et hicis videnti, et vocis audienti, quid magnum ad me perve- niret, cum mihi esset commune cum belluis? At illa * Editi, ipsam omnei tangunt At Mss., idipsum. veritatb et sapientifle pulchritudo, tantum adsit per- severans voluntas fruendi, nec muititudine audientium constipata secludit venientes, nec peragitur tempore, nec migrat locis, nec nocte intercipitur, nec umbra intercluditur, nec sensibus corporis subjacet. De toto mundo ad sc convorsis qui diligunt eam, onmibus proxima est, omnibus sempitema; nuUo loco est, nusqnam deest ; foris admonet, intus docet ; cementes 80 commutat omnes in melius, a nullo in deterius commutatur ; nullus de illa judicat, nullus sine iila judicat bene. Ac per hoc eam manifestum est menti- bus nostris, quse ab ipsa una fiunt singulse sapientes, et non de ipsa, sed per ipsam de cseteris judices, sine dubitatione esse potiorem. CAPUT XV. — Deum esse ex ratione fuse expUcata jam certo cognoscitur. 39. Tu autem concesseras, si quid supra mentes nostras esse monstrarem, Deum te esse confessurum, siadhuc nihil essetsuperius. Qaamtuam concessionem accipiens dixeram satis esse, ut hoc demonstrarem. Si enim aliquid est excellentius, ilie potius Deus est : si autem non est, jam ipsa veritas Deus est. Sive ergo illud sit, sive non sit, Deum tamen esse, negare non poteris : quse nobis erat ad disserendum et tractandum quflestio constituta. Nam si te hoc movet quod apud sacrosanctam disciplinam Christi in fidem recepimus, esse Tatrem Sapientiae ; memento nos etiam hoc in fidem accepisse, quod setemo Patri sit seqaalis qufle ab ipso genita est Sapientia. Unde nunc nihil quee- rendum est, sed inconcussa iide retinendum. Est enim Deus, et vere summeque est. Quod jam non so. lum indubitatum, quantum arbitror^ fide retinemus, sed etiam certa, quamvis adhuc tenaissima, forma cognitionis attingimus ; quod qusestioni susceptse suf- ficit, ut cffitera quse ad rem pertinent, explicare pos- simus : nisi quid habes adversus ista quod opponas. E, Ego vero incredibili omnino> et quam tibi verbis explicare non possum, leetitia perfusus accipio ista, et clamo esse certissima. Clamo autem voce interiore, qua exaudiri cupio ab ipsa veritate, et illi-inhserere : quod non solum bonum, sed etiam summum bonum, et beatificam esse concedo. 40. A. Recte sane; etiam ego plurimum gau- deo. Sed, quseso te, numquid jam sapientes et beati sumus? an adhuc tendimus eo, ut id nobis esse proveniat? E. Eo nos potius tendere existimo. A. Unde ergo ista comprehendis, quibus veris certisque gaudere te clamas, et hoc ad sapientiam pertinere concedis^ an quisquam insipiens potest nosse sapien- tiam? E. Quamdiu insipiens est, non potest. A. Ta ergo jam sapiens es, aut nondum nosti sapientiam. E. Non sum quidem adhuc sapiens, sed nec insipien- tem me dixerim, in quantum novi sapientiam ; qao- niam et certa sunt ista quce novi, et ad sapientiam pertinere, negare non possum. A. Dic, quaeso te, nonne fateberis eum qm non est justus, iiyustum esse; et qui non est prudens, imprudentem esse; et qui non est temperans, intemperantem? an dubitari de his aliquid potest? E. Fateor hominem, qaando 1263 jnstus non est, injustum esse; lioc etiam de prudente et temperante responderim. A. Cur ergo et quando sapiens non est, non sit insipiens? E, Hoc quoque fateor, quando quisque sapiens non est, eum esse insipientem. A. Nunc ergo tu quid honim es? JB. Quodlibet horum me appelles, nondum audeo me dicere sapientem; et ex iis quae concessi, video esse consequens ut me insipientem non dubitem dicere. A. Novit ergo insipiens sapientiam. Non enim, sicut jam dictum est, certus esset velle se esse sapientem, idqne oportere, nisi notio sapientiaj menti ejos inhee- reret, sicut earum rerum de quibus singillatim inter- regatus respondisti, qua» ad ipsam sapientiam perli- nent,quarum cognitione loctatus es. J^.Ita estutdicis. CAPUT XVI. — Sapientia studiosis sui inquisitoribus sese in via ostcndit, numeris videlicet cuique rei im- pressis. k\. A. Quidigitur aliud agimus cum studemus esse sapientes, nisi ut quanta possumus alacritate, ad id quod mente contingimus, totam animam nostram quodammodo colligamus, et ponamns ibi, atque sta- biliter infigamus; ut non jam privato suo gaudeat quod implicavit rebus transeuntibus, sed exnta omni- bus temporum et locornm affectionibus apprehendat id qaod unum atque idem sempcr est? Sicut enim tota vita corporis est anima, sic beata vita animse Deus est. Quod dum agimus, donec peragamus, in via su- mus. Et quod istis veris et certis bonis, quamvis ad- huc in hoc tenebroso itinere coruscantibns, gaudere concessum est, vide utrum hoc sit quod scriptum est de sapientia, quid agat cum amatoribus suis cum ad eam veniunt, et eam quserunt : dictum est enim, In viis ostendet se illis hilariter^ et omni providentia occur- retillis{Sap. vi, 17). Quoquo enim te verteris, vestigiis qnibusdam, quse operibus suis impressit, loquitur tibi, et te in exteriora relabentem, ipsis exteriorum formis intro revocat; ut quidquid te delectat in cor- pore, et per corporeos illicit sensus, videas esse nu- merosum, et quseras nnde sit, et in teipsum redeas, atque intelligas te id quod attingis sensibus corporis, probare aut improbare non posse, nisi apud te habeas quasdam pulchritudinis leges, ad quasreferas quseque pulchra sentis exterius. 42. Intuere coelum et terram et mare, et quse- cumque in eis vel desuper fulgent, vel deorsum repunt vel volant vel natant; formas habent, quia numeros habent : adime illis ha^c, nihil erunt. A quo ergo sunt, nisi a quo numerus; quandoquidem in tantum illis est esse, in quantum numerosa esse? Et omnium quidem formarum corporearnm artifi- ces homines in arte habent numeros, quibus coaptant opera sua : et tamdiu manus atque instrumenta in fabricando movent, donec illud quod formatur fo- ris, ad eam quae intus est lucem numerorum relatum, quantum potest impetret absolutionem,pIaceatque per interpretem sensum intemo judici supernos numeros intuenti. Qneere deinde artificis ipsius membra quis moveat ; numerus erit : nam moventnr etiam illa nu- merose. Et si detrahas de manibus opus, ot de animo DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI m [ intentionem fabricandi, motnsqae illc membromiD ad delectationem referatur, saltatio vocabitur. Qusn . ergo quid in saltatione delectet; respondebit tife numerus : Ecce sum. Inspice jam pulchritudinemfor- mati corporis; numeri tenentur in loco. Inspice pul- chritudineni mobilitatisin corpore; numeri versan- tur in tempore. Intra ad artem unde isti procedant, qnsere in ea tempus et locum ; nanquam erit,nnsqiiaiB erit; vivit in ea tamen nnmerus : nec ejus regio spi- tiorum est, nec setas dierum ; et discendae arti tames cum se accommodant, qui se artifices fieri volaat, corpus suum per loca et tempora movent, animoiB vero per tempora : accessu quippe temporis peritioit? iiunt. Transcende ergo et animum artificis, atna- merum sempiternum videas; jam tibi sapientia^ ipsa interiore sede fulgebit, et de ipso secretario Te* ritatis : quos si adhuc languidiorem aspectum taoBi reverberat, refer oculum mentis in illam viam, nbi se ostendebat hilariter. Memento sane distulissete visionem quam fortior saniorque repetas. 43. Vse qui derelinquunt te ducem, et oberranii& vestigiis tuis, qui nutus tuos pro te amant, et oblin- scuntur quid innuas, o suavissima lux purgats ments sapientia! non enim cessas innuere nobis qnset quanta sis; et nutus tui sunt omne creatnranio decus. Et artifex enim quodammodo innuit spectatori operis sui de ipsa operis pulchritudine, ne ibi totns hoereat, sed speciem corporis fabricati sic percumt oculis, ut in eam qui fabricaverit recurrat alTectiL Similes autem sunt hominibus, qui ea qus facis pro te amant, qui cum audiunt aliquem facundum sapieo- tem, dum nimis suavitatem vocis ejus, et structons syllabarum apte locatarum avidc audiunt, amittuot sententiarum principatum, cujus illa verba tanqiiam signa sonuerunt. Vae qui se avertunt a lumine tQo.et obscuritati suee dulciter inheerentl Tanquam enim dorsum ad te ponentes, in camali opere velut in om- bra sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos de- lectat, adhuc habent de circumfulgentia lucis tos '• Sed umbra dum amatur, languidiorem facit oculom animi, et invalidiorem ad perferendum conspectom tuum. Propterea magis magisque homo tenebratar* dum sectatur libentius quidquid infirmiorem toler»* bilius excipit. £x quo incipit non posse videre qnod summe est, et malom putare quidquid faliit impro- vidum, aut illicit indigum ', aut captum excruciat, cum ea pro merito patiatur aversionis suse, et qoid- quid justum est, malum esse non possit. 44. Si ergo quidquid mutabile aspexeris, vel sensa corporis, vel animi consideratione capere non potes, nisi aliqua numerorum forma teneatur, qiia detracti in nihil recidat; noli dubitare, ut ista mutabilia non intercipiantur, sed dimensis motibus, et distincta va- rietate formarum, quasi quosdam versus temponiiD peragant, esse aliquam formam seternam et inconuDO- tabilem ; quse neque contineatur et quasi diffundator 1 Mss. plures, adhuc habet de circumftUgentia lueis twe > Ms8. non pauci cum antiquioribus editionibus, a%t iUicit indignum. 1265 LIBER SECUNDUS. 1266 locis, neque potendatur atque varietur temporibus, per quam cuncta ista formari valeant, et pro suo genere implerc atque agere locorumac temporum numeros. CAPUT XVII. — Bonum et perfectio qusecumque ex Deo est. 45. Omnis enim res mutabilis, etiam formabilis sit necesse est. Sicut autem mutabile dicimus qnod mu- tari potest, ita formabile quod formari potest appel- laverim. Nulla autem res formare seipsam potest : quia nalla res potest dare sibi quod non babet ; et utique ut babeat formam, formatur aliquid. Quapro- pter qnseiibet res si quam babet formam, non ei opus est accipere quod babet ; si qna vero non babet for- mam, non potest ase accip^re quod non babet. Nulla ergo res, ut diximus, formare se potest. Qaid autem amplius de mutabilitate corporis et animi dicamus ? superius enim satis dictum est. Conficitur itaque, ut et corpus et animus forma quadam incommntabili et semper manente formentur. Cai formce dictum est : Muiabis ea et mutabuntur ; tu autem idem ipse es, et anni tui non de/icient (Psal. ci, 27, 28). Annos sine defectu, pro aiternitate posuit propbetica locutio. De hac item forma dictum cst, qaod in seipsa manens innovet omnia [Sap. \ui, 27). Hinc etiam compreben- ditur omnia providentia gubernari. Si enim omnia qu6e sunt, forma penitus subtracta nulla erunt, forma ipsa incommutabiiis, per quam mutabilia cuncta sub- sistunt, ut formarum snarum numeris impleantur et aguntur, ipsa est eornm providentia : non enim ista essent, si illa non esset. Intuens ergo et conside- rans universam creaturam, quicnmque iter agit ad sapientiam, sentit sapientiam in via se sibi ostendere hilariter, et in omni providentia occurrere sibi : et tanto alacrias ardescit viam istam peragere, quanto et ipsa via per illam pulcbra est, ad quam exeestuat pervenire. 46. Tu autem si prceter id quod est et non vivit, et id quod est et vivit neque intelligit, et id quod est et vivit et intelligit, inveneris aliquod aliud creaturarum genus ; tunc aude diccre aliqubd bonum esse, quod non sit ex Deo. Tria enim boec duobus etiam nomini- bus enuntiari possunt, si appellentur corpns et yita : quia et illa quae tantum vivit, neque intelligit, qualis est pecorum, et bsec quse intelligit, sicuti est bomi- num, rectissime vita dicitur. Hffic autem duo, id est, corpus et vita, qude quidem creaturai deputantur (nam et Creatoris ipsius vita dicitur, et ea summa vita est) : istfie igitur duai creaturse corpus etvita quoniam formabilia sunt, sicati superius dicta docuerunt, amissaque omnino forma in nibilam recidunt, satis ostendunt se ex illa forma subsistere, quse semper ejusmodiest. Quamobrem quantacumque bona, quam- vis magna, quamvis minima, nisi ex Deo esse non possunt. Quid enim majus in creaturis quam vita in- telligens, aut quid minus potest esse qaam corpus ? Quee quantumlibet deficiant, et eo tendant utnon sint, tamen aliquid formce illis remanet, ut quoquo modo sint. Quidqaid autem formae cuipiam rei deii- cienti remanet *, ex illa forma est quee nescit deficere. motusque ipsos rerum deficientium vel proiicientium excedere numerorum suorum leges non sinit. Quid- qaid igitur laudabile advertitur in rerum natura, sive exigaa sive ampla laude dignum judicetur, ad ex- cellentissimam et ineifabilem laudem referendum est Conditoris : nisi quid babes ad heec. CAPUT XVIII. — Libera voluntas tametsi ad maium usum converti possit, in bonis numeranda est. 47. E. Satis mibi persuasum esse fateor, et quem- admodum manifestum fiat, quantum in bac vita atqUe inter tales, quales nos sumus, potest, Deum esse, et ex Deo esse omnia bona : quandoquidem omnia quee sunt, sive qu8B intelligunt et vivunt et sunt, sive quee tantam vivunt et sunt, sive quse tantnm sunt, ex Deo sunt. Nunc jam tertiam qusestionem videamus, utrum expediri possit, inter bona esse numerandam liberam voluntatem. Quo demonstrato^ sine dnbitatione con- cedam Deum dedisse nobis eam, darique oportuisse. A. Bene meministi proposita, et secundam quflsstio- nem jam explicatam vigilanter animadvertisti : sed videre debuisti etiam istam tertiam jam solutam. Propterea quippe tibi videri dixeras, dari non de- buisse liberum voluntatis arbitrium, quod eo quisque peccat. Cai sententise tuse cum ego intulissem, recte heri nonposse^ nisi eodemliberovoluntatisarbitrio (a), atque ad id potius boc Deum dedisse asseverarem ; respondisti liberam voluntatem ita nobis dari de- buisse, ut justitia data est, qua nemo nisi recte pot- est uti. Quse responsio taa in tantos circuitus disputa- tionis nos ire compulit^ qnibus tibi probaremus et majora et minora bona non esse nisi ex Deo. Quod non tam dilucidc ostendi posset, nisi prius adversus opiniones impisestultitise^qua dicit insipiens in corde suo, Non est Jkus [Psal. xiii, 1), qualiscumque de re tanta pro modulo nostro inita ratio, eodem ipso Deo in tam periculoso itinere nobis opitulante, in aliquid manifestum intenderetur. Quse duo tamen, id est, Deum esse, et omnia bona ex ipso esse, quanquam inconcussa hde etiam antea tenerentur, sic tamen tra- ctata sunt, ut boc quoque tertium, inter bona esse numerandam liberam voluntatem, manifestissinie ap- pareat. 48. Jam enim superiore disputatione patefactum est, constititque inter nos, naturam corporis inferiore gradu esse quam animi uaturam, ac per boc animum majus bonum esse quam corpus. Si ergo in corporis bonis invenimus aliqua qaibus non recte uti bomo possit, nec tamen propterea dicimus non ea dari de- buisse, quoniam esse confitemur bona ; quid mirum si et in animo sunt qusedam bona, quibus etiam non recte uti possimus, sed quiabona sunt, non potuerunt dari nisi ab illo a quo sunt omnia bona? Vides enim quantum boni desit corpori cui desunt manus, et ta- men manibus male utitur qui eis operatur vel sseva vel turpia. Sine pedibus aliquem si aspiceres, fatere- ris deesse integritati corporis plurimum bonum ; et tamen eum qui ad nocendum cuipiam, vel seipsum debonestandum pedibus ateretar, male uti pedibus (a) Vid. Retract. lib. 1, cap. 9, n. 3. 4267 DE LIBEKO AHBITHIO, S AUGUSTINI m non negares. OcuUs haac iucem videmus, formas- que iaternoscimas corporum ; idque et speciosissi- mum est in nostro corpore, unde in fastigio quodam dignitatis hsBc membra locata sont ; et ad salutem tuendam, multaque alia yitee commoda refert usus ocolorum : oculis tamen plerique pleraque agunt tur- piter, et eos militare cogunt libidini. Et vides quan- tam bonam desit in facie, si ocali desint : cum au- tem adsunt, quis hos dedit, nisi booorum omnium largitor Deus? Quemadmodam ergo ista probas in corpore, et non intaens eos qai male his utaotur, laudas iliom qoi hsec dedit bona : sic liberam volan- tatem sine qua nemo potest recte yivere, oportet et bonum, et divinitos datam, et potius eos damnandos qui hoc boDo male otuntor, qoam eum qui dederit dare non debuisse fatearis. 49. E. Prias ergo vellem ut mihi probares aliqaod bonum esse liberam voiuntatem, et ego concederem Deum illam dedisse nobis, qnia fateor ex Deo omoia bona esse. A. Itane tandem non probavi tibi taotomo- limine superioris disputationis, cum omnem speciem formamqoe corporis a summa omnium rerum forma, id est a veritate, subsistere fatereris, et bonom esse concederes ? Nam et capiilos nostros numeratos esse, ipsa in Evangeiio loquitur Veritas (Matth, i, 30). De numeri aotem summiiate, et a iine asque ad iinem pertendente poteotia, quee iocati fuerimus, excidit tibi? Quffi igitor ista est tanta perversitas, capilios nostros quamvis inter exigoa et omnino abjectissima, tamen inter bona numerare, nec invenire cu i auctori tri- buantur nisi bonorom omnium conditori Deo, quia et maxima et minima bona ab ilio sunt, a quo est omne bonom ; et dubitare de iibera voluntate, sine qna recte vivi non posse concedunt, etiam qui pessime vivant? Et certe nunc responde, qoseso, quid tibime- lius esse videatur in nobis, sine qoo recte vivi potest, an sine quo recte vivi non potest. £. Jamjam parce, qaseso ; pudet caBcitatis. Quis enim ambigat id ionge esse prsestantius, sine qoo recta vita nolla est? A. Jam ergo to negabis luscum hominem recte posse vivere ? E, Absit tam immanis amentia. A. Cum ergo in cor- pore ocuium concedas esse aliquod bonum, quo amisso tamen ad recte viyendum non impeditur ; vo- lontas libera tibi videbitur nuUum bonum, sine qaa recte nemo vivit ? 50. Intoeris enim jostitiam, qua nemo male utitur: Hsec inter summa bona qu8B in ipso sont homine nu> meratur, omnesque virtotes animi quibus ipsa recta vita et honesta constat. Nam neque prudentia, neqae fortitodine, neque temperantia male quis otitur : in his enim omnibus, sicut in ipsa etiam quam tu com- memorastijustitia, rectaratio viget, sine qua virtutes esse non possunt. Recta autem ratione maie nti nemo potest. CAPUT XIX. — Bona magna, minimay et media. In mediis oensetur libertas. Isf a ergo magna bona sunt : sed meminisse te opor- iet, non solom magna, sed etiam minima bona non esse posse, nisi ab iiio a quo sunt omnia bona, hoc est Deo. Id enim superior disputatio persoasit, cnitotie! tamque latus assensus es. Virtates igiturqaibiis rKle vivitur, magna bonasont : speciesaotem qnorQiniibct corporum, sine q* ihos recte viyi potest, minimaboii sunt : potentiffi vero animi sine quibns recte viTiiuft potest,mediabonasunt. Virtntibos nemo maleulitir. cseterisautembonis, id est, mediis et minimis, nonso- lum bene, sed etiam male quisqoe oti potest. EtidM virtote nemo male utitur, quia opus Tirtutis est bofie usus istorum, quibos etiam non bene uti possaonL Nemo autem bene utendo maie utitur.Qoare abnndaalii etmagnitadobonitatis Dei non solum magnay sed eliaa media et minima bona esse prflestitit. Magis landaadi est bonitas ejus in magnis qnam iu mediis, et n^gis in mediis quam in minimis bonis : sed magis in omii- bus quam si non omnia tribuisset. 51. J?. Assentior. Sedillud me moYet, quoniaffldi libera voluntate qusestio est, et videmus ipsam bo» uti cieteris vei non bene, quomodo et ipsa inter iUa qoibus utimurnumcrandasit. A. Quomodo omniaqot ad scientiam cognoscimus, ratioue cognoscimos, ei tamen etiam ipsa ratio ilia nameratur quas n- tione cognoscimus. An oblitus es, cum quaereremDs qose ratione cognoscantur, confessum te fuisse etian rationem ratione cognosci? Noli ergo uiirari si caeteiis per liberam voluntatem utimur, etiam ipsa libera to- lontate peream ipsam nti nosposse; ut quodammoda se ipse utatur voluntas quee utitur caeteris, sicut se- ipsam cognoscit ratio, quae cognoscit et c«etera. Nao et memoria non soium csetera omnia, quse memini- mns comprehendit ; sedetiam qaod uon obliviscimur nos habere memoriam, ipsase memoria quodammodo tenet in nobis, qose non soium alioram, sed etiam sui meminit, vei potius nos et ccetera et ipsam per ipsam meminimus. 52. Voluntas ergo quae medium bonum est, cttmio- hseret incommutabili bono, eique commuui non pro- prio, sicuti est iila de qua multum locuti sumas, et nihii digne diximos, veritas; tenet homo beatam Ti- tam : eaque ipsa vita beata, id est animi affectio i&- hoerentis incommotabili bono, proprium et primam est hominis bonom. In eo sunt etiam virtutes omnes, quibus male uti nemo potest. Nam haec quamvis ma- gna in homine et prima sint, propria tamen esse uniuscujusque hominis, non communia^ satis inteili- gitur. Veritate enim atque sapientia, quse commuois est omnibos, omnes sapientes et beati fiunt, inhs- rendo iiii. Beatitudine autem alterius hominis non fit alter beatos ; quia et cum eom imitatur at sit, iode appetit beatus fieri nndc iliam factum videty illa sci- licet incommutabiii commonique veritate. Neqoe pmdentia cujusquam fit prudens alius, aut fortis for- titudine, aot temperanstemperantia,aatjustus justitia hominis aiterius qobqoam efficitur ; sed coaptaodo animum iiii incommutabilibus regulis lumiuibusque virtutum, quffi incorruptibiliter vivunt in ipsa vehtate sapientiaque communi, quibus et ilie coaptavit et fiiit animom, quem istis virtutibus praeditum sibi ad imi- tandum proposuit. i2C9 LIBER TERTIUS. 1270 m m 53. Voliintas ergo adhaerens communi atqueincom- matabili bono, impetrat prima et magna hominis bona, cum ipsa sit medium quoddam bonum. Volun- tas autem aversa ab incommutabiii et communi bono, et conversa adproprium bonum, aut ad exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum soffi potestatis vult esse ; ad exterius, cum aliorum propria, yel queecumque ad se non pertinent, cogo- scere studet ; ad inferius, cum yoluptatem corporis • diligit: atque ita homo superbus, et coriosus, et la- scivus eifectus, excipitur ab alia vita, quae in compa- ratione superioris vit^B mors est ; qufle tamen regitur administratione divinsB providentiee, quse congruis se- dibus ordinat omnia, et pro meritis sua cuique dis- tribuit. Ita fit ut neque illa ^bona quse a peccantibns appetuntur, ullo modo mala sint, neque ipsavoluntas libera, quam in bonis quibusdam mediis nomerandam esse comperimus ; sed malom sit aversio ejus ab in- commutabili bono, et conversio ad mutabilia bona : quai tamen aversio atque conversio, quoniam non co- gitur, sed est voluntaria, digna et justa eam miseriee poena subseqnitur. CAPUT XX. — JSa; Deo non est motus ille^ quo vo- luntas ab incommutabUi bono avertitur. 54. Sed tu fortasse queesiturns es, quoniam movetur volnntas cum se avertit ab incommutabili bono ad mutabile bonum, unde ei iste motus existat ; qui pro- fecto malus est, tametsivoluntas libera, quiasine illa nec recte vivi potest, in bonis numeranda sit. Si enim motus iste, id est aversio volontatis a Domino Deo, sine dubitatione peccatum est, nom possumus auctorem peccati Deum dicere ? Non erit ergo iste motus ex Deo. Unde igitnr erit? Ila quserenti tibi, si respondeam nescire me, fortasse eris tristior : sed ta- men vera responderim. Sciri enim non potest qnod nihil est. Tu tantom^^pietatem inconcussam tene, ut nullom tibi bonum vel sentienti, vel intelli^enti, vei quoquo modo cogitanti occurrat quod non sit ex Deo. Ita enim nulla natnra occnrrit quse non sit ex Deo. Omnem quippe rem ubi mensuram et numerum ei ordinem videris, Deo ariitici tribuere ne cuncteris., Unde antem ista pcnitos detraxeris, nihil omnino re- manebit : quia etsi remanserit aliqua formce alicujus inchoatio, ubi neque mensnram neqne numerum ne- que ordinem invenias, qnia ubicomque ista sont, forma perfecta est; oportet aufcras etiam ipsam in- choationem formse, quffi tanquam materies ad perfi- ciendom subjacere videtor artifici. Si enim formee perfectio bonum est, nonnullum jam bonum est et formse inchoatio. Ita, delracto penitus onmi bono, non quidem nonnihil, sed omnino nihil remanebit ^. Omne autem bonum ex Deo : nulla ergo natora est quse non sit ex Deo. Motos crgo ille aversionis, quod fatemur esse peccatum, quoniam defectivus motus est, omnis autem defectus ex niliilo est, vide quo perti- neat, et ad Deum non pertinere ne dubites '. Qui ta- men defectus quoniam est voluntarius, in nostra est positus potestate. Si enim times illnm, oportet ut no- lis ; si autem nolis, non erit. Quid ergo securius quam esse in ea vita, ubi non possit tibi invenire qnod non vis ? Sed qnoniam non sicut homo sponte cecidit, ita etiam [sponte surgere potest ; porrectam nobis desu- per dexteram Dei, id est Dominum nostrum Jesum Christum, fide firma teneamus (a), et exspectemus certa spe, et charitate ardenti desideremus. Si qoid autemdeoriginepeccati diligentios quserendum adhuc putas (nam omnino ego jam opus esse non arbitror) : si quid tamen potas, in aliam disputationem differen- dum est. E, Sequor sane voluntatem tuam, ut in tem- pus aliud, quod hinc moverit, diiferamus. Nam illud tibi non concesserim, ut satis jam inde quflesitnm pntes. 1 Mss. plerique et antiquiores editiones carent his verbis, non quidem nonnihilj sed^ quse hic servamos ez Lov. s Bad. et Er. omissa negatione habent, ad Deumpertinere nan dubiies. PiDguis error, qui ex Mss. et ipso ez contezto sermonis refellitur. (a) Vid. Retract. lib. 1, cap. 9, n. 4. LIBER TERTIUS. In quo guseritur unde ille motus existat cpio voluntas ab incommntabili bono deflectit; an secnm invicem pugnent Dei Srsescientia de hominum peccatis, et hominum ipsorum in peccando libertas. Mox ostenditur nequaquam idr Creatori eputandum quod in creatura ita tieri necesse est, ut voluntate peccantium fiat; et prorsus de creatnraB, qu» peccato obnozia sit, productione ac supplicio laudandum esse Deum. Hmc ad originis yitia perducta disputatione declaretur quemadmodum ea haud injuste in Adee posteros demanent ; utque propter nfiec ipsa immerito peccantes ezcusationem obtendant : deinceps vero difficultates nonnuUfie huc pertinentes enodantur. GAPUT PRIMUM. — Unde sit motus ille quo voluntas deflectit ab incommutabili bono, i . E. Quoniam satis mihi manifestnm est, inter bona, et ea quidem non minima, numerandam esse liberam voluntatem, ex qno etiam fateri cogimur eam divinitus datam esse, darique oportuisse : jam si op- portunum existimas, copio per te cognoscere nnde ille motus existat, quo ipsa voluntas avertitur a communi atque incommutabili bono, et adpropria vel aliena vel iniima, atque omnia commutabilia conver- titur bona ^.A. Quid enim opos est hoc scire ? £. Qoia si ita dataest, utnaturalem habeatistummotum,jam ^necessitate ad hsec convertitur ; neque olia colpa de- prehendi potest, ubi natura necessitasque dominatur. A. Placetne tibi iste motus, an displicet ? £. Displicet. A. Reprehendis ergo eum. E. Utique reprehendo. 1 Tres Mss. , atque omnino commutabilia converUturbo- na, Recte. 127i A. Reprehendis igitar anizni motum inculpabilem. E. Inculpabilem animi motum non reprehendo, sed nescio an uila culpa sit, relicto incommutabili bono ad commutabilia converti. A. Reprehendis ergo quod nescis. E. Noli verbo premere : ita cnim dixi. Nescio an ulla culpa sit, ut intelligi voluerim sine dubio cul- pam esse. Nam hoc verbo quod dixi, Nescio, satis profecto irrisi dubitationem de re manifesta. A. Vide quid sit certissima veritas, quoB te coegit tam cito oblivisci quod paulo ante dixisti. Si enim natura vel necessitate iste motus existit, culpabilis esse nullo pacto potest : tu vero esse culpabilem ita iirmissimc tenes, ut dubitationem de hac re tam certa etiam ir- ridendam putavcris. Gur ergo tibi vel afiirmandum, vel certe cum aliqua dubitatione dicendum visum est, quod perspicue falsum esse ipse convincis ? Dixisti enim : Si ita data est voluntas libera, ut naturalem habeat istum motum, jam necessitate ad hoec conver- titur ; neque ulla culpa deprehendipotest, ubi natura necessitasque dominatur. Nullo modo autem dubitare debuisti non esse ita datam, quando istum motum culpabilem esse non dubitas. E, Ego ipsum motum culpabilem dixi, et ideo mihi displicere, et reprehen- dendum esse dubitare non possum : animam vero qusB isto motu ab incommutabili bono ad commutabilia detrahitur, nego esse culpandam, si ejus natii^a talis est, nt eo necessario moveatur. 2. A. Cujus est iste motus, quem profecto culpan- dum esse concedis? £. In animo eum video, sed cujus sitnescio. A. Numquid negas eo motu animum mo- veri ? E. Non nego.^. Negas ergo motum quo move- tur lapis, motum esse iapidis ? Neque enim iilum dico motum, quo eum no§ movemus, vel aliqua vi aliena movetur, veluti cum in coelum jacitur, sed eum quo ad terram nutu suo vergit et cadit. E. Non equidem nego motum quo ita ut dicis inclinatnr, et ima petit motnm, esse lapidis, sed naturalem. Si autem hoc modo etiam illum motum habetanima, profecto etiam ipse naturalis est; nec ex eo quod naturaliter move- tur, recte vituperari potest : quia etiamsi ad perniciem movetur, naturse tamen suee necessitate compellitur. Porro quia istum motum non dubitamus esse culpabi- lem, omnimodo negandum est esse naturalem; et ideo non est similis illi motui quo naturaliter move- tur lapis. A, Egimusne aliquid superioribus duabus disputationibus? E, Egimus sane. A. Credo ergo me- minisse te, in prima disputatione satis esse comper- tum, nulla re fieri mentem servam libidinis, nisi propria voluntate {supra, lib. I, cap. H, n. 21) : nam neque a superiore, neque ab sequali eam posse ad hoc dedecus cogi, quia injustum est; neque ab iuferiore, qnia non potest. Restat igitur^ut ejus sit proprius iste motus, quo fruendi voluntatem ad creaturam a Crea- tore convertit : qui motus si culpce deputatur (unde qui dubitat, irrisione dignus tibi visus est), non est ntique naturalis, sed voiuntarius ; in eoque similis est illi motui quo deorsum versus lapis fertur, quod sicut iste proprius estilapidis, sic ille animi : verumtamem in eo dissimilis, quod in potestate non habet lapis DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINl \T\ cohibere motumquo fertor inferias ; animus vero dam non vult, non ita movetur, ut superioribus descrlis inferiora deligat * ; et ideo lapidi naturalis est ilie motus, animo vero \<\i^ voluntarius. Hinc est quod W pidem si quis dicat pcccare, quod pondere suo teadi: in infima, non dicam ipso lapide stolidior, sed pro- fecto demens judicatur : animum vero peccati argui- mus, com eum convincimus superioribus desertisi-i fruendum inferiora prseponere. Propterea, quid ojhl- est quoerere unde iste motus existat, quo volnnUs avertitur ab incommutabili bono ad commutabile bo- num, cum eum nonnisi animi, et Toluntarium, etoi hoc culpabilem esse fateamur; omnisque de hacr^ disciplina utilis ad id valeat, ut eo motu improlMU atque cohibito, voluntatem nostram ad frueDdQOi sempiterno bono, a lapsu temporaliam conyeila- mus (a) ? 3. E. Video, et quodammodo, 'tango, et teneo sm esse quse dicis : non enim quidquam tam firme alque intime sentio, quam me habere voluntatem, eaqaeiDt moveri ad aliquid fruendum ; quid autem meum di- cam^prorsusnoninvenio, si voluntas qua volo etnuiu non est mea: quapropter cui tribuendum est, siquii per iliammale facio, nisi mihi ?Gam enimbonasDeu: me fecerit, nec bene aliquid faciam nisi per volunU- tem, ad hoc potius datam esse a bono Deo, satis ap- paret. Motus autem quo huc aat illuQ voluntas coo- vertitur, nisi essetvoluntarius, atque in nostra pobilQs potestate, neque laudandus cum ad saperiora, neqQe culpandus homo esset cum ad inferiora detorquet quasi quemdam cardinem voluntatis ; neque omnioa monendus esset ut istis neglectis setema vellet adi- pisci, atque ut male nollet vivere, vcllet autem beae. Hoc autem monendum non esse liominem, quisqois existimat, de hominum numero exterminandus est CAPUT II. — Dei prxscientia quomodo liberam toiua- tatem peccantibus non auferat^ ,qu3BStio plurmiji torquens. 4. Quae cum ita sint, inefFabiliter me movet, quo- modo lieri possit ut et Deus praescius sit omnium fu- turorum, et nos nulla necessitate pecccmus. Quisquii enim dixerit aliter evenire posse aliquid quam Deus anteprsescivit,prffiscientiam Deidestruere insanissimi impietate molitur. Quapropter, si praescivit Deas pec- caturum esse primum hominemy qaod necesseest concedat mihi quisquis mecum omnium futuroram praescium fatetur Deum ; si ergo ita est, non dico dob eum faceret, bonum enim fecit, nec obesse quidquam Deo posset peccatum ejus quem bonum ipse fecit: imo in quo faciendo bonitatem suam oslenderai, ostendit etiam in puniendo justitiam, et in liberando misericordiam : non itaque dico, non eum facerel; scd hoc dico, quoniam peccatunun esse praesciverat, necesse erat id lieri, quod futurum esse prsesciebat Deus. Quomodo est igitur voluntas libera ubi tam ine- vitabilis apparet necessitas ? 5.-4. Pulsasti vehementer : misericordia Dei adsit, 1 In octo Mss., inferiora diligat, Ita etlam Bad. (o) Vid. Retract. lib. 1, cap. 9, n. 3. i273 LIBER TERTIUS. 4274 aperiatque pulsantibus'. Vcrumtamen maximam par- fem hominum ista qusestione torqueri non ob aliud crediderim, nisi quia non pie quserunt, yelocioresque sunt ad excusationem, quam ad confessionem pecca- torum suorum. Alii enim nullam divinam providen- tiam praBCsse rebus humanisllbenteropinantur, dum- que fortuitis committuntcasibus et animos etcorpora sua, tradunt se feriendos et dilaniandos iibidinibus, divina judicia negantes, humana fallentes, eos a qui- bus accusautur, fortuuaB patrocinio propulsare se pu- tant ; quam tamen ccccam eflingere ac pingere con- sueverunt, ut aut meliores ea sint a qua se regi arbitrantur, aut se quoque cum eadem caecitate et sentire ista fateantur et dicere. Nec enim talibus absurde etiam conceditur casibus eos agere omnia, quando agendo cadunt. Sed adversus hanc opinionem plenam stultissimi ac dementissimi erroris, satis, ut arbitror, secimda nostra sermocinatione dissertum est. Alii vero quanquam negare non audeant pra3si- dere humante vita^ providentiam Dei, malunt tamen eam vel iniirmam, vel injustam, vel makm nefario errore credere, quam sua peccata pietate supplici conliteri. Qui omnes sipersuaderi sibi paterentur, ut cum de optimo et justissimo et potentissimo cogitant, bonitatem et justitiam et potentiam Dei longe majo- rem superioremqne esse crederent, quam quidquid cogitatione concipiunt ; considerautesque semetipsos, gratias Deo se debere intelligerent, etiamsi aliquid inferius eos voluisset esse quam sunt, omnibusque ossibus et meduUis conscientise suse clamareut : Ego dixi, Domine, miserere mei, cura animam meam, quia •pcccavi tibi(P$al, lx, 5) : ita certis itineribus divina^ misericordifie in sapientiam ducerentur, ut ucque in- ventis rebus intlati, neque non inventis turbulenti, et cognoscendo instructiores iierent ad videndum^, et ad quserendum ignorando mitiores. Tibi vero cui jam hoc persuasum esse non dubito, vide quam facile de tam magna qua^stione respondeam, cum mihi prior interroganti pauca responderis. CAPUT III. — Dei praescientia non efficit ut non li" bera voluntate peccemus, 6. Certeenimhoctemovet, ethoc miraris, quomodo non sint contraria et repugnantia, utet Deus prsescius sit omnium futurorum, et nos non necessitate, sed voluntate peccemus. Si enim praescius est Deus, in- quis, peccatnrum esse hominem, necesse est ut pec- cet : si autem necesse est, non ergo est in peccando voluntatis arbitrium, sedpotius inevitabilisetiixane- cessitas. Qua ratiocinatione hoc videlicet ne conficia- tur times, ut aut Deus futurornm omnium prscscius impie negetur, aut si hoc negare non possumus, fa- teamur non voluntate, sed necessitate peccari : an aliquidaliud te movet? £. Nihil interimaliud. A. Res ergo universas quarum Deus est pra^scius, non volun- tate sed necessitate iieri putas. E. Omnino ita puto. * In Ms8. septemdecim, Pulsanti vehementer miserkor' diam Dei. Adsit, etc. 3 Sic iu Mss. novem. Porro in aliquot aliis, et apud Bad. Er. etLov. habetur, advivendum. A. Expergiscere tandem, teque ipsum paululum in- tuere, et dic milii, si potes, qualem sis habiturus cras voluntatem, utrumpeccandi, an recte faciendi. £.Ne- scio. A. Quid? Deum itidem nescire hoc putas? E. Nullo modo id putaverim. A. Si ergo voluntatem tuam crastinam novit, et omnium hominum, sive qui sunt, sive qui futurisunt, futuras preevidet voluntates, muito magis prcevidet quid de justis impiisque factu- rus sit..E. Prorsus si meorum operum praescium Deum dico, multo iidentius eum dixerim prsescire opera sua, et quid sit facturus certissime prffividere. A. Nonne igitur caves ne tibi dicatur, etiam ipsum qusecumque facturus est, uon voluntate sed necessitate facturum, si omnia quorum Deus prscscius est, necessitate iiunt, non voluntate? E, Ego cum dicerem^necessitate uni- versa iieri quoi Deus futura prsescivit, ea solaintuebar qu6e in creatura ejus iiunt, non autem quse in ipso : non enim ea iiunt, sed sunt sempiterna. A. Nihil ergo in sua creatura operatur Deus. E. Jam semel statuit quemadmodum feratur ordo ejus universitatis quam condidit ; neque enim aliquid nova voluntate admi- nistrat. A. Numquid neminem beatum facit? E. Facit vero. A. Tunc utique facit, quando ille iit. E. Ita est. A. Si igitur, verbi gratia, post annum beatus futu- rus es,postannum te beatum facturus est. E, Etiam. A. Jam ergo praescit hodie quod post annum facturus est. E, Semper hoc prsescivit : nunc quoque hoc eum prspscire consentioi siestita futurum. 7. A. Dic, quffiso, num tu creaturaejus non es, aut tua beatitudo non in te fiet? E. Imo et creatura ejus sum, et in me fiet quod beatus ero. A. Non ergo vo- luntate sed necessitate in te iiet beatitudo tua Deo fa- ciente. E, Voluntas illius mihi est necessitas. A. Tu itaque invitus beatus eris. E, Mihi si esset potestas ut essem beatus^, jam profecto essem : volo enim etiam nnnc, et non sum, quia non ego, sed ille me beatum facit. A. Optime de te veritas clamat. Non enim pos- ses aliud sentire esse in potestate nostra, nisi quod cum volumus, facimus. Quapropter nihil tam in no- stra potestate, quam ipsa voluntas est. Ea enim pror- sus nuUo intervallo, mox ut volumus prsesto est (a). Et ideo recte possumus dicere, Non voluntatesenesci- mns^, sed necessitate ; aut, non voluntate morimur, sed necessitate ; et si quid aliud hujusmodi : non vo- Inntate autem volumus, quis veldelirus audeatdicere? Quamobrem, quamvis prsesciat Deus nostras volunta- tes futuras, non ex eo tamen conficitur ut non volun- tate aiiquid velimus. Nam et de beatitudine quod dixi- sti, non abs teipso beatum Qeri, ita dixisti, quasi hoc ego negaverim : sed dico, cum futurus es beatus, non te invitum, sed volentem futurum. Cum igitur prse- scius Deus sit futurse beatitudinis tuse, nec aliter ali- quid iieri possit quam iile prsescivit, alioquin nulla prsescientia est ; non tamen ex eo cogimur sentire, > Locus in editione Lovaniensi interturbatus hunc in modum /n te fiet beatitudo tua Deo faciente^ E. Tu ergo invitus beatus es ? Voluntas ilUus mihi est necessitas, Si enim mihi esset potestas, etc. 2 £r. Lugd. Ven. et Lov., non voluntate vivimtu, M^ (a) Vid. Retract. Lib. 1, cap. 9, n. 3. . mi DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINl A. Reprehendis igitar animi moium inculpabiiem. E. Inculpabilem animi motam non reprehendo, sed nescio an ulla culpa sit, rclicto incommutabiii bono ad commutabilia converti. A. Reprehendis ergo quod nescis. E. Noli verbo premere : ita enim dixi. Nescio an uila culpa sii, ut inteiligi voluerim sine dubio cul- pam esse. Nam hoc verbo qaod dixi, Nescio, satis profecto irrisi dubitationem de re manifesta. A. Vide quid sit certissima veritas, quoi te coegit tam cito oblivisci quod paulo ante dixisti. Si enim natura vel necessitaie iste motus existit, culpabiiis esse nullo pacto potest : iu vero esse culpabiiem ita firmissime tenes, ut dubitationem de hac re tam certa etiam ir- ridendam putaveris. Gur ergo tibi vel afQrmandam, vel certe cum aliqua dubitatione dicendum visum est, quod perspicue faisum esse ipse convincis ? Dixisti enim : Si ita data est volunias libera, ut naturalem habeat istum moium, jam necessitate ad hsec conver- iitur ; neque ulla cuipa deprehendi potest, ubi natura necessitasque dominaiur. Nullo modo autem dubitare debuisti non esse ita datam, quando istum motum culpabilem esse non dubitas. £. Ego ipsum motum culpabiiem dixi, et ideo mihi displicere, et reprehen- dendum esse dubitare non possum : animam vero quoe isto motu ab incommutabili bono ad commutabilia detraliitur, nego esse culpandam, si ejus natiAra talis est, ut eo necessario moveatur. 2. A. Gujus est iste moius, quem profecto culpan- dum esse concedis? £. In animo eum video, sed cujus sitnescio. A. Numquid negas eo motu animum mo- veri ? £. Non nego.^. Negas ergo motum quo move- tur iapis, motum esse lapidis ? Neque enim iilum dico motum, quo eum no^ movemus, vel aliqua vi aliena movetur, veluti cum in coelum jacitur, sed eum quo ad terram nutu suo vergit et cadit. £. Non equidem nego motum quo ita ut dicis inclinatur, et ima petit motum^ esse lapidis, sed naturalem. Si autem hoc modo etiam illum motum habet anima, profecto etiam ipse naturalis est; nec ex eo quod naturaliter move- tur, recte vituperari potest : quia etiamsi ad pemiciem movetur, naturse tamen suai necessitate compellitur. Porro quia istum moium non dubitamus esse culpabi- lem, omnimodo negandum est esse naiuralem; et ideo non est similis illi motui quo naturaliter move- tar lapis. A, Egimusne aliquid superioribus duabus disputationibus? E. Egimus sane. A, Gredo ergo me- minisse te, in prima disputatione satis esse comper- tum, nuUa re fieri mentem servam libidinis, nisi propria voluntate {supra, lib. i, cap. U, n. 21) : nam neque a superiore, neque ab aBquali eam posse ad hoc dedecus cogi, quia injustum est; neque ab inferiure, quia non potest. Restat igituriut ejus sit proprius isie motus, quo fruendi voluntatem ad creaturam a Grea- tore convertit : qui motus si culpoi deputatur (unde qui dubitat, irrisione dignus tibi visus est), non est uiique naturalis, sed voluntarius ; in eoque similis est illi motui quo deorsum versus lapis feriur, quod sicut iste proprius estilapidis, sic ille animi : verumtamem in eo dissimilis, quod in potestale non habet lapis coliibere motumquofertur inferias; aaimusva non Yult, non ita moveiur, ut superioribas d inferiora deligat * ; et ideo lapidi naturalis i motus, animo vero i-:*' voluntarius. Hinc cstqi pidem si quis dicat pcccare, quod pondere soo in infima, non dicam ipso lapide stolidior, sc fecto demcns judicatur : animum vero peccati mus, cum eum convincimus superioribus dese fruendum inferiora prajponere. Propterea, qui- est quserere unde iste motus existat, quo vi avertitur ab incommutabili bono ad commutal num, cum eum nonnisi animi, et voluntariuiE hoc culpabilem esse fateamur ; omnisque de disciplina utilis ad id valeat, ut eo motu im] atque cohibito, voluntatem nostram ad fru sempiterno bono, a lapsu temporalinm ou mus (a) ? 3. E. Video, et quodammodo^ 'tango, ei ten esse qua^ dicis : uon enim quidquam tam flrm intime sentio, quam me habere voluntatem, ea moveri ad aliquid fruendum ; quid autem m( cam^prorsusnoninvenio, si voiuntas qua volo non cst mea : quapropter cui tribuendum est, per illammale facio, nisi mihi VCumenimboi me fecerit, nec bene aliquid faciam nisi per ! icm, ad hoc potius datam esse a bono Deo, s paret. Motus autem quo huc aut illuc volunt veriitur, nisi cssetvoluntarias, atque in nostra potestate, neque laudandus cum ad superiora culpandus homo esset cum ad inferiora d( quasi quemdam cardinem voluntatis ; neque monendus esset ut isiis neglectis aetema ve pisci, aique ut male nollet vivere, veliet auteD Uoc auiem monendum non esse hominem, c existimat, de hominum numero exterminandii GAPUT 11. — Dei prxscientia quomodo liberaM tatem peccantibus non auferat^ ^quxstio | torquens. 4. Qute cum ita sint, inefTabiliter me moT( modo lieri possit ui ct Deus praescius sit onui turorum, et nos nulla necessitate peccemus. C enim dixerit aliicr evenire posse aliquid quaj anie praescivit, prasscientiam Deidestruere insa impietaie molitur. Quapropter, si praescivit D caturum esse primum hominem, qaod ncc concedat milii quisquis mecum omnium fat praiscium fateiur Deum ; si ergo ita est, non d eum faceret, bonum enim fecit, nec obesse qo Deo posset peccatum ejus quem bonum ipa imo iu quo faciendo bonitatem suam ostt ostendit etiam in puniendo justitiam, et in li misericordiam : non itaque dico, non eum scd hoc dico, quoniam peccaturum esse pr« necesse erat id iieri, quod futurum esse pn Deus. Quomodo est igitur voluntas lii^era ubi t viiabilis apparet necessitas ? 5.-4. Pulsasti vehemenier : misericordia D< « In octo Mss., inferiora diligat. Ita etiam Baii (a) Vid. Iletract. lib. 1, cap. 9, n. 3. i273 UBER TERTIUS. 1274 aperiatque pulsantibus'. Veruintamen maximam par- fem hominum ista qasestione torqueri non ob aliud crediderim, nisi quia non pie quoerunt, velocioresque sunt ad excusationem, quam ad confessionem pecca- iorum suorum. Alii enim nullam divinam providen- tiam preeesse rebus humanislibenteropinantur, dum- que fortuitis commiltuntcasibus etanimos etcorpora sua, tradunt se feriendos et dilaniandos libidinibus, divina judicia negantes, humana fallentes, eos a qui- bus accusautur, fortuuse patrocinio propuhare se pu- tant ; quam tamen csecam effingere ac pingere con- 5ueverunt, ut aut meliores ea sint a qua se regi arbitrantur, aut se quoque cum eadem csecitate et sentire ista fateantur et dicere. Nec enim talibus absurde etiam conceditur casibus eos agere omnia, quando agendo cadunt. Sed adversus hanc opinionem plenam stultissimi ac dementissimi erroris, satis, ut arbitror, secimda nostra sermocinatione dissertum est. Alii vero quanqaam negare non audeant praesi- i dere humanse vitse providentiam Dei, malunt tamen 1 eam vel inlirmam, vel iojustam, vel malam nefario i errore credere, quam sua peccata pietate supplici I confiteri. Qai omnes si persuaderi sibi paterentur, ut t cum de optimo et justissimo et potentissimo cogitant, ; bonitatem et justitiam et potentiam Dei longe majo- I rem superioremqne esse crederent, quam quidquid cogitatione concipiunt ; considerautesque semetipsos, gratias Deo se debere intelligerent, etiamsi aliquid inferius eos voluisset esse quam sant, omnibusque ossibus etmedullis conscientio) suse clamarent : Ego dixif Domine, miserere mei, cura animam meam, quia j^ccavi tibi(Psal, lx, 5) : ita certis itineribus divina; misericordise in sapientiam ducerentur, ut ncquc in- ventis rebus intlati, neque non inventis turbulenti, et cognoscendo instructiores fierent ad videndum^, et ad quserendum ignorando mitiores. Tibi vero cui jam boc persuasum esse non dubito, vide quam facile de tam magna qusestione respondeam, cum mihi prior interroganti pauca responderis. CAPUT III. — Dei praescientia non efficit ut non li" bera voluntate peccemus» 6 . Certe enimhoc te movet, et hoc miraris, quomodo non sint contraria et repugnantia, utet Deus prsescius sit omnium futurorum, et nos non necessitate, sed voluntate peccemus. Si enim praescius est Deus, in- qoid, peccaturum esse hominem, necesse est ut pec- cet : si autem necesse est, non ergo est in peccando voluntatis arbitrium, sedpotius inevitabilisetfixane- cessitas. Qua ratiocinatione hoc videlicet ne conficia- tar times, ut aut Deus futurorum omnium praescius impie negetur, aut si hoc negare non possumus, fa- teamur non voluntate, sed necessitate peccari : an aliquid aliud te movet ? E. Nihil interimaliud. A. Res ergo universasquarum Deus est pracscius, non volun- tate sed necessitate ileri putas. E. Omnino ita puto. 1 In Mss. 8ei)temdecim, Pulsanti vehementer misericor' diam Dei. Adsit^ etc. > Sic in Mss. Dovem. Porro in aliquot aliis, et apud Bad. Er. etLov. habetur, advivendum. A, Expergiscere tandem, teque ipsum paululum in- tuere, et dic mihi, si potes, qualem sis habiturus cras Yoluntatem, utrumpeccandi, an recte faciendi. £.Ne- scio. A. Quid? Deum itidem nescire hoc putas? E. Nullo modo id putaverim. A. Si ergo voluntatem tuam crastinam novit, et omninm hominum, sive qui sunt, sive qui futurisunt, futuras preevidet voinntates, multo magis prcevidet quid de justis impiisque factu- rus sit. E, Prorsus si meorumoperum praescium Deum dico, multo iidentius eum dixerim prsescire opera sua, et quid sit facturus certissime prcevidere. A. Nonne igitur caves ne tibi dicatur, etiam ipsum quiBCumque facturus est, uon voluntate sed necessitate facturum, si omnia quorum Deus priescius est, necessitate hunt, non voluntate? E. Ego cum dicerem*necessitate uni- versa iieri quse Deus futura prsescivit, ea solaintuebar qu6e in creatura ejus hunt, non autem quee in ipso : non enim ea iiunt, sed sunt sempiterna. A. Nihil ergo in sua creatura operatur Deus. E, Jam semel statuit quemadmodum feratur ordo ejus universitatis quam condidit ; ueque enim aliquid nova voluntate admi- nistrat. A. Numquid neminem beatum facit? E. Facit vero. A. Tunc utique facit, quando ilie fit. E, Ita est. A. Si igitur, verbi gratia, post annum beatus futu- rus es,postannum te beatum facturus est. E, Etiam. A. Jam ergo prsescit hodie quod post annum facturus est. E. Semper hoc priescivit : nunc quoque hoc eum prsescire consentio^ si est ita futurum. 7. A. Dic, quffiso, num tu creaturaejus non es, aut tua beatitudo non in te fiet? E. Imo et creatura ejus sum, et in me fiet quod beatus ero. A. Non ergo vo- iuntate sed necessitate in te fiet beatitndo tua Deo fa- ciente. E, Voluntas illius mihi est necessitas. A. Tu itaque invitus beatns eris. E. Mihi si esset potestas ut essem beatus^, jam profecto essem : volo enim etiam nunc, et non sum, quia non ego, sed iile me beatum facit. A. Optime de te veritas clamat. Non enim pos- ses aliud sentire esse in potestate nostra, nisi quod cum volumus, facimus. Quapropter nihil tam in no- stra potestate, quam ipsa voluntas est. Ea enim pror- sus nuilo intervallo, mox ut voiumus prsesto est (a). £t ideo recte possumus dicere, Non voluntatesenesci- mus^y sed necessitate ; aut, non voluntate morimur, sed necessitate ; et si quid aliud hajusmodi : non vo- luntate autem voiumus, quis veidelirus audeatdicere? Quamobrem, quamvis prsesciat Deus nostras volunta- tes futuras, non ex eo tamen conficitur ut non volun- tate aiiquid vehmus. Nam et de beatitudine quod dixi- sti, non abs teipso beatum fieri, ita dixisti, quasi hoc ego negavehm : sed dico, cum futurus es beatus, non te invitum, sed volentem futurum. Cnm igitur prse- scius Deus sit futuree beatitudinis tuse, nec aliter ali- quid fleri possit quam ille prsescivit, aiioquin nuUa prsescientia est ; non tamen ex eo cogimur sentire, 1 Locas in editione Lovaniensi interturbatas hunc in modum /n te fUt beatUudo tua Deo faciente. E. Tu ergo invitus beatus es ? Voluntas ilUus mihi est necessitas. Si enim mihi esset potestas^ etc. s £r. Lugd. Ven. et Lov., non votuntate vivimw, M^ (a) Vid. Retract. Lib. 1, cap. 9, n. 3. . 1275 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI ire qaod absardissimnm est el longe a yeritate seclnsam, non te Yolentem beatum faturum. Sicut aut volun- tatem beatitudinis, cum esse coeperis beatus, non tibi aufert prsescientia Dei, quse hodieque de tua futara beatitudine certa est : sic etiam voluntas culpabilis, si qua in te futura est, non propterea voluntas non erit, quoniam Dens eam futuram esse praiscivit. 8. Attende enim, qoeeso, qnanta csecitate dicatur, SiprsescivitDeusfuturam vuluntatem meam, quoniam nihil aliter potest lieri quam prsescivit, necesse est ut velim quod ille prsescivit ; si autem necesse est, non jam volontate, sed necessitate id me velle fatendnm est. 0 stultitiam singularem ! Qaomodo ergo non po- test aliud tieri quam prsescivit Deus, si voluntas non erit, quam voluntatem faturam illeprsesciverit? Omit- to illud aeque monstruosum, quod paalo ante dixi eumdem bominem dicere, Necesse est at ita velim, qai necessitate supposita auferre nititur volantatem*. Si enim necesse est ut velit, unde volet cnm voluntas non erit?[Quod si non hocmodo dixerit, sed dixerit se, quia necesse est ut velit, ipsam volnntatem in pote^ state non habere : occurretur ex eo quod ipse dizisti, cum qnsererem utrum invitns beatus futurus sis:re- spondisti enim qaod jam esses beatus, si potestas es- set in te ; velle enim te, sed nondum posse dizistL Ubi ego snbjeci de te clamasse veritatem: non enim ne- gare possumus habere nospotestatem, nisi dum nobis non adest qaod volamus ; dum autem volumas si vo- luntas ipsa deest nobis, non utiquevolumus. Quod si fieri non potest ut dum volumus non velimus, adest atique voluutas volentibus ; nec aliud quidquam est in potestate, nisi qaod volentibus adest. Yolantas igi- tur nostra nec voluntas esset, nisi esset in nostra po- testate. Porro, quia est in potestate, libera est nobis. Non enimest nobis liberum, quod inpotestate noB ha- bemus, aut potest non esse quod haberaus. Ita fit ut et Deam non negemasessepreescium omniumfaturcK rum, et nos tamen velimus quod volumns. Cum enim sit prsescius vohmtatis nostrse, cujus est prsescius ipsa erit. Voluntas ergo erit, quia voluntatis est prse- scius. Nec voluntas esse poterit, si in potestate non erit. Ergo et potestatis est prsescius. Non igitar per ejas prsescientiam mihi potestas adimitur, quee pro- pterea mihi certior aderit, quia ille cujus prsescientia non fallitur, adfuturam mihi esse preescivit. E. Ecce jam non nego ita necesse esse tieri queecumque prse- scivit Deas, et ita eam peccata nostra prsescire, ut maneat tamen nobis voluntas libera, atque in nostra posita potestate. CAPUT IV. — Deus praenoscen$ iwn cagit ad peccan- dumt atque adeo peccata juste punit, 9. A. Quid ergo te movet ? an forte oblitus quid- prima nostra disputatio peregerit negabis nuUo co- gente, aut superiore, ant inferiore, aat sequali, sedea nos voluntatepeccare?£?. Nihil horum prorsus audeo negare : sed tamen, fateor, nondum video quomodo sibi non adversentur hsec duo, preescientia Dei de peo- ^ Editi : Qui tiecessitate superposila auferre nitUur vo- tuntatem. Octo Mss., qui necessitate suppasUa. catis nostris, et nostrum in peccando liberum arbi- trium. Nam et justam Deum necesse est fatcamur,et praescium. Sed scirevellemqua justitiapQniatpeccata quse necesse est fieri ; aut quomodo non sit necesse fieriqaae futiu^aesseprsescivit; antquomodo nonCrea- tori deputandum est, quidquid in ejus creatura fieri necesse est. 10. A. Undo tibi videtur adversum esse lil^eram arbitrium noiitrumpraescientise Dei? quia praescieutia est, an quia Dei prsescientia est ? E. Quia -Dei potias. A. Quid ergo ? si tu prsescirespeccaturum essealiqaem, non esset necesse ut peccaret ? E. Imo necesse esset nt peccaret: non enim aliter esset pr8escientiamea,ni5i certa prsescirem. A. Non igitur quia Dei praescientia est, necesse est fieri quse prsescierit, sed tantam- modo quia prsescientia est ; quae si non certa praeao- scit, utiquenulla esiE. Consentio : sed quorsum ista? A. Quia, nisi fallor, non continao tu peccare cogeres, quem pcccaturum esse praescires ; neque ipsa prs- scientia tua peccare eum cogeret, quamvis sine dubio peccaturus esset : non enim aliter id futurum esse praescires. Sicut itaque non sibi adversantur haec dao, ut tu prsescientia tua noveris quod alius sua voluntate facturus est ; itaDeas neminemadpeccandum cogens, prsevidet tamen eos qui propria voluntate peccabunt. 11. Cur ergo non vindicet justus, quae jfieri nou co- git praescius ? Sicut enim tu memoria tua non cogis facta esse quse prseterierunt ; sic Deus praescientia sua non cogit facienda quse fatura sunt. Et sicot ta qaaedam quae fecisti meministi, nec tamen quae me- ministi omnia fecisti : ita Deus omnia quorum ipse auctor est prsescit, nec tamen onmium quae praesdt, ipso auctor est. Quorum autem non est malusanctor^, justus estultor. Hinc ergo jam intellige quajustitia Dens peccata puniat, quia quae novit futura, non h- cit : nam si propterea non debet retribuere suppli- cium peccantibus, quia prsevidet peccaturos, necrecte facientibus debet praemia retribuere, quia et recte &- cturos nihilominus praevidet. Imo vero fateamur et ad praescientiam ejus pertinere ne qnid eum lateat fu- turorum, et ad jnstitiam, utpeccatum, quia volan- tate committitur, ita judicio ejus impune non fiat, sicut prsescientia non cogitur fieri. CAPUT XV. — Deus de creaturw etiam quae peccat miserixque obnoxia et productione laudandus. 12. Jam illud quod tertio loco posnisti, qnomodo non Creatori deputandum sit quidquid in ejus crea- tura fieri necesse est ; regula illa pietatis faciie com- ' monebit*, quam meminisse nos convenit, gratiarum actionem nos debere Creatori nostro. Cujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi ali- quo inferiore creaturae gradu nos condidissei. Quam- vis enim anima nostra peccatis tabefacta sit, subli- mior est tamen et melior, quam si in hanc lucem vi- 1 Deest malus in editioQe Lov.; sed adest in antiqiiio- ribusedilionibusBad. etEr., DecDOQiQMss. septemdecim. 2 Sic Er. et Lov. At Bad . sic habetiAf ^K/a est pietaiis.facHe nobis monebil. Mss. quiDque:Ae<^/a pietatis facile monre- movebilur; a\\'i lres,«on movebitur; septem ahi, reguta iUa pietatisfacitenon movebit; Corbeiensis demumcodex^r^ir- tam ittam fHetatis facite non movebii. 1277 LIBER TERTiUS. 1278 sibilem verteretar. £t vides profecto de higas lucis eminentia, quantum laudent animse Deunl etiam cor- poris sensibus deditae. Quapropter non te jam moveat, quod vituperantur anim» peccatrices, nt dicas in corde tuo melios fuisse si non essent. In sui enim com- paratione vituperantur, dum cogitatur quales essent, si peccare noluissent. Institutor taraen earum Deus prseclarissime pro humaua facultate laudandus est, non solum quoniam peccantes eas juste ordinat, sed etiam quia tales instituit, ut etiam peccatis sordidatffi, nulio modo lucis corporalis dignitate superentur, de qua tamen j uro laudatur. 13. lUud quoqae moneo caveas, ne forte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed dicas aiiter tieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione me- lius occurrerit, scias fecisse Deum tanqaam bonorum omnium conditorem. Non est autcm vera ratio, sed invidainiirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil aliud inferius velle ficri, tan- quam si perspecto coelo, nolles terram factam esse ; inique omnino. Recte enim reprehenderes, si pro^ter- misso coelo terram factam videres, quoniam diceres ita eam fieri debuisse, sicuti posses cogitare coelum. Cum ergo etiam illud ad cujus speciem volebas ter- ram perducere, factum esse perspiceres, non autem hoc terram, sed coelum vocari ; credo quod re me- liore non fraudatus, ut inferior quoque aliqaa fieret et terra esset, nequaqaam invidere deberes. In qua terra rursus secundum partes ejus tanta est varietas, ut nihil quod ad terrs pertinet speciem cogitanti oc- currat, quod non in tota ejus mole Deus omnium con- ditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenis- sima usque ad salsissimam et infecundissimam, ita gradatim per medias pervenitar, ut nuUam rcprehen- dere audcas, nisi in comparatione melions ; atque ita per omnes gradus laudis ascendas, ut quod summum genus terrse inveneris, solum tamen ess^ nolis ^. Jam vero inter totam terram et coelum quanta distantiaest? Interponuntur enim hamida ilabilisqae natura : atque ex his quataor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratffi autem Deo reram species formseque va- riantur. Potest ergo esse aliquid in rerum natura, quod tua ratione non cogitas. Non esse aatem qaod vera ratione cogitas, non potest. Neque enim tu potes aliquid meiius in creatura cogitare,quod creatarfie ar- tihcem fugerit Humana quippe anima naturaliter di- vinis ex quibus pendet connexa rationibus, cum di- cit, Melius hoc iieret quam iliud ; si verum dicit, et videt quod dicit, in iliis qaibus connexa est rationibus videt. Gredat ergo Deam fecisse quod vera ratione ab eo faciendum fuisse cognovit, etiamsi hoc in rebus factis non videt. Quia etiamsi coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera tale aliquid facien- dum fuisse coUigeret, credere debuit factum esse, quamvis id oculis non videret. Non enim cogitatione yideret fuisse faciendum, nisi in iis rationibus quibus facta sunt omnia. Quod autem ibi non est, tam neroo potest veraci cogitatione videre, quam non est verum. 1 Bad. et Er., ccelum esse nolis. 14. In eo plerique homines errant, qaia meliora cum mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quaerunt. Yelut si quisquam perfectam rotundi- tatem ratione comprehendens, stomachetur quod ta- lem in nuce non invenit, si nullum unquam corpus rotundum preeter hujuscemodi poma conspexit. Nam ita quidam cum ratione verissima videant meiiorem esse creaturam, quse quamvis habeat liberam volan- tatem, Deo tamen semper iniixa, nunquam peccavorit; intuentes peccata hominum, nun ut peccare desinant, sed quia facti sunt dolent, dicentes : Tales nos face- ret, ut semper incommutabili ejus veritate perfrui, nunquam autem peccare vellemus. Non clament, noa succenseant : quia neque ipsos ideo coegit peccare, quia fecit, quibus potestatem utrum vellent dedit; et sunt tales qaidam Angeii, qui neque peccaverunt un- quam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te dele- ctat creatura quse perseverantissima voluntate non peccat, non est dubitandum quod eam peccanti recta ratione prscponas : sed sicut eam tu cogitatione pr8&- ponis ; sic eam creator Deus ordinatione prseposuit. Grede esse tal^m iu superioribus sedibus, et in subli- mitate ccelorum : quia si bonitatem Conditor prsebuit ad eam condendam cujus prsevidit futura peccata, nullo modo non prseberet eam bonitatem, ut creatu- ram conderet quam peccaturam non esse prescivit. 15. Habet enim illa sublimis perpetuam beatitudi- nem snam, in perpetuum fruens Creatore suo, quam perpetua tenendse justitise voluntate promeretur. Ha- bet deinde ordinem suam etiam ista peccatrix^amissa in peccatis beatitudine, sed non dimissa recuperand» beatitudinis facultate. Qase profecto superat eam quam peccandi perpetua volantas tenet ^ : inter quam et il- lam priorem permanentem in voluntate justitise,haec medietatem quamdam demonstrat,quse poenitendi hu- militate altitudinem saam recipit. Nam neque ab illa creatura, quam prsescivit Deus non solum peccatu- ram, sed etiam in peccandi voluntate mansnram, abs- tinuit largitatem bonitatis suae, ut eam non conderet. Sicut enim melior est vel aberrans equus, quam lapis propterea non aberrans, quia proprio motu et sensa caret; ita est excellentior creatura quse libera volun- tatc peccat, quam quse propterea non peccat, quia non habet liberam voluntatem. Et sicut laudarem vinum in suo genere bonum, de quo vino inebriatum hominem vituperarem, et tamen eumdem hominem jam vituperatum et adhuc ebrium, iaudato ilii vino, de quo ebrius factus est, anteponerem : ita corporalis creatura in suo gradu jure laudanda est; cum illi vi- tuperandi sint, qui ejus immoderato usu a veritatis perceptione avertuntur; quamvis iidem rursus jam perversi, et quodammodo temulenti, eidem creaturse in ordine suo iaadabili, cujus aviditate evanuerant, non jam merito vitiorum, sed adhuc natarse dignitate prseferuntar. 16. Quia igitur omnis anima omni corpore est me- lior, omnisque peccatrix anima qaocumque ceciderit, 1.4 Lov., pcrpeiua voluptcu tenei, Sed antiquiores edi- tiones et Mss. constanter habent, voluntas. 1279 nalla commatatione corpus e£Qcitar, nec omnino illi anfertur quod anima est, et ideo nuHo pacto amittit quod corpore est melior, in corporibus autem lux te- net primum locum ; consequens est ut primo corpori anima extrema prceponatur, fierique possit ut corpori alicujns animse aliquod aliad corpus anteferatur, ut autem ipsi animai nullo modo. Gar ergo non laudetur Dens, et ineffabili prsedicatione laudetar, qai cum fe- cerit eas quse in legibus essent justitise permansara;, fecit etiam alias animas, quas vel peccaturas, vel in peccatis etiam perseveraturas esse praevidebat : cam ettales adhac meliores sint eis, qufie quoniam nuUum habent rationale ac liberum voluntatis arbitrium,pec- care non possant? Quse tamen adhuc eliam ipsai me- liores sunt, quam corpomm qnorumlibet quamlibet splendidissimus fulgor, quem pro ipsius summi Dei snbstantia quidam, quamvis cum magno errore,vene- rantur. Quod si in ordine corporearom creaturarum ab ipsis siderum choris usque ad numerum capillorum nostrorum, ita gradatim bonarum rerum pulchritudo contexitur, ut imperitissime dicatur, Quid est hoc? utquid hoc? omnia enim ordine suo creata sunt ^ : quanto imperitius de quacumque anima dicitar, quse ad quantamlibet sui decoris diminutionem defectum- que pervenerit, omnium corporum dignitatem sine ulla dubitatione semper superabit '? 17. Aliter enim aestimat ratio, aliter usus. Ratio estimat luce veritatis, nt recto judicio subdat minora majoribus : usns autem consuetadine commoditatis plerumque inclinatur, ut ea pluris sestimet quae veri- tas minora esse convincit. Cum enim corpora coelestia corporibus terrestribus magna differentia ratio prse- ponat, quis tamen carnalium hominum nou mallet, yel plura deesse in coelo sidera, quam unam arbuscu- lam in agro suo, aut vaccam in armento? Sed sicut etate majores homines vel omnino contemnunt, vel certe patienter corrigenda exspectant judicia parvulo- rum,qui exceptis quibusdam quorum amore Ifietantur, quemlibet hominum cseterorum mori malunt, quam passerem suum; et multo magis si homo sit ille terri- bilis, passer autem canorus et pulcher : ita ii qui pro» vectu animi ad sapientiam profeccnmt, impcritos re- rum sestimatores cnm invenerint Deum laudantes in creaturis minoribus, qui eas camalibus suis sensibus accommodatius adhibent, in superioribus vero atque melioribus partim eum non laudantes, minusvo lau- dantes, partim etiam vituperare aut emendare conan- tes, partim non credentes quod oarum ille sit conditor ; talium judicia vel omnino contemnere, si corrigerc nequennt, vel donec corrigant, flequo animo tolerare ac sustinere consuescant. CAPUT VI. — Nemo verc dixerit se maUe non esse quam miserum esse, 18. Quffi cum ita se habeant,tantum abest a vero, quod Creatori deputanda existimantur peccata crea- ^ Legendum est juzta Mss., omnia enim in ordine suo ereafa sunt, *. Editi, sine ulla dubifatione superavU. At Mss., semper superabiL DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI ItSO tnrse, quamvis necesse est liant quce ipse futora prs- scivit, ut cum tu dixeris non te invenire quomodo non ei deputetur quidquid in ejus creatura fieri necesse est; ego contra non inveniam modam, neque invenih posse atque omnino non esse coniirmem, qno ei de- putetar quidquid in ejus creatura ita fieri necesse est, ut voluntate peccantium fiat. Si enim quis dixerii, Non esse,qaam miserum me esse mallem : respondebo, Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis : ita cum miser nolis esse, esse Tis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es volens, at quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es. Quod si ingratus es in eo quod esse ris, jure cogeris esse quod non vis. Ex illo igitur quod etiam ingratus habes quod vis, Creatoris laudo bom- tatem : ex illo autem quod pateris ingratus quod non vis, ordinatoris laudo justitiam. 19. Si dixerit,Non ideo mori nolo,quod malim mi- ser esse quam omnino non esse, sed ne post mortem miserior sim : respondebo, Si hoc injustum est, non sic eris; si autem hoc justum est, laudemus eum cu- jus legibus sic eris. Si dixerit, Unde prfiesumam qaod si hoc injustum est, non sic ero? respondebo, Quia si eris in tua potestate,aat miser non eris, aut tu ipse te injuste regendo, juste eris miser; aut Tolendo etnon valendo te justo regere, non eris in tua potestate, et ant in nullius eris, aut in alterius : si in nullius,autin- vitas,aut volens : sed invitus esse nihii potes, nisi te vis aliqua superaverit ; porro nulla vi superari potest, qui est in nullius potestate : si autem volens in nollius eris potestate, ad hoc ratio recurrit, ut sis in tua; et aut te injuste regendo juste miser sis; aut qnomam quodlibet volens eris, habes adhuc unde gratias agas bonitati Gonditoris tui. Quod si in tua potestate non eris, aut potentior profecto, aut infirmior te habebit in potestate. Quod si infirmior, tua culpa, etjasta miseria : poteris enim infirmiorem superare si Toles. Si autem potentior te infirmiorem habebit in pote- state, nullo modo tam rectam ordinationem recte in- justam putabis. Yerissime igitur dictum est : Si hoc injustum est, non sic eris; si autem justum, laude- mus eum cujus legibns sic eris. CAPUT VII. — Ecce diligitur et a miseris, quia ab tiut sunt qui $umme est. 20. Si dixerit : Ideo magis volo vel miser esse, quam omnino non esse, quia jam sum ; si autem priosquam essem possem consuli, eligerem non esse potius quam nt essem miser. Nunc enim quod timeo non esse cum miser sim, ad ipsam miseriam pertinet, qua non id volo,quod velle deberem ; magis enim non esse,quam miser essc velie deberem. Nunc vero fateor me qni- dem malle vel miserum esse quam niliil ; sed tanto stultius id volo, quanto miserius : tanto autem mise- rius, quanto verius video non hoc me velle debuisse. Respondebo : Cave potius ne hic erres, ubi te videre verum putas. Nam si beatus esses« utique esse quam non esse malles; et nunc miser cum sis,mavis tamen esse vel miser quam omnino non esse, cum esse noiis miscr. Considera igitur,quantum potes,quam magnom 1281 LIBER TERTIUS. 1282 bonam sit ipsam esse, quod et beati et miseri volunt. Nam si hoc bene consideraveris, videbis te in tantum esse miserum, in quantam non propinquas ei quod summe est ; in tantum autem pntare melius esse, ut qnisquc non sit quam ut miser sit, in quantum non vi- des quod summe est : et.ideo tamen te esse velle, quo- niam ab illo es qui summe est. 21 . Si vis itaque miseriam fugere, ama in te hoc ipsum, quia esse vis. Si enim magis magisqne essevo- lueris, ei quod summe est propinquabis : et gratias age nunc quia es. Quamvis enim beatis sis inferior, supe- rior tamen es quam ea quse non habent vel beatitudi- nis voluntatem ; quorum tamen multa etiam a miseris laudantur. Omnia tamen eo ipso quo sunt, jure lau- danda sunt ; quia eo ipso quo sunt, bona sunt. Quanto enim amplius esse amaveris tanto amplius vitam a?ternam desiderabis, teque ita formari exoptabis, ut affectiones tua^ non sint temporales, de temporalium rerum amoribus inustsB etimpressai : quse temporalia etantequam sint non sunt, et cum sunt fugiunt, et cum fugerint non erunt. Itaquc cum futura sunt, nondum sunt ; cum autem prajterita sunt, jam non sunt. Quo- modo igitur tenebuntur ut maneant, quibus hoc est incipere ut sint, quod est pergere ut non sint ? Qui au- tem amat esse, probat ista in quantum sunt, et amat quod semper est. Et si variabatur in amore istorum, munietur in illius ^ ; et si difQuebat in amore trans- euntium, in permanentis amare solidabitur, et stabit, et obtinebit ipsum esse, quod volebat cum timebat non esse,'et stare non poterat irretitus amore fugientium. Non igitur tibi displiceat, imo maxime placeat, quod mavis esse vel miser, quam propterea miser non esse, quia nihil eris. Huic enim exordio quo esse vis, si ad- jicias magis magisqua esse, consurgis atque exstrue- ris in id quod summe est ; atque ita te ab omni labe cohibebis, qua transit ut non sit quod infime est, et secum amantis vires subruit. Hinc fiet ut qui mavult non esse, ne miser sit, quia nonesse non potest, restet ut miser sit.Qui autem plus amatesse quam odit miser esse, adjiciendo ad id quod amat, quod odit excludat : cum enim in suo genere perfecte esso cceperit miser non erit. CAPUT Vin. — Non esse a nemine eligitur^ ne quidem ab illis qui sibi necem consciscunt, 22. Nam illud vide quam absurde et inconvenienter dicatur : Mallem non esse quam miser esse. Qui enim dicit, Mallem hoc quam illud, eligit aliquid. Non esse autem non est aliquid, sed nihil ; et ideo niillo pacto potes recte eligere, quando quod eligas non est. Di- cis velle te quidem esse, cum sis miser, sed non hoc volle debuisse. Quid igitur velle debuisti ? Non esse, inquis, potius. Si hoc velle debuisti, hoc cst melius ; quod autem non est, melius esse non potest : nonergo id velle debuisti ; veraciorque sensus est qno id non vis, quam opinatio per quam te id velle debuisse ar- bitraris. Deinde quod quisque recte eligit appetendnm, cum ad id pervenerit, necesse est melior fiat : melior * Gemmeticensis Codex, Et sivariatur inamjoreistorum; moxque cum aliis undecim Mss. habet, munitur in ilUtts. autem esse nonpoterit, qui non erit : nemo igitur recte potest eligere ut non sit. Neque enim moveri nos opor^ tet eorum judicio, qui urgente miseria sese intereme- runt. Aut enim eo confugerunt, ubi melius' fore sibi putarunt ; et non est contrarium rationi nostrse, quo* quo modo putaverint: autsinullos se futuros omnino crediderunt, multo minus falsa electio nihii eligentium coromovebit. Quomodo enim seqnar eligentem, a quo si quceram quid eligat, respondebit, Nihil ? Nam qui eligit non esse, profecto se nihil eligere, etiamsi hoc nolit respondere, convincitur. 23. Verumtamem ut de hac tota re, si potero, di- cam quod sentio : nemo mihi videtur cum seipsum necat, aut quolibet modo emoricupit, habere in sensn quod post mortem non sit futurus ; tametsi aliquan- tum hoc in opinione habeat.Namopinio autinerrore, aut in veritate ratiocinantis est, vel credentis: sensus autemaut consuetadine,aut natura valet. Posse autem fieri ut aliud sit in opinione, aliud in sensu, vel ex hoc cognoscere facile est, quodplerumquealindfaciendum esse credijnus, et aliud facere delectat. Et aliquando veracior est sensus quam opinio, si illa deerrore, ille de natura est: velut cum aeger plerumque aquafrigida conducibiliter delectatur ^ quanl tamen credit, si bi- berit,esse nocituram.Aliquandoveracior opinio quam sensus, si credit arti medicinae, obesse frigidam, cum revera oberit, et tamen bibere delectet : aliquando utrumque in veritate est, cum id quod prodcst, non solum ita creditur, sed etiam libet ; aliquando utrum- que in errore, cum id quod nocet, et prodesse credi- tur, et libere non desinit. Solet autem et recta opinio pravam corrigere consuetudinem, et prava opinio re- ctam depravare naturam : tanta vis est in dominato et principatu rationis. Cum ergo quisque credens quod post mortem non erit,intoIerabilibus tamen mo- lestiis ad totam cupiditatem mortis impellitur, et de- cemit atqae arripit mortem ; in opinione habet erro- rem omnimodse defectionis, in sensu autem naturale desiderium quietis. Quod autem quietum est, non est nihil ; imo etiam magis est qnam id quod inquietum est. Inquietudo enim variat affectiones, nt altera al- teramperimat: quies autemhabet constantiam, in qua maxime intelligitur quod dicitur, est '. Omnis itaque lile appetitus in voluntate mortis, non ut qui moritur uon sit, sed ut requiescat inteuditur. Ita cum errore credat non se futurum, naturatamen quietus e8se,hoc est magis esse desiderat, Quapropter, sicutnuUo pacto iieri potest ut nonesse aliquem libeat; ita nullopacto fieri oportet ut ex eo quod est quisque, bonitati Crea- toris ingratus sit. CAPUT IX. — Peccantium animarum miseria confert ad perfectionem universi, 24. Si dixerit: Non erattamen difflcileaut laborio- sum omnipotenti Deo, ut omnia qusecumque fecit sic 1 Er., velut eum wger plerumque aqua frigida cum non obest, dulciter delectatur. M. s Er. et Lov., intemqitur esse quod dictum est. At abest esse ab editione Bad. et a Mss., e quibus tamen pauci pro quod dictwn esty habent, quoddicitur^ est ; quse vera lectio videtur. 4283 DE LIBERO ARBITRIO, S, AUGUSTINI Itt4 essemus. Quapropter, si ad miserism nisi peccando non pervenit anima, etiam peccata nostra necessaiia' sunt perfectioni universitatis qaam condidit Deos. Quomodo ergo juste peccata punit, quae si defaissent, creatura ejus plena et perfecta non esset ? Hie respon- haberent ordinem sanm, at nulla creatura usque ad miseriam perveniret ; non enim hoc aat omnipotens non potiiit, aut bonus invidit. Rcspondebo, ordinem creaturaram a summa nsqae ad infimam gradibns justis ita decurrere, utille invideat qnidixerit, Ista non esset ; invideat etiam ille qui dixerit, Ista talis esset.' detur, non ipsa peccata vel ipsam miseriam perfectioni Si enim talem vait esse qualis est superior, jam illa est, et tanta est at adjici ei non oporteat,qaiaperfecta est. Qui ergo dicit, Etiamista talis esset, aut perfectse superiori vult addere, et erit immoderatus et injustus; aat istam vult interimere, et erit malus atqae invidus. Qui autem dixerit, Ista non esset, nitiilominus erit malus atque invidus, cum eam non vult esse, qaa in- feriorem 'laudare adhuc cogitur. Veiut si dicat, Non esset luna, cum etiam lucernffi claritatem longe infe- riorem, in suo tamen generepnlchram, etterrenis te- nebris esset decoram ^ atque aptam nocturnis usibus, atqae in his omnibns pro sao modulo utique laudabi- lemaut fateatur, aut stultissime vel contentiose neget. Quomodo ergo recte dicere audebit, Luna non esset in rebus, qui si diceret, Lucerna non esset, deridendum se esse sentiret ? Quod si non dicit, Luna non esset, sed qualem solem videt, talem dicit lunam esse debuisse, non intelligit nihil aliud se dicere quam, Non esset luna, sed essent soles duo. In quo dupliciter errat, quod rerum perfectioni et addere aliquid cupit, cum desiderat alterum solem ; et minuere, cum lunam vult detrahi. 25. Hic fortasse dicat, ideo nihil se de iuna con- queri, quia splendor ejus ita minor est, ut miser non sit ; de animarum autem non obscuritate, sed miseria se dolere. Sedulo cogitet, ita lunffi splendorem non esse miserum, utnecsplendor solis sit beatus. Quam- vis enim corpora coelestia sint, corpora snnt tamen quantum ad lucem istam pertinet, quse per corporeos oculos sentiri potest Nuila autem corpora, quantum ad sese attinet, vei beata possunt esse, vel misera ; quanquam beatorum aut miserorum corpora possint esse. Sed de illis luminibus similitudo adhibita id do- cet, ut quemadmodum corporum differentias contem- plando, videns alia clariora,injaste petis auferri quse obscuriora conspexeris, ant clarioribus adeequari ; sed ad perfectionem universitatis referens omnia, quanto magis minusve inter se clara sunt, tanto magis cernis esse omnia ; nec tibi occurrit perfecta universitas, nisi ubi majora sic praesto sunt. nt minora non desint : sic etiam dififerentias animarum cogites, in quibus hoc quoque invenies, ut miseriam quam doles, ad id quo- que valere cognoscas, ut universitatis perfectioni nec illse desint animse, quse miserse iieri debuerunt, quia peccatrices esse voluerunt. Tantumque abest nt Dens taies facere non debuerit, nt etiam caeteras creaturas laudabiliter fecerit longe inferiores animis miseris. 26. Sed adhuc videtur minus intelligens quod dictum . est, habere quod contradicat. Dicit enim : Si univer- sitatis perfectionem complet etiam nostra miseria, defoisset aliquid haic perfectioni, si beati semper ^ Quinque Msb., aecommodam. universitatis esse necessaria, sed animas in qoantom animce sunt ; quse si velint, peccant ; si peccaverint, miserse fiunt. Si enim peccatis earum detractis miserii perseverat, aut etiam peccata prsecedit, recte defor- mari dicitar ordo atque administratio universitatis. Rursus, si peccata fiant, et desit miseria, nihilominQs dehonestat ordinem iniquitas. Cum aatem non pee- cantibus adest beatitudo, perfecta est universitas. Cuid vero peccantibus adest miseria, nihilominus perfecta est universitas. Quod autem ipsae non desnnt animc, quas vel peccantes sequitur miseria, vel recte facien- tes beatitudo, semper naturis omnibus universitas plena atque perfecta est. Non enim peccatum et snp- plicium peccati natarse sunt quspdam, sed affectiones naturarum, illa voluntaria, ista poenalis. Sed voluntaria quse in peccato fit, turpis afTectio est. Cui propterea poenalls adhibetur, ut ordinet eam, ubi talem esse non turpe sit, et decori universitatis congroere cogal, nt peccati dedecus emendet pcena peccati. 27. Hinc fit ut peccant creatura superior, a crea- turisinferioribuspuniatur, quiaillae tam soutinfims, ,ut ornari etiam a turpibus animis possint, atqueita decori universitatis congruere. Quid enim tim magnoffl in domo est quam homo ? et quid tam abjectom et infimum quam cloaca domus ? Servus tamen in tali peccato detectus, ut mundandse cloacae dignus habe^* tur, ornat eam etiam tarpitudine sua ; et ntmmqne horum, id est turpitudo servi, et mundatio cloacas, jam conjunctum et redactum in quamdam sai gen^ unitatem, ita dispositce domui coaptatur atqaa sob- texitur, ut ejus universitati ordinatissimo decore con- veniat. Qui tamen servus si peccare noluisset, non defuisset domesticffi disciplinse alia provisio, qna necessaria mundarentur. Quid itaque tam infimam in rebus quam corpus omne terrenum? Hanc tamen cor ruptibilem camem etiam peccatrix anima sic omat, nt ei speciem decentissimam prsebeat, motumque vita- lem. Habitationi ergo coilesti talisanima non congrait per peccatum, terrestriautem congrnit persnppliciom; ut quodlibet elegerit, semper sit pulchra universitas decentissimis partibus ordinata, cujus est conditor et administrator Deus. Namque optimae animse eani in infimis creaturis habitant, non eas omant miseria sua, quam non habent, sed usu earum bono. Si autem peccatrices animae permittantur habitare in snblimi- bus locis, inhonestum est ; quia non conveniunt illis, quibns nec bene uti possunt, nec ornamenti aliquid confernnt. 28. Ideo quanquam orbis iste terrenus rebns cor- ruptibilibus deputatus sit, tamen servans quantum potest imaginem saperiorum, exempla nobis et indicia qusedam demonstrare non cessat. Si enim bonum et magnum aliquem virum, hortante honestatis officio, 1285 LIBER TERTIUS. 1286 yideamas igaibus, quaatam ad corpus attiaet, coa- cremari ; aoa hoc vocamus poeaam peccati, sed for- titadiais et patieatise documeatum, eumque magis diligimus, cam foedissima corruptio corporea membra ejus absumat, quam si nihil hajusmodi pateretur ; miramur quippe aaimi oaturam mutabilitate corporis noa mutari. At vero crudelissimi latrouis membra cam tali supplicio coaiici aspicimus, approbamus or- dinem legum. Ornaat ergo ambo illa tormeata ; sed ilie merito virtutis, iste peccati. At si postillosigaes, vel etiam aate illos, optimam virum illum commuta- tum ad coagrueatiam coelestis habitatioais ad sidera videremas attolli, utique laetaremur. Si autem scele- ratum latfoaem, sive ante supplicium, sive post sup- pliciam,cumeadem malitiavoluatatis adsedem hoao- ris sempiteruam levari videremas in coelum, quis non ofTeaderetur ? Ita iit ut iaferiores creaturas ambo oraare potueriat, superiores autem uuus illorum. Ex quo admoneraus advertere, mortalitatem carnis hujas et primum homiaem ornasse, ut peccato poeua coa- grueret, et Domiaamaostrum,ut a peccato misericor- dia liberaret. Noa autem sicut justus potuit ia ipsa justitia permaaens corpushabereraortale ; ita iaiquus potest, dum iaiquas est, ad immortalitatem perAenire saactoram,scilicetsublimemetaageIicam; aoa eorum aagelorum, de quibas Apostolus ait, Nescitis quia angelos sumus judicatttri (I Cor. vi, 3) ; sed eorum de qaibus Dominus ait, Et erunt aequales Angelis Dei (Luc. XX, 36). Quienim fiequalitatem Angelorum desi- derant proptas inanem gloriam suam, aoa ideo volunt sequales esse Aogelis, sed Aagelos sibi. Itaque in tali voluotate perseveraates, sequabuatur supplicio prse- varicatoribus aagelis, potestatem suam potios quam Dei omaipoteatis diligeatibus. Talibus euia ad siai- stram coostitutis, quia oon qusesieruat Deum per humilitatis jaoaam, quam io seipso Dominas Jesus Christus osteadit, et immisericorditer superbeque vixeruat, dicetur, Ite in ignem setemum^ qui praeparci- tus est diabolo et angelis ejus [Matth, xxx, 41). CAPUT X. — Quo jure diabolus possederit hominem, et quo jure Deus hunc liberarit. 29. Cam eoim duae siot origiaes peccatorum, nna spontanea cogitatione, alia persuasione alterius quo pertinere arbitror quod Propheta dicit : Ab occultis meis mwida me. Domine, et ab alienis parce servo tuo (Psa/. XVIII, 13, 14); utrumque voluotarium est qui- dem. Nam sicut propria cogitatioaeoon peccat invitus, ita dura consentit male soadeoti, oon utique nisi vo- luntate consentit : sed tamen gravius est, non solum nullo suadente propria cogitatione peccare, sed ctiam peccandum alteri per invidentiam dolnmque suadere, quam ad peccandamalterius suasione traduci.Servata estergo in utroque peccatojustitia Domini punientis. Nam etillud appensum est aequitatis examine, at nec ipsius diaboli potestati negaretar homo, qaem sibi male suadendo subjecerat. Iniquam eaim erat ut ei quem ceperat, non dominaretnr. Nec fieri nllo modo potest ut Dei sommi et veri perfecta jnstitia, quse usqnequaqae pertenditor, deserat etiam ordinandas ruinas pcccantium. Et tamen quia minas peccaverat homoquam diabolus, idipsumeivaluitad reparandam salutem, quod principi hujas muadi, partis rerum scilicet hujus mortalis atque iofimse, hoc est priocipi omoium peccatorum ^, etprseposito mortis, usque ad mortalitatem carois addictus est. Ita eoim coascieotia mortalitatis timidus, et a vilissimis et abjeclissimis bestiis vel etiam mioutissimis, molestias atque ioter- itum reformidaos, iocertusque faturorum, et illicitas cohibere Isetitias \ et maxime superbiam, cujus per- suasiooe dejectus est, et quo uoo vitio misericordifie mediciaa respuitur, fraogere coosuevit. Quid eoim tam opus habeus misericordia quam miser ? Et quid tam iodigoum misericordia quam superbas miser? 30. Ex quo factam est ut illud Dei Verbum per quod facta saot omoia, et quo fruitur omois aogelica beatitudo, usque ad miseriam oostram clemeotiam suam porrigeret, et Verbum caro fieret, et habitaret io oobis ( Joan. i, 3, 14). Sic eoim posset paoera Ao- gelorura horao raaoducare, ooodura Aogelis adcequa- tus, si paois ipse Aogelorura horaioibus digoaretur ffiquari. Nec sic desceodit ad oos, ut illosdesereret; sed simul ioteger illis, iateger oobis, illos iotriosecus pasceos per id quod Deas est, oos foriosecus admo- oeas per id quod oos sumus, idooeos facit perlidem quos per speciempascatsequaliter. Quiaeoim ratiooa- lis creatara Verbo illo taoquam optimo cibo suo pasci- tur ; huraaoa autem aoima ratioaalis est, qace raorta- libas vioculis peccati poeoa teaebatur, ad hoc dimiou- tioois redacta, ut per coujecturas rerum visibilium ad iotelligeoda iovisibilia oiteretur : cibus ratiooalis creaturse factus est visibiiis, ooo commutatiooe oa- turse suse, sed habitu oostrse, ut visibilia sectaotes ad se iovisibilem rcvocaret. Sic eura aoiraa, qaem superbieos iotus reliquerat, foris hurailem ioveoit, imitatura ejus humilitatem visibilem, et ad iovisibilem altitudioem reditura. 31. Atque Verbum Dei uoicus Dei Filius, diabolum quem semper sub legibus suis habuit et habebity homiae iodutus etiam homioi subjugavit: oihil ei extorqueos violeoto domiaatu, sed saperaos eum lege justitise ; ut quooiam, femiaa decepta, et dejecto per feraioara viro, oraoera prolera prirai horaiois taoquam peccatricem legibus mortis. malitiosa quidem ooceodi cupiditate, sed taraeo jareaequissimoviodicabat, tam- diu potestas ejus valeret, dooec ioterficeret justum, in quo nihil dignam morte posset ostendere, non so- lum quia sine crimine occisus est, sed etiam qnia sinelibidine natus : cui subjugaverat ille quos ceperat ut quidquid inde nasceretur, tanqnam snse arboris fructus, prava quidem habendi cupiditate, sed tamen non iniqao possidendi jure retineret. Justissime ita* qoe dimittere cogitur credentes in eum qaem iojustis- sime occidit, ut et quod temporaliter moriaotor, de- bitom exsolvaot, et quodsemper viyaot,io illo vivant, qui pro eis quod ooo debebat exsolvit. Quibns autem 1 la prius Edd., prineipio omnium peecatorum. At in MsB. oovemdecim habetur hic, principi. > Ita Bad. et Mss. plerique. At Er. et Lov. habeot, eohi' bere detieku. mi DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI t^ iDfidelitatis perseyerantiam persuasisset, jaste secum haberet in perpetua damnatione consortes. Itafactom est ut neque diabolo per vim eriperetar homo quem nec ipse vi, sed persuasione ceperat : et qui jaste plus * hamiliatus est, ut serviret cui ad malum consenso- rat, jnste per eum cui ad bonum consensitliberaretur ; quia minus iste in consentiendo, quam ille in male suadendo peccaverat. CAPUT XI. — Creatura sive in justitia permansura^ sive lapsuray ad omamentum universi confert. 32. Natiu^as igitur omnes Deas fecit, non solum in virtute atque justitia permansuras, sed etiam pecca- turas ; non ut peccarent, sed ut essent omaturse uni- versum ", sive peccare, sive non peccare voluissent. Si enim rebus deessent animae qu^ ipsum fastigium ordinis in universa creatura sic obtinerent, ut si pec- care voluissent, infirmaretur et labefactaretur univer- sitas, magnum quiddam deesset creaturffi : illud enim deesset, quo remoto stabilitas rerum atque connexio turbaretur. Tales sunt optimse, et sanctffi, et sublimes creaturae coelestium vel supercoelestium potestatum, quibus solus Deus imperat ; universus autem mimdus subjectus est. Sine istarum officiis justis atque perfe- ctis essa universitas non potest. Item, si deessent quse sive peccarent, sive non peccarent, nihil imiversitatis ordini minueretur, etiamsicplurimum deesset. Animse sunt enim rationales, et illis supehoribus ofiicio qui- dem impares, sed natura pares : quibus adhuc infe- riores sunt multi, et tamen laudabiles a summo Deo constitutarum ferum gradus. 33. Illa ergo natura sublimioris officii est, qute non solum si non esset, sed etiamsi peccaret, minueret ordinem universitatis. Inferioris ofQcii est ista, quae tantummodo si non esset, non autem si peccaret, ali- quid minus haberet universitas. Ilii .data est potentia omnia continendi officio proprio, quod rerum or- dini deesse non possit : nec ideo in bona voluntate permanet, quia hoc accepit officium ; sed ideo acce- pit, quoniam ab illo qui dedit permansura pravisa est. Nec tamen sua majestate continet omnia, sed inhee- rendo illius majestati, et ejus imperiis devotissime obtemperando, a quo etper quem etin quo facta sunt omnia. Huic autem datum est quidem non peccanti po- tentissimum ofliciam continendi omnia : non tamen proprium, sed cum illa, tanquam ei quae peccatura praecognita est. Habent sane spiritualia quseque inter se et conjunctionem sine cumulo, et sejunctionem sine diminutione : utneque adjuvaretur illa in actionis suse facilitate, cum haec sibi coiijungeretur : neque difiicilior illi actio fieret, si hffic jofQcium suam pec- cando desereret. Non enim iocis et mole corporum, sed parilitate affectuiun jungi, et disparilitate segungi possunt spirituales creaturse, quamvis corpora sua quseque possideant. 34. In corporibus autem inferioribus atque morta- * Editi, justo plusy quibus 'rari Mss. suffragantur ; nam duodecim melioris noUe habent, juste plus. « Aliquot Mss. e potioribus, omaturx universitatis. libus post peccatum anima ordinata, regit corpos suum, non omnimodo pro arbitrio, sed sicut leges universitatis sinunt. Nec ideo tamen talis anima in- ferior est corpore coelesti, cui corpori etiam corpora terrena subjecta sunt. Pannosa quippe vestis damnati servi multo est inferior veste bene meriti, et in ho- nore magno apud dominum constituti ; sed ipse ser- vus melior est qualibet veste pretiosa, quia homo esL Illa ergo inhaeret Deo, et in coelesti corpore, angelica potestate, etiam terrestre corpus omat et regit, sic- ut jubet ille cujus nutum intuetur inefTabiliter. Ista vero mortalibus membris onerata, vix hoc ipsum quo premitur, administratintrinsecus, ettamen omatquan- tum potest : caetera vero extrinsecas adjacentia, longe infirmiore operatione extrinsecus aflicit sicut po- test. CAPUT XII. — Gubematio universi non turbaretur etiamsi angelica omnis creatura peccaret, 35. Unde colligitur non defuturam fuisse omatam congruentissimum infima3 corporese creaturae, etiamsi ista peccare noluisset. Quoniam quae totum potest regere, etiam partem regit ; quoi autem minuspotest, non continuo potest ampliora. Perfectus enim medi- cus etiam scabiem sanat efficaciter ; at non contiDUO qui scabioso utiliter consulit, universse liumanse vale- tudini mederi potest. Et ratio quidem si certa con- spicitur, qua manifestum fiat esse oportuisse creatu- ram quse nunquam peccaverit, nunquam peccatura sit, etiam illud eadem ratio renuntiat a peccato illAm libera voluntate abstinere, neque coactam non pec- care, sed sponte. Yerumtamenetiamsi peccaret (qnan- quam non peccavit, sicut eam non peccaturam prae- scivit Deus) : tamen si etiam ipsa peccaret, sufficeret Dei potestas ineffabilis potentise ad regendam istam universitatem, ut omnibus congrua et condigna re- tribnens, nihil in toto imperio suo turpe atque inde- corum esse permitterel. Quia sive per nullas ad hoc ipsum conditas potestates, si omnis angelica natora ab ejus pra»ceptis peccando defecisset, majestate sua * decentissimc atque optime regeret omnia : nec sic invidens creatura; spirituali ut esset; qni etam corpo- ralem peccantibas quoque spiritualibus longe inferio- rem, tanta largitate bonitatis instituit. ut nQllus sit coelum terramque rationabiliter intuens, omnesque naturas visibiles in suis generibus moderatas, forma- tas, ordinatas, qui vel aUum credat artiiicem omnium esse quam Deum, vel non eum ineffabiliter laudan- dum esse fateatur. Sive nulla est' melior rerum or- dinatio, nisi potestas angelica naturse excellentia et bonitate voluntatis in dispositione universitatis sn- peremineat, etiamsi omnes peccassent Angeli, nullam inopiam facerent ad regendum imperium snum Crea- tori Angelorum. Non enim vel bonitas ejus qoasi ali- quo tffidio, vel omnipotentia difficultate deficeret ad creandos alios, quos in eis sedibus collocaret, quas peccando alii deseruissent ; aut creatura spiritualis ^ Quatuor Mss. defecissety sedmajestaie sua. Non male. 3 Lov. in textu, Sive ulla est. At Bad. Er. eiMss. Sive. 1289 LIBER TERTIUS. im quantilibet nQmeri ^, si pro suis meritis damnaretnr, angustare possefordinem, qui convenienter et decen- ter excipit quoscumque damnandos '. Quacumque se igitnr consideratio nostra convcrterit, ineffabiliter laudandum invenit Deum naturarum omniom condi- lorcm optimum, et administratorem justissimum. 36. Postremo, ut relinquamus contemplationem pulchritudinis rerum iis qui eam divino munere vi- dere possunt, nec eos qui non possunt * ad ineffabilia contuenda verbis conemur adducere, et tamen pro- ptcr loquaces aut infirmos aut iusidiosos bomines tantam queestionem brevissima complexione per- agamus. CAPUT XIII. — Ex creaturae corruptione et ex vitii ejus vituperatione bonitas ipsius ostenditur, Omnis natura quae minus bona iieri potest, bona est ; et omnis natura dum corriimpitur,minus bona fit. Aut enim non ei nocet corruptio, et non corrumpitur; ant si comimpitur, nocet ei corruptio : et si nocet, minoit aliquid de bono ejus, ct eam minus bonam fa- cit. Nam si penitns eam privat omni bono, quidquid ejus remanebit, jam corrumpi non poterit; quia nul- lum erit bonum cujus ademptione possit nocere cor- ruptio : cui autem non potest nocere corruptio, non cornimpitur. Porro natura quse non corrumpitur, incorruptibilis est : erit crgo natura, quod absur- dissimum est dicere, corruptione facta incorrupti- bilis. Quapropter quod verissime dicitnr, omnis na- tura in quantum nalura est, bona est : quia si incorru- ptibilis est, melior est quam corruptibilis; si autem corruptibilis est, quoniam dum corrumpitur minus bona fit, sine dubitatione bona est. Omnis autem natura aut corruptibilis est, aut incorruptibilis. Om- nis ergo natura bona est : naturam voco quse et sub- stantiadici solct.Omnis igitar substantia autDeus, aut ex Deo ; quia omne bonum aut Deus, aut ex Deo. 37. Quibus constituiis atque firmatis tanquam in capite ratiocinationis nostroe, attende quid dicam. Omnis natura rationalis.cum libero voluntatis arbitrio condita, si manet in fruendo summo atque incommu- tabili bono, procul dubio laudanda est; et omnis qnse tendit ut maneat,etiam ipsa landanda est : omnis au- tem quse non in eo manet, et non vult agere ut ma- neat,in quantum ibi non est,et in quantum non idagit ut ibi sit, vituperanda est. Si ergo laudatur rationalis natura quse est facta, nenio dubitat laudandum esse qui fecit; et si vituperatur, nemo dubitat ejus Condi- torem in ipsa ejns vituperatione laudari. Cum enim propterea vituperamus hanc, quoniam summo et in- commutabili bono, id est Creatore suo frui non vult, nulla est ; quse lectio in editione Lov. ad marginem haud recte rejecta est, cum disjunctivaparticula 5ire,indicet boc esse membnun alterum oppositum superiori, 9ive per nullas ad hoc ipsum, < In codicibus quinqne vetustis nec deterioris notse ha- betur, quantUibet muneris, s Er. et Lov., guoscumque damnandos muUas, Expunxi- mus multos^ quia redundat, abestque a Bad. et a Mss. quindecim. 3 Editi et Mss. plerique carent istis verbis, qui fionjpof- «Mw/, qnte huc revocanda putavimus e codice altero Sor- bonico ct ex aliis duobus. Patrol. XXXII. illum sine nlla dubitatione laudamus. Quantnm ergo bonum, et quam vel ineffabililer linguis omnibus, vel incffabiliter cogitationibus omnibus prsedicandns et honorandus est creator omnium Deus, sine cujus laude nec laudari possumus, nec vituperari! Non enim vituperari possumus quia in eo non manemus, nisi quia magnum et summum ct primum nostrum bonum est manere in illo : unde autem hoc,nisi qula ille ineffabilc bonum est?Ouid ergo inveniri potestin nostris peccatis undeille vituperetur,quando vitupera- tio peccatorum noslrorum nulla est,nisi ille laudetur? 38. Quid, quod etiam in ipsis rebus quse vituperan- tur, nullius vitupcratur nisi vitium? Nullius autem vituperatur vitium, nisi cujus natura laudatur. Aut enim secundum naturam est quod vituperas; et non est vitium, tuque magis emendandus es, ut rccte vi- tuperare noveris, quam illud quod nonrecte vituperas ; aut si vitium est, ut recte vituperari possit, etiam contra naturam sit Ubcesse est. Omne quippe vitium, eo ipso quo vitium est, contra naturam est. Si enira naturse non nocet, nec vitium est; si autem quia nocet ideo vitium est, ideo vitium est quia contra naturara est. Quod si non suo, sed alieno vitio aliqua natora corrumpitur, injuste vituperatur, et quserendom est utrum illa natura non corrnmpatur vitio suo, cujus vitio potuit aliena natura corrumpi. Sed quid est aliud vitiari, nisi vitio cormmpi? Porro natura qu« non vitiatur, caret vitio : cujus autem vitio aliena natura corrumpitur, habet utiqne vitium. Prior ergo . vitiosa est, et prior corrumpitur vitio suo, cnjus vi- tio alia quoqne corrumpi potcst. Ex qoo colligitur, contra naturam esse omne vitium, etiam ejus rei cu- jus est vitium. Quapropter, quoniara in quacumqne re non vituperatur nisi vitium,ideo autem vitium est, quia contra naturam ejus rei est cnjus est vitium, nullius rei recte vituperatur vitium, nisi cujus na- tnra laudatnr. Non enim tibi recte in vitio displicet, nisi quia vitiat quod in natura placet. CAPUT XIV. — Non omnis corruptio viiuperatione digna est, 39. Yidendum est etiam illnd, utrum vere dicatnr aliqnam naturara naturse alterius vitio corrumpi,nuIIo adjuncto vitio suo. Si enim natura quse accedit cum vitio suo ad aliam corrnmpendam,non in ea corrupti* bile aliqoid invenit, non eam corrnmpit Si autem in- venit, adjuncto ejus vitio corruptionem ejns operatur. Potentior enim ab infirmiore si cornimpi nolit, non corrumpitur : si antem velit, prius incipit suo vitio comimpi qnam alieno. iEqualis autem ab eequali nihilominus si corrumpi nolit, non potest. Nam quce- cumque natura cura vitio ad eam quae sine vitio est, ut corrnmpat accedit, eo ipso non accedit sequalis, sed infirmior vitio suo.Si vero potentior invalidiorem cormmpit, aut utriusque vitio fit, si utriusque prava cupiditate fit ; ant vitio potentioris, si naturse tanta prffistantia est, ut inferiorem qnam cormmpit, etiam vitiosa praecedat. Qnis enim recte vitnperaverit fructus •terrce, quod homines eis non utantur bene, cormpti- que vitio suo, corrumpant cos abntendo ad luxuriara ; {Qtiaranteune.) 1291 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI 1295 cum tamen dabitare dementis sit prcestantiorem po- tentioremque esse hominis naturam etiam vitiosam, quam non vitiosas quasque fruges? 40. Potest etiam lieri ut aliquam inferiorem poten- tiornatura corrumpat, et hoc nullius earum vitio fi&t : siquidem vitiumdicimus, quod vituperatione dignum cst. Quis autem vel frugalem hominem nihii aliud de frugibus, quam supplementa natura} ^ queeritantem vi- tuperare audeat,aut easdem fruges quod usu ciborum ejus corrumpantur? Talis enim nec usitate corruplio dicitur, quia maxime vitii nomen solet esse corroptio. Nam et illod iu rebus facile animadverti potest, quod ~ plcrumque in nuliosusus * explendsB indigentia; suaa natura potentior inferiorem corrumpit, vcl justitiae ordine dum vindicat culpam ; ex qua regula illud di- ctum est ab Aposlolo, Si quis templum Dei corruperit, corrumpet illum Deus (I Cor, iii, \1) : vel ordino mu- tabilium rcrum sibi cedentium secundum leges con- gruenlissimas pro valentia cujusque partis universitati datas. Neqne enim si cujusquam oculos pro naturse suse modulo fereadffi lucis invalidos sol fulgore cor- rumpat,aut ad explendam indigentiam sui luminis eos commutare pulandns est, aut id facere ullo vitio sno; aut saltem ipsi ocuU vituperandi sunt, quia et domino suo cesserunt ut contra lucem aperirentur, et ipsi luci ut corrumperentur. Omnium igitur corruptionum sola quae vitiosa est corruptio recte vituperatur : cseterffi autem, aut ne corruptiones quidem dicendo! sunt,aut certe quia vitiosse non sunt, dignce vitnporatione esse non possunt. Nam et ipsa vituperatio, quod soli vitio parata, id est apta ot debita sit, inde traxisse vocabu- lum creditur, ul vituperatio dicerctur. 41. Vitium autem, dicere coeperam, non aliunde malnm est, nisi quia uaturfle adversatur ejus ipsius rei cujus est vitium. Unde manifestum ost hanc eam- dem rem cujus vitium vituperatur, natura esse lauda- bilem ; ita ut omnino hanc ipsam vituperationem vi- tiorum, naturarum laudcm esse fateamur, earum sci- licct quarum vitia vituperantur. Quia enim vitium na- turoj adversatur, lantum additur malitia; vitiorum, quantum naturarum integritati minuitur. Gum crgo vituperas vitium, id profecto laudas cujus integrita- tem desideras : cujus autem,nisi naturse integritatem? Natnra enim perfecta,non solum nulla vituperatione, sed etiam laude in suo genere digna est. Quod ergo perfectioni naturfle deesse perspexeris, id vocas vi- tium, satis tibi eam placere contestaus, quam vilupc- ratione imperfectionis ejus velles-^sse perfectam. CAPLT XV. — Defectus creaturae haud semper est culpabilis, 42. Si igitur vitoperatio vitiorum ipsarum etiam, quarum sunt vitia, naturarum decus dignitatemque commendat, quanto magis Deus conditor omnium na- turarum etiam in earum vitiis laudandus est ; cum et hoc ab illo habeant quod naturae sunt, et in tantum vi- tiosffi sint, in qiiantnm ab ejns qoa factse sunt * arle < Bad. Er. et Mbb. duo, sublevamenfa nalurx, s Vulgati habent, in nonnuUos usus At Mss., in nullos usus : amplectimur. 3 Editi, ab ejus a quo facdr sunt. At Mbb., ab ejus qua- discedunt,et in tantum recte vitopereDtar^iii quantiiin earum viluperator artemqua factse sunt videt, uthoe in eis vituperet, qood ibi non yidet! Et si ars ipst per quam facta sunt omnia, hoc est sumoia et ineoni- motabilis Sapientia Dei, vere summeque est^sicotiest, respice quo tendat qoidquid ab illa discedit. Qui ta- men defectos non esset vitoperatione dignus, nisi es- set voluntarius. Attende enim, queeso, atrum recte vituperes quod ita est sicuti esse debuit : non opinor; sed utique qood non ita est ut debuit. Nemo autem debet, qood non accepit : et quisquis debet, coi de- bet, nisi a quo accepit ut debeat? Nam et qose red- duntor translegando, ei reddontarqai trans1ega?erit Et quod creditorum jostis soccessoribas redditur, ipsis utique redditur quibus isti jare succedant.Aliter non redditio, sed cessio vel admissio, vel si qnid aliod hujusmodi nominanda est.Quapropteromnia tempora- lia, qoffi in hoc rerom ordine ita locata sant, ot nisi deficiant, non possint prseteritis futara succedeit, ut tota tempornm in soo genere palchritado peraga- tor, absurdissime dicimus non debere deficere. Qaan- tum enim acceperunt, tantum agunt, et tantum red- dunt ei cui debent quod sont in quantumcumque sont Qoi enim dolot ea delicere, sermonem suum oportet attendat, eom certe ipsom qood ista conqaeritnr, si jostum et a prudentia profectom esse arbitratur;cQ- jos sermonis quod ad sonum ejus attinet,si quisttoam particulam diligat, nec eam velit caeteris deGciendo locum dare, quibns decedentibus et succedentibos to- . tus ilie scrmo contexitur, nurabilis dementie judi- cabitur. 43. In iis igitur rebus quse ideo deficiunt. quia non nltra esse acceperont, ut suis teraporibus omnia per- agantur, nemo defectum recte vituperat; quia nemo potest diccre, Oebuit permanere, cum acceptas metas transire non poaset. In creaturis autem rationabilibo!, qoibos sive peccantibus sive non peccantibus,aniversa- lis pulchritodo modis congruentissimis terminatur,aat nuIlapeccatasunt,quod absordissimum estdicere;pee- cat enim saltem, qni vel damnat quasi peccata qu« nulla sont : aut non sont vituperanda peccata, qaod nihilominus absurdum est ; incipient quippe nec rede facta laudari,et tota turbabitur humanae mentis inten- tio,vitamque subvertet : aot vituperabitur factum quod ita factum est ut debuit, et exsecrabilis insania,Tel,iit mitius loqoar, error miserrimus orietur : aut si cogit verissima ratio, sicuti cogit, ut et yitaperentar pec- cata, et quidquid recte vitoperator ideo vituperetor, qoia non est ita ut esse deboit; quaere qaid debett natora peccatriz, et invenies recte factum; qoere cni debeat, et invenies Deom. A quo enim accepit posse recte facere cum velit, ab eo accepit ut sit etiam misera si non fecerit, et beata si fecerit. 44. Quia enim nemo superat legpes omnipotentis Creatoris, non sinitor anima non reddere debitom. Aot enim reddit bene ntendo qood accepity aut red- dit amittendo quo bene uti noluit-. Itaque si non red- dit faciendo justitiam,reddet patiendo miseriam ;quia in utroque verbum illud debiti sonat.Hoc enim etiam 1293 LIBER TERTIUS. 1294 modo dici potuit quod dictum est. Si non reddit fa- ciendo quod debet, reddet patiendo qaod debet. Nullo autem temporis intervallo ista dividuntur. ut quasi alio tempore non faciat quod debet, et alio patiatur qnod debet, ne vel puncto temporis universalb pul- cbritudo turpetur, at sit in ea peccati dedecus sine de- core vindictffi. Sed in futurum jadicium servatur ad manifestationem atqae ad acerrimum sensum mise- riffi, quidquid nunc occaltissime vindicatur. Sicat enim qui non vigilat, dormit ; sic quisquis non facit quod debet, sine intervallo patitar quod debet, quo- niam tanta est beatitudo justitise, ut nemo ab ea nisi ad miseriam possit abscedere. In omnibas ergo defectibus, aut non acceperunt ultra esse quse deii- ciunt, et nulla culpa est ; sicut etiam cum sunt, quia non acceperunt amplius esse quam sunt, nibilomi- nus nulla culpa est ; aut nolant esse, quod si vel- lent, esse acceperunt ^ ; et quia bonum est, reatus est si nolint. CAPUT XVI. — Peccata nostra in Jkwrn refundi neqtietmt, 45. Deos autem nulli debet aliquid, quia omnia gra- Uiito prsestat. Et si quisquam dicet ab illo aliquid de- beri meritis suis, certe ut csset, non ei debebatur. Non enim erat cni deberetur. Et tamen, quod meri- tum est converti ad enm ex quo es *, nt ex ipso etiam melior sis, ex quo habes ut sis ? Quid ergo ei preero- gas, ut tanquam debitum poscas ; quando si noHes ad eum converti, nihil ei deesset, tibi autcm ipse, sine quo nihil esses, et ex quo ita es aliquid, ut nisi con- vertendo te ad illam, reddideris ei quod ab ipso es, non qnidem nibil, sed miser tamen eris? Omnia ergo illi debent, primo qaidquid suUft, in quantum natur® sant : deinde quidqaid melius possunt esse si velint, qusecumqne acceperunt ut velint ; et quidquid opor- tet eas esse. Ex eo igitur qaod non accepit, nullus reus est: ex eo vero quod non facit quod debet, juste reus est. Debet autem, si accepit et voluntatem liberam, et sufQcientissimam facultatem. 46. Usque adeo autem dum non facit quisque quod debet, nulla culpa est Gonditoris, ut et laus sit, quo- niam quod debet patitur, et in eo ipso quod vitupe- ratur non faciendo quod debet, non nisi laudatur ille cui debet. Si enim tu lauclaris videndo quid facere debeas, cum id non videas, nisi in ilio qni est incom- mutabilis Yeritas ; quanto magis ille qui et velle prse- cepit, et posse prcebuit, et non impnne nolle permi- sit ? Si enim hoc debet quisque quod accepit, et sic bomo factus est, ut necessario peccet, hoc debet ut peccet. Gum ergo peccat, quod debet facit. Quod si scelus est dicere, neminem natnra sna cogit ut pec- cet (a). Sed nec aliena. Non enim quisquis dum id quod non vult patitur, peccat. Nam si juste pati- i Er. et Lov., esse acciperent. At Mss. magno consensa, eue acceperunt, et melius ; hoc enim istis superioris arsu- meDti, quod hic in angustum contrahitur respondet verbi < A qm enimaccepUpoise recte facere cumveUt. Faveteditio Bad., quse prsefert, esse ceperunt. s Er. et Lov., eonvertere ad eum ex quo es. Mss. sex, con- verte ; sed concinnius ondecim aUi ferunt canvertL {a) Vid. Hetract. lib. 1, cap. 9, n. 3. tnr, non in eo peccat quod patitur invitns, sed in eo peccavit quod ita fecit volens, nt quod nollet jure pa- teretnr. Si autem injuste patitar, quomodo peccat? Non enim injuste aliquid pati, sed injuste aliquid fa- cere, peccatam est. Quod si neque sua neque aliena natura quis peccare cogitar, restat ut propria volun- tate peccetar. Quid si tribuere voiueris Gonditori, peccanteni purgabis, qni nihil prseter sui Gonditorisin- stituta commisit, qui recte defenditur, non pecca- vit : non est ergo quod tribuas Gonditori. Laudemns ergo Gonditorem, si potest defendi peccator; laude- mus, si non potest. Si enim juste defenditur, non est peccator: lauda ergo Greatorem. Si autem defendi non potest, in tantum peccator est in quantum se a Greatore avertit : lauda ergo Greatorem . Omnino igi- tnr non invenio, nec inveniri posse, et prorsus non esse confirmo, quomodo tribuantur peccata nostra creatori nostro Deo : quando et in ipsis eum laudabi- lem invenio, non solum quod ea punit, sed etiam quod tunc fiunt, cum ab ejus veritate receditur. E. Accipio ista libentissime ac probo ; et omnino verum esse consentio, nnllo modo fieri posse ut Greatori nostro recte peccata nostra tribuantur. GAPUT XVII. — Voluntas est prima causa peccandi. 47. Sed tamen scire vellem, si iieri, posset, quare illa natnra non peccet, quam non peccaturam prse- scivit Deus, et quare ista peccet, quae ab illo pecca- tura prffivisa est. Non enim jam puto, ipsa Dei proe- scientia vel istam peccare, vel illam non peccare cogi. Sed tamen si nulla causa esset, non ita dispertiretur creatura rationalis, ut alia nunquam peccet, alia in peccando perseveret, alia quasi media inter utramque aliquando peccet, aliquando ad recte faciendum con- vertatur. Quse causa in has tres partes eam distri- bnit? Sed nolo mihi respondeatur, Voluntas : ego enim causam qofiero ipsius voluntatis. Non enim sine causa nunquam vult ilia peccare, nunquam ista non vnlt, quffidam vero aliquando vult, aliquando non vult, cnm ejusdem generis omnes sint. Hoc solum. enim mihi videre videor, non sine causa esse istam tripartitam voluntatem rationalis creaturse ; sed quee causa sit, nescio. 48. A. Quoniam voluntas est causa peccati, tu au- tem caasam ipsius volantatis inqairis, si hanc inve- nire potuero, nonne cansam etiam ejus causee quffiin-- vonta fuerit qufiesiturus es? Et quis erit queerendi modus, quis finis percunctandi ac disserendi, cum te ultra radicem queerere nihil oporteat? Gave enim pu- tes quidquam potuisse dici verius quam id qaod di- ctum est, radicem omnium malorum esse avaritiam (I Tim VI, 10), hoc est, plas velle quam sat est, Tantum autem sat est, qnantum sibi exigit naturse in suo genere conservandse modus. Avaritia enim, quie grsece (piXapYupux dicitur, non in solo argento vel In nummis, unde magis nomen duxisse resonat ; argento enim nummi vel mixto argento frequentius apnd ve- teres iiebant : sed in omnibns rebus qufie immoderate cupiuutur intelligenda est, ubicumque omnino plus Yult qaisque quam sat est. Hoec autem avaritia capi- 1295 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI l^ ditas esl; cupiditas porro iraproba voluntas est. Ergo improba voluntas, malorum omnium causa cst. Quae si secundum naturam esset, conservaret utiquo naturam, nec ei perniciosa esset, et ideo non esset improba. Unde coUigitur radicem omnium malorum non esse secundum naturam ; quod suf- iicit adversus omnes qui volunt accusare naturas. Tu autem si hujus radicis causam requiris, quomodo erit ista radix omnium malorum ? II la enim erit qute causa hujus cst, quam cum inveneris, ut diii, etiam ipsius causam quscsiturus es, et quffirendi nullum ha- bebis modum. 49. Sed qnoc tandem esse potcrit ante volontatcm causa voluntatis? Vut enim et ipsa voluntas est ; et a radice ista voluutatis non receditur : aat non css vo- luntas ; ct peccatum nullum habot. Aut igitur ipsa vohmtsts est priina causa peccandi, aut nullum pec- catum est prima catisa peccandi. Nec est cui recte imputetur peccatum nisi peccanti. Non est ergo cui recte imputctur nisi volenti (a) : sed nescio cur aliud te qucerere libcat. Deinde qusecumque illa causa cst voluntalis, autjustaprofccto est, autinjusta. Sijusta, quisquis ei obtcmpcraverit non peccabit: si injnsta, non ei obtempcret. et non peccabit. CAPUT XVIII. — An aliquis pcccet in co quod caveri no7i potest, 50. An fortc violenta est et cogit invitum ? Num eadem toties replicaturi sumus? Reminiscere supc- riorum, quee a nobis tam multa de peccato et volun- tate, libera dicta sunt. Sed si laboriosum est omnia mandare memorisn, hoc brevissimum tene. Quo^cum- que ista causa est voluntatis, si non ei potest resisti, sine peccato ei ceditur : si autcm potest, non ei ceda- tur, et non peccabitur. An forte fallit incautum ? Ergo caveat ne fallatur. An tanta faliacia est, ut cavcri omnino non possit? Si ila est, nulla peccata sunt. Quis enim peccat in co quod nullo modo cavcri potest (6)? Peccatur autcm : caveri igitur potest (cj. 51. Et tamen etiam per ignorantiam factaquoedam improbantur, et corrigcnda judicaulur, sicut iu divi- nis auctoritatibus legimus : ait cnim Apostolus, Mi- sericovdiam consccutus sum, quia ignorans feci (I Tim, 1, 43) ; ait et prophcta, Delicta juventutis et iynoranlix meas ne mcmineris Psal. xxiv, 7). Sunt eliam neces- sitate facta improbanda, ubi vult homo recte facerc, et non potcst : nam unde sunt illae voces, Non enim quod volo facio honum^ sed quod nolo malum^ hoc ago ; et illud, Velle adjacct mihi pcr/iccre autem bonum non invenio (Rom. vii, 19); et illud, Caro concupiscit adversus spiritum^ spiritus, autem adversus camem : hsec enim invicem adversantur ; ut non ea qux vultis faciatis la) Vid. Relract. lib. 1, cap. 9. n. 3. 6) Vid. ibid. [c) Hoc loco perperam utens Pelagius sic revincitur ab AuguBtiuo in libro de Natura et Gratia, cap. 67, n. 80 : « Poteat ergo ei causffi, qua3cumque illa etjt, resisti ; po- « test plane. Nam in lioc adjutorium nostulauaua dicentes: « Ne nos inferasin tentaHonem ; quod adjutorium non po- « sceremus, siresisti nullo modo posse crederemus. Potest « peccatum caveri, sed opitulanle illo qui non potest « falli. » {GalcU. V, i7) ? Sed haec omnia hominam sunt, ex illa mortis damnatione venientium : nam si non est isU poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. Si enim non receditur ab eo modo qoo naturaliter factos est, ita ut melius esse non possit, ea quae debet facit, cum hffic facit. Si autem bonus homo esset, si aiila esset ' ; nunc autem qnia ita est, non est bonos, n^ habet in potestate ut bonus sit, sive non videndo qoa- lis esse debeat, sive videndo et non valendo esse, qualem debere esse se videt: po^nam istam esse qnis dubitet ? Omnis autera poena si justa est, peccati pceoa esty et suppHcium nominatnr : si autem injusti est poena, quoniam poenam esse nemo ambigit, iojo^ aliquo dominante homini imposita est. Porro qtiiad« omnipotentia Dei et justitia dubitare dementis tsi, jnsta hffic poena est, et pro pcccato aliquo* peadilQr. Non enim quis (uam injustus dominator aut sarripere homincm potuit, velut ignoranti Deo ; aut extorquer? invito, tanquam invalidiori, vel terrendo velxoolli- gendo, ut hominom injusta poena cruciaret. RelinqDi- tur ergo ut hsc justa poena de damnatione homiim veniat (a). 52. Nec mirandnm est quod vel ignorando nonha- beat arbitrium liberum voluntatis ad eligendum qoid rccte faciat: vel resistente carnali eonsuetudine, qoc violentia mortalis successionis quodammodo natarali- ter inolevit, videat quid recte faciendnm sit, et felit nec possit implere. IUa est enim peccali poena justi'- sima, ut amittat quisque quo bene uti noluit, cam sine uUa posset difficaltate, si vellet. Id est aatem, ut quis sciens recte non facit, amittat scire quid recloiB sit; et qui recte facere, cum posset, noluit, amiltat posse cum velit. Nam sunt revera omni pcccanti ani- mffi duo ista poenalia, ignorantia et diflicultas. Ei ignorantia dehonestat error, ex difHcuItate cruciatus afQigit. Sed approbare falsa pro veris, ut erret inn- tus, et resistente atque torquente dolore carnalis ?in- culi, non possc a libidinosis opcribus temperare, non est natura instituti hominis, sed pcena damnati. Com autem de libera voluntate recte faciendi loquimar, de illa scilicet in qua homo factus est loquimur (6). CAPUT XIX. — Pcccantes ignorantiam et diffUuHaim transfusa in se ex Adx peccato vitia ne excusent. 53. Hoc occurrit illa quaestio, quam inter se luur- murantes homines rodere cansueverunt,qui quodiibet aliud in peccando quam se accusare parati sunt. Di* cunt enim : Si Adam et Eva peccavenmt, quid m miseri fecimus, ut cum ignorantiae ccecitate, et diffi- cultatis cruciatibus nasceremar, et primo erraremui nescientes quid nobis esset faciendum ; deinde ubi nobis inciperent aperiri prfficepta justitise, veliemos ea facere, et renittente carnalis concupiscentiffi neseio qua necessitate non valeremus? Quibos breviter re- spondetur ut quiescant, et adversus Deum murmurare desistant. Becte enim forlasse quererentur, si erruri» * Editi : Si autem honus homo esset, cUHer esset ; oroissa particula si, quam ex Mss. reposuimus. (o) Vid. Retract. lib. 1, cap. 9, n. 5. (b) Vid. ibid. 4297 UBER TEUTIUS. 1298 ct libidinis nullas hominum >ictor cxisteret; cum vero ubique sit prajsens, qui multis modis per creatu- ram sibi Domino servicntem avcrsum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem adhor- tetur, conantcm adjuvet, cxaudiat deprecaKtem; non tibi deputator ad culpam quod invitus ignoras, sed quod neghgisquaerere quod ignoras; nequc illudqaod vu]nerata niembra non colhgis, sed quod volentem sanarc contemnis : ista tua propria pcccata sunt, Nuhi cnim homini ablatum est scire utiliter quacri quod inutihter ignoratnr *, el humihler conhlcndum esse imbecillitatcm, ut quserenti et confitenti il!e sub- veniat, qui nec errat dum subvenit, ncc laborat. 54. Nam illud quod ignorans quisque non rectc fa- cit, et qood recte volens facere non potest, ideo di- cuntur peccata, quia de peccato illo liberse volontatis originem ducunt : illud enim pro^cedens meruit ista sequentia. Nam sicut linguam dicimus non solum raembrum quod movemus in ore dum loquimur, sed etiam illud quod hujus membri motum conseqnitur, idest formam tenoremque verborum, secundum quem modum dicitur alia lingua gra^ca, alia latina : sic non solum peccatum illud dicimus, quod propric vocatur peccatum, libera cnim volontate et ab scientc com- mittitur; sed etiam illud quod jam de hujus supplicio consequatur neces&e est. Sic etiim ipsam naturam aliter dicimus, cum proprie loquimur, natnram homi- nis, in qua primum in suo genere incolpabilis factus cst: aliter.istam, in qua ex illius damnati pcena, et raortales et jgnari et carni subditi nascimur; juxta quem modum dicit Apostolus, Fuimits enim et nos na- turaliter fUii ira?, sicut et cseteri {Ephes. ii, 3). CAPUT XX. — Posnales defectus in Adae liosteros haud injuste damnasse^ quxcumque demum vera sit de an(' marum origine sententia. 55. Ut autem de illo primo conjugio, et cum igno- rantia, et cum diflicultate, et cum mortahtato nasca- mur, quoniam illi cum peccavissent, etinerrorem, et in serumnam, et in mortem prsecipitati sunt, rerura moderatori summo Deo justissime placuit ; ut ct in ortuhominis originaliter apparcretjustitiapunientis, et in provectu misericordia liberantis. Nam enim da- mnato primo homini sic adempta cst beatitodo, ut etiam fecunditas adimeretur. Poterat enim et dc prole ejus, quamvis camali et mortali, aliquod in suo ge- nere fieri decus ornamentumque terrarum. Jamvero ut meliores gigneret quam ipse esset, non erat eequi- tatis : sed ex conversione ad Deum, ut vinceret quis- quesupplicium quod origoejusexaversionemeruerat, non solum volpntem non prohibcri, sed etiam adjuvari oportebat ; etiam sic enim rerum Creator ostendit quanta facilitate potuisset homo, si voluisset, retinere quod factus est, cum proles ejuspotuit etiam supcrare quod nata est. » Lov. , scire uHliln quserere, guod inuHliter ignorat. An- tiquiores Edd. Bad.Er. ei Mbs. qvLAinoTyScire uiiUier, quod inutiliter ignorafur. Alii Mss. undecim e auorum numero siint Reffius Codex, Victorinus, Sorbonici ouo, Germanen- sis, Gemmeticensis, etc, hAheni scire uliliter quxri quod inuliUtcr ignoraiur: quam lectionem ehgiaius. 56. Deinde, si una anima facta cst, cx qua omnium hominum animai trahuntor nascentlum, quis potest dicere non sc peccasse, cum primus ille peccavit ? Si autemsingillatim fiuntin unoquoquc nasccntium, non est perversnm, imo conveuienlissimum et ordinatissi- mum apparet, ut malum meritum prioris, natura sc- quentis sit; et bonum meritum scqucntis, natura prioris sit. Quid enim indignum, si ctiam sic voluit Creator ostendere, usque adeo exccllcrc creaturis corporeis animee dignitatem, ut ab eo gradu possit essc ortus alterius, ad qucm altcrius pcrductus cst occasus? Nam cum ad ignorantiam difficultatemque pcrvenerit illapeccatrix, idcopocna rccte dicitur, quia melior ante hanc poenam fuit. Si ergo altera lalis esse CQ^pit non solum ante peccatum, scd ante omnem vitam suam, qualis alia post vitom culpabilem facta est, non parvum bonum habct, undc Conditori suo gratias agat ; quia ipse ortus ejus et inchoatio quovis perfecto corpore est melior. Non enim mediocria bona sunt, non solum quod anima est, qua natura jam omue corpus praeccdit; sed etiam quod faculla- tem habet, ut adjuvante Creatore seipsam excolat, et pio studio possit omnes acquirere et capere virtutes, per quas et a difficultate cruciante, et ab ignorantia caecante liberetur. Quod si ita est, non erit nasccnti- bus animis ignorantia et difficultas supplicium peccati, sed proficiendi admonitio, et perfectionis exordium. Non enim ante omne meritum boni operis parum est accepisse uaturale judicium, quo sapientiam praepo- nat errori, et quietem difncultati, ut ad hsec non nascendo, sed studendo pervcniat. Quod si agere no- luerit, peccati rea jure tenebitur, tanquam qua; non bene usa sit ea facultate quam accepit. Quanqnam enim in ignorantia et difficultate nata sit, nontamen ad permanendum in eo quod nata est, aliqua necessi- tate comprimitur: neque omnino potuit nisi Deus omnipotens esse * etiann talium creator animarum, quas et non dilectus ipse faciat, et diligenseas reficiat, et dilectus ipse perficiat ; qui et non existentibus prffistatut sint, etamantibns eum a quo sunt praestat ut beatffi sint. 57 Si vero in Dei aliquo secreto jam existentes ani* mffi mittuntur ad inspiranda et regenda corpora sin- gulorum quorumque nascentium, ad hoc utique mittuntur officium, ut corpus quod de poena peccati, hoc est mortalitate primi hominis, nascitot', bene adrainistrando, id est castigando per virtutes, et or- dinatissira» atquelegilimffi servituti subjiciendo, etiam ipsi comparent ordine atque tempore opportuno coe- lestis incormptionis locura. Quae cura introeunt in hanc vitam, subeuntque gesfanda merabra mortalia, subeant etiara necesse est et oblivionem vit« prioris, et prsesontis laHorem : unde illa ignorantia et difficul- tas consequitnr, qnod in prirao homine supplicium raortalitatis fnit, ad animi expendendam miseriam '; » Ediiio Lov.yomnipoiens ««e^ AtBad. eiEr.,omnipoten8 esse ; quibus Mds.consentiuiit. Paulo post qu» in Edd. om- nibus reperiuntur verba scihcet, etdiUgens eas reficiat^ ab- sunt a Mss. « Mss. quatuor, ad animi explendammiseriam. 1200 DE LIBERO ARBITRIO, S. AUGUSTINI I3U»« in istis auiem janua ministerii ad reparandam corpo- ris incorrDptionem. Nam hoc quoque modo non di- contur ista peccata, nisi quia caro de propagine ve- niens peccatoris, venientibus ad se animis hanc igno- ranliam et diflicultatem facit : quse neqne his, neque Greatori tanqoam colpanda tribuatur. Dedit enim ille et facultatem bene operandi in laboriosis officiis, et viam fidei in oblivionis caecitate ; judicium illud vel maxime, quod anima omnis * et qoeerendum esse con- cedit quod inutiliter nescit, et perseveranter in ofti- ciosis laboribns enitendum ad evincendam recte fa- cicndi dif&cultatem, et opem a Creatore implorandam, ut conantem adjuvet ; qni.vel extrinsecus lege, vel in intimis cordis allocutione conandum esse prsecepit, et prccparat civitatis beatissimffi gloriam triumphantibus de illo qui primum hominem adistam miseriam per- dozit victum pessima suasione; quam miseriam isti suscipiunt ad eum vincendum optima fide. Non enim parvse glorifB militia est diabolum vincere eodem sus- cepto supplicio, quo se ille hominem victum per- duxisse gloriatur. Qoisquis autem hoc istios vitffi captus amore neglexerit, nullo pacto joste ilagilium desertionis sua: regis imperio deputabit : sed erit po- tius sub omnium Domino in ejus partibus ordinatus, cujus turpe stipendium ut castra sua desereret, ad- amavit 58. Si autem alibi animae constitutffi non mittuntur a Domino Deo, sed sua sponte inhabitanda corpora veniunt ; facile est jam hoc videre, quidquid ignoran- tise diflicultatisque secutum fuerit earum propriam voluntatem, nullo modo Greatorem hinc esse culpan- dom: quandoquidem etiamsieas ipse misisset, quibus eliam in ipsa ignorantia et dinicoltate liberam volun- tatem petendi et quaerendi et conandi non abstulit, daturnspetentibus, demonstraturus queerentibos, pul- santibus aperturus, omninoextra cnlpam esset. Ilanc enim ignorantiam et diftieultatem studiosis et benevo- lis evinceodam, ad coronam glorise valere praestaret ; negligentibus autem et peccata sua de infirmitate de- fenderevolentibus, non ipsam ignorantiam difliculta- temque pro crimine objiceret ; sed quia in eis potius permanere, quam studio quserendi atque discendi, et humilitate coniitendi atque orandi, ad veritatem ac facilitatem pervenire voluerunt, justo supplicio vin- dicaret. GAPUT XXI. — Error qua in re pemidosus, 59. Harum autem quatuor de anima sententiarum, utrum de propagine veniant, an in singulis quibusque nascentibus novee fiant, an in corpora nascentium jam alicubi existentes vei mittantur divinitus, vel sua sponte labantnr,nullamtemere afiOrmareoportebit (a). «Bad., indicium illudvelm nium atqae sapplicium. 67 . Quo loco etiam illud perscrutari homines so- lent sacramentum baptismi Christi qaid parvulispro- sit, cum eo accopto plerumque moriuntur, priasqoaiB ex 00 quidquam cognoscere potuerint. Quain re satis pie recteque creditur, prodesse parvulo eorum fidra a quibus consecrandus offertur. Et hoc Ecclesiae com- mendat saluberrima uuctoritas, ut ex eo quisquesen- tiat quid sibi prositfides sua,ixaando iu aliorom quo- que beneficium, quipropriam nondum habent, polesi aiiena commodari Quid enim fUio viduae profuit tides sua, quam otiqoe mortuus non liabebat ; cui tames profuitmatrisut resurgeret? (Luc. vii, 12-15). QoaDto ergo potins fides aliena potest consulere parrulo, tm sua perfidia non potest imputari ? 68. De cruciatibus autem corporis, qaibus afOigQO* tur parvuli, quorum per «etatem nuUa peccatasunt,si anima; quibus animantur, non prius quam ipsi homi- nes esse cceperunt, major querela et quasi miscriccn deponi solet, cum dicitur: Quid mali fecerunt utbU paterentur ? Quasi possit esse innocentue meritain, antequam quisque aliquid nocere possit. Cum antem boni aliquid operatur Deus in emendatione majoniro, cum parvulorum suorum qoi cis chari sant, dalon- bus ac mortibus fiagellantur ; cur ita non fiant, quando cum transierint, pro non factis eraat, in qui- bus facta sunt : propter quos autem facta sunt, aul meliores eront, si temporalibus incommodis emeD* dati, rectins elegerint vivere, aut exousationem io futuri judicii supplicio non habebunt, si vitffi hojos angoribus ad ceternam vitam desideriam convertere noluerint? Quis antemnovit quidparvulisy de quonioi cruciatibus duritia majorum cuntundilur, ant eieree- tur fides aut misericordia probatur ; quis ergo Doril quid ipsis parvulis in secreto judiciorum suorum bo- nm compensationis reservet Deus, qai quanquam nihii recte fecerint, tamen nec peccantes aliquid ista per- pessi sunt?iNon enim frustra etiam infantesiiIos,qai cum Dominus Jesus Christus necandus ad Herode quaereretur, occisi sunt {Matth, ii, 16), in honorem martjruui rcceptos commeudat Ecclesia (a). 69. Quanquam isti calumniosi, et talium qusestio- num nonstudiosissimiexaminatores, sed loquacissimi ventilatores, etiam de pecorum doloribus et iaboriboi solent minus eroditorom sollicitare iidem, cuffl di- cunt : Quid etiam pecora vel meruerunt mali, ot tanta patiantur incommoda, vel sperant boni, quia tantis exercentur incommodis ? Sed haec dicunt vei sentiunt, quia iniquissime de rebus existimant, qui cum summum bonum quod et quantum sit aspicere nequeant, talia volunt esse omnia, quale putant esse summnm bonum : prseter enim summa corpora qoc coelestia sunt, minusque corruptoni sobjacent, som- mum bonum cogitare non possunt ; idepque inordi- (a) Vid. Epist. 166, ad Hieron., n. 18. 1305 LIBER TERTIUS. 1306 natissime ilagitant, ut nec mortem nec ullam corru- ptiouem patiantur corpora bestiarum, quasi non sint mortalia, cum siut intima ; aut ideo mala sint, quia sunt coilestia meliora. Dolor autem quem bestiip sen- tiunt, animarum etiam bcstialium vim quamdam in suo ^enere mirabilcm laudabiiemque commendat. Hoc ipso enim satis apparet in regendis animandisque suis corporibus, quam sint appetentes unitatis. Quid est enim aliud dolor, nisi quidam sensus divisioiiis vei corruptionis impatiens? Unde Iqco ciarius appa- ret quam sit illa anima in sui corporis uuiversitate avidd unitatis et tenax, quce nec iibeuter, nec indif- ferenter, sed polius renitenter et reluctanter intendi- tur ia eam passionem corporis sui, quaejus unitatem atque integritatem labefactari molestc accipit. Non ergo appareret quantus infcrioribus creaturis anima- libus esset appetitus unitatis, nisi dolore bestiarum. Quod si non appareret, minus quam opusesset aJmo- neremur ab ilia summa et sublimi et inelfabili unitate Creatoris esse omnia ista constituta. 70. Et revei'a si pie ac diligenter attcndas, omnis creatnrse species et motus qui in animi humani consi- derationem cadit , cruditionem nostram loquitur, di- versis motibus et affectionibus, quasi quadam va- rietale liuguarum, undique clamans atque increpans eognoscendum esse Creatorem. Nulla enim res est earum qufe nec dolorem nec volnptatem sentiunt, qu8B non aliqua unitute dccus proprii generis asse- quatur, vel omniuo naturse suae qualemcumque sta- bilitatem. Nulla item res est earum quse vel doloris molestias, vel blanditias sentiunt voinptatis^ quae non eo ipso quo dolorem fugit, voluptatemqoe appetit, di- remplionem se fugere, onitatemque appetere, falea- tur. Inque ipsis rationalibus animis omnis appetitus cognitionis qua illa naturalsetatur, et ad unitatem re- fert omne quod percipit, et in erroro uiliil fugit aliud quam incomprehensibili ambiguitate confundi. Omnc autem ambiguum unde moiestum est, nisi qnia certam uonhabet unitaiiMn ? Ex ([uo apparet omnia, sive cum oirendunt vel ofTenduntur, sive cum delectant vel de- lectantur, unitatem insinuare atque prsedicare Croa- turis. Si autem ignorantia et difOcultas, a quibus istam vitam necesse estincipere, nonsuntaniniisnaturales; restat ut aut ofticio susceptse sint, aut irrogatae sop- plicio. De quibus jam satis esse arbitror dispu- tatum. CAPUT XXIV. — Primus homo non insipiens creatus esty sed sapientiae capax Stultitia quid, 1\. Quapropter ipse primus homo qualis factus sit, magis qucerendum est, quam quomodoejus posteritas propagata sit Multum enim sibi videntur acute propo- nere quflestionem qui dicunt: Si sapiens factus est primus homo, cur seductus est ? si autem stultus fa- ctus est, quomodo non est Deus auctor vitionim, cum sit stultitia maximum vitium ? Quasi vero natura hu- mana prseterstultitiam et sapientiam nollam mediam recipiat affectionem, qufp, nec stultitia, nec sapientia dici possit. Tunc enim homo incipit aot stultus esse aut sapiens, ut altenim homm necessario appelletur, cum jam posset, nisi negligeret, habere sapientiam, ut vitiosse stultitise sit volontas rea. Non enim quis- quam ita desipit, utstnltum appelletinfantem, quam- vis sit absurdiorsi velit appellare sapientem. Utergo infans nec stultus nec sapiens dici potest, qnamvis jam homo sit ; ex quo apparet naturam hominis reci- pere aliquid medium, quod neque stultitiam, neque sapientiam recte vocaveris : ita etiam si quisquam tali aifcctione auimatus esset, qualem liabent illi qui per nogligentiam sapientia carent, nemo eum stultum re- cte dicerel quem nou vitio, sed natura talem videret. Est enim stuUilia, rerum appetendarnm ct vitandarum non quffilibet, sed vitiosa ignoranlia. Unde neque ani- mal irrationale stultum dicimus, quia non aCcepit ul sapiens esse posset. Appellamus tameu plerumque ex similitudine aliquid non proprie. Namctcfficitas cum maximum vilium sit oculorum, non tamen in catulis nascentibus vitiumest, nec proprie caicitas dici potest. 72. Si ergo ita factus est homo, ut quamvis sapiens nondum essct, prseceptom tamen posset accipere, cui utique obtemperarc deberet; nec illud jam mi- rum est quod seduci potuit ; nec illud injustum, quod prsecepto non oblemperans pcenas luit; nec Creator ejos auctor vitiorum est, quia non habere sa- pientiam, nondom erat vitium hominis^ si nondum ut habere posset, acceperat. Sed tauieu habebat aliquid quo si bene uti vellet, ad id qnod non habebat ascen- deret. Aliud est enim esse rationalcm, aliud essc sa- pientem. Ratione iit quisque pra!ccpticapax,cuifidem debet, ut qood prscipitur, faciat. Sicut autem natura rationis preeceptum capit, sic prfficepti observatio sa- pientiam. Quod est autem natura ad capiendom pra»- ceptum, hoc est voluntas ad observandum. Et sicut rationalis natura tanquam meritum cst prsecepti acci- piendi,aip prseceptiobservatio meritum est accipiendffi sanienti«R.'Exquo lutem incipit homopraecepti esse ca- pax, exilloincipitposse peccare. Duobus autemmodis peccat antequam iiat sapiens ; si aut se non accommo- detad uccipieudumpreeceptum, autcumacceperitnon observ» t.Sapiensautein peccat,sise averteritasapien- tia. Sir.ntenim prseceptnmnon est ab illo cui praecipi- tur, sed ab illo qui prsecipit; sic et sapientia non est ab ilIoquiiIlnminatur,scd abilloquiilluminat. Quidergo est unde non laodandos sit hominis Creator ? Bonum est onim aliquod homo, et melius qoam pecus, ex eo quod prsecepti capax. Et hoc melius, cum prseceptam jam cepit. Rursus, hoc melius, cum prsecepto paruit. £t his omnibus melius, cum seterno lomine sapientiffi beatus est. Pcccatnm autem malum est in negligen- tia vel ad capiendumprseccptum, vel adobservandum, vel ad custodiendam contemplationem sapientice. Ex quo intelligitur, etiamsi sapiens primus homo factus est ^, potuisse tamen seduci. Quod peccatum cum esset in libero arbitrio, justa, diyina lege, poena con- secuta est *. Ita dicit etiam apostolns Paulus : Dicen- < Lov., factus esset. Sed oielius Bad. Er. etpleriqueMss., factus esf : ex iis Rcgius Codex post seduci^ addit, et pec- care. — Er., facius est^potuii tamen. Er. Guill. inmargine fert, factus esset^ ut Lov., et, peceare, pro, seduci, M. ^PiuTesUss.Justamdivi^ialegepamam conseculum est^ 1307 DE LIBfiRO ARBITRIO, S. iUGUSTlNI LIBER TERTIUS. 1908 ies »e esse sapientes^ stulti facti sunt, Superbia enim avertit a sapienlia : aversionem antem stultitia conse- quitur. Stultitia quippe caccitas qusedam est, sicut idem dicit : Et ohscuratum est insipiens cor eorum (Rom, i, 22, 2ij. Unde autem hac obscuratio, nisiex aversione a lumine sapientiffi? unde autem ha:c aversio, nisi dum ille cui bonnm est Deus, sibi ipse vnlt essse bonum suum, sicuti sibi est Deus? Itaque, Ad meipsumj in- quit, conturbata est anima mea [PsaL xli, 7) : et, Gustate, et eritis sicut dii [Gen. iii, 5). 73. Turbat autem considerantes, quodita qusBrunt: Stultitiane primus honio recessita Deo ? an recedendo stnltus factus est ? Quia si responderis eum stultitia recessisse a sapientia, videbitur stultus fuisse ante- quam rccederet a sapientia, ut stultitia iili causa esset recedendi. Item si responderis eum recedendo stul- tum esse factum, quserunt utrum stulte, an sapienter fecerit quod recessit. Si enim sapienter fecit, recte fecit, nihilque peccavit : si stulte, jam erat, inquiunt, in eo stultitia, qua factum est utrecederet. Non enim stulte aliquid sine stultitia facere poterat. Ex quo apparet esse quiddam medium, quo ad stultitiam a sapientia transitur, quod neque stulte, neque sapien- ter factum dici potest, quod ab horainibus in hac vita constitutis non nisi ex contrario datur intelligi. Sicut enim nullus mortalium fit sapiens, nisi ab stultitia in sapientiam transeat ; ipse autem transitns si stulte fit, non utique bene lit, quod dementissimum est dicere ; si autem sapienter fit, jam erat sapientia in homine antcquam transisset ad sapientiam, quod nibilomi- nus absurdum est ; ex quo intelligitur esse medium, quod neutrum dici possit : ita et ex arce sapientise, ut ad stultitiam primus homo transiret, nec stultus, nec sapiens transitus ille fuit. Yelut in somno et vi- giliis, neque idestdormire quodobdormiscere. neque id est vigilare quod expergisci, sed transitus quidam ex altero in alterum. Verum hoc interest, quod sine voluntate plerumque ista liunt : illa autem nunquam nisi per voluntatem ; unde justissimee retributiones consequuntur. GAPUT XXV. — Quibus visis tangitur rationalis natu- ra cum intentionem ad malum convertit, 74. Sed quia voluntatem non allicit ad faciendum quodlibet, nisi aliquod visum;quidautemquisquevel sumat vel respuat, est in potestate, sed quo viso tan- gatur, nulla potestas est : fatendum est et ex supe- rioribus et ex inferioribus visis animum tangi utratio- nalis substantia exutroque sumat quod voluerit, et ex merito sumendi vel miseria vel beatitas subsequatur. Velut in paradiso visum ex snperioribus, prseceptum Dei ; visum ex inferioribus, suggestio serpentis. Nam neque quid sibi preeciperetur a Domino, neque quid a serpente suggereretur, fuit in hominis potestate. Quam sit autem liberum et ab omnibus difQcultatis vinculis expeditum, ipsa sapienti» sauitate constituto, non cedere visis inferioris illecebrtu, vel hinc intelligi pot- est, qnod etiam stulti ea superant ad sapientiam transituri, etiam cum molestia carendi pemiciosarum consuetudinum pestilentiosa dulcedine. 75. Qusen autem hoc luco potest, si homini pne- sto fuerunt ex utraque parte visa, unam ex pnecepto Dei, alterum ex snggestione serpentis ; ande ipsidia- bolo suggestum sit appetendse impietatis consiUum, quo de sublimibus sedibus laberetur. Si enim nullo viso tangeretur, non eligerct facere quod fecit : oam si non ei aliquid venissetin mentem, nuno modo in- tentionem convertisset in nefas. Unde igitnr venit in mentem, quidquid illud est qnod venit in mentemj ut ea moiiretur quibus ex bono angelo diabolus fieret? Qui enim vult, profecto aliquid vult : quod nisi aut extrinsecus per sensnm corporis admoneatnr, ant occultis modis in mentem veniat, velle non potest. Discernenda igitur siint genera visorum, quonra unum est quod proiiciscitur a voluntate suadentis, quale iilud est diaboli, cui homo consentiendo pec- cavit; alterum a subjacentibus rebus vel intentioni animi, vel sensibus corpohs. Intentioni animi sol^a- cet, excepta inconmiutabiiitate Trinitatis, quse qoideffl non subjacet, sed eminet potius ; sabjacet ergo inteih tioni animi prius ipseanimus, nnde nos etiam vivere scntimus: deinde corpus quod administrat ; andead quodlibet operandum, membmm qaod opas est, cum opus est movet. Subjacent autem sensibos corporis qua>cumque corporea. 76. Ut autem in contemplatione summse sapientic (quse utique animus non est ; nam incommutabilis est), etiam seipsum, qui est commutabilis, animns in- tueatur, et sibi ipse quodammodo veniat in mentem, non fit nisi differentia qua non est quod Deus, et ta- men aliquid est quod possit placere post Deum. Melior est autem cum obliviscitur sui prse cbaritate incom- mutabilis Dei, vel seipsum penitus in illias compara- tione contemnit. Si autem tanqnam obvius placet si- bi ad perverse imitandum Deum, ut potestatesuafroi velit, tanto fit minor, quanto se cupit esse majorem. Et hoc est, Initium omnis peccaH superbia ; et, In- itium superbiae kominis apostatare a Deo (Eccli. x, iS. 14). Superbiae autem diaboli accessit malevolentissi- ma invidia, ut hanc superbiam homini persnaderet, per quam sentiebat se esse damnatnm. Unde factum est ut poena hominem susciperet emendatoria potios quam interfectoria, nt cui se diabolus ad imitationein superbise prsebuerat, ei se Dominus ad imitationem humilitatis praeberet, perquem nobis aeterna vitapro- mittitur : ut praerogato nobis Christi sanguine, post labores miseriasqne ineffabiles tanta charitate libera- tori nostro adhsereamus, et tanta ejas in eum clarita- te rapiamur, ut Qulla nos visa ex inferioribos a con- spectu superiore detorqueant ; quanquam et si aliqoid hnic intentioni nostrse suggereretur ab appetitu infe- riorum, sempiterna nos diaboli damnatio cruciatos- que revocarent. 77. Tanta est autem pulchritudo justitiffi, tanta ja- cunditas lucis setemse, hoc est inconunatabilis ven- tatis atque sapientise, nt etiamsi non liceret amplius in ea manere quem unius diei moray propter hoc so- lum innnmerabiles anni hiigns vit» pleni deliciis et circumiluentia temporaliom bonorom recte merito- 1300 D£ MORIBUS ECCL. CATHOUCiE, S. AUGUSTINl UBfiR PRIMUS. 1310 que contemDerentur. Non enim falso aut parvo affe- aliquid proitermisbse quod ex nostra rcsponsiono, ctn dictum est : Quoniam melior cst dies unus in atriis quantum Dominns prffibere dignatus, tuis intcrro- tins super miUia (Psal. lxxxiii, 11). Quanquam et gationibus desit : quanquam ctsi tibialiquid occurrit, alio sensn possit intelligi, ut miilia dierum in tempo- modus llbri nos jam fiuem facere, et ab buc disputa- ris mutabilitate inteliigantur; unius autem diei nomi- tione requiesccre aliquando compeilit. ne incommutabilitas ffiternitatis vocetur. Nescio me ADMONITIO DE DUOBUS SEQUENTIBUS LIBRIS (1). Subsequnntur de Moribns Catbolicse Ecclcsise et dc Moribus Manichocorunl libri duo, quos tametsi Augusti- nus in libro primo Retractationum, c^eteris Romse so pauio post baptismum suum elaboratis pnemittat, Hoc tamen ordine editos fuisse nonnemo fortasse refragetur : primum quia in libri primi exordio commemorat sc in aliis libris satis egisse quemadmodum impiis imperitisque Manichseorum adversus Vetus Testamentum in- vectionibus occurrere Uceret. Huc vero spectat preemissum opus de Genesi contra Manichaeos, quod vidclicet opus apertissime contra eosdem hsereticos ab ipso primum editum fuit post ejus rcditumiu Africam, uti in ii- bro primo Retractationum, capite decimo signiticat : deinde sub Qnem libri secundi sic ipse loquitur, videri ut possit ab Romana urbe jam tum abfuisse ; denique in ejusdem libri capite duodecimo quidpiam a se niiper apnd Carthaginem auditum refert. Verum hsec non eflicient ut dubia sit iides Augustini dicentis se jam oa- Etizatnm. cumRomse esset, sequentes libros scripsisse, adeoque sub tinem anniChristi 387, quo ad illam ur- em se recepit, aut certe initio anni iosequentis, cujus magnam partem ibi est commoratus. Ista vero hoc pacto conciliari possunt, ut eorum librorum scriptio Romse facta dicatur, pnblicatio vcl perfectio in ah'quod tempus dilata. Quidquid ea de re sit, ad horum iibrorum intelligentiamjuvabit Manichceorum errores ex prce- missis didicisse. Inlibro primode Moribus Catholicae Ecclesise dictunis Augustinus, statuit summum bonum,quo mores no- stros referri oportet, non aliud esse prseter Deum. Ad ipsum porro summo amore contendendum esse, uti in catholica Ecclesia Testamenti Veteris aeque ac Novi auctoritatedocetur. Perstringit deinde oflicia charitatis in proximum : ac postremo refert exempla continentiee et morum vero christianorum, quoiin catholicce Ecclesite alumnis eluxerunt. In secundo qoein de Manichseorum Moribus inscripsit, refeliit in primis horum hsereticorum errorem de mali origine et natura. Tum excutit tria ilia oris, manuum, et sinus, ut appelabant signacula, quibus impios mores suos obvelabant. Superstitiosameorumdem abstincntiam redarguit. Tandemque deprehensa quasdam in iis ilagitia commemorat. Viae libnim 4, cap. 7, Retractationum, coL 591, averbiSj Jam baptizatus, n. I, usque ad coL 594, n. 6, verbis^ Opinor egisso nos» M. (1) Ante hoBce duos libros veniunt in editione Benedictina Ubri duo deCenesi contra Manichasos, quos iu tomum 3, ubi de Scriptura agitur, transferendos duximus. M. _..__ • . _^ ^_ - S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI DE MORIBUS ECCLESIJE CATHOLIC^ ET DE MORIBUS MANlCHiEORUM LIBRI DUO^"). LIBER PRIMUS. DE MORIBUS EGGLESIiE CATHOLlGiE PrincipioconstituitAugustiDusmoresillosqaibus io Ecclesia sancte yivitur,adsummumhominis bonum,hoc estDeum, referri oportere. Tum summo in eum amore contendendum, idque dogma esse in catholiua Ecclesia utriusque Testa- menti auctoritate confirmatum. Quatuor virtutes ex vario quodam amoris Dei afTectu dictas ostendit. Agit de officiis charitatisergaproximum ; acrefert demumexemplacontinentisB et morum vere chri8tianorum,qn8B in EcclesieB catholicaB alumnis eiuxerunt. CAPUT PRIMUM. — Quwnodo detecturus sit fucos dum ManichaBorum invectionibns, quibus in Legem, Manichaeorum. Duo qiHbus fallunt ManichxL quod Vetus Testamentum vocatur, imperite atque im- 1. In aliis librissatis opinor egissenos quemadmo- pie feruntur, sesequeinterinterimperitorumplaosus, r V a • *• • •*• • r^u • «• ooo !*•#-*' inaui iactatione ventilant, possimus occurrere: quod (a) Scnpti versus mitium anm Chnsti 388, vulgati forte *"" J » r * . T. • anno 389. breviter eliam hic commemoran a me potest. yuis 1311 DE MORIBUS ECCLESIiE CATHOLIC.*:, S. AUGUSTINI 131! eaiiu niediocriter sanus nonfacUe intelligat, Scripta- rarum expositionem ab iis petendam esse, qui earum doctorcs se esse profitentiir ; ficrique posse, imo id seniper accidcre, ut multa indoctis videantur ab- siirda, qiiffi cum a doctoribus exponuntur, eo lau- danda videantur, et eo accipianlur aperta dulcius, quo clausa difficilius aperiebantur? Hoc fere in san- clis Veteris Testaraenti libris evenit, si modo ille qui eis otfendilur, doctorem potius eonim piurn, quam impium laceralorem rcquiral, priusque studio quce- rentis, quam temeritatc reprehendentis imbuatur, Nec, si ea discere cupiens, in aliquos fortc incidcrit vel episcopos vel presbyteros, vcl cujuscemodi Ec- clesise catholicsD antistites et ministros, qui aut, pas- sim caveant nudare mysteria, aut contenii simplici fide, altiora cognoscere non curarint, desperet ibi scientiam esse veritatis, ubi neque omnes a quibus qooeritor docere possunt, neque omnos qui qucerunt discere digni sunt. Et diligentia igitur etpietas adhi- benda est: altero fiet ut scientes inveniamus ; altero. ut scire mereamur. 2. Sed quoniam duae maximc. sunt illecebrae Mani- cha^onim, quibus decipiuntnr incauti, ut cos ve]int habere doctoros ; ima, cum Scripturas reprehendunt, vel quas male intelligunt vel qua» male intelligi vo- lunt ; altcra, cum vilro castae et memorabilis conii- nentifi?. imaginem prflpferunt : bic liber congrucntem catholicse disciplinee sententiam nostram de vita et moribus contincbit, in quo foriasse intelligetur et quam sit facile simulare, et quam difficilo habere virtutem. Eum sane modum tcnebo, si potero, ut neque in illorum morbos, qui mihi sunt notissimi, tam graviter inveha]*, quam illi in ea qasi ignorant ; sanari enim eos potuis, si fieri potest, qunm op- pugiiari volo. Et ea de Scripturis assomam testimo- nia, quibus eos nccesse sit credere, de Novo scilicet Testamento, dequo tamen nihil proferam eorum quse solent immissa esse dicere, cum magnis angusiiis coarctantur; sed ea dicam, qu» et approbare et lau- dare coguntur. Nec omnino uliam relinquam testem sententiam productam de apostolica disciplina, cui non de Veteri Testamento similem comparem ; ut si evigilare tandem, deposita pertinacia somniorum suo- rnm, et in christiano^ fidei lucem aspirarc voluerint, animadvcrtant et quam non sit chrisiiana vita quam ostentant^ et quam sit Christi Scriptura quam la- cerant. CAPUT III. — Rationibus pritis agit, obsequens vitiosx Manichacorum consuetudini, 3. Unde igitnr cxordiar ? ab auctoritate, an a ra- tione? Naturae quidem ordo ita se babet, utcum ali- quiJ dJscimus, rationem praecedai auctoritas. Nam infirma ratio videri potest, quai cum reddita fuerit, auctoritatem postea, per quam firmetur^ assumit. Sed quia caHgantes hominum mentes consuetudine tene- brarum, quibus in nocte peccatorum vitiorumque velantur, perspicuitati sinceritatique rationis aspe- ctum idoneum intenderenequeunt ;salaberrime com- paratum est, ut in lucem veritatis aciem titnbantem veluti ramis humanitatis opacata inducat aucloriUi Scd quoniam cum iis uobis res est, qoi omaia cootn ordincm et sentiunt, et loquuntiir, et genint, nibil- que aliud maxime dicunt, nisi ratiouem prius es» reddendam, morem iliis geram ; quod fateor in di$- putando vitiosum esse, suscipiam. Delectat enim mt imitari, qua^tum valeo, mansuetudiDem Domini m Jesu Christi, qui etiam ipsius mortis malo, quo m exuere vellet, indutus est. CAPUT III. — Bcatus qui eo fruitur quod kmim optimum est, Uominis optimum quid. Dux eonditk' nes summi boni : i^ ut nihU eo melius sit ; i^ut isk sit, quod non amittat invitus. 4. Ratione igitur quseramus quemadmodum sit he- mini vivendum. Beaie certe omnes vivere volomos; ncque quisquam est in hominum genere, qui D. sequitur, fit et ipse deterior. Oportet autem omneoi hominem id quod optimum est sequi. Non C5t igits^ homine doterius hominis optimum. Fortasse tale ali- quid erit, quale ipse homo est? Ita sit sane, si nihil est homine melius, quo perfrui possit. Si autem in- venimus aliquid quod et homine sit excellentios, ^ proisto esse amanti sese homini possit ; quis dabita- verit homini ad id nitendum esse ut beatus sit, qii« eo ipso qui nititur, manifestum est esse prsstafi- tius? Nam siid est bealum esse, ad tale bonum p«r- venisse quo amplius non potest, id est autem qw tale esse debet quod non amittat invitBJ. Quippe nemo potest confidere de tali bono, quo^ sibi eripi posse sentit, etiamsi retinere id ampie' ctique voluerit. Quisquis autem de bono qau fniitS'' non confidit, in tanto timore amittendi beatas esse qui polest? 1313 LIBER PRIMUS. 1314 CAPUT IV. — Homo quid. 6. Quffiramus igitur quid sit homine melius. Quod profecto invenire difficiie est, nibi prius cousideruto atque discusso quid sit ipse liomo. Nec nunc detiui- tionem hominis a me poslulandam puto. Iliud est magis quod mihi hoc loco quserendum videtur, cum inter omnes pene constet, aut certe, id quodsatiscst, inter me atque illos cum quibus nunc agitur hoc con- veuiat, ex anima et corpore nos esse compositos, quid est ipse hamo, utrumque horum quse nominavi, an corpus tautummodo, an tautummodo anima. Quauquam enim duo sint, anima el corpus, et neu- Irum vocaretur homo, si non esset alterum (nam neque corpus homo cssct, si auima non esset ; ncc rursus anima hjmo, si ea corpus non aniuiaretur) ; iieri tamcn potest ut unum horum et habeatur homo et vocetur. Quid ergo hominem dicimus ? auimam et corpus, tanquam higas vcl ceutaurum? au corpus tantuni, quod ait in usu animaese regeulis ; tanquam luceruum, non ignem simul et testam, sed testam solam, tamen propter ignem appellamus? an nihil aliud homioem quam unimam dicimus, sed propter corpus quod regit, veluti equitem nou simul equum et hominem, sed homiuem solum, ex eo tamenquod rcgendo equo sit accommodatus, vocamus ? Difficiie est istam controversiam dijudicare ; aol si ratione facile, oratione longum est : quem laborem ac moram suscipere ac subire nou opus est. Sive enim utrum- que, sive anima sola uonieu hominis tencat, non e^t hominis optimum quod optimum est corporis ; scd quod aut corpori simui et animae, aut soii anima3 optimum est, id est optimum homiuis. CAPUT V. — Uominis optimum non quod solius m'- poris, sed quod animx optimum est. 7. Corporis autem si quoBrimus quid optimum sit, id certa ralio cogit fateri, per quod tit ut sese corpus quam optime habeat. Niliil est autem omnium quo^ vegetant corpus, anima melius atque prffistautius. Est ergo sumniumcorporisbonum,nouvoluptas ejus, non indoloria, non vires, non pulcliritudo, non velocitas, et si quid aliud in bonis corporis numcrari solet, sed omnino anima. Nam et ista quse commemorata suut, pra^sentia sui exhibet corpori, et quod antecellit om- nibus, vilam. Quamobrem uou vidctur mihi anima esse summum hominis bonum, sive animam simul et corpus, sive animam solam hominem dicimus. Ut cnim corpoiis ^ummum bonum id invcnit ratio, quod est corpore melius, et quo ei vigor et vita prfiebetur : ita sive corpu? et auima, sive anima ipsa per se homo sit, inveniendum est, si quidanimamprfficedit ipsam, quod cum anima sequitur, iit iu suo genere quam potest optima. Quod si reperire potuerimus, id erit profecto quod ambagibus remotis omnibus, summum hominis bonom jure meritoque nominandum est. 8. Aut si corpus est homo, quin hominis oplimum anima ^psa sit, recusare non possum. Sed certe cum de moribus agitur, cum quaerimus quinam viteemodus tenendus sit ut beatitudindm possimus adipisci, non corpori prcccepta dantur, non corporis investiganda est diciplina. Postremo bonos mores ea nostra pars actura est, qu8e inquirit, et discit ; et hsec anim(B sunt propria : non igitur de corpore, cum de virtute obtinenda satagimus, quaeitio est. Quod si est conse- quens, sicuti est, ut ipsum corpus cum ab anima re- gitur, qua3 virlutis compos est, multo et melius re- gatur et honestius, eoque optiine sese habeat, quo est optima illa, quae sibi justa lege dominatur : id erit hominis optimum quod animam optimam facit, ctiamsi hominem corpus vocemus. An vero, si mihi auriga oblemperans, [equos, quibus prffiest, alit ^ ac regit commodissime, atque ipsequo mihiest obedien- tior, mea iiberalitate perfruitur, negare quisquam potest non solum quod aurigu, verum etiam quod equi sese optime habent, mihi deberi ? Itaque sive tantum corpus, sive tantum anima, sive utrumque homo sit, non mihi maxime queerendum videtur, nisi quid animam faciat optimam : nam eo percepto, non potest homo non aut optime, aut ccrte multo mclios sese habere, quam si hoc unum defuisset. CAPUT VI. — Virtus animam optimam efficit ; virtutem anima comparat scquendo Deum ; Dei autem consecutio vita beata, 9. Nemo autem dubitaverit quin virtus animam fa- ciatoptimam. Sed rectissime quaeri potest otrnm ista virtus etiam per sese, an nisi in anima esse non pos- sit. Oboritur iterum altissima et longissimi sermonis indigens qusestio : sed hoc bene utar fortasse com- pendio ; spero Deum adfuturum, ut quantum imbe- cillitas nostra patitar, de tantis rebos non modo dilu- cide, sed etiam breviter doceamus. Quodlibet enim eorum sit, sive etiam per sese csse possit virtas sine anima, sivenisianimee inesse non possit, procnl dnbio aliquid anima sequitur utvirtutemassequatur:id erit aut ipsa anima, aut virtus, aut aliquid tertium. At si seipsam sequitur ut virtutem adipiscatur, stultum nescio qnid sequitur : stulta est enim ante adeptam virtutem. Summa sunt autem vota sequentiam, ut id quod quisque sequitur, assequatur. Aut igitar optabit non assequi quo^^quituranima, quo nihil absurdius et perversius dici potest : aat cum se sequitur stulta, eamdem stultitiam quam vitat assequitur. Si antem virtutem sequitur, hanc assequi cupiens, quomodo seqyitur id quod non est? aut qnomodo assequi cupit quod habet? Aut igitar virtus est prseter animam ; aut si non placet vocare virtutem, nisi habitum ipsum et quasi sapientis animse qualitatem, qus nisi in anima esse non potest, oportet ut aliquid aliud se- ADMOIflTIO PP. HNEDICTHfORUM. Recognitu8est(liberdeMonbu3EcclesifieCothohcffi)adM8s. Vaticanum, Regium, SorbonicoB tres, Navarricos duos, Vi- ctorinos totidem.etmajoriconventu AugustiuinnorumParis.unum, ad Theodericeusemoptimaeuots,ad Gemmeticensem, Aruulfeasem, Cistercienscm, Regio-Monteusem, Vedastinum ; ad lectiones Delgicorum quinque a Lov. vulgatas ; ad edi- tioned Bad. Er. Lov. cl ad recentiorem Arnaldi. Comparavimus prseterea eas omnes editiones initio Kctractatioiium et Confessionum me- moratas. 1 Editi Equos^ quibus prxest, agit ac regit. Duodecim Hm., aUi. i315 DE MORIBUS ECCLESIiE CATHOLICiE, S. AUGUSTINI 4316 quatur anima, ot ei virtos possit inoasci : quia neque nihil seqoendo, neque stultitiam sequendo potest, quantum ratio mea fert, ad sapientiam pen'enire. 10. Hoc igitur aliod, quod sequendo anima virlutis atque sapientise compos fit, aut liomo sapiens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debcre quod inyiti amittere nequeamus. Quis vero cunctan- dum putet, hominem sapientem, si eum sequi satis putaverimus, auferri nobis non modo recusantibus, sed etiam repugnantibus posse ? Deus igitur restat quem si sequimur, bene ; si assequimur, non tantum bene, sed etiam beate vivimus. Quem si qui esse negant, quid ego cogitem quo illis sermone suaden- dum sit, cum quibus utrum omnino sermocinandum sit, nescio? Qood tamen si videbitur, longe aliud principium, alia ratio, alius ingressus ineundus est, quam impraesentiarum suscepimus. Nunc itaque cum illis mihi rcs est, qui Deum esse non negant : neque id tantum, sed etiam non ab eo negligi res humanas fatentur. Nullum enim arbitror aliquo religionis no- mine teneri, qui non saltem animis nostris divina providentia consoli existimet. CAPUT VII. — Deus auctoritate Scripturarum vesti^ gandus. (Economise divinae erga nostram salutem ratio et praecipua mysteria, Summa fidei. il. Sed quo pacto sequiniur quem non videmus; aut quomodo videmus, qui non soium homines, sed etiam insipientes homines sumus ? Qoanquam enim non oculis, sed mente cernatur, quse tandem mens idonea reperiri.potest, qoee cum stultitiee nube obte- gatur, valcat illam lucem vel etiam conetor haurire ? Confugiendum est igitur ad eorum prsecepta, quos sapientes fuisse probabile est. Hactenus potuit ratio perdoci. Yersabator namque, non veritate certior, sed consuetudine securior, in rebus humanis. At ubi ad divina perventum est, avertit sese : intueri non potest, palpitat, aistoat, inhiat amore, reverberatur luce veritatis, et ad familiaritatem tenebrarum sua- rum, non electione, sed fatigatione convertitur. Quam hic formidandum est, quam tremendom, ne majorem inde concipiat anima imbecillitatem, ubi quietem fessa conquirit. Ergo rcfugere in tenebrosa copientibus per dispensationem inetfabilis Sapientise, nobis illa opacitasauctoritatis occurrat, et mirabilibos rerum, vocibusque librorum veloti signis temperatio- ribos veritatis, ombrisque blandiator. 12. Quid potuit pro salute nostra [fieri amplius? Quid beneiicentius, quid liberalius divina providentia dici potest, quae a legibus suis hominem lapsum, et propter cupiditatem rerum mortalium jore ac merito mortaiem sobolem propagantem, non omnino dese- roit ? Habet enim potestas iila justissima, miris et in- comprehensibiiibus modis, per quasdam secretissimas successiones rerum sibi servientium quas creavit et severitatem vindicandi, et clementiam liberandi. Qood quidem quamsitpulchrum,|quam magnum,quam Deo dignum, quam postremoid quodquseritur verum,ne- quaquam intelligerc poterimus, nisi ab homanis et proximis incipientes, verae religionis fide, preeceptis- qoe servatis, non deseruerimas yiam qoam nobis Deos, et Patriarcharum segregatione, et Legis Tin- colo, et Prophetarum prsesagio, et soscepti Hominb sacramento, et Apostolorum testimonio, et Martynim sanguine, et Gentinm occopatione munivit. Qaare deinceps nerao ez me quftrat sententiam meam, sed potios aodiamus oracula, nostrasque raliancalas drih nis submittamus affatibos. CAPUT VIII. — Deus summmn bonum^ quo summ amore tendere juhemur. 13. Videamus qoemadmodum ipse Dominnsin- Evangelio nobis prseceperit e^se vivendum ; qaomodi etiam Paulus apostolus : has enimScriptarasiliicQZh demnare non |audent. Audiamus ergo quem fiDem bonorum nobis, Christe, praescribas ; nec dabiom est quin is erit finis, quo nos summo araore tendere jn- bes : Diliges inquit, Dominum Deum tuum, Dic mihi etiam, quseso te,quisit diligendimodus : vereorenim ne plos minosve qoam oportet, inllammer desiderio et amore Domini mei. Ex toa- rari ; statim snbjunxit : Sicut scriptum est^ Quia pr(h pter te afficimur toia die, sestimatisumus utoves oedsio- nis {Rom. viii, 38; Psal, xlui, 22). Hsec illi solent a 'corroptoribusScripturaruminunissa esse dicere, nsqne adeo nihil habent quod contradicant, ut ha;c miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat convicto- rum hominumaliamnonessepotuisse ultimamvocem? {a) Pro sunergei, legisse videtur sunchorti. «317 LIBER PRIMUS. 1318 15. A quibas tamen qusero, utram istam sententiam in Veteri Testamento esse negent, an non congruere sententise apostolic(B afllrment? At illud primum li- bris docebo : in hoc autem altero tergiversantes ho- mines, et per abrupta fagientes, aut in pacem revo- cabo, si Toluerint respicere aliquantum, et considerare quid dictum sit; aut eos intelligentia caiterorum, qui sine cupiditate judicant, insectabor. Quid enim potest amicius quam istse sibi consonare sententiae? Nam tri- bulatio^ augustia, persecutio, fames, nuditas, pericu- lum, hominem in hac vita constitutum graviter afficiunt. Hsecitaque omnia verba iilbuno concladun- tur testimonio veteris Legis, quo dictam est, Propter te affi.cimur. Gladius restabat, qui non serumnosam Yitam affert, sed quam invenerit adimit. Huic ergo respondet, Mstimaii sumus ut oves occisionis. Charitas vero ipsa non potait significari expressius, quam qao dictum est, Propter te. Fac ergo non in Paulo apostolo compertam istud testimonium, sed a me esse prola- tum. Numquidnam tibi^demonstrandum est, hseretice, nisi aut scriptum in vctere Lege non esse, aut Apo- stolo non convenire? Quorum si nihil dicere audes (urgeris enim cam et codex legitur, quo planum sit scriptum esse, et homines intelligunt ad id quod Apostolus dixit, nihil posse aptius convenire), cur ergo valere aliquid putas, qaod Scripturas corruptas esse insimulare audes? Postremo quid responsurns cs ei qui tibi dicat: Ego sic intelligo, Ego sic accipio, sic credo ; nec ob aliud lego illos Libros, nisi quod ibi omnia christianee fidei concinere video. Illud po- tius dic, si audes et adversus me dicere cogitas, non csse credendum quod Apostoli et martjres propter Christum affecti gravibus oerumnis dicuntur, quod a persecntoribus ut oves occisionis (Bstimati sunt. Quod si non potes dicere, quid calumniaris in quo libro in- veniam *, quod me oportere credere confiteris (a)? CAPUT X. — De Deo quid doceat Ecclesia. Duo dii Manichseorum. I 16. An iliud dicis, concedere te quidem Deum esse I diligendum, sed non iilum Deum quem colunt ii qui i Testamenti Veteris auctoritatem recipiunt? Non ergo l illum Deum colendum esse dicitis, qui fecit coelam et I terram. Iste namque per omnes partes illorum volu- K minum prfledicatur: vos autem fatemini universum I istum mundum, qui nomine coeli et terra^ significatar, j habere auctorem et fabricatorem Deum, et Deum bo- jl num. Cum exceptione quippe vobiscum loquendum y est, quando Deus nominatur. Duos enim deos, unum ^ bonum, alterum malum esse perhibetis. Quod si dici- j tis colere vos et colendum arbitrari Deum a quo factus |i est mundus, non tamen cum esse quem Veteris Testa- |i menti commendat auctoritas ; impudenter facitis, qui I alienum animam atque sententiam quam bene atque ^ utiiiter acceperimus, maie interpretari conamini, u frustra omnino. Neque enim vestrse stultse atque im- ^ piad disputationes uUo modo cum pioram doctissimo- 1 Mss. plures, in o*io libro credam; et nonnuUi, in quo ' I0ro scnptum credam. {a) Vid. Retract. lib. i, cap. 7, n. 2. rumqne hominum sermonibus, per quos [iil Ecclesia catholica Scripturseilla; volentibus dignisque aperiun- tur, comparari queunt. Longe prorsus aliter quam putatis Lex et Prophet(e intelliguntur a nobis. Desi- nite errare ; non colimus poenitentem Deum, non invidum, nonindigam,noncredulem, non quaerentem de hominum vel pecorum sanguine voluptatem, non cni flagitia et scelera placeant, non possessionem suam terrae quadam particnla terminantem. In has enim atque hujusmodi nugas graviter copioseque in- vehi soletis. Quare nos invectio vestra non tangit ; scd aniles quasdam, vel etiam pueriles opiniones, eo ineptiore, quo vehementiore oratione pervellitis. Qua quisquis movetnr et ad vos transit, non Ecclesiae nostrse damnat disciplinam, sed eam se ignorare de- monstrat. 17. Quamobrem si quid humani corde geritis, si curse vobis vosmetipsi estis, quserite potius diligenter et pie quomodo illa dicantur. Quserite, miseri : nam talem fidem, qua Deo inconveniens aiiquid creditur, nos vehementius et uberius accusamus ; nam et in illis quse dicta sunt, cum sic intelliguntur ut littera sonat, et simplicitatem corrigimus, et pertinaciam deridemus. Etalia multa, quse vosintelligerenonpot- estis, vetat eos credere catholica disciplina, qui non annis, sed studio atque intellectu excedentes quam- dam mentis pueritiam, in canos sapientise promoven- tur. Nam et credere Deum loco aliquo quamvis infi- nito, per quantitatis qusecumque spatia contineri, quam sit stultum docetur: et de loco in locum, vel ipsum, vel aliquam ejus partem moveri atque trans- ire, arbitrari nefas habetur. Jam vero aliquid ejus substantioe atque natura" commutationem vel conver- sionem quolibet modo pati posse si quis opinetur, mirffi dementiae impietatisque damnabitur : ita fit ut apud nos inveniantarpaeriquidam,qui hnmana forma Deum cogitent, atque ita se habere suspicentur ; qna opinione nihil ,est abjectius : sed inveniantur item multi senes, qui ejus majestatem, non solnm snper humanumcorpus, sedetiam super ipsam mentem ma- nere inviolabilem atque incommutabilem, eadem ipsa mente conspiciant. Quas setates, non tempore, sed virtute atque prudentia discemandas esse jam dictum est. Apud vos antem nemo qaidem reperitur qui Dei substantiam humani corporis figuratione describat : sed rursus, nemo qui ab humani erroris labe sejun- gat K Itaque illi quos quasi vagientes Ecclesise catho- licse ubera sustentant, si ab haereticis non fuerint de- prsedati', pro suo quisque captu viribusque nutriuntur, perducunturque alius sic, alius autem sic, primum in virum perfectum ; deinde ad maturitatem canitiemque sapientise perveniunt, ut eis quantum volunt, vivere ac beatissime vivere liceat. < Loy. 'quise aJb humani erroris labe sejungat, At abest se a Mss. et a cseteris editionibus debetoue abesse; quia ibi Manichseis exprobrat AugugtinusJquodDeumabhumani qui- dem corporisconfigurationeliberumesse velint, non tamen ab humaui erroris labe : quippe cum animam h umanam, qu8B utique errori obnoxia est, partem ipsias Dei esse do- ffmatizent. Quod argnmentum urget in libro secundo de Genesi contra ManichsBos, cap. 8, n. 11. 2 Vaticanus codex habet, depravati. 1319 DE MORIBUS ECCLESIiE CATHOLICE, S. AUGUSTINI 1320 CAPUT Xi. — Deits unice dtligendus ; ideoque summum hominis bonum. Deo nil melius ; Deum nemo amittit invitits: qux sunt duae conditiones summi boni, su- pradictae, cap, 3. 18. Secutio igitur Dei, beatilatis appetitus est: consecutio autenii ipsa beatitas. At eum sequiniur diligendo, consequimur vero, nou cum boc omnino efiicimur quod est ipse, sed ei proximi, eumque miri- iico et inteliigibili modo contingenles, ejusque veritate et sanctitatepenitus illustrati atque comprebensi. llle namque ipsum lumen est ; nobis autemab eodem illu- minari licet.Af aartmum ergo quod ad beatam vitam ducit, primumque mandatum esty DUiges Uominum Deum tuum ex toto corde tuo et anima et mente. Diligentibus enim Deum omnia procedunt in bonum, Quamobrem paulo postidemPaulns: Certus sum^ inquit, quodnequemors, neque vita^ neque Angeli, neque virtus, neque instantia, neque futura, neque altitudOj neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in ChristoJesuDominonostro (Rom, viii, 28, 38, 39). Si igitur diligentibus Deum omniaproceduntinbouum; et summum bonum, quod etiam optimum dicitur, non modo diligendum esse nemo ambigit, sed ita diligen- dum ut nibil ampiius diligere debeamus ; idque signi- iicatur etexprimitor quod dictum est, Ex tota anima, et ex toto corde et ex tota mente : quis, quseso, dubi- taverit, his omnibus constitutis, et iirmissime cre- diiis, nihil nobis aliud esse optimum, ad quod adipi- scendnm postpositis c^eteris festinare oporteat, quam Deum ? Item si nulla res abejus charitate nos separat, quid esse non solnm meiius, sed etiam certius hoc bono potest? 19. Sed singula breviter attendamus. Nemo nos inde separat, minando mortem. Id ipsum enim quo diiigimus Deum ^, mori non potest, nisi dnm non di- ligitDeum; cum mors ipsa sit non diligere Deum, quod nihil cst aliud quam ei quidquam in diiigeudo atque sequendo prseponere. Nemo inde scparat polii- cendo vitam : nemo enim ab ipso fonte separat polli- cendo aquam. Non separat angelus : non enim est ange]us, cum inhaeremus Deo, nostra mente potentior. Non separat virtus: nam si virtus hic illa nominata est, qnae aliquam potestatemin hoc mundo habet, toto mondocst omnino sublimior mens inhserens Deo. Sin virtus illa dicta est, qnse ipsius animi nostri rectissima affectio est : si in alio est, favetut conjungamur Deo; si in nobis est, ipsa conjungit. Non separant instautes molestise : hoc enim leviores eas sentimus, quo ei unde nosseparare moliuntur,arctiusinhffiremus. Non separat promissio futurorom : nam et quidquid boni futurum est, certius promittit Deus ; et nihil est ipso Deo melios, qui jam profecto bene sibi inhaerentibus prsesens est. Non separat altitudo neque profundum : etenim si hflec verl)a scientise forte altitudinem vel pro- fundum significant, non ero curiosus, ne sejungar a Deo; nec cujusquam doctrina me ab eo separat, ut 1 Bad. Er. Lov, etaliauot Mss. idipsum enim quoddiligi' mtis, elc. Sed vcrius eaitio Aru. et Mss. quatitor, idipsnm enimquo, scilicet animus, utliquet ex hujuss loculioni? in- terpretatione in cdpite sequenti. quasi depellat errorem, a quo nexno prorsiis oisi se- paratus erraret. Si voro altitudine et profundo sapen» et inferna hujus muudi significantur, quis mihicceloiB polliceatur, ut a coili fabricatore sejuugar? Aut qnii terreat infernus, ut Deum deseram quem si nonqQaa deseruissem, inferna nescirem? Postremo, qois me locus ab ejus charitate divellet, qui non ubique totas esset, si ullo continerctur loco? GAPUT XII. — Charitate Deo connectimur^ dm 3k subjidmur, 20. Non, inquit, separat oUa creatura, 0 altissimo- rum mysteriorum vinim! Non fuit contentus dicere, creatura; sed alia, inquit, creatura^ admonens elian idipsum quo diligimus Deum, et quo inhseremus Deo, id est animum atque nientem crcaturam esse. Alia crgo creatura corpus cst : et si animus rcs qoaHlaa cst intclligibilis, id est quae tantum intclligendo inoo- tescit, alia creatura est omne sensibile, id est qood per oculos, vel aures, vcl olfactuniy vcl gastum, tcI tactum, quasi quamdam notitiam sui prsebet; atqiu id deterius sit necesse est, quam quod intelligeDtii sola capilur. Ergo cum etiam Deus dignis animisDotas non nisi per intelligentiam possit esse, cam tamensH ipsa qua intelligitur mente pra^stantior ; quippe qui creator ejus atque auctor est; verendum erat neaoi- mus humanus, eo quod inter invisibilia et intelligibilia numeratur, ejusdem se naturffi arbitraretur esse, ctijos cst ipse qui creavit; et sic ab eo superbia dccideret. cui chaiitate jungendus est. Fit enim Di*o similis quantum datum est, dumillustrandum ilii atqaeiUaiiii- nanduni se subjicit. Et si maxime ei propinquat sub- jectione ista qua similis lit, longe ab eo iiat nwKse est audacia qua vult esse similior. Ipsa est qoa * le^ gibus Dei obtemperare dctrectat, dam suae potestatis esse cupit ut Dous cst. 21. Quanto ergo magis louge discedit a Deo, son loco, sed afTectione atque cupiditate ad inferiora quaiD est ipse, tanto magis stultitia miseriaque completur. Dilectione igitnr redit in Deura, qua se illi noo com- ponere, sed supponere affectat. Qaod quanto fecerit instantius ac studiosius, tanto erit beutior atque sa- blimior, et illo solo dominante liberrimus. Quamol^ rem nosse debet se esse creaturam. Debet enim crea- torem suumcrederesicutiest, inviolabili et incommiH tabili semper manere natura veritatis atque sapientie: in se autem cadere posse stultitiam atquc fallaciaiD, vel propter errores quibus exui desiderat, confileri. Sed rursus cavere debel, ne ab ipsius Dei charitate, qua sanctificatur ut beatbsimus maoeat, alterios crea- lur2P, id est hujns sensibilis mundi amore separelor. Non igitur separat nos alia creatura, siquidem el nos ipsi creatura snmus, a charitate Dei, quae est in ChrislJ» i Jesu Domino nostro. | CAPUT XIII. — Per Christum et ejus Stnritum /mh gimur inseparabiliter Deo. 22. Dicat nobis idem Paulus, qais iste sit ChristQS Jesus Dominos noster ; Vocaiis, inquit, prsedicam» < Er. Lov. et Am. : ipsa est qux, At Ms». et Bad. habent 9ua,et melius :explicatur nimirum qnspilla sit audacia«qna vult animus esse i)ei similior. I32i LIBER PRIMUS. 1322 Christum Dei Virtutem et Dei Sapientiam (1 Cor, i, 23, 24). Qaid? ipse Christus nonne inquit, Ego sum Verita8?S>i ergo quserimus quid sit bene yivere, id est ad beatitudinem bene viyendo tendere, id erit pro- fecto amare Virtutem, amare Sapientiam, aroare Ve- ritatem, et amarc cx toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente ; Virtutem quse inviolabilis et invicta est, Sapientiam cui stultitia non succedit, Veritatem qu^ converti atque a]iter quam semper est esse ha- bere non novit. Per hanc ipse cemitur Pater; dictum est enim : Nemo venit ad Fatremj nisi per me [Joan, XIV, 6). Huic ha;remus per sanctificationem« Sancti- ficati enim plena et integra cbaritate flagramus, qua sola efiicitur ut a Deo non avcrtamur, eique potius qiiam huic mundo conformemur : Praddestinavit enim, ut ait idem Apostolus, conformes nos fieri imaginis Filii ejus (Rom. viii, 29). 23. Fit ergo per charitateni ut conformemur Deo, et ex eo conformati atque coniigurati, et circumcisi ab hoc mundo, non confundamur cum iis quae nobis debent esse subjecta. Fit autem hoc per Spiritum san- ctum. Spes enim, inquit, non confundit; quoniam cha- ritas Dei dijfusa est in cordihus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis {Id. v, 5). Nuilo modo autem redintegrari possemus per Spiritum sanctum, nisi et ipse semper et integer et incommutabiiis per- maneret. Quod profecto non posset, nisi Dei naturse esset ac ipsius substantise, cui soli incommulabilitas atque ut ita dicam, invertibiiitas semper est >. Crea- tura enim nciiue hoc ego, sed idem Paulus clamat, vanitati subjecta est (Id. viii, 20). Neque nos potest a vanitate separare, veritatique connectere, quod snb- jectum est vanitati. Et hoc nobis Spiritus sanctus prsestat : creatura igitur non est. Quia omne quod est, aut Deus, aut creatura est. CAPUT XIV. — Trinitati summo bono dilectione hxremus, 24. Denm ergo' diligere debemus trinam quamdam unitatem, Patrem et FiliumetSpiritum sanctum, quod nihil aliud dicam esse, nisi idipsum esse. Est enim vere summeque Dens, ex quo omnta, per quem omnia, in quo omnia : hsec verba Pauli sunt. Quid deinde sub- jicit? Ipsi gloria (Rom, xi, 36). Sincerissime omnino. Neque enim ait, ipsis : nam unus est Deus. Quid est autem, ipsigloria, , nisi ipsi optima et summa et late -patens fama? Quanto enim melius atque dififusins dif- famatur, tanto diligitur et amatur ardentins. Quod cum iit, nihil aliud ab humano genere quam certo et constanti gradu in optimam vitam et beatissimam pergitur. Non arbitror cum de moribus et vita fit quae- stio, amplius esse requirendnm, quod sit hominis summum bonnm, quo referenda sunt omnia. Id enim esse patuit, et ratione quantum valuimn?, et ea quse nostrse rationi antecellit auctoritate divina, nihil aliud quam ipsum Deum. Nam quid erit aliud optimum ho- minis, nisi cui inhserere est beatissimum? Id autem 1 Quinque Mbb., tnconvertibiliUis semperest, Aliiduo, tn- eonveriibilUtis. * Lov. ct Arn., dnm ergo, RestituimuB, Deum ergOy ex Ms9. et aliis editionibu»: Patrol. XXXII. est solus Deus, cui haerere certe non valemus, nisi dilectione, amore, charitate. CAPUT XV. — Quatuor virtutes definit christiane. 25. Quod si virtus ad beatara vitam nos ducit, nihil omninoesse virtutemafQrmaverim, nisisummum amorem Dei. Namque illud !quod quadripartita dicitur virtus, ex ipsius amoris vario quodam affectu, qnan- tum intelligo, dicitur. Itaque illas quatuor virtutes, quarum utinam ita sit in mentibus vis *, ut nomina in ore sunt omnium, sic etiam definire non dubitem, ut temperantia sit amor integrum se prsebens ei quod amatur ; fortitudo, amor facile tolerans omnia propter quod amatur ; justitia, amor soli amato serviens, et propterea recte dominans ; prudentia, amor ea quibus adjuvatur ab eis quibus impeditur, sagaciter seligens Sed hunc amorem non cujuslibet, sed Dei esse dixi- mus, id est summi boni, summae sapientise, summse- que concordise. Quare definire etiam sic licet, ut tem- perantiam dicamus esse amorem Deo *sese integrum incorruptumque servantem ; fortitudinem, amorem omnia propter Deum facile perferentem ; justitiam, amorem Deo tantum servientem, et ob hoc bene impe- rantem cseterisqusehominisubjectasunt; prudentiam, amorem bene discernentem ea quibus adjuvetur in Deum, ab iis quibus impediri potest. CAPUT XVI. — Testamenti Veteris et Novi concentus, 26. His de singulis virtutibus quinam vivendi mo- dus ducatur, paucis explicabo, si prius testimoniis Novi Testamenti, quibus utor jam diu, de Veteri etiam paria, ut poUicitus suro, comparavero (a), Num enim Panlus tantum dicit, Deo nos esse debere subjunctos *, ita ut in medio quod separet nihil sit ? Nonne et pro- pheta commodissime hoc et brevissime significat, cum dicit : Mihi autem adhserere Deo bonum ? (Psal. Lxxii, 28.) Nonne quod ibi latissime de charitate di- ctnm est, hic uno verbo continetur quod ait, inhserere f item quod addidit, bonum est, nonne ad illud respicit, quod ibi positum est, Diligentibus Deum omnia proce- dunt in bonum (Rom, viii, 35, 28) ? ita ut una senten- tiola duobnsque verbis propheta et vim et fructum charitatis ostendat. 27. Cumque ibi dictum sit, Dei Filium, Dei Virtu- tem esse atque Sapientiam (I Cor. i, 24) ; cumque virtus ad operationem, sapientia vero ad disciplinam pertinere intelligatur (unde in Evangelio duo ipsa signantur, cum dicitur, Omnia per ipsum facta suni ; nam hoc operationis atque virtutis est : deinde quod ad disciplinam verique cognitionem attinet^ Et vito, inquit, erat lux hominum [Joan. i, 3, 4] : potuitne quidquam magis concinere histestimoniis Novi Testa- menti, quam illud qnod in Vetere dictum est de sa- pientia Attingit autem a fne usque in finem fortiter, et disponit omnia suaviter'^ Namque attingere fortiter magis virtutem significat : disponere autem suaviter, quasi artem ipsam atque rationem. Sed si hoc videtur 1 Theodoricensis codex : Ita sit affectus in menfibus vestrii. Arnulfensis : Itasitnotitia in meniibusveitris. Cisterciensis demum habet: Ita essent effectus in mentibus vestris, sinexcu8i8,«iilt;>c/05.AtiD potioribasMss., subjunctos. (n) Vide Relract. lib. t, cap. 7, n. 2. (Quarante-deux.) 1323 DE MORIBUS EGCLESIiE CATHOLICiE, S. AUGUSTINI m obscurum, vide quac sequuntur: Et omnium, inquit, Dominus dilexit illam : doctrix est enim disciplitiae Dei, et electrix operum illius. Videtur hic nihil aliud de opcratione dictum ; non enim hoc est eligere opera, quod operari : ergo hajc ad disciplinam pertinent •, opus virtuti debelur, ut sit plena, quam volumus de- monstrare, senlentia. Lege igitur deinceps quod an- nexum est. Quod si honcsta est, inquit, possessio qux concupiscitur in vita, quid sapientia est honestiuSj qu3^ omnia operatur ? Potestne quidquam praeclarius aut manifestius, aut vero etiam uberius proferri ? Audi ah'ud, si parum putas, quod idem sonet : Sobrietatem cnim sapientia ducet, inquit, et justitiam et virtutcm. Sobrietas mihi ad ipsam cognitioncm veri videtur per- tinere, id est ad disciplinam : justilia vero et virtus ad actionem atque ad operationem. Quibus duobus, id est agcndi efiicacia, ct sobrietate contemplandi, quaj Dei Virtus et Dei Sapientia, id est Dei Filius, dilectoribus suis donat, quid comparandum sit nescio, cum idem propheta statim dicat quanti sint ista pen- denda: nam ita positum est, Sobrictatem enim sapien- tia docetj et justitiam, et y^irtutem, quibus utilius nihit cst in vita hominibus (a). 28. Haic fortasse quispiam non de Filio Dei dicta esse arbitrclur. Quid crgo aliud ostendit quod dictum est, Generositatem magnificat, contubernium habens Dci ? (Sap, VIII, 3). An vero generositas solet signilicare aliud quam parentes? Contubernium vero nonne cum ipso patre «qualitatem clamat atque asserit ? Deinde, cum Panlus dicat Filium Dei esse Sapientiam (I Cor, \ , 24); et ipse Dominus, Nemo novit Patrcm, nisi uni- genitus Filius {Matth, xi, 27), quid potuit a propheta congruentius dici, quam illud quod dictum est, Et tecum Sapitntia quse novit opera tua, qux adfuit tunc cum orbem terrarum faceres, et sciebat quid placiturum csset oculis tuis ? [Sap. ix, 0.) Quod autem Christus est veritas, quod idem ostenditur cum splendor Patris nuncupatur (Hebr. i, 3) ; non est enim quidquam in Circuitu solis, nisi splendor ipse quem gignit * : quid ergo potuit apertius et clarius ex Vetere Testamento huic sententiae consonare, quam illud quod dictum est, Veritas tua in circuitu tuo ? [Psal. lxxxviii, 0.) Postremo dicit ipsa Sapientia in Evangelio, Nemo vcnit ad Patrcm, nisi per me [Joan, xiv, 6) : dicit pro- pheta, Sensum tuum ergo quis scity nisi tu dcd^is sa- picntiamf ct paulo post, Et qux tibiplacent, didicerunt homines, ct per sapientiam sanati sunt [Sap, ix, 17-i9). 29. Dicit Paulu?, Charitas Dei diffusa cst in cordibus nostrisper Spiritum sanctum quidatus est nobis {Rom, V. 5) : dicit propheta, Sanctus cnim Spiritus disciplinx effugiet dolum {Sap. i, 5). Ubi enim dolus, charitas nulla cst. Dicit Paulus, Conformes fieri nos imaginis Filii Dei {Rom. viii, 29) : dicit propheta, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine {Psal. iv, 7). Ostcndit Paulus Deum esse Spiritum sanctum, et ideo non esse creaturam : dicit propheta, Et miseris Spiritum sanctum de altissimis {Sap. xi, 17). Solus ' Er. Ven. Lov, sic: Num estquidquam incircuUu solis, nisi splendor ipse quem gignitl M. (a) Vide Iletract. lib. 1, cap. 7, n. 3. enim Deus altissimus, quo nihil est altias. Ostendil Paulus Trinitatem istam unum Deum essc, cum did; Ipsi gloria {Rom. ii, 36): dicitur in Veleri Tcsta- mento, Audi, Israel, Dominus Deus twis^ Deus ume est {Deut. vi, 4). CAPUT XVII. — Apostrophe ad Manichxos, ut rr sipiscant. 30. Quid vultis amplius? quid imperite atque impk seevitis? quid indoctas animas noxia suasione perra- titis? Utriusque Testamenti Deus nnus est. Nam ot ista sibi congruunt, qua; de utroque posuimus; a etiam caetera, si diligenter et aiquo judicio vehtisat- tendere. Sed quia multa dicuntur submissius, ct bami repentibus animis accommodatius, ut per humanaia divina consurgant ' ; multa etiam ligurate ut stadiosa mens, et quaesilis exerceatur utilius, et nberias 1*1^ tur inventis; vos miritica dispositione Spiritus sancti, ad decipiendos vestros auditores el^illaqueandos ab- ntimini. Quod ipsumcurdivina providentiavosfacere sinal, quamque verissime Apostolus dixerit, Oportri multas haereses esse *, ut prohati manifesti fiant intff vos (I Cor, XI, 19) ; et longum est disputare, et, qood dicendum est vobis, non est vestrum ista intelligert. Non parum mihi cogniti estis. Crassas onmino meotfi et corporeorum simulacrorum pestifero pastu morhi- das ad divina judicanda defertis, qusB mnlto aJtion sunt quam putitis. 31. Quare vobiscum modo sic agendum est, nonu: ea jam intelligatis, quod fieri non potest ; sed ot in- telligero aliquando cupiatis. Facit enim boc simplex et pura charitas Dei, qua maxime spectatur in mori- bus, de qua multa jam diximus : quae inspirata Spi- ritu sancto perducit ad Filium, id est, ad SapientiaiE Dci, per quam Pater ipse cognoscitar. Nam si sa- pientia et vcritas non totis animi viribus concapisea- tur, inveniri nullo pacto potesL At si ita quaerttar, ut dignum est, subtrahere sese atque abscondere a suis dilectonbus non potest. Hinc est illud, quod in ore habere etiam vos soletis, quod ait : Petite, et at- cipietis; quxrite, et invenietis; pulsate, et aperider vobis {Matth, vii, 7). Nil est occultum, quod non ntt- labitur {Id. i, 26). Amore petitur, amore qu»ritar, amore pulsatur, amore revelatur, amore deniqueiD 80 quod revelatum fuerit permanetur. Ab hoc amore sapientide diligentiaque quaerendi, non deterremar Veteri Testamento, quod semper mendacissime did- tis, sed ad hxc vehementissime concitamur. 32. Audite itaque aliquando, et advertite, qu«so, sine pertinacia quid per propbetam dicatur: Ctat^ est, inquit, et qux nunquam marcescat sapientia, ^ facile viietur ab iis qui diligunt illam^ et invcnitvd iis qui quxrunt illam : praeoccupat qui se concupisaad, ut illis se ostendat. Qui vigilaverit ad illamy non kl»- rabit : assidentem enim illam inveniet foribus suis, O i Sic Mss., pro^stantiores. At Edd. babent: Submisiiff^ humi repentious animis, ut accommodatiusper humaMi» divina consurgant. 3 Codet VaticaDusetCisterciensi8omittunt,fiii4Au,qaut vocem habent alii pierique tum scripti tum excusi ; jajnqiK observnvimusrepeririapud Mss.iueadem AposioliseutenUa relata iibro primo de Genesi contra Manichseos, cap. 1. 1325 LIBER PRIMUS. 1326 gitare enim de t72a, sensus est consummatus ; et qui vigilaverit propter illamt ciio crit secuiuis : quia dignos seipsa circuit quaerens^ et in viis ostendit se illis hilari- ter, et omni providentia occurrit illis, Initium enim illius verissimum disciplin^ concupiscentia est. Cura ergo disciplinae dilectio est ; et dilectio custoditio legum illius est : custoditio autem legumj confirmatio incorru- ptionis est; incorruptio autemfacitproximum Deo, Con* cupiscentia iiaque sapientiw deducitadregnum{Sap. vi, 13-21). Itanetandem adhuc adversum ista latrabitis? Nonne ita posita et nondum intellecta, cuivis signifl. cant altum se quiddam et inefTabile continere ? 0 uli- nam possetis intelligere qase dicta sunt ! Confestim abjiceretis omnes ineptias fabeliarum, et vanissimas imaginationes corporum, totosqae vos magna alacri- tate, sincero amore, lirmissima lide, sanctissirao Ecclesifle catholicse gremio conderetis. CAPUT XVIII. — In Cail^lica sola perfecia veritas ex utriusque Testamenti consensu. 33. Poteram pro mea mediocritate discutere sin- gula, et eruere ac demonstrare quse accepi, in quo- rum excellentia et altitudine plerumque verba defi- ciunt : sed quamdiu latratis, non est faciendum. Non enim frastra dictum est, Nolite sancium dare canihus (Matth VII, 6). Ne succenseatis. Etego latraviet canis fui, qaando mecum juro non docendi cibo, sed re- fellendi fustibus < agebatur. Si autem in vobis esset charitas, de qua nunc agitur, vel etiam si fnerit ali- quando, quantam cognoscendee veritatis magnitudo desiderat, aderit Deus qui ostendat vobis neque apud Manichffios esse christianam fidem, quee ad summum apicem sapientiae veritatisque perducit, qua perfrui, nihil est aliud nisi beate vivere ; neqae esse uspiam, nisi in catholica disciplina. Quid enim aliad videtur apostolas Paulus optare cum dicit : Hujus rei gratia flecto genm mea ad Patrem Domini nosiri Je&u Christiy a quo omnis patemitas in caslis et in ierra nominaiur, ut det vobis secundum diviiias gloriae suae foriitudinem^ corroborari per spiritum in inieriori homine, habitare Christum per fidem in cordibus vestris : ut in charitate radicaii et fundaii, possitis comprehendere cum omnibus sanciis, quae sit aliitudo, et longitudo, et latitudOj et profundum ; cognoscere etiam supereminentem sdentiae chariiaiem Christi \ ut impleamini in omnem plenitu- j dinem Dei ? {Ephes, iii, 14-19.) Potestne quidquam dici manifestius? ' 34. Obsccro, vigilate paululum, videte Testamenti utriusque concordiam, qui sit in moribus vit^ modus, et quo sint referenda omnia, satis aperientem et do- centem. Amorem Dei ' concitant Evangelia, cum dici- lur, Petiie, quaeriie, pulsate {Matth, vii, 7) : concitat Paulas, dicendo, Vt in chariiate radicati et fundati pos^ siiis comprehendere (Ephes, iii, 17) : concitatetiampro- pheta, cum dicit, facile sapientiam ab iis qui eam dili- < Mss. quinque, repeltendi fusiibus, 3 Sic plerique Mss. At Edd.habeQt:.Stip^emtnen/em scim' iiam charitafis Christi.PsM\o post,M8s.dao:/n omnemple^ niiudinem Dei, ^EdiiiiSatisaperiente etdocenteamore Dei.Concitant.eUi, At Mss. tredecimpraeferunt nostramlectioneoi, quamvisex iis plerique sub alia vocum interpunctione. gant, quserunt, concupiscunt, vigilant, cogitant,curant, posse cognosci. Salus animi et via beatitudinis utra- ramqae Scripturarum pace monstratur, et vos latrare potius adversus ha>c, quam his obtemperare diligitis. Brevi dicam quod sentio : audite doctos Ecclesiae ca- tholicoi viros tanta pace animi, et eo voto quo vos ego audivi ; nihil opus erit novem annis quibus me ludi- ficastis (a). Longe omnino, longe breviore tem- pore, quid intersit inter veritatem vanitatemque cemetis. CAPUT XIX. — Temperantiae offlciaex sacris Litteris dcscribit, 35. Sed tempus est ad illas virtutes quatuor reverti, et ex his singulis eruere ac dacere vivendi modura. Itaque priastemperantiamvideamus,quae nobis amo- ris iilius qao innectimur Dco, integritatem quamdam et incorruptionem pollicetur. Munus enim ejusestin coercendis sedandisque cupiditatibus, quibus inhiamus in ea quse nos avertunt a legibus Dei et a fructu bo- nitatis ejus : qaod est, ut brvi explicem, beata vita. . Ibi enim est sedes veritatis >, cujus contemplationc perfruentes, eique penitus adhserentes, procul dubio beati samus : inde autem decidentes, magnis errori- bus doloribusque implicantur. Namque, ut ait Apo- stolus, rat/ix omnium malorum cupidilaSjquam quidamy sequenieSy naufragaverunt a fide, et inserucrunt se do- loribus muliis (I Tim, vi, 10). Quod peccatum animse in Yetcri Testaraento satis aperte, bene intelligenti- bus, in ipsius hominis qui erat in paradiso, prsevari- catione signatur. In Adam quippe omnes morimur, ut ait idem, et in Christo omnes resurgemus (I Cor, xv, - 22). 0 alta mysteria I Sed reprimam me : non enim modo suscepi docere vos recta, sed dedocere prava, si potero, id est, si Deus annuerit proposito in vos meo. 36. Dicit ergo Paulus radicem omnium malorum esse cupiditatem, per quam ctiam Lex vetus primum hominem lapsum esse signiiicat. Monet Paulus ut exuamus nos veterem hominem, et induamus no- vum (Coloss, iii, 9, 10). Vult autem intelligi, Adam qui peccavit, veterem hominem ; illum autem quem suscepit in sacramento Dei Filius ad nos liberandos, novum. Dicit namque alio loco, Primushomode terra^ terrenus ; secundus homo de cce/o, coBlestis, Qualis ter^ renus, tales et terreni ; qualis ccslesiis, tales ct coslestes. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imagi- nem calestis (I Cor, xv, 47-40) : hoc est, exuite ve- terem, et induite novum. Omne igitur ofGcium tem-> perantieR, est exuere veterem hominemf et in Deo renovari ; id est, contemnere omnes corporeas ille- cebras, laudemque popularem, totumque amorem ad invisibilia et divina conferre. Unde illud sequitur quod mirifice dictum est, Si et exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur dc die in diem < Bad.Am. Er. etLov.,necuonpleriqueMs8., hahenifides veri. AtAntonio Am.magisprobatur, quod inmar^iDequQB- rumdam editionum habetur, sedes veri ; cui astipulaulur Mss. quiuque, in quibus le^tur, sedes veritatis, (a) Augustinu8novemannisManich8eu8,abannosetati3 19 ad auDum 28 : vide infra lib. 2, cap. 19« n. G8:et lib. 4 Con- fess., cap. 2. i327 DE MORIBUS ECCLESIiE CATHOLICiE, S. AU6UST1M m (11 Cor. IV, 16). Aadi et prophelam canentem, Cor mundum crea in me, Deus^ ei spiritum rectum innova invisceribus meis (Psal l, 12). Qaid contra istam convenientiam dici, nisi a caecis latratoribus po- test? CAPUT XX. — Sensibilia omnia contemnere^ et soUm Deum amare jubemur. 37. Illecebrffi autem corporis sit» suntin his omni- bus qaee corporeus sensus attingit, quse a nonnullis etiam sensibilia nominantur : in quibus maxime luz ista yulgaris excellit, quia et ipsis sensibus nostris, quibusanima por corpus utitur,nibil est oculis prcefe- rendum ; et ideo in Scriptaris sanctis, visibilium no- mine sensibilia cuncta significant ^ Itaque in Novo Testamento sic ab istorum amore prohibemur : Non respicienteSf inquit, quse videniur, sed qux non videntur, Quseenim videnturj iemporalia sunt: qux autem non videntur^ setema (II Cor. iv, 18). Ex quo intelligi po- test, quam christani non sint qui solem et lunam non modo diligendos, sed etiam colendos putant. Qaid enim videmus, si solem et lunam non videmus? Ve- titi autem sumus converti ad ea quse videntur. Non sunt igitur etiam ista diligenda ei qui amorem illum incorruptum Deo cogitat exhibere. Sed erit mihi alius locus quo de istis diligentius requiretur. Non enim nunc de lide, sed de vita dicere institui, per quam meremur scire quod credimus. Amandus igitur solus Deus est : omnis vero iste mundus, id est, omnia sensibilia contemnenda ; utendum autem his ad hu- jus vitfle necessitatem. CAPUT XXI. — Gloria popularis et curiositas sacris Litteris damnata, 38. Gloria vero popalaris sic in Novo Testamento abjicitur atque contemnitur : Si hominibus, inquit, placere vellemj Christi servus non essem [Galat. i, 10). Est item aliud quodde corporibus perimaginationes * qaasdam concipit anima, et eam vocat rerum scien- tiam. Quamobrem recte etiam curiosi esse prohibe- mur, quod magnum temperantise munus est. Hinc iilud est : Cavete ne quis vos seducat per philossophiam, Et quia ipsum nomen philosophice si consideretur, rem magnam totoqne ' animo appetendam significat, siquidem philosophia estamor studiumquesapientise, caatissime Apostolus, ne ab amore sapientise deterrere videretur, subjecit, et ekmenta hujus mundi (Coloss. II, 8). Sunt enim qai desertis virtutibus, et nescientes quid sit Deus, et quanta majestas semper eodem modo manentis naturffi magnum aliquid se agere putant, si universam istam corporis molem, quam mundum nuncupamns, curiosissime intentissimeque perqui- rant. Unde tanta etiam superbia gignitur, ut in ipso coelo, de quo saepe dispatant, sibimet' habitare vi- deantur. Reprimat igitur seanimaabhujusmodivanfle cognitionis cupiditate ^, si se castam Deo servare disposuit. Tali enim amore plerumque decipitur, ut 1 In Ess. octo, deputantur ; in aliis tribus, damnantur. * Editi, per imagines. Plerique Mbb., per imaginationes. s Mss. meiioris not«e, totan^fue. Porro in aliis habetur ut in Edd., totoque animo» ^ Aliquot yLss.,abhujusmodi vagx cogltationis cupidiiate. aot nihil putet esse, nisi corpas ; aut etiamsi and»- ritate commota, fateatur aliqoid esse incorporeini, de illo tamen nisi per imagines corporeas cogitan non possit, et tale aliquid esse credere^ qoale faOix corporis sensus iniligit. Ad*hoc etiam TaletqQodpnB- cipitur cavendum esse a simulacris. 39. Huic ergo aactoritati Novi Testameiiti, qnt js- bemur nihil mundi hujus diligere (I Joan. ii, 13), iih maxime sententia qua dictam est, NoUie eonformafi huic mundo (Aom. xii, 2) : simul enim demonstrBi- dum est ei reiquemque conformari quam diligit: hiK ergo auctoritati, si de Veteri Testamento qa»na quid comparem, pluraquidem inveoio : sed udosSi- lomonis liber, Ecclesiastes qai dicitar, copiosissioe in summum contemptum omnia ista perducit. Indpk enim sic: Vanitas vanitantium (a), dixit JScciestosto. vanitas vanitantium, et omniavanitcu. Quae abundaHi homini in omnilabore suo^ quem ipse labortUsub vtk* (Eccle, i, 2, 3.) Hflec verba omnia si attendantar, i perpendantur, si discutiantur, multa invenioDtir pemecessariaiis qai hunc mundum fugere, et refdgot in Deum desiderant : sed longum est, et alio festiQit oratio. Tali tamen principio constituto, exscquitir omnia, vanitantes esse eos qui rebus hajusiiiodi £il- luntur ; idipsum autem quo falluntur vanitatem ?»- cans, non quod Deas ista non creayerit, sed qtok sabjicere se homines volunt iis rebus per peocata, quse iilis per recte facta divina iege subjeetc sonL Quid est enim aliud, falsis bonis illudi atque decipi, quam teipso inferiora, miranda et appetenda sAt trari? Habet igitur vir temperans in hi^gasceiiiodi re- bu8 mortalibus et ilaentibus, vitee re^^am utroqie Testamento firmatam ; ut eornm nihil diligat, niiul per se appetendum putet, sed ad Yitse hqjns itqie ofQciorum necessitatem quantum aat est, nsarpet, utentis modestia, non amantis afifectn. Hnc dicti siot de temperantia, pro rerum magnitodine brentff; pro institato tamen opere fortasse copiosius ^oid oportebat. GAPUT XXII. — Fortitudinem praMat amor DeL 40. De fortitudine vero non multa dicenda sait Amor namque ille de quo ioqnimar, quem tota sas- citate inflammatum esse oportet in Denm, in im> appetendis istis temperans, in amittendis tortis voet- tur. Sed inter omnia qus in hac vita possideatBr, corpus homini gravissimum vinculnm est» jastisnBii Dei legibns, propter antiquam peccatum, qao vSld est ad prsedicandam notius, nihil ad inteUigendsB secretius. Boc ergo vinculum ne concatiatnr stipit vexetur, laboris et doloris; ne adferatur atqoe pe^ imatur, mortis terrore animam quatit. Amat enim Uloi I vi consuetudinis, non intelligens, si eo bene atq» I scienter utatur, resurrectionem reformationemqB^ ejas ope ac lege divina sine nlla molestia jari sse j subditam fore : sed cum se hoc amore tota in Deiot - converterit ', his cognitis mortem non modo cont^ t Mss. tres. Sed cum hune amortm totnm in Desm eM- verterit. (a) Vid. Retract. lib. 4, cap. 7, n. 3. i 132U LIBER PRIMUS. 1330 mnet, Terum etiam desiderabit. 4i. Sed restat cum dolore magna conflictio. Nihil est tamen tam duram atque ferreum, quod non amo- ris igne vincatur. Quo cum se anima rapiet in Deum, saper omnem camificinam libera, et admiranda voli- tabit pennis pulcherrimis et integerrimis, quibus ad Dei amplexum amor castas innititur. Nisi vero ama- tores auri, amatores laudis, amatores feminarum, amatoribus suis Deus sinet esse fortiores; cam ille noD amor, sed congruentius capiditas vel libido no- minetur. In qua tamen apparet quantus sit impetus animi ad ea quee diliguntur indefesso cursu * per im- mania queeque tendentis, argumentoque nobis est, quam sint omnia perferenda, ne deseramns Deum. si ianta illi ut deserant, perferunt. CAPUT XXIII. — Fortitudinis monita et exempta ex Scripturis, 42. Quid ergo hic Noyi Testamenti aactoritates colligara, ubi dictam est, Tribulatio patientiam opcra- iur, patientia prohationem^prohatio spem {Rom. v, 3, 4); et non solum dictum, sed etiam exemplis eorum qui dixerant, probatum atque firmatom, de Veteri potius Testamento, in quod illi rabide sceviunt, excitabo exemplum patientiee. Neque illum memorabo virum^ a quo in magnis cruciatibus corporis et horribili tabe membrorum, non modo sustinentur humana, sed di- yina etiam disputantur. In cajus singulis vocibus satis elucet. si quis eequo animo attendat, quantipendenda sint ista, quse cum volnnt homines per dominationem tenere, ab his ipsis potius per cupiditatem tenentur, et rerum mortalium servi fiiunt, dum imperite domini esse desiderant. Amisit namque . ille omnes divitias, et factus repente pauperrimus, tam inconcnssnm ani- mam tennit et infixum Deo, nt satis demonstraret, non illas sibi fuisse magnas, sed se iliis, sibi autem Deam Jo6. i, ii). Quo animo si esse possent nostri temporis homines, non magnopere in Novo Testa- mento ab istoram possessione prohiberemnr, ut per- fecti esse possemus. Multo enim mirabilias est non inhserere istis, qaamvis possideas, quam omnino ea nonpossidere. 43. Sed quoniam de dolore atque cruciatibus cor- poris tolerandis nunc agitur, relinquo istum virum, licet magnum, licet invictum, virum tamen. Offerunt enim mihi Scripturee illse stupendse fortitudinis femi- nam, et ad eam jam me transire compellunt, Quae' cum septem liberis tyranno atque carnifici prius vi- scera omnia, quam unum yerbum sacrilegum impen- dit : cum ejus hortatione filiiroborarentur, in quorum membris ipsa torquebatur, |atura tamen etiam proprio munere, quod eos ferre prfleceperat (II Machab, yii). Quid ad tantam patientiam, quseso, addi potest? Quid tamen mirnm si omnibus medullis conceptus Dei amor, et tyranno, et camiflci, et dolori, et cor- pori, et sexui, et affectniresistebat?Annon audierat: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus [Psal, cxY, 15) ? non andierat : Melior vir patiens for- 1 Mss. qaindecim,enqit ferre non potest, nulli «qaod recusat imponiior, w ideo condemnaiur a cseleris, quod in eis se imilaiids faietur invalidum : meminenint enim quaniopere Scripiuris omnibus commendata sit charitas ; mtm- neruni, Omnia munda mundis {TiL i^ 15) ; ei, S» quod intrat in os vestrum vos eoinquinat^ sedq^ exit {Matth. xv, 11). liaque non rejicendis generibos ciborum quasi polluiis, sed concupiscentie perde- mandee, ei dileciioni frairum retinendse invigilat omBis indusiria. Memineruni : Esca ventrij et venter escu ; Deus autem et hunc et illas destruet (I Cor. vi, 13j ; et alibi Neque si manducaverimus, abundabimus ; «pi si non manducaverimus, egebimus (Id, \ui, 8} ; et iiM prae cseteris, JBont^ est, fratreSy non manducare cma, neque bibere vtnum, neque in quo frater tuus offenditsr. Hic enim osiendii qaam sint ad finem cbariiatis h» omnia dirigenda. Alius enim credit manducare 09m\ qui aulem infirmus est, oluSf inquit, manducet. (^ manducatt non manducantem non spemat : et qui t» manducat manducantem non judicet ; Deus enim iha assumit. Tu quis es, qui judices alienum servmfSm Domino stat aut cadit : stabit autem ; potens est ei» Deus statuere eum, Ei paulo posi : Qui manducat, Ar mino manducat^ et gratias agit Deo : et qui noti mm^ cat, Domino non manducat, et gratias agit Deo, EX itoi in consequentibus : Itaque tmusquisque nostrvm fn- se rationem reddet. Non ergo amplius judicemus oin- cem ; sed hoc judicate magis, ne ponatis offendk^ fratri vel scandalum. Scio et conftdo in DomiJto JtsL quia nihil commune per ipsum^ nisi ei qui existimat g»^ commune esse^ illi commune est. Potnitne magis ost«i- dere, non in ipsis rebus quibus vescimnr, sed ii animo esse vim quamdam, quse ad eum Taleat mnet landum ; ei propterea iis etiam qui ad bsec coiri^ mnenda sunt idonei, cerioque sciant non se poliui,& quid ciborum sine turpi cupiditate altitudine menl^ assumpserint, chariiatem tamen esse intuendam? Vi^ quid sequatur : Nam si propter escam fratcr tuvs c» tristatwr, jam non secundum charitatem ambulas {RiJ^ XIV, 2-21). 1 In Mss. plerisque hffic desunt : In instUuendis nendisque moribus. ! 1341 LIB£R PBIMUS. 1342 2. Lege cffitera; uam longum est omnia interpo- nere ; et inyenies prdeccptum iis qui possunt ista cor- temnere, id est iirmioribus et securioribus, ideo ta- men esse temperandum, ne olTendantur illi quibus adhuc pro sua imbecillitate hujusmodi opus est tem- perantia. Hsec illi de quibus agebam norunt el tenent : ' christiani sunt enim, non ha^retici ; intelligunt Scri- pturas secundumapostolicamdi^ciplinam, non secun- • dum superbum et commentitium nomen Apostoli ^ Non manducantem nemo spernit, manducantem nemo I judicat : quiiniirmus est, olus manducat. Multi tamen i iirmi propter iniirmos idem faciuut : multis non est I causa ista faciendi, sed quod viliore victu vivere pla- I cet, minimeque sumptuoso corporis sustentaculo a?ta- I tem tranquillissimam ducere.*,Omnta enim mihi licita I 5wn<, inquit. sed ego non redigar sub potestate ullius : (ICor. VI, 12). Ita multi neque vescuntur carnibus, I neque tamen eas immundas superstitiose putant. Ita- ( que iidem ipsi qui sanitemperant,si ratio valetudinis cogat, eegroti sine ulla formidine accipiunt. Multi vi- I num non bibunt, nec tamen eo se coinquinari arbi- , trantur» : nam et quibusdam languidioribus, et pror- i 8us omnibus qni sine illo nequeunt salutem corporis obtinere, humanissime ac modestissime prffiberi fa- I ciunt. Et stulte nonnullos recosantes, fraterne admo- nent, ne vana soperstitione debiliores citius quam sanctiores liant. LegunteisApostoIum discipulo prae- cipientem, ut aliquantum vini sumat propter fre- quentes infirmitates suas » (I Tim. v, 23). Ita pieta- tem sedulo exercent : corporis vero exercitationem, at ait idem Apostolus, ad exignum tempus pertinere noveront (Id. iv, 8). ^Z, Continent se igitur ii qui possunt, qui tamen sunt innumerabiles, et a carnibus et a vino diias ob causas: vel propterfratrumimbecilIitatem,velpropter suam libertatem. Charitas praecipue custoditur ; cha- ritati victus, charitati sermo, charitati habitus, chari- tati vnltus aptatur; coitur in unam conspiraturque charitatem : hanc violare tanquam Deum nefas duci- tur ; huic si quid resistit ♦, expugnatur atque ejicitur ; hanc si quid offendit, unum diem durare non sinitur. Sciunt ita commendatam esse a Christo et Apostolis, ut si hsec una desit, inania ; si hsec adsit, plena sint omnia. CAPUT XXXIV. — Ex malorum christianorum mori- bus non vituperandam Ecclesiam. Sepulcrorum et pi- cturarum adoratores. 74. Istis, Manichsei, si potestis, obsistite ; istos in- tuemini, istos sine mendacio, siaudetis, et cum con- tumclia nominate : istorum jejuniis vestra jejunia, castitati castitatem, vestitum vestitui, epulas epulis, * Ediiiy Apostolatus. Mss. nonnulli, i4;)o5/o/t«. Gemmeti- censis codex. Apostoli. Scilicet alludit Augustious ad epi- stolas ManicbaBi quarum omDiumexordiumistuderat: Ma- fiichivus apostolus Jesu Chjristi, etc, ut dicitur in lib. 13 contra Faustum, cap. 4. ' Mb8. octo : i\ec tamen eos qui bibunt coinquinari ar- bitrantur. * Undecim Mss. : Propter varias infirmitates su Hic ex Mss. restitulmus, hoc est, necnon infra, post non est malum^ ex iis ndjecimus, non est, quae in Edd. de- siderautur. D£ MORIBUS MANICHjEORUM, s. augustini m quod nocet. Sed corruptionoa est in seipsa, sedinali- qua substantia qaam corrumpit : non enim substuta est ipsa corruptio. Eaigiturres quam comimpit,»?. ruptio non est, malum non est *. Quod enim cornus- pitur, integritate et sinceritate priyator. Quod tm non habet ullam sinceritatem qua privetur, corniiB|i non potest ; quod antem habet, profecto bonom m participatione sinceritatis. Item qnod cornuDpitD!. profecto pervertitur; quod aotem pervertitur, ordia: privatur : ordo autem bonum est. Non igitnr qnodcer- rumpitur, bono caret : eo namque ipso quo non » ret, viduari dum corrumpitur potest. GensergoiOt tenebrarum, si omni bono carebat, ut dicitis,cornnB|i non poterat : non cnim habebat qaod ei possetaaieni corruptio, quse si nihil auferat, non comimpit Aodiii jam dicere, si potestis, Deum ct Dei regnum potai» corrumpi, si diaboli regnum qaale describitis, qnooo- do corrumpi posset non invenitis. CAPUT VI. — Corruptio quam rem afficiat, et quid^ 8. Quid ergo hinc lux catholica * dicit? Quid pnUtis. nisi id quod habet vcritas, corrumpi posse factamso^ stantiam : nam et illam non factam, quae sufflmoB bonum est, esse incorruptibilem, et ipsam corroptio- nem, quae summum malum est, non posse corrumpi. sed hanc non esse substantiara? Si autem qnsriti! quid sit, videte quo conetur perducere qux comim- pit? ex seipsa enim afflcit ea quae cormmpantsr. Deficiunt autem omnia per corruptionem ab eo qood erant, et non permanere cogantar, non esse cogontnT. Esse enim ad manendum refertur. Itaque qood sam- me et maxime esse dicitur, permanendo in se dicitiir. Nam quod mutatur in melius, non quia manebat na- tatur, sed quia pervertebatur in pejus, id est abesffl- tia deficiebat : cujus defectionis auctor non estquiet auctor essentise. Mutantur ergo qusedam in mefion, et propterea tendunt esse : nec dicuntur ista mutatiooe perverti, sed reverti atque converti. Perversio enim contraria est ordinationi. Haec vero quae tendant esse. ad ordinem tendunt: quem cum fuerint consccDta, ipsum esse consequuntur, quantum id creatura coa- sequi potest. Ordo enim ad convenientiam quamdaa quod ordinat redigit. Nihilest autem esse, quam anom esse. Itaquein quantum quidque unitatem adipiscitar, in tantum est. Unitatis est enim operatio, convenieotia et concordia, qua sunt in qnantum sunt, ea qus cooh positasunt: nam simplicia . per se sunt, qaia uoa sunt ; quffi autem non sunt simplicia, concordia par- tium imitantur nnitatem, et in tantum sunt in qaaaton assequuntur Quare ordinatio esse cogit, inordinatia vero non esse ; qace perversio etiam nominatar atqo* corruptio. Quidquid igitur corrumpitur, eo tendit «t non sit. Jam vestrum est considerare quo cogat co^ ruptio, utpossitis invenire summum malum: nami^ est quo corruptio perducere nititur. 1 « Apud Er. Lugd. Ven. Lov. omissls verbis, non e$t, itt legitor : Ea igitur res quam corrumpit corruptio, non ol malum. Quod enim. M. » Edili : Quid ergo lux catholica ? Mss. sex : Qmd «/f* hinc Calholica. Alii quinque nostram lectioueui exhi- bent. LIBER SECUNDUS. im UT VII. — Dei bonitas non sinit rem uUam corru- ione eo perduciut non sit. Creare et condere quo dif- ^ant, Sed Dei bonitas eo rem perduci non sinit, et om- leficientia sic ordinat, ut ibi sint ubi congruentis- I possint esse, donec ordinatis motibus ad id re- ant unde defecerunt (a). Itaque etiam animas ra- iles, in quibus est potentissimum liberum arbi- n ^deficientes a se,in inferioribus creaturse gradibus nat, ubi tales csse decet. Fiunt ergo miserse divino no, dum convenienter pro meritis ordinantur. Ex illud optime dictum est, quod insectari maxime tis: Ego facio bonaj et creo mala {hai, xlv, 7). ire namque dicitur condere et ordinare. Itaque in isquc exemplaribus sic scriptum est, Ego facio '. et condo mala. Facere enim est, quod omniuo non ; condere autem, ordinarc qnod utcumque jam , ut melius magisqne sit. Ea namque condit Deus, st ordinat, cum dicit, Condo malaj quse deficinnt, id lon esse tendunt ; non ea quee ad id quo tendunt, enerunt. Dictum est enim : Nibil per divinam ridentiam, ad id ut non sit pervenire permittitur. K Tractantur * bsec latias et uberius, sed dum vo- um agitnr, satis est. Ostendenda enim vobis janua quam desperatis, et desperandam facitis imper- Nam vos introducit nemo nisi voluntas bona; mi pacatam efficit divina clementia, sicut in Evan- 3 canitur : Gloria in excelsis Deo, et in terra pax inibus bonx voluntatis (Luc. ii, 14). Satis est, in- QQ, nt videatis nullum esse de bono et malo reli- ee disputationis exitum, nisi quidquid est, in quan- est, ex Deo sit : in quantum autem ab essentia nt, non sit ex Deo, sed tamen divina providentia per, sicut universitati congruit, ordinetur. Quod si dum videtis, quid amplius nunc faciam nescio, nisi linutiusetiam tractemista quse dictasunt. Non enim najora mentem nisi pietas puritasque perducit. *UT YIII. — Malum est, non substantia ulla, sed substantix inimica inconvenienlia. l. Quid enim aliud, cum qusero quid sit maliim, »onsuri estis, nisi aut quod contra naturam est, quod noceat, aut corruptionem, aut aliqnid hujus- li? At in his ostendi vestra naufragia, nisi forte, oletis cum pueris pueriliter agere ^, respondebitis um esse ignem, venenum, feram, et csetera hujus- li. Nam etiam de quodam dicente, nullam sub- itiam malum esse, unus de primatibus hujus hse- s, quem familiarius crebriusque audiebamus, di- it : Vellem scorpioncm in manu hominis ponere, idere utrum non subtraheret manum ; quod si fa- tt, non verbis» sed re ipsa convinceretur aliquam itantiam malum esse, quandoquidem illud animal substantiam non negaret. Et dicebat hoc non co- Sditi, potissimumy pro quo Mss. undecim habent, po- issimum, ta in Mss. At in excusis : Tractarentur. Vlss. septcm et Chevalloniana editio ?ic habent: Soletis angustiatifueritispuerilUer a^erc. Paiilo postin excu- 3gilur, nuliamsubstantiam malam esse; ubi ad Mss.ca- ivimus, malum esse. ) Vid. Retract. lib. 1, cap. 7, n. 6. ram illo, sed cum ad eum nos commoti referremus quod ille dixisset : respondebat ergo, ut dixi, puerili- ter paeris.Quis enim meliuscule imbutus et eruditus, non videat per inconvcnientiam corporalis tempera- tionis haec Isedere, ac rursus per convenientiam non Isedere, ssepe etiam commoda non parva conferre ? Nam siillud venenum perseipsum malum esset, eum- dem scorpionem magis priusque perimeret At contra, si ei penitus aliqno pacto detrahatur, sine dubitatione interiret. Ergo illius corpori malum est amittere quod nostro recipere: itemilli bonnm esthabere id quo no- bis bonum est carere. Erit ergo eadem res et bonum etmalnm ? Nullo modo ; sed malum est quodcontra na- turam est : hoc enim et bestise illi etnobis malum est, id estipsainconvenientia, qusesinedubionon est substan- tia, imoestinimica substantise. Unde estigitur? Atten- de quo cogat, et disces ; si tamen in te aliquid inte- rioris luminis vivit. Non esse enim cogit omne quod perimit. Dens vero auctor essentise est : nec aliqua essentia potcst videri esse, quod in qua fuerit cogit non esse. Dicitur ergo aliquid unde non sit inconve- nientia ; nam unde sit nihil dici potest. 12. Qusedam facinorosa mulier Atheniensis, ut pro- dit historia, venenum quod certo modulo damnati ut morerenturhauriebant,paulatim bibendo sine uUo vel levi incommodo valetudiniseffecit ut biberet. Itaque, cum esset aliquando damnata, legitimam illam quan- titatem veneni, quam consuetudine • vicerat, accepit ut cseteri, nec ut cseteri exstincta est. Quod cum esset magno miraculo, missaest inexsiiium. Quid putamus, si venenum malum est, istam fecisse ut sibi malum non esset ? Quidhoc absurdius ?Sed quia inconvenien- tia malum est, fecit potius ut moderatam consue- tudinem illud corpus suo corpori conveniret. Nam quando illa qualibet caliiditate posset efficere, utsibi inconvenientia non noceret ? Quid ita? Quia quod vere et generaliter malum est, et semper et omnibus nocet. Oieum nostris corporibus commodum est, animalium autem multis, qusesex pedes habent, vehementer ad- versum. Elleborum, nonne alio modo cibus est, alio me- dicamentum, alio venenum? Salemimmoderatiusacce- ptum, quis non venenum esse clamaverit? quot autem et quantse corporis commoditates ex eo sint, quis potest numerare? Aqua maristerrenis animalibus cumbibi- tur, noxia est : multorum autem corporibus, dum illa humectantur, accommodatissima et utilis:inntroqae autem piscibus saluti et voluptatiest. Panis hominem alit, accipitremnecat. Goenumipsum,quodet haustum et olfactum graviter offendit et Isedit, nonne et sestate tactnm refrigerat, et vulneribus quse ab igne accide- runt, medicamentum est? Quid stercore asperuabilius? quid cinere abjectius ? At hsec tantas agris utilitates afferont, ut eorum inventori, a quo etiam stercus no« men accepit, Stercntio divinos honores Romani de- ferendos putarent. 13. Sed quid parva coUigam, quse sunt innumerabi- lia? Quatuoripsaquseinpromptusuntelementa, quis dubitet prodesse per convenientiam, inconvenienter antem adhibita, yehementer adversa esse naturse ? 4351 DE MORIBUS MANICHiEORUM, S. AUGUSTINI Nos qul aere Tivimas, et terra et aqua obratos necant: innumerabilia vero animantia per arenam laxiorem- que terram repant vitaliter: piscesautem in hoc aere moriantar. Ignis corpora nostra corrtunpit, sed con- venienter adhibitas, et resnmit a frigore, et morbos innamerabiles pellit. Sol iste cui genu ilectitis, quo vere nihil inter visibilia pulchrius invenitur, aquilarum oculos vegetat, nostros sauciat inspectas et tenebrat : sed fit per consuetadinem ut nos quoque in eo sinein- cbmmodo aciem iigamus. Nam ergo sinitis ut ilU Te- neno eum comparemus,qiiodmulieriAtheniensi con- suetado fecit innoxium ? Respicite ergo aliquando et advertite, si sabstantia ulla malam est, ideo quod Is- dtt aliquem, hicem quam colitis ab hoc crimine non posse defendi. Considerate potius hanc inconvenien- tiam universale malum esse, per quam solis radi^s tenebrascere oculos facit, cum eis nihil sit luce ju- cundius. CAPUT IX. — Ne emsistere quidem Manichseorum fabulas de bonis et malis, 14. Hasc dixi, ut, si heri potest, tandem diceri* de- sinatis malum esse terram perimmensamprofundam ct longam ; malum esse mentem per terram yag^n- tem ; malum esse quinque antra elementorum, aliud tenebris, aliud aquis, aliud ventis, aliud igni, aliud fumo plenum ; malum esse animalia in illis singulis nata elementis, serpentia in tenebris, natantia in aqais, volatilia ia veotis, quadrupedia in igne, bipe- dia in fumo. Hsec enim sicut a vobis describuntur nullo modo esse poterunt ; quoniam quidquid tale est, in quantum est, a summo Deo sit necesse est, qno- niam in qaantum est, utiqae bonum est.Sienim dolpr et imbecillitas malum est, erant ibi animalia in tanta corporis firmitate, ut eorom abortivos fetus» post- quam de his secundum vestram sectam fabricatas est mundus, de ccelo in terram cecidisse et mori non po- tuisse dicatis. Si ceecitas malum est, videbant : si surditas, audiebant. Si obmatescere aut mutum esse malum est, nsque adeo signatce atque distinctffi ibi voces erant, ut adversus Deum bellum gerere, sicot asseritis, eis in concione ano persuadente placuerit. Si sterilitas malum est, erat ibi iilios procreandi ma- gna fecunditas. Si exsiliam malam est, in sua terra erant, suasque regiones incolebant. Si servitus ma- lum est, erant ibi etiam qui regnabant. Si mors ma- lam est, vivebant, et ita vivebant, at mentem ipsam prorsus, nec post victoriam Dei ullo modo unquam mori posse prsedicetis. i5. Car, qaoeso, in summo malo invenio tanta bona iis malis, qus commemoravi, contraria ? Aut si hffic non sunt mala, uUane tandem substantia, in qaantum substantia est, malum erit ? Si malum im- becillitas non est, malumne erit corpus iniirmam ? Si malum ceecitasnon est, malumne erunttenebrfie? Si malum surditas non est, malamne erit sardus ? Si malum non est mutum esse, malumne erit piscis? Si sterilitas malum non est, quomodo malum est animai sterile? Si exsiliummalum non est, quomodo malum est animal exsulans, vel animal in exsilinm aliquem mittens? Si servitus malom non est, i modo malam est animal serviens, vel te quempiam cogens * ? Si mors malom noa quomodo malum est animal moriale, vel infi roortem? Si vero hfiec mala suat, quomodo non < bona iirmitas corporis, visus, auditns, locutio suadens, fecunditas, solum genitaie, libertas, quffi omnia in illo mali regno fuisse perhibeti summum malum aadetis a.sserere? 16. Postremo si (quod omniao nemo anquam d vit) inconvenientia malum est, quid conveniei quam illa suis quibusque animalibus elementa; t bra; serpentibus, aquae natantibus, venti volanti igois edacioribus, fumas elatioribus? Tanta eai vobis in discordise gente concordia, et tantusinj versitatis sede ordo describitur Si quod nocet, lum est, omitto illud valentissimum quod supn ctum est, noceri non potuisse, ubi nuHnm ent num : sed si hoc obscurum est, illud certe omB eminet et apparet, quia, sicut dixi, et nt omnes c sentiant, quod nocet est malum : fumus in illagc bipedibus animalibus non nocebat; genuitea, eta atque sustinuit sine labe nascentia, crescentti, gnantia. Nunc vero postqoam mixtum est maio num, nocentior fumas'effectus est; ita ut a nobb certe bipedes sumus, sustineri non possit, exc» opprimit, necat. Tantane malis eiementis coma tione boni accessit immanitas? tanta Deo regni perversitas? 17. Certe cur in csteris videmus istam congmi tiam, quae auctorem vestrum decepit atqoe iUeni componenda mendacia? Car, inquam, tenebne « pentibus, aquse natantibus, venti volantibos a gruunt; quadrupedem vero igais incendit, el i fumus offocat? Quid quod etiam serpentes acntiBii vident, et prcesentia solis exsultant, ibique m abundantiores, ubi aer serenior difQcilius et itri nubem contrahit? Quid absurdius, quam ibi essii commodatius et aptius incolas amatoresque tfiw^ rum, ubi locis perspicuitate gaudetur? Qaod a e diciiis delectari potius calore quam lumine, lul congruentius in igne serpentes alacres natos, qu tardum asinum diceretis : et tamen luci huic %^ aspidem quis neget, cum ejus ocali aqniUe oca comparentur? Sed de bestiis videro. Nos ipso8,a secro, consideremns sine pertinacia, et tandem fah lis vanis et perniciosis animum exuamus. Qois eo tantamperversitatem ferat, qua dicitur in tenebmi gente, cui nihil admixtum erat luminis, anint bipedia tam iirmam, tam vegetam, tam deniqne i credibilem vim habuisse in oculorum acie, nt et tenebris suis viderent purissimam, quee a vobiseoi mendatur, regnornm Dei locem (siquidem iJlametii talibus visibiiem fuisse vultis), et aspicerent, et « siderarent, et delectarentar, et appeterent: nosb autcm oculos commixtione lucis, commixtione smu 1 Editi et pleriqne Mss. non habent, t;el servire wewuk cogens ; qufiB verba ex codice Regio-MoDtensi ct tribnsSi hoincis adjeciuius. UBER SECUNDUS. ommiztione denique Dei tam infirmos, tam [los esse redditos, ut neque quidquam Tidea- tenebris, et solis aspectum nullo modo ferre us, atque inde conversi, etiam quse a nobis itar, quaeramus ? Isec dici possunt, etiam si corruptio malum od seque nemo ambigit : non enim tunc fumus ipebat genus animalium, quod modo corrum- ne pergam per singula, quod longum est et ecessarium, usque adeo minus erant corru- )bnoxia, quse ibi animantia fuisse contingitis, *livi eorum fetus nondum ad nascendum ido- ccelo in terram prsecipitati, et vivere, et gi- et rursus coojurare potuerint, babentes uti- istinam iirmitatem, quia jam erant concepti * •mmixtionem boni et «mali : nam post istam ionem qua; de iis nata sunt, ea dicitis esse ia, quse nunc infirmissima et facile corruptioni a videmus : quis hunc diutius tolerare possit D, nisi qui aut ista non yidet, aut nescio qua bili consuetudine ac famiiiaritate Yobiscum omnes moles rationis obduruit ? X. — Tria signacula morum a Manicfidsis per- peram excogitata. ed quoniam ostendi, ut arbitror, de bonis et ^neralibus, in quantis tenebris et in quanta ) yersemini ; nunc videamus tria illa signacula, yestris moribus magna laude ac prsedicatione . Quoe sunt tandem ista signacula ? Oris certe, lum, et sinus. Quid est hoc ? Ut ore, inquit, et is, et sinn castus et innocens sit homo. Quid, s, auribus, naribus peccet? quid si calcibus m affligat, vel etiam necet ? Quomodo istum lus reum, qui nec ore, nec manibus, nec ^inu t ? Sed cum os, inquit, nomino, omnes sen- sunt in capite, intelligi volo ,\cum autem ma- nmem operationem ; cum sinum, omnem li- 1 seminalem. Quo ergo vultis pertinere bla- as ? ad os, an ad manum ? Est enim operatio * linguam. Itaque si uno genere operationem concluditis, cur operationem pedum conjun- anibus, linguse separatis ? An, quia lingua ver- ificat aliquid, eam vultis sejungere ab eaope- quse non signiiicandi gratia iit; ita ut deiinia- laculum manuum, ab operatione mala, quse ;niiicandi causa est, continentia ? Sed quid fa- itis, si quis peccet significando aliquid mani- iit cum scribimus, vel gestu aliquid quod in- ur ostendimus? hoc enim ori atque lingus e non potestis, quia manibus fit. Quid enim iUS, quam ut cum Iria dicantnr signacula, oris, m, et sinus, quoedam peccata deprehensa in is tribuantur ori ? Si autem operatio generalis is datur, quee tandem ratio est pedum operatio- lic addere, iinguee non addere? Videtisne quo- lovitatis appetitio comite errore in magnas de- r angustias ? Tribus namque istis signaculis, i, ^jam erant concepti.JJndecvax Mss., quia, For- >, %n qua. Patrol. XXXIL 1354 quoenoyaquadam divisione praedicatis, quomodo inclo datis omnium peccatorum purgationem non inyenitis. CAPUT XI. — Signaculum oris quak apud ManichaeoSj qui blasphemiae in Deum rei esse convincuntur, 20. Sed dividite ut vultis, praetermittitc quidquid yultis : ea quee maxime soletis commendare, tracte- mus. Ad oris enim signaculum dicitis pertinere, ab omni continere blasphemia. Est autem blasphemia, cum aliqua mala dicuntur de bonis. Itaque jam vulgo blasphemia non accipitur, nisi mala yerba de Deo di- cere : de hominibus namque dubitari potest ; Deus vero sine controversia bonus est. Si ergo raiio convi- cerit, nemincm de Deo pejora quam vos dicere, ubi erit memorabiie oris sigoacuium ? Docet enim ratio, nec sane recondita, sed in promptu sita et exposita omnium intellectu, sed invicta et eo invictior quod eam nemo ignorare permittitur, Deum esse incorru- ptibilem, incommutabilem, inviolabilem, in quem nulla indigentia,'nuUa imbecillitas, nulla miseria cadere possit. Usque adeo antem ista omnis anima rationalis communiter sentit ut etiam yos cnm di- cuntur, annuatis. 21. Sed cum fabulas yestras narrare coeperitis, et corruptibilem, et commutabilem, et violabilem, et indigentiee obnoxium, et imbecillitatem admitten- tem, et a miseria non tutum Deum mira csecitate possessi suadetis, et mira csecitate possessis etiam persoadetis. Atque hoc parum est: non enim cor- ruptibilem tantum Deum dicitis, sed cormptum, nec et commutabiiem, sed commutatum ; nec yiolabi- lem, sed yiolatum ; nec qui possit indigentiam pati, sed indigentem ; nec in quem casura sit, sed in quem ceciderit imbecillitas ; nec qui miser esse possit, sed misemm. Animam quippe Deum esse dicitis yel^par. tem Dei. Nec vidco quomodo Deus non sit, quse pars Deidicitur : nam etaori parsaurum, et argenti argen- tum^etlapidislapis; et, ut ad hoec majora yeniamus, pars terra est, et aquae pars aqua, et aeris aer, et si quid de igne detraxeris, ignem esse non negabis, et quselibet pars lucis nihil potest esse aliod quam luz. Gur ergo pars Dei non erit Deus? An articulata Dei forma est *, sicut hominis, reliquommque animantium? nam pars hominis non est horao. 22. Sed ad quamlibet istarum opinionom descendo, et singillatim utramque considero. Nam si Deum ita esse yultis ut lucem, recusare non potestis Deom esse aliquam partem Dei. Quamobrem, cum partem Dei esse animam dicitis, quam non negatis et corraptam esse, quse stulta est ; et commutatam, quse sapiens fuit ; et violatam, quffi propriam perfectionem non habet; et indigentem, qose poscit auxilium ; et imbecillam, quce medicina eget; etmiseram, qusebeata esse desiderat: hsec omnia in Deum sacrilega opinione confertis. Aut si non conceditis heec de anima, nec Spiritus est neces- sarius', qui animamin yeritatem inducat, quia stulta 1 Ms. Regius sic habet, an particula Dei anhna est sieut, > Ms8. Beplemynecapostolusestnecessarius. Alii Cdd.,iiee Spintuseslneces.sariu8, Forte utrumqueadtextumpNBrtiDet Notatur enim Manichaeus, qui apostohsibi titulum vindica- bat, ex libro de Moribus Eccl. cap. 33 n. 72 ; quique Spiri- {Quarante-trois,) 1355 DE MORIBUS MANICHiEORUM, S. AU6USTINI non est ; nec renovalur anima per yeram religionem , qoia inveteiata non est ; nec signacalis vestris pertici- tnr, quia perfecta est ; nec ei Deus opem fert^ quia non indiget; nec medicus est Christus, quia sana est : nec beata ei vita recte promittitur. Quid quod libera- tor dicitur Jesus, quod et ipse in Evangelio clamat : Si vos Filius Uberaverit, tunc vere liberi eriHs ? (Joan. vui, 36.) Et apostolus Paulus ait : Vos in libertatetn vocati estis (Qalat, v, 13). Servit ergo anima qufieistam libertatem nondum est assecuta. Deus igitur vobis au- ctoribus, siquidem pars Dei est Deus et stultitia cor- rumpitur, et cadendo mntatus est, et amissa perfe- ctione violatus, et opis indiget, et debilis morbo, et oppressus miseria, et servitute turpatus est. 23. Qaod si Dei pars Deus non est; nec incorruptus potest esse, in cujus parte corruptio est; nec incom- mutatus, qai ex aliqua parte mutatus est ; nec invio- latus, qui non ex omni parte perfectns ; neque non indigens, qui sedulo agit ut sibi restitaatpartem suam; nec omnino sanus, quialiquaparte imbecilliest;nec beatissimus, qaihabet aliquam partem subjectam mi- serite; nec omnino liber, cujus pars aliqua premitur servitute. Heec omoia cogimini dicere, cum animam, quam tantis obrutam calamitatibus cernitis, partem Dei esse perhibetis. Hec et multa hajuscemodi de secta vestra si potestis auferre, tunc demum dicite os vestrum carere blasphemiis. Imo sectam illam dese- rite : nam si hoc quod ille scripsit destiteritis credere ac dicere, manichsei utique non eritis. 24. Summum bonum omnino, et quo' esse aut cogi- tari melius nihil possit, aut intelligendus, aut creden- dns Deus est, si blasphemiis carere cogitamus. Ratio aliqua numerorum violari et commutari nullo pacto potest, nec ulla natura qualibet violentia effecerit ut post unum qui sequitur numerus, non duplo ei conci- nat. Hoc commutari nullo pacto potest, et Deus a vo- bis commutabilis dicitur ! Tenet ista ratio inviolabi- lem integritatem suam, et ei saltem parem Deum esse non vultis ! Faciat quselibet gens tenebrarum, ut ter- narius intelligibilis numerus, in quo ita unam est, quod unum est, at partibus careat ; faciat ergo gens ista tenebrarum, ut numerus iste temarius in duas partes sequales dividatar. Videt certe mens vestranul- lius id malevolentia posse contingere. Quse ergo ra- tionem numeri violare non poterat, poterat Deum? Si autemnonpoterat, quse, obsecro, necessitas fuitutpars ejus misceretur malo, et in tantas miserias traderetur? CAPUT XH. — Excludit Manichmrum suffugia. 25. Hinc enim illud exortum est, quod etiam cum studiose vos audiremus, nos magnis premebat angu- stiis ; nec ullum exitum reperiebamus, quffirentesquid factura erat Deo gens tenebrarum, si cam ea nollet camtanta partis suse calamitate pagnare. Si enim non erat nocitura quiescenti, crudeliter nobiscum actum querebamur, qui ad istas ffirumnas missi sumus : si tam sanctum personaliter in se essementiebatur, exlibro 5 Confessionum, cap. 5, n. 8. Hic autem paulo post legen- dum videtur, nec reno vatur anima per vestram retigionem: et paulo inferius habent plerique Mss., quia mutata non est'^ ubi excusi inveterata. autem nocitura erat,non esse illam natoramiBcc ptibilem, qualis natura Dei essa debebaL In hae ^ stione non defuit qui diceret, non Deam malo ca voluisse, aut ne sibi noceretur cavisse, sed pn naturalem bonitatem suam inqaietsB perversseqiM turse, ut ordinata esset prodesse voluisse. Non sonant libri manichaei ; cavisse Deam ne invader ab hostibus, ssepissime ibi sigoiiieatury ssepissioM citur. Sed concedamus ista Manichaeum sensisM iile dicebat, qui non inveniebat aliud quod diee num ista ratione Deus a crudelitate aut intimiitatc fenditur? Hmcenimejusin adversam gentemboii in suos cxstitit magna pernicies. Huc accedit, qui natura illius corrumpi commntarique non posset, nos ulla pestb commutaret atqae corrumperet;«t ordo qui naturee alienae praestandos fait, posset i nostra perversitate prsestari. 26. Illud vero nondum dictam erat, quodoo apud Carthaginem audivi (a). Gum enim quid quem maxime illo errore cupio liberariy hac qassti in easdem compingeretur angastias, ausus est db scilicet regnum habuisse quosdam iines suos, qai] sent invadi a gente contraria ; nam ipsum Deumin modo potuisse violari. Sed dixit quod neqae ini ille vester ullo modo dicere cogeretur : videret a fortasse consequentes ruinas suse sectae molto hanc sententiam, quamper aliam faciliores. Etm ita se hoc habet, ut si quisquam mediocris cordis dierit in natura illa fuisse aliud violabile, aiiad in labile, facile intelligat non jam duas, sed tm € naturas, unam inviolabilem, alteram violabilem, t tiam violatricem. CAPUT XIII. — Non ex rebus sed ex intentim fk aestimantur : hinc de ManichaBorum €U>stinentia fir\ dum jiuticium. 27. Hae igitur blasphemiae, cum a corde proM quotidie in ore vestro habitent, desinite aiiqiii signaculum oris vestri, ad imperitorum iilecebn quasi magnum aliquid praedicare. Nisi forte quodi vescimini carnibus, et vinum non bibitis, sigoaeak oris mirandom et laudandum putatis. Quod qiuer vobis quo fine faciatis. Finis enim quo referuiUir quse facimus, id est propter quem facimus qoidf facimus, si non solum inculpabilis, sed etiam laoda lis fuerit, tunc demum etiam facta nostra laude i • qua digna sunt : sin ille jure meritoque culpit quem spectamuset intuemur, cum in aliquo veisto oHicio, id quoque officium nemo improbandam vi perandumque dubitaverit. 28. De Catilina memorise proditum est quod fri| (a^Etsivox.nttpCT-^ad aliquot annos porrigatur nooB quam ; hoc tamen loco nescimus an proximum tempus de tet. Nam subindicare videtarquoestioni iIIi(qii8B qnideiBtt Italiam ^ ab usque Carthagine aNebridio proponi solaiM utilegimus in hb. 7 Confess. cap. 2, n. 3)respon8om is alterum pro Manichseis redditum esse, non primo teop propositaea Nebridia qusBstioDis, aut eo quo studioselu chfieos audiebat Augustiuus, sed aliquanto recention, forte nonnisi post ipsios regressumex Italja. Quod siitai libro huic RomsB a se scripto locum bunc secunda mi ejus publicationem differt. LIBER SEGUNDUS. 4358 famem ferre poterat (Sallustius, m prolog. Cati' }. 3). Hffic erant illi sparco sacrilcgoque etiam postolis nostris communia. Unde ergo discerni- rricida iste ab Apostolis nostris, nisi fine illo liversissimam seqaebatur? Namque ille ista to- .» ut immoderatissimas et immanissimas eiple- »iditates: illi econtra, uteas premerent, et do- li ratione servire cogerent. Soletis et vos, cum carum vobis virginum multitudo prsedicatur, : Etiam mula virgo est. Temere id quidem, r imperitiam catholicse discipIinaB; sed tamen ^ntes yanam esse continentiam istam, nisi ad n rectissimum finem certa ratione referatnr. it et Cathoiici christiani vestram a vino et car- abstinentiam, jumentis et maltis passeribus, mo etiam innumerabilibus generibus vermiam rare. Sed ne in vestram incidam temeritatem, preepropere faciam, sed discutiam 'primo quo le faciatis. Jam enim constat inter nos, ut opi- ujuscemodi moribus nihii aliud esse quseren- Si ergo parcimonifie gratia et coercendae libidi- la escis talibus et potu delectamur et capimur, et probo : sed non iia est. Nam quffiro a vobis, si quis existat, quod lieri , ita homo parcus et frugi, ut appetitum ventris tturis moderans, non epuletur bis per unam et huic coenanti oluscula cum exiguo lardo ap- tur, eodem lardo uncta atque condita, quantum imendse fami sat est; sitimque irriget propter itiam valetadinis, duabus aut tribus vini mera- tionibus ', isqueillivictus sit quotidianus : alias IX alia parte nihil gustans carnium, nihil vini, utas et peregrinas fruges multis ferculis variatas b;o pipere aspersas nona hora libenter assumat, etiam principio talia coenaturus; bibat autem im, caroenum passum, et nonnullorum pomorum ssos succos, vini speciem satis imitantes, atque un suavitate vincentes ; et bibat non quantum si- d quantum libet ; idque sibi exhibendum curet iie, talique victu deliciisque perfroatur, nulla ne- ate, magna voluptate : quem tandem horum duo- quod ad cibandum potandumque attinet^ absti- iis Titam ducere judicatis? Non opinor usque yos esse csecos, quin illum de parco lardo et huic gurgiti prseferatis. Ita quidem veritas cogit ; sed vester error longe canit. Electus enim vester tribus signaculis icatus, si quotidie ita vivat, ut hic quem poste- lescripsimas, ab uno, et fortasse duobos gravio- reprehendi potest, damnari autem tanquam cali dissignator* omnino non potest. Si autem \ cum illo priore ccenaverit, frustoque perna mcido labra unxerit, ct vappa udaverit, solutor culi et gehennee illico destinatus, vestri auctoris ntia, mirantilius vobis, sed tamen consentien- ss. sex probae notsB, aut t/ibut minime meraeis potio- . AUi tres, auf tribus vini potionibus. r., dissipator. Lov., dissionitor. At Mss. septem, dissi- r. Alii quatuor habent, aeeignator. tibus, judicabitur. Quseso, relinquite errorem; queeso^ advertite rationem; quaeso, aliquantnlum consuetu- dini obsistite. Quid enim est isia pravitate perversius ? quid magis delirum ? Quid porro insanius dici aut co- gitari potest, hominem boletos, orizam, tubera, pla- centas, caroenum, piper, laser, distento ventre cum gratulatione ructantem, et quotidie talia requirentem, non inveniri quemadmodum a tribus signaculis, id est a regnla sanctitatis excidisse videatur; alium vero fruges vilissimas fiimoso obsonio condientem, tantum- que hinc assumentem, quantum refectioni corporis sufficit, et tres cyathos yini sustentandae valetudinis gratia sorbentem, et ab illo victn ad istum transeun- tem, certo supplicio prfieparari? CAPUT XIY. — Tribus causis abstinetur laudabiliter a certis ciborum generibus, 34. At enim ait Apostolus, Bonum est^ fratres, non mandueare camem, neque bibere vinum (Rom. xiv, 21). Quasi yeroquisquam nostrum idbonum neget : sed aut eo fine quem superius commemoravi, secundum quem dicitur, Et camis curam ne feceritis in concupiscentiis (16., XIII, 14) : aut eis quos rursiis idem Paulus ostendit; id est, aut refrenandse gulse causa, quce his rebus solet ra- bidios immoderatinsque raptari ; aut ne frater ofifen- datur, aut ab infirmis idolio communicetur. Eo enim tempore, qno hsec scribebat Apostolus, multa immola- titia caro in macello vendebatur. Et quia vino etiam libabatur diis Gentium, multi fratres infirmiores, qai etiamrebushis venalibus utebantur, penitusacamibus se et vino cohibere maluerunt, qoam vel nescientes in- cidere in eam quam putabant cum idoiis communica- tionem. Propter hos aotem etiamii qaifirmiores erant, et hsec majori fide contemnenda judicarunt, scientes nihil immundum esse nisi per malam conscientiam, te- nentesque illam Domini sententiam. Nonquodintratin os vestrum^ vos coinquinatj sed quod exit {Matth. xy, 11); tamen propter hos infirmiores, ne ofifenderen- tur, ab his rebns abstinere debebant. Neqoe hoc saspicione colligitur, sed in ipsis Apostoli Epistolis manifeste invenitur. Yos enim hoc solum nobis dicere soletis, Bonum est, ftatres^ non manducare camem^ neque bibere vinum; non autem subjungere illud quod sequitur, neque in quo frater tuus offenditur, aut scan-' dalizatur, aut infrmatur. Hinc enim elocet qao fine Apostolos heec prsecipiebat. 32. Planius hoc indicant superiora et sequentia, quse comniemorare longum est quidem, sed propter eos, qoi ad divinas Scripturas legendas et pertractan- das pigri sunt, totum istum locum retexere cogimur. Infirmum autem in fide assumite, inquit, non in disce^ ptationibus cogitationum. Alius enim credit manducare omnia: qui autem infirmus esty olus manducet. Is qui manducatf non manducantem non spemat : et qui non mandueat, manducantem non judicet; Deus enim iUum assumpsit. Tu quis es, qui judicas alienum servum? Suo Domino stat, aut cadit: stabit autem; potens est enim Deus statuere Ulum. Nam a/tus judicat diem inter diemy alius judicat omnem diem: unusquisque in suo sensu ahundet. Qui sapit diem^ Domino sapit : et qui mandueat^ 4359 DE MORIBl S MANICHiEORUM, S. AUGUSTINI 1311 Domino fnandncal ; yratias enim agit Deo. Et qui non nianducat, Domino non manducaty et gratias agit Deo, Nemo enim nostrumsibiiHvitj etnemosihi moritur. Sive enim vivimus, Domino vivimus ; sive morimur, Domino morimur, Sive cnim vivimuSj sivemorimur, Domini sur mus, !n fu)c enim Christus et vixit *, et imrtuus est, et re^ surrexit.utetvivorumet mortuorumdominetur,Tu autem quidjudicas fratrem tuum ? aut tu quure spemis fratrem tuum ? Omnes enim stabimus ante trihunalDei. Scriptum est enim (Isa. xlv, 23, 24) : Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu, etconfitcbituromnis lingua Deo, Itaque unusquisqne nustrum pro se ratio- nem reddet Deo, Non ergo amplius invicem dijudicemus, sed twc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri velscandalum. Scio etconfidoinDomiiw Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune esse, illi commune est. Si enimpropter cihum frater tuus contristatur j nonjamsccundumcharitatemamhulas. Noli cibo tuo perdere illum, pro quo Christus mortuus est. Non ergo blaspfu;metur bonum nostrum. Non est regnum Dei esca et potus, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto. Qui enim in fwc servit Christo, placet Deo, et prohatus est fwminibus. Itaque qux pacis sunt sectemur, et qux asdificationis sunt in invicem. Noli propter escam destruere opus Dei. Omnia quidem munda sunt, sed nmlum est fwmini quiper ojfensionem mandu- cat. Bonum est 7wn manducare carnem, et 7wn bihere vinum, 7ieque in quo frater tuus ojfenditur, aut scanda- lizatur, aut infirmatur. Tu fidem habes pcTies temet- ipsum, fiahe coram Deo. Beatus qui non judicat sc- metipsum in eo quod probat, Qui aute^n discernit, si manducaveTHt damnatus est, quia non ex fide. Qmne autem quod non est ex fide, peccatum est, Dehenius au- tem rws fir^niores imbecillitates infirmorum sustinere, et non nohis placere. U^iusquisque nostrum proximo suo placeat in bonum, ad xdificationem ". Etenim Cfiristus 7ion sibi placuit {Rom. xiv, et xv, 1-3). 33. Satisne apparet Apostolum eis prsecepisse ut carnes non mandacarent, neque vinum biberent qui- cumque iirmiores essent, quia iniirmos offendebant non eis congruendo, et faciebant ut putarent eos qui iide onmia munda judicabant, in obsequiam idolorum a talibas epulis et potu nolle abstinere? Hoc signiiicat et ad Gorinthios hoc modo scribens : De escis autem sacrificiorum quw idotis immolantur, sdmus quia nihil est idolutn in mundo, et quod nullus Deus nisi unus. Nam etsi sunt qui dicantur dii, sive in ccbIo, sive in ten^a ; nohis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in itlo, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Sed non in 07nnibus est scien- tia. Quida7n autem in conscientia sua usque adhuc i7i idolio quasi idolotfiytum marutucant, et conscientia eo- 7*um cum sit infirma, inquinatur. Esca autem nos non com7)iendat Deo. Ncque enim si inanducaverirnus, a6iin- dabimus ; neque si non manducaveri77ius, deficie77ius, Videte autem ne forte fhwc licentia vestra olfendiculum 1 Editi, etvivit. Mss., et vixit : porro neutrum hic loci in sacris Codicibus reperitur. * Mss. novem, placeat ad bonam spdiftcationerTt. fiat infir^nis. Si enim quis viderit eum qui habet noh tiatn, in idclio recumbentem, nonne conscientia ^ m sit infin)ia, xdificabitur ad mandueandum idohtkjfn, et perihit infirmusin tua conscieniia frater, propter ^ Cfiristus mortuus estf Sic enitem peccantes in fratm,i percutientesco7iscientiamipsorum infirmatn, inChhstti peccatis. Quapropter si esca scandalizat fratrem no7i r7\anducabo carncm in seternum ne fratrem lize77i (I Cor. viii, 4 etc). 34. Item alio loco: Quid ergo? dico quod idaUsiM' nwlatum sit aliquid? aut quod ^ idolum sit (UiquidJU qux imr7wlant Gentes, daemoniis immolant, etrmk. Nolo autem vos socios fieri dxTnoniorum. Non p»k^ calicem Do7nini hibere, et calicem dsemoniorum : %» potestis mensx Domini participes esse, et mensM dsiw- niorum. An xi7iulamur Dominum ? NumquidiUofBri»' res sumus? Ofnnia mifii licita sunt, sed nonomntfei^ diunt : omnia niihilicita tunt, sed non omniasdilM Nerrw quod suum est qu3srat, sed quod alterim. 6u qTjwd in macelto venit^ manducate; nihil interrt^^A propter conscientiam. Si guis autem dixerit, Hocimt latu77i est idolis; nolite manducare, propter ilfmfi indicat, et propter conscientiam : conscientiam mH dico, non tuam, sed atterius. Utquid enim liberiss m jxtdicatur ab alia conscientia ? Si ego cum gratis pef^ cipo, quid blaspherrwr pro quo gratias agofSittrff manducatis, sive bihitis, vel aliud quid facitis, omiMii gloriam Deifacite. Sine offensione estote JudMetGna et Ecclesi^e Dei, sicut et ego omnibus per omnidftMO, Twn quxrens quod mihi utile est, sed quod mvilu, fe' salvi fia7it. Imitatores mei estote, sicut et egc £^ (I Cor. X, 19-33, etxi, 1). 35. Apparet igitur, ut opinor, quo fine a canul» et a vino sit abstinendum. Is iinis est triplex. Ad coift' primendam deiectationem, qoae in his maxime oIb haberi solet, atqae in tali pota usque ad ebrieliks pervenire. Ad tuendam inilrmitaten], propterilUfV sacriiicaptur atqae libantur. £t quod maximeeoB- mendandum est, propter charitatem, ne imbedfiu- rum ab his continentium offendatnr infirmitas. Vds autem immunda esse obsonia dicitis, cum dia^ Apostolus omnia munda esse, sed ei malum esse qi per offensionem manducat. Et prorsus credo ^ istis epalis inquinari, eo ipso quo immunda esse t^ tramini. Ait enim : Credo et confido in Domino M quia nihil commune peripsum; sed ei qui existimtibr quid commune esse, ilti commune est. Gui autem d^ bium est, commune illum inunundom et inquinatai vocasse ? Sed stultum est vobiscum agere de Scripti' ris cum et rationem poUicendo decipiatis, et e« Libros, in quibus magna est religionis aactonbs^ falsis capitibus immissis corruptos esse dicatis. ^ tione igitur mihi persuadete quomodo vescentem cf- nes coinquinent, sisine ulla offensione, sine olliS- iirma opinione, sine ulla libidine sumuntur? CAPUT XV. — Esum camium cur interdicani Manich^. 36. Operse pretium esttotam supersUtiose hojti ^ Mss. novem, non quod. UBER SECUNDUS. [lentise rationem cognosceire, quae i(a redditur : iam, inquit, membrum Dei malorum substan- ommixtum est, ut eam refrenaret, atque a summo e comprimeret (sic enim dicitis), de commizta xie natura, id est boni et mali, mundus est fa- tus. Pars antem illa divina ex omni parte mundi die purgatur, et in saa regna resumitur : sed per terram exhalans, et ad coelum tendens, in* t in stirpes, quoniam radicibus terrse afiiguntur, I ita omnes herbas, et arbusta omnia fecundat a^tat. Hinc animalia cibum capiunt, qus si con- unt, ligant in came divinum illud membrum, et » suo itinere aversum atque impeditum, errori- irumnisqueimplicant. Itaque cibi qui de frugibus fnis parantur, si ad sanctos, id est ad Manichffios Qt, per eorum castitatem, et orationes, et psal- quidquid in eis est laculentnm et divinum pur- *, id est ex omni parte perficitur, ut ad rogna ia sine alla sordium difiicultate referatur. Hinc lod mendicanti homini, qui manicheeus non sit, n vel aliquid fhigum, vel aquam ipsam, qaae >U8 vilis est, dari prohibetis ; no mcmbrum Dei, his rebus admixtum est, suis peccatis sordida- . reditu impediat. Cames autem jam de ipsis sordibus dicitis esse Btas. Fugit enim aliqaid partis illius divinse, ut betis, dum fruges et poma carpuntur; fugit cum mtur vel terendo vel molendo vcl coquendo, vel mordendo atque mandendo. Fugit etiam in )us motibus animalium, vel cum gestiunt, vel ixercentur, vel cum laborant, vel cam*omnino d operantur. Fagit etiam in ipsa quiete nostra, n corpore, illa quie appellatur digestio, interiore I conficitur. Atque ita tot occasioaibas divina ite natura, quiddam sordidissimum remanet, per concubitum caro formetur; cum anima ta- boni generis ', quoniam quamvis plurimum, imen totum bonam, memoratis illis motibus cvo- aocirca, cum anima etiam camem deseruerit, s sordes reliquas iieri, et ideo eorum qui ve- ir camibus, animam coinquinari. PUT XVI. — Aperit porterUosa Manichsemtm mysteria. 0 rerum naturoe obscuritas, quantum tegmen sitatis? Quis non, hsec audiens, qui remm cau- )n didicit, qui nondum vcritatis quantulocum- imine aspersus corporeis imaginibus fallitur, eo [uo hflec minime apparent, et per quaedam simu- rerum visibilium cogitantur, et diserte dici pos- vera esse arbitretur? Talium autem hominum BB turbse atque greges vocantur, quos religiosus ab his fallaciis potius quam ratio tutos facit. obrem ita ego ista conabor refellere, quantum ms adjuvare dignabitur, ut non solum pmdcn- 1362 ti, iHdUeniumpurgaiur. AtMss. ocio, luculenfumet m ; uti legi postulant sequentia verba, perficUur ul na, etc. . et Lov. oniissa praepositione, rum, sic textum inter- ut: caro /ormetur. Anima tamen boni, etc. Sed ali- ) confinnior Mds. lcctio quam hic reddimus. tium judicio, quo simu! ac dicta fuerint improbentur, sed ipsi etiam vulgari intelligentiae, quam sint falsa et absurda satis eluceat. 39. Primo enim qusro, unde doceatis in frumentis, ac legumine, et oleribus, et floribus, et pomis inesse istam nescio quam partem Dei. Ex ipso coloris nitore, inquiunt, et odoris jucunditatc, et saporis suavitate manifestum est : quee dum non habcnt putria, eodem bono sese deserta esse significant. Non pudet Deum naso et palato inventum putare? sed heec omitto. La- tine enim vobis dicam, et, ut dici assolet, multum est ad vos. Illud potius qualicumque mente intelligendum fuit, si colore apparet in corporibus boni prcesentia, fimum animalinm, quod ipsarum etiam carnium pur- gamentum est, diversis nitere coloribus, alias can- dido, plerumque aureolo, et aliis hojusmodi, quos in pomis et floribus velut testes Dei preesentis atque inhaerentis accipitis. Quid tandem causae est, quod ruborem in rosa indicem abundantis boni esse perhi- betis, et eumdem damnatis in sanguine? Cur in viola eumdem colorem amplectimini, quem in choleribus *, in morbo ictericorum, in infantis denique fimo asper- namini? Cur nitorem atque fulgorem olei, clamare copiam coadmixti boni arbitramini, et ad id purgan- dnm fances et ventrem paratis ; de pingui autem carne simillimi fulgoris destillantibus guttis labra contin- gere formidatis? Cur de thesauris Dei melonem pu- tatis aureum esse; et pemoe adipem rancidam, vel ovi medium non putatis? Cor vobis candor in lactucis prsedicat Deum, in lacte non prsedicat? De coloribus enim adhuc loquor, in quibus (ut omittam caetera), unius pavonis pennis et plamis, quee certe de concu- bitu et came nascuntur, nulla potestis vestita flori- bus prata conferre. 40. Nam si et odore invenilur hoc bonum, non- nullonim animalium camibus miri odoris conficiuntur unguenta. Cibi denique ipsi, qui cum camibus me- liusculis concoqui solent, multo Jucundius olent quam si eis carodefnisset. Postremo si suavius olentiamun- diora judicatis, quodam luto vesci avidius, quam cisterainam aquam biberedebuistis;quiaperfasaimbri terra siccior, nares miro odore permulcet, meliusque olet tale lutum, quam si exciperetur pluvia purior. Quod si saporem opus est attestari, ut cognoscamus habitare in corpore aliqnid Dei, magis habitat in dactyiis et melle quam in came porcina, sed magis in carne porcina qnam in faba ; magis in fico qoam in ficato, ecce concedo; sed et vos concedite, mag^s in ficato quam in beta. Quid quod ista ratione cogimini confiteri, quasdam stirpes, quas certe omnes mun- diores vultis quam carnem, ex ipsa carne accipere Deum, si sapore Deus immixtns agnoscitur? Nam et olera sapidiora fiont cocta cum camibus : et herbas quibus pecora pascuntnr, gustare non possomus; conversas autem in succum lactis, et colore preestan- 1 In excusis habetur, eotoribus : manifesto crrore. Qua- propter ex Mss. substitoimos, choleribus; vocem Latinis auiuera barharam, i«ed Afrifl forte receptara ad signiflcan- um choleram aut cholera afTecto^. 1363 DE MORIBUS MANICIIiEORUH, S. AUGUSTINI tiores, et sapore commodissimas judicamas. 41 . An bona tria simul ubi faerint, id est color bo- nas et odor et sapor» ibi esse majorem boni partem putatis? Nolite ergo ilores tantopere mirari atque lau- dare, quos jadicandosad tribunal palati nonpotestisad- mittere. Noliteportalacam saltem camibus antcponere, quffi ab his coctis et colore etsapore et odore superatar. Porcellus assus (boc enim cogitis, ut de bono et de malo, non scriptoribus et librariis, sed coquis et doi- ciariis ministris vobiscum potius disseramas) : porcel- lus ergo assus et colore nitidus, et odore blandas, et sapore jucundus est : babetis perfectum divinffi sub- stantise inbabitantis indicium; trino testimonio vos invitat, et purgari vestra sanctitate desiderat. Inva- dite, quid cunctamini? quid contradicere paratis? Golore solo lenticulam fimus vincit infantis, odore solo assa oifella superat mitem ac viridem ficoro, sa- pore solo bffidus occisus herbam» quam vivus pascitur, vincit : inventa est etiam caro, cujus causa his simol tribus testibus adjuvetur. Quid quseritis amplius? aut quid dicturi estis? Cur vos epulantes immundos fa- ciant pulpamenta, et disputantes hsBc portenta non faciant : prsesertim cum solis istius radius, quem vos certe et camibus omnibus et frugibus anteponitis, nec oleat, nec sapiat, sed tantummodo inter csetera corpora, prsestantia fulgentissimi coloris, emineat; qui vos magnopere hortatar, atque adeo cogit invitos, ut inter documenta commixti boni, nihil coloris ni- tori prseferatis? 42. Ad illas ergo reducimini angustias, ut magis in sanguine, et in iis quae animalium camibus foeti- dissima, sed nitide colorata in vicis egeruntur, qaam in olivfiB foliis pallentibus partem Dei habitare fatea- mini. Quod si dicitis, nam etiam hoc dicitis, olivse folia, cum incenduntur, ignem emittere, in quo prse- sentia lucis apparet; carnes autem, cum incenduntur, non idem facere: quid de adipe respondebitis, qui prope omnes Italas lucemas illuminat? Quid de fimo bubulo, qui est certe bovis came sordidior, quo sic- cato rustici sic utuntur ad focum, ut ejus igne faciUus nihil sit fumoque pnrgatius? Quid quod, si nitor et fulgor majorem preesentiam divinee partis ostendit, eam vos non purgatis, non consignatis, non liberatis ? Siquidem est maxime in iloribus, ut omittam sangai* nem, et innumerabilia in carne, vel ex came simil- lima, quos certe ilores habere in epulis non potestis : qui si etiam carnibus vesceremini, squamas certe pi- scium, et quosdam vermiculos atque muscas, qu8e omnia etiam in tenebris luce propria coruscant, pul- mcntis vestris non adhiberetis. 43. Quid igitur restat, nisi ut dicere desinatis, ha- bere vos idoneos judices oculos, nares, palatum, quibas divinse partis prsesentiam in corporibus appro- betis? His autem remotis, unde docebitis non modo majorem partem Dei in stirpibus esse quam in cami- bus, sed omnino esse aliquid ejus in stirpibus ? An pulchritudo vos movet, non quse in suavitate coloris est, sed qaee in partium congmentia? Utinrm hoc es- set. Qaando enim corporibus animantium, in quomm forma paribus paria membra respondeant, aadc distorta ligna conferre? Sed si corporaliam seas testimoniis delectamini, quod necesse est iis qni essentiae mente videre non possont, quomodo prd per moram temporis, et per obtritiones quasdan gere de corporibus substantiam boni, nisi quia discedit Deus, ut asserilis, et de loco in locon grat? Plenum est dementiae. Veramtamen sigai ad istam sententiam et indicia, qoantom existii possum, nuUa duxemnt. Malta enim carpta de i ribus vel evulsa de terra, antequam ad cibom strum veniant, interpositione aliqua temporis md redduntur; ut porri et intiba, lactucae, uve, n ficus, et qosedam pira : et multa praeterea qus d lorantur melius, dum non statim ut decerpta fiie absumuntur, et corpore capiantur salubrius, ei piunt in ore conditius : quse tanta commoditas «t vitas inesse his rebus minime deberet, si secon vestram sententiam, tanto desertiora bono fie quanto diutumins reponuntur, postquam a tem^ a matre separata sunt. Caro ipsa pridie oeciso animalium profecto est jucundior atque commodi non autem ita esse oportebat, si, nt asseritis, haberet boni, eo die recens animante interaa quam postridie cum divin» substantiae nuyor : facta esset. 44. Yinum vero vetustate purias meliusqae quis ignoret? nec ad pervertendos sensas redo tius *, ut putatis, sed ad vegetandam corpus viSi tantum adsit modus, quem in omci re domimri cet. Nam musto recentiore perversitas sensuom c solet accidere : ita ut si aliquando in iacn remans aliquantumque ferbuerit, intuentes desuper peit cerebro prsecipites agat, et nisi aliquo modo n niatur, exstinguat. Jam quod ad Taletudinem att inflari eo corpora pemicioseque distendi, qais nuat? Num ideo tanta incommoda insunt, qaia habet boni; propterea ibta in vini Tetastate noa i quia divinfie substantise pars magna discessit? Ib dum est dicere *, vobisprsesertim qui praesentiam p Dei, oculis, naribus, palato, cnm hi sensns ! afticiuntur, judicatis. Jam vero quee tanta pem est, vinum putare fel principam tenebrarum, et comedendis non parcere? Magisne inerit iilud fel in cupa, quam cum in acinis fuerit? Quod lil discedente quasi meracius remanet malum, c temporis mora contingit ; non oportebat easdem suspensas atque servatas iieri mitiores, doki salubriores : neque ipsum vinum quod supra di est, et amissa luce liquidius atque iuculentio salutifera substantia discedente salubrius. 45. Quid dicam de lignis et frondibus, qn« pore arescunt, nec ex eo a vobis dici possunt riora fieri? Id enim amittunt quo fumus gigoiti autem retinent unde lucida flamma consurgit, claritate quam multum diligitis, purius bonnm i dioribus, quam in viridioribus esse testatur. E: 1 Mss. plures, dolenUus, i366 UBER SEGUNDUS. i365 ■t ■( ii II r I I r I I I I I I i i i i $ I fit ut aot negetis Dei partem in lace pnra quam in fumosa esse majorem, etita omnia docamenta vestra turbetis ; aat fateamini fieri posse ut de stirpibus am- putatis yel evalsis, si diutarniore tempore reponatuTy copiosius fiigiatmali naturaqaam boni. Qao concessoy tenebimus de frugibas carptis majus malum posse abire, atque ita in carnibas majus bonum posse re- manere. Et hoc qaidem de tempore dictum sit. 46. Nam si commotione et subactione et attritione harum rerum, fugse occasionem invenit diyina illa natara, multa vos similia redarguunt, quae fiunt mo- vendo meliora. Hordei quidam sacco vinum imitan- tur, qaod movendo fit optimum. Sane, quod minime prstereundum est, hoc genuspotuscitissime inebriat: nec tamen anquam succam hordei, fei principum esse dixistis. Farina parciore aqua perite contrahitur panlo durius, ut subigendo fiat melior, et quo dici perversias nihil potest, luce fugiente candidior. Pa- fltillarius mella diu subigit, utad illum candorem per- veniant, et minas noxiam mitioremqae dalcedinem : hoc quomodo eveniat bono discedente, disserite. Quod si non visu et odoratu et gusta, sed auditu etiam delectato prsesentiam Dei placet probare, caro citharis nervos, et tibiis ossa largitur ; qase siccata et attrita et torta sonora redduntur. Ita dalcedo mu- sica, quam de divinis regnis venisse contenditis, no- bis mortuaram carnium sordibas exhibetur, et tem- pore arefactis, et attritione tenaatis, et tortione distentis : quibusafflictationibas etiam de rebus viven- tibus divinam substantiam fugere prsedicatis : quod etiam decoctione earum accidere dicitis. Cur ergo elixati cardui minime obsunt valetudini? Utrum ab eis dum ita coquuntur, Deum an partem Dei discedere existimandam est ^ ? 47. Quid ccetera perseqnar, qase omaia dici nec faciie est, net necessarium? Gui enim non occurrit, quam malta cocta suaviora et salubriora sint ? Quod non deberent, si, ut opinamini, hujascemodi com- motionibus descruntur bono. Nihil vos prorsns inve- nire arbitror, unde istis corporis sensibas approbetis, ideo carnes immundas esse, atque animas inquinare vescentiam, quod carptse fniges post multas commo- tiones vertantar in carnem ; pra^sertim cum et vetu- statem corraptionemque aceti, patetis vino esse mun- diorem, et caroenum quod bibitis, nihil aliud quam coctum vinum esse videamus, quod vino deberet esse sordidius, simotibus et coctionibusde rebus corporeis membra divina discedunt. Si autem non ita est, non est cnr arbitremini frages, cum carpuntar, reponnn- tur, tractantur, coquuntar, digeruntur, fugiente bono deseri, et propterea sordidissimam creandis corpori- bus prsebere materiam. 48. Quod si non colore et forma et odore et sapore dueimini, ut bonum his rebus inesse jadicetis, quid aliud potestis afferre?Anargumento vobis est firmitas 1 Sic Er.f cui sufTragantur Mss. Sorbonici tres, et Regio- monteDBis. At apudLov. etaliosMss. hQbetur,an pestom d y- cedere. quffidam atque valentia, quiB istis rebus detrahi vide- tur, dum a terra separantur atque tractantar ? Sed si hoc vos moveret (q[uanquam falsum id esse cito ani- madverti potest, propter* nonnullorum auctam post- quam terrse detracta sunt, firmitatem, ut jam de vino commemoratum est, qnod fit robustius vetustate) : tamen si haec firmitas vos moveret, ut dixi, in nullo magis cibo quam in camibus, copiosiorem partem Dei probaretis esse. Non enim athleta^, quibus illad robur et valentia maxime necessaria est, olere ac pomis, et non carne vescnntar. 49. An quia cames aluatur arboribus, arbores an- tem camibus non aluntur, idcirco arbitramini illamm quam nostra corpora esse meliora? Non consideratis rem tam in promptu sitam, arbnsta Isetiora et fecun- diora, segetesque pinguiores alimento stercorumfieri, cum vos in acensatione carnis nihil gravius vobis di- cere videamini, quam cum dicitis esse stercomm do- mum. Hinc ergo alnntur ea quee vobis munda sunt, quod in ea re quse vobis immunda est, multo esse immundius prsedicatis. Quod si carnem ob hoc asper- namini, quod post concubitum nascitur^ vermium vos caro delectet^ qui in pomis, lignis, in terra ipsa denique sine ullo concubitu tam multi magnique na- scuntur. Sed nescio quse ista simulatio est. Nam si vobis propterea displiceret caro, quod patris atque matria commixtione formatur, non illos principes te- nebrarum de fractibus arborum suarum natos fuisse diceretis, quos certe amplius aspernamini quam car- nes, quas gustare non vultis. 50. Nam quod opinamini omnes quidem animas animalium de parentum cibis venire^ a quibus carce- ribus vos liberare gloriamini divinam substantiam, quse in vestris tenetur alimentis, nimium contra vos, et ad carnes edendas vos instantissime impellit. Cur enim animas, qnas illigaturi sunt corpori qui carni- bus epulantur, non prceoccupando et vescendo libe- ratis ? Sed, inquit, non de carnibus aliquid ab eis bonse partis illigatur, sed de frugibus quas cum car- nibus sumunt. Quid ergo de animis leonum, quomm cibus sola caro est, respondendum videtur? Bibunt, inquit, et ideo anima illa de aqua tracta camique im- plicata est. Quid de innumerabilibus avibus? quid de ipsis aquilis dici potest, quffi non nisi carne pascun- tur, nec uUo potu indigent ? Certe hic deficitur et quid responderi possit non invenitur. Si enim anima de cibis venit, et sunt animalia fetum gignentia, quo- rum et nullus potus, et cibus sola sit caro, est in came anima, cui purgandce more vestro subvenire deberetis vescendo carnem. Nisi forte porcum, quod et fmgibus alitur, et aquam bibit, animam luds ha- bere arbitramini ; aquilse vero, cui sol maxime con- gruit, tenebrarum animam, quia sola carne vivit, inesse defenditis. 51. 0 remm angustias, o incredibiles absurditatesl in quas profecto non incidissetis, si a vanissimis fa- bulis alieni, hoc ad continentiam ciborum seqaere- mini quod veritas probat; ut concupiscentifle coer- cendie gralia, non vitanda* immunditiee quse nulia 1367 DE MORIBUS MANlCHiEORUM, S. AUGUSTINI m est, deliciosas escas respuendas jadicaretis. Nam si quis etiacn rerum naturam yinique animse etcorporis minus intaens, vobis concedat animam coinquinari de obsonio, multo magis eam tamen immundam fieri cupiditate conceditis. Qu» ergo ratio est, yei potius amentia, de numero electorum bominem pellere, qui forte carnem valetudinis causa, nulla cupiditate gustaverit : si autem piperata^^tubera voraciter edere concapierit, immodestise tantum forte possitis repre- hendere, non aatem ut corruptorem damnare signa- culi ? Ita fit ut in electis vestris esse non possit, qui proditus fuerit, non concupiscendo, sed medendo * partem aliquam coenasse gallinae : esse autem in iis possit qai vebementer cumipbas, et alia placenta carne carentia desiderasse se ipse prodiderit. Tenetis ergo eum quem cupiditas sordibus mergit, quem yero ipse cibus, ut arbitramini, macalat, non tenetis, cum inquinationem deconcupiscentiaquam de obso- nio longe majorem fieri fateamini, complectentes ta- men eum qui conditis suavissime frugibus imminet inhians, seseque non tenet : excludentes eum qui quaslibet epulas hominum comprimendffi famis causa sine uila cupiditate paratus samere, et paratus amit- tere« indifferenter capit. En miri mores, en egregia disciplina, en memorabilis temperantia ! 52. Jam quod ea quce yobis quasi pnrganda offe- runtnr ad epulas, nefas putatis si quis alius prseter electos ad cibandnm tetigerit, quantae turpitudinis et aliquando sceleris plenum est? Siquidem ssepe tam multa dantur, ut consumi facile apaucis non possint. Et quoniam sacrilegium pntatur, yel aliis dare quod redundat, vel certe abjicere, in magnas contrudimini cruditates, totum quod datum est quasi purgare cu- pientes. Jam vero distenti, et prope crepantes, eos qui sub vestra disciplina sunt, pneros ad devoranda reliqua crudeli dominatione compellitis: ita ut cuidam sit Romse objectum, quod miseros parvulos cogendo ad vescendum tali superstitione necaverit. Quod non crederem, nisi scirem quantum nefas esse arbitre- mini, vel aliis haec dare qui electi non sunt, vel certe projicienda curare. Unde iila vescendi necessitas restat, quse ad turpissimam crnditatem * pene quoti- die, aliquando tamen potest et usque ad homicidium perveuire. 53. Qufie cum ita sint, etiam panem mendicanti dare prohibetis : censetis tamen propter misericor- diam, vei potius propter invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem, an vecordiam ? Quid enim si eo loco res agatur, nbi venalis cibus in- veniri non potest ? Homo egens ille fame moriturus est, dum tn vir sapiensetbenignus magis cacumerem quam hominem miseraris. Heec est profecto (quid enim dicam congruentius et planius?) falsa misericor- dia et vera crudelitas. Nunc vecordiam yideamus. Quid enim si nummis illis, quos dederis, sibi panem emat? Nonne hoc in illo pars illa vestra divina, qui 1 Ita Mss. At ediU habet, edendo. s EicwUcrudeUta(em : cujus loco Mss. babenl. crudUc^ fem. hanc snmit a venditore, passura est, qnod pasnn erat, si te dante sumpsisset ? InTolyit igitor sordilrai peccator iile mendicns partem Dei revolare cupks- tem, tuis nummis ad tantam sceliis adjatus : et ti- men vos homines pmdentissiini interesse arbitn* mini, si homicidium factnro non detis hominem qoec occidat, sed scientes pecuniam ande occidendum coa- paret, detis. Quid ad hanc insaniam addi potest? Ii enim fit nt aut homo moriatur, si venalem non inr^ nerit cibum, aut cibus ipse, si inyenerit : qnonifflai- terum est verum homicidium ; alterum yestnun, ^ bis tamen ita tribuendum, tanquara utramqaesit yerum. Nam quod auditores vestros non prohibetb camibus vesci, sed occidcre animalia prohibetis, qsii stultius et perversius fieri potest ? Nam si talis bsi contaminat cibus, yos quoque sumite : si contamii^ qase tandem dementia est majus nefas putare, a&i- mam porcinam de corpore solyere, quam hnmaiui porcino corpore maculare ? CAPUT XVII. — Manuum signctculum apud M» chsBOS quale sit aperiiur 54. Sed jam ad manuum signaculum consideru- dum tractandumque yeniamns. Ac primum qoidefl quod ab anlmalium nece, et ab stirpium lacentio» yos temperatis, superstitiosissimum Ghristns osteB- dit : qui nnilam nobis cum belluis et arboribos socn- tatem juris esse jndicans, ct in gregem porcorurodt* mones misit (Matth. yiii, 32), et arborem in tp fructum non invenerat, maledicto aridam fedt (I^. XXI, 19). Nihil certe porci, nihil arbor illa pecetr^ rat. Neqne enim usque eo dementes sumns, at art)i- tremur sua sponte arborem vel fragiferam esse rd sterilem. Neque illud hic vobis dicendnm est, im factis Dominum nostrum alia queedam significare fo- Inisse : quis enim nesciat? Sed certe FilioDeiBOB per homicidium signum dandum fuit, si arboreffl w- care, nt yos dicitis, homicidiom est, aut necare ani- malia. Nam et de hominibus, cum quibus utiqne so- musjuris societate conjuncti, signa qnaedam dedit; sed sanando homines, non necando. Qaod et de be^ luis et de arboribus faceret, si eadem nos cnm iUe societate, qua vos opinamini, coigunctos esse js* dicaret. 55. Quo loco mihi anctoritas interponenda TLitraDdnm est ? Ethoc factum est ea nocte qua festA apud yosvigito celebrantor. Sed reTeraetiamsinullus esset proditionis metus, quis posset damnandam of- ferre episcopo, qui sic prsecaverat ne agnosceretur ? Quafi yero non omnes idem crimen involutos tene- bat,qai simul ingressi eraot. Nam omnibus petulanter jocantibus lucerna exsiincta placuerat. 7i. Suspicionibus vero januae quant® aperiebantur» cumeos invidos inveniebamus, cum avaros, cum epu- larum exqaisitarum avidissimos, cum in jurgiis fre- quentissimos, cum de rebus exiguis mobilissimos? Non utique arbitrabamureos temperareposse, a quibas se temperare profitebantur, quando latibula et tene- bras invenirent. Duo q[uidam erant existimationis «atis bone, facili ingenio, atque in iliis suis disputationibus principes, nobis amplius quam caeteri familiariusque conjoncti. Qaorum onus qui propter stadia etiam libe- ralia nobis arctius adhaerebat, bic nunc ibi esse pre- sbjter dicitnr.'.Hisibi graviterinvidebant, et objiciebat alter alteri, non accosatione manifesta, sed sermone apud qoos poterat et susorris, ab eo violenter atten- tatam cujusdam auditoris uxorem. Ille autem se pur- gauf, interim apud nos alinm ejosdemsceleris electum criminabatur, qui apud enmdem auditorem, quasi ami- cus fidissimus habitabat : quem quoniam snbito ingre- diens cum maliere deprehenderat, dicebat mulieri et adultero ab illo inimico atque inrido consilium datum ut illa sibi confiaretur calumnia, ne si quid proderet, crederetor. Angebamor nos, et molestissime fereba- mus, qaod etiamsi de appetita moliere incertum erat, livor tamen in illis duobus, quibus meliores ibi non inveniebamus, apparebat acerrimus, et alia conjicere cogebat. 72. Postremo in theatris electos, et setate, et ut videbantorp moribus graves, com sene presbytero sse- pissime inveoimus. Omitto juvenes, quos etiam rixan- tes pro scenicis et aurigis deprehendere solebamus, quse res non mediocri argamento est qaomodo se pos- sint coniinere ab occultis, cum eam cupiditatem supe- rare non possint, qaae illos auditorum suorum oculis ostenlat, et prodit eruhescentes atque fogitantes. An vero illius etiam sancti, ad cojus disputationes in fi- cariorum vicum ventitabamos, tantom illon fiagitiom proderetor, si virginem sanctimonialem molierem tan- tum, non et prflegnantem facerepotuisset? Sedoccul- 8um et incredibile malum crescens nterns latere non passus est. Quod cum mater fratri juveni prodidisset, acerrime doiens, religionis tamen nomine ab accnsa- tione publica revocatns est ; perfecitq[ue ut ille (non enim hoc ferre quisqnam posset) de illa ecclesia pel- leretur : et ne impunita res omnino esset, cepit con- silium, ut adjnnctis sibi amicis, hominem pugnis calcibusqne concideret. At ille cum graviter cfledere- tnr, clamabat, ut sibi ex auctoritate Manichaei parce- retor, Adam primam heroem peccavisse, et post pec- catum fnisse sanctiorem. 73. Talis est namque apud vos opinio de Adam et Eva : longa fabula est, sed ex ea id attingam quod in prssentia satis est. Adam dicitis sic a parentibus suis genitum, abortivis illis principibas tenebramm, nt maximam pariem lucis haberet in aoiaia *, etpereii- guam gentis adversie. Qui cum sancie viveret proptfr exsuperantem copiam boni, commotam tamen in eo ftiisse adversam illam partem, ut ad concubitnm de- clinaretur : ita eum lapsum esse atqne peccasse, sed vixisse postea sanctiorem. Hic ego non tam de neqaam homine conqueror, qui stupro nefario alienam fami- liam \ sub habitu electi et sancti viri ad tantum de- decus infamiamque perduxit. Non hoc vobis objicio. Fnerit hoc homiois perditissimi potios quam conso^ tudinis vestrse. Non enim tantum Hagitium in vobis, sed in illo arguo. Illud tamen in omaibus Tobis qnem- admodum ferri et tolerari possit igiioro, quod cam animam partem Dei csse dicatis, asseritis tamenetitn exigno admixto malo, majorem ejus copiam uberU- temqne snperari. Quis enim cum hoc crediderit, et eum libido pulsaverit, non ad talem defensionem po tios, qaam ejas libidinis refrenalionem compressio. nemque confugiat? CAPUT XX. — Flagitia emtmdem Romag deprehem. 74. Quid amplius dicam de moribns vestris? Dixi quce ipse compererim, cnm in ea essem civitate obi ista commissa sunt. Romce autem me absente qaid gestum sit, totum longum est explicare. Dicam lamea brevi. Eo eoim res erupit, nt occulta esse non posset absentibns : et ego qoidem postea Romse cum essem, omnia vera me audisse firmavi ; quamvis tam familia- riset mihi probatos, quiprsesens erat, ad me rem per- tulerat, ut omnino dabitare non possem Nam qaidam vester auditor, in illa memorabili abstinentia nihilo eleclis cedens, qui et liberaliter institutus esset, et vestram sectam copiose vellet et soleret defendere, molestissime ferebat quod ei vage pessimeque habi- tantium passimque viventiam electorum mores perdi- tissimi saepe dispntanti objiciebantur. Capiebatitaqne, si fieri posset, omnes qni secundum illa prsecopta ri- tam degcre parati essent, congregare in domum soan, et snis sumptibus sustinere. Erat enim et non medio- cris pecnnise contemptor, et non mediocriter pecunio- sus. Querebatnr antem impediri tantos conatos snos episcoporum dissolotione, qoibus adjuvantlbus impl^ re debebat. Interea vester episco^us quidam, homo plane, ut ipse expertus som, rasticanus atque imi>oli* tos, sed nescio quomodo ea ipsa duritia severior in custodiendisbonis moribos videbatur. Hunc diutissime desideratum et aliquando preesentem arripit iste, ex- ponit homini voluntatem suam : laudat ille atque con- sentit, placet ut in domo ejus prior ipse incipiat hahi- tare. Qnod ubi factum est, eo congregati sunt electi omnes, qui Romse esse potuerunt. Proposita est vi- vendi regula de Manichfiei epistola : multis intolerabile visnm est ; abscessenmt : remanserunt tamen pndore non pauci. Coepit ita viviutplacuerat, et ut tantapre- scribebat anctoritas : com interim auditor iUe vehe- menter omnes ad omnia cogeret, neminem tamen ad 1 Mss. prope omnes habent, in animam ; id est, pn arUma. * Sic Mss. potiores ; alii ut in Edd., famulam. i377 S. AU6USTINI RE6ULA AD SERVOS DEI. i378 id quod non prior ipse susciperet. Interea rixse inter electos oriebantur creberrimce, objiciebantur ab in- vicem crimina, quffi ille omnJa gemens audiebat, da- batqae operam ut seipsos in jurgando incautissime proderent : prodebant nefanda et immania. Ibi cogni- tum est quales essent, qui tamen inter caeteros vim prseceptorum illorum subeundam sibi esseputaverunt. Jam de cseteris quid suspicandnm erat, aut qnid po- tius judicandum ? Quid plura? Coactialiquando mur- muraverunt ^ustineri illa mandata non posse : inde in seditionem . Agebat auditor causam suam complezione breyissima, aut illa omnia esse seryanda, aut illum qui talia sub tali conditione priecepisset, quce nullus posset implere, stultissimum exislimandum. Vicit ta- men, non enim aliter poterat, unius sententiam eifre- natissimus plurium strepitus. Postea etiam ipse cessit episcopus, etcummagnodedecore aufugit: cujus sane cibi prseter regulam clanculo accepti, et saepe invenli ferebantur, cum ei de proprio sacculo diligenter oc- cultato pecunia copiosa suppeteret. 75. Hsec si falsa esse dicitis, nimis apertis et per- vnlgatis rebus obsistitis. Sed utinam hoc dicatis. Gnm enim sint ista manifesta, et iis qui scire voluerint co- guitu facillima, intelligitnr quam vera dicere soleant qui h6ec vera esse negaverint. Sed aliis defensionibus utimini, quas ego non improbo. Aut enim dicitis ali- quos qui vestra prsecepta custodiant, nec eos aliorum criminibnsdebereperfundi ;autnon oportere oninino quseri quales sint bomines, qui vestram sectam pro- iilentur, sed qualis sit ipsa professio. Quorum ego utrumque cum admisero (quanquam nec illos iidos mandatorum observatores demonstrare, necipsam hse- resim a tot et tantis nugis atque sceleribus purgare possitis), illud tamen a vobis magnopere requiram, cur maledictis insectemini Christianos catholici no- minis, quorumdam intuentesperditam vitam ; cum de vestris hominibus habcri qusestionem, aut impndenter recusetis, ant impudentius non recusetis, velitisque intelligi in tanta vestra paucitate latere nescio qnos, qui sua prcecepta custodiunt, et in tanta Catholicai multitudine non velitis? ADMONITIO DE SEQUENTE REGULA SANCTI AUGUSTINI AD SERVOS DEI. Hsec eadem regula, quse dictione, sententiis, praeceptionibusdemum pia humanitate couditis auctorem refert Augnstinum, exstat in Epistola dncentesima undecima, Sanctimonialibus ab ipso scripta. Inde eam de prom- ptam, virisque aptatam fuisse observant prseter alios Bernardus Vindingus et Prosper Stellartins, amboAugn- stinianae familise alumni, ac novissime vir eruditus Nicolaus DesnosexordineCanonicorum regularium S. Au- gnstini. Quse res ut ita habeat, certe jam diu est, cum virorum institnendis moribus adbiberi coepit. Qnippe perantiquse Tarnatensis regulse partem facit potissimam, laudatur in Concordia regularum a Benedicto Anianse abbate, quodque e re nostra est hic admonere, in codice Corbeiensi mille annos prseferente continetnr viris accommodata et in unum reguise corpus coacta cum ea quse inscribitur Regula secunda. S. AURELII AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI REGULA AD SERVOS DEI De ckaritate Dei et proximi^ unione cordium et com- munitate rerum, 1. Ante ommia, fratres charissimi, diligatur Deus, deinde proximus, qnia ista prsecepta sunt principali- ter nobis data (a). Hsec igitur sunt qusB ut observetis (a) Praemissum exordiolum Augustini iion esse obser- vaut ViodiDgus et Stellartius : assumptum fuit ex Regula secunda, quam iofra in appendice habes. prsecipimus in monasterio constituti. Primnm, propter quod in unnm estis congregati, nt unanimes habitetis in domo S est sit vobis anima una et cor unura in~Deo. Et non dicatis aliqnid proprinm, sedsint vobis omnia commnnia : et distribuatur unicuique vestrnm a prse- posito vestro ' victus et tegnmentum, non seqnaHter omnibus, qnia non sequalitate valetis omnes, sed ADMOIflTIO PP. BBNEOICTINOBUlf. Collatae8t(haecRe^ula).cum anticiuissimoRegulanimcodice Corbeiensiquiannosprfiefertplu8quammille,cum Mss.Sor- bonicOjThuaneo, Albmensi.Michaelino^Medardensi, Victorino, Germanensibus tribus, Vaticanis duobus,lectionibus codicis Gemblacensis apud Lov. cum epistola 211 ; cumque edilionibus Am. Er. Lov. et Desnosiana. Comparavimus vraeterea eas omnes editiones initio Retractationum et Confessionum me- moratas. M. 1 Editi.in (/omo/>omtnt. Ata Mss. et abepistola^llabest i' ^ Mss. Alb.et Sorb. omittunt, aprmpoBxto reWro.AliitrM vox. Domini. substitaunt, a«enpe priBsepia, coUare collaria, ducale ducalia, : moUia, ^rave ^ravia, vile vilia, mite mitia, suavia, vitale vitalia, morale moralia, lene le- eve levia, ancile ancilia : de quo Virgilius, Lae- f ancile gerebat {JEneid. lib, 7. v. 188) ; facile 1, nobile nobilia, agile agilia, mare maria ; sed liter tres casus habet tantum, nominativum, ac- ivum et vocativum : geuitivum, dativum et abla- 1 non habet : non enim dicimus in genitivo ho- [narium, aut in dativo his maribus, aut in abla- ib his maribus. Sic et alia declinabis huic formae ia. Huic regulse ablativus in i exit, non in e, genus neutrum nunquam habet quatuor casus ss, ut faciat in nominativo hoc monile, et accu- ) hoc monile, et vocativo o monile, et in abla- ab hoc monile; sed ab hoc monili : inde Vir- I, Instrato saxa cubHi {Georg, lib. 3, v. i66) : oc cubili : sic, et, Sacra mari colitur (JEneid, I. V. 73); item, Hortatur, pater ire mari {Ibid., i) ; item, Tenui de vimine (Georg, lib, 3, v. 230) : Crudeli vulnere {Eclog. 5, v, 20) ; item, le- vulnere (^neid, lib. 9. v. 580) : item, Dulci ex oruscent {Id, lib. 12, v. 802) ; et cum dicimus, ti genere natus, non nobile. Sic ergo observabis »mine neutro quod exit in nominativo singulari ut ablativum in i mittat regula perpetua. Alias es generis neutri quce continet nomina in al atia, ut animal. Nominativo hoc animal, c. hujus alis, D. huic animali, a. hoc animal, v. o ani- A. ab hoc animali : et pluraliter, n. hfBC ani- I, 6. horum animalium, d. his animalibus. a. mimaha, v. o animalia, a. ab his animalibus. Ad formam declinabis tribunal tribnnalia , 1 upercal lu- ilia, qu2B STmt sacra illius genii qui Pan vocatur : et Virgilius de ipso loco, Et gelida monstrat sub Lupei'cal (W., lib, 8, v. 343). Aliaspecies neutri continet nomina in el exeuntia, ut mel : n. hoc G. hujus mellis d- huic melli, a. hoc mel, v. o A. ab hoc melle. Sic declinabis, n. hoc fel, g. s fellis, d. huic felli, a. hoc fel, v. o fel. a. ab Telle. Sed plnrali numero non nisi per tres casus t, nominativum, accusativum et vocativum. Alia es generis neutri quse couUnet nomina in en bam exeuntia : n. hoc crimen, g. hujns criminis, aic crimini, a. hoc crimen, v. o crimen, a. ab crimine : et pluraliter, n. hsec crimina, g. horum inum, D. his criminibus, a. hsec crimina, v, o ina, A. ab his criminibus. Ad hanc regulam si- i declinabis, carmen carminis, numen uuminis, en ilaminis, agmen agminis, acumen acuminis, len graminis, ilumen iluminis, stramen slrami- lumen luminis, semen seminis, liquamen liqua- s, fulmen fulminis, rumen ruminis, bilumen ninis, gluten glutinis, legumen le^uminis, fun- en fundaminis, tegimen tegiminis, munimen iminis, levamen levaminis, specimen specimi- sed pluralem non admittit : item subtegimen egiminis. Alia species generis neutri diitT(i>ta, id indeclinabilia, ut genu : n. hoc genu c. hujns genu, D. huic genu, a. hoc genu, v. o. gena, a. ab hoc genu : et pluraliter, nominativo hseo genua, g. horum genuum, d. his genibus, a. hfiec genua, v. o genua, a. ab hisgenibus. Ad hanc formam declinabis et hoc cornu, ut supra diximns, cornu cornua, veru verua, quee sunt virgse ferreae laniorum ; de quibus Virgilius, Verubusqun trementia figunt {Id. lib. i, V. 2i2j : tonitru tonitrua. Sed talium nominum de- clinatio perrara invenitur. Alia species generis neutri de qua supra tractavimus, quse exit in quatuor no- mina duarum mutarum, c et t, ut caput et sinciput, lac et alec; sed hsec duo pluralem numcrum non admittnnt. Exit item genus neutrum in a, sed in grsecis nominibus, ut thema themata, toreuma toreu- mata, schema schemata, emblema emblemata. theore- ma theoremata, boethema boethemata, et alia. Item meminerimus singulas litteras tam in Greecis quam in Latinis generis esse neutri. Dicimus enim unum al- pha, unum beta, unum gamma, sic et alise litterse, pluraliter duo alpha, duo beta, duo eamma : sic tria alpha, tria beata, tria gamma : inde est illud xpia xdicKOL xdxKTta, id est tria cappa pessima : de Corneiio Sulla, de Comelio Cinna. de Cornelio Lentulo : hi enim per tres litteras designati sunt in libris Sibyl- linis. Est et unum nomen generis neutri in a, ut ilumeu Turia, nt supra diximus. CAPUT V. — De terminatione et decHnatione nominum communis generis. Genus commune exit pera, nt advena : decUnatnr N.hicet hsec advena, g. hujus advense, D.huic advense, A. hunc et hanc advenam, v. t advena, a. ab hoc et ab hac advena : pluraliter n. hi et hse advense, g. horum et harnm advenarum, d. his advenis, a. hos et has advenas, v. o advenae, a. ab his advenis. Ad hanc formulsun declinabis Trojugena,indigena, incola, agri- cola, convena, coelicola, sacricola, publicola, terri- cola, orbicola, plebicola, Numida, Dalmata, ruricola, lucifuga, Persa, Romulida, etc. In nominativo e et i, non habet genus commune, sed in o, ut latro : n. iiic et hsec latro, d. hujus latronis, d. huic latroni, a. hunc et hanc latronem, v. o latro, a. ab hoc et ab hac la- trone : et pluraliter, n. hi et hse latrones, g. horum et harum latronum, d. his latronibus, a. hos et has latro- nes,v. o latrones, A. ab his latronibus. Ad hancformam decIinabis,homo,ganeo,degulo,caupo,fuIIo,nemo,heI- luoquiet gluto, etalia. Per uautemnullamhabet. Inno- minativo ergo exit communeperes syllabam.utcomes: N. hic et hsec comes, g. hujus comilis, d. huic comiti, A. hunc et hanc comitem, v. o comes, a. ab hoc et ab hac comite : et pluraliter, n. hi et hse comites, g. ho- rum et harum comitum, d. iiis comitibus, a. hos et has comites, v. o comites, a. ab his comitibns. Ad hanc formam declinabis similia; ut sospes, locuples, hospes, licet hospitam dixerit Virgilius, Hospita tel" lus {JEneid. lib. 3, v. 539) : roiles, veles, id est, le- vis armaturae miles, interpres, ales, prsepes, prses, id est, iidejussor, satelles, deses, prseses, dives, hseres, coeles, coelites, qui iter sibi faciunt ad coelum, indiges indigetis, etc. Exit in is, ut similis : n. bic et hsec si- milis, G. hujus similis, d. huic simili, a. hunc et hanc similem, v. o similis, a. ab hoc et ab hac simili : et pluraliter, n. hi et hse similes, g. horum et harum si- milium, d. his similibus, a. hos et has similes, v. o similes, a. ab his similibns. Ad hanc formam decli- nantur agilis, facilis, fragilis, viridis, mobilis, humilis, mitis, lenis, roollis, civis, testis, hostis, tristis, fortis, suavis, frugalis, crudelis, inanis, gracilis, immanis, etc. Exit per os, nt sacerdos : n. hic et hsec sacerdos, G. hujus sacerdotis, d. huic sacerdoti, a. hunc et hanc sacerdotem, v. o sacerdus, a. ab hoc et ab hac sacer- dote : et pluraliter, n. hi et hse sacerdotes, o. horum et harnm sacerdotum, d. his sacerdotibus, a. hos et has sacerdotes, v. o sacerdotes, a. ab iiis sncerdoti- bns. Ad hanc formam declinantur cnstos, impos, com- pos, uepos. Exit et per us, nt sus : n. hie et h»c sus, 6. hnjus suis, d. huic sui, a. hunc et hanc suem, t. o 391 DE GHAMMATICA LIBER sus, A. ab boc et ab hac sue : ei pluraliter, n. hi et hae sues, G. horum et harum suum, d. his suibus, a. hos et has sues, v. o snes, a. ab his suibus. Exit et per er, ut pauper : n. hic et haic pauper, g. hujus paupe- ris, D. huic pauperi, a. hunc et hanc pauperem, v. o Eauper, a. ab hoc et ab hac paupere : et pluraliter, n. i et hae pauperes, g. horum et harum pauperum, d. his pauperibus, a. bos et bas paupercs, v. o paupe- res, A. ab his pauperibus. Ad nanc formam decliuan- tur et alia, ut acer, alacer, id est Isetus. Exit commu- ne in ex,ut opifex: n. hic et bsec opifex, g. bujus opi- iicis, D. huic opiiici, a. hunc et hanc opiticem, v. o opifex, A. ab hoc et ab hac opitlce : et pluraliter, n. hi et hffi opifices, g. horum et harum opiiicum, d. his opi- Hcibus, A. hos et has opiiices, v. o opiiices, a. ab his opihcibus. Ad hanc formam declinabis aurifex, artifex, judex, carnifex, index, vindex, auspex, aruspex, si- gnifex, et alia. Exit genus commune in eps, ut prin- ceps: declinatursic : Nominativoliic ethsecprinceps, g. hujus principis, d. huic principi, a. hunc et hanc prin- cipcm, V. o princeps, a. ab hoc et ab hac principe : et pluraliter, n. hi et bae principes, g. horum et harum principum, d. his principibus, a. hos et has principes, V. o principes, a. ab his principibus. Sic declinantur manceps, particeps, municeps. Anceps autem et bi- ceps et triceps, et (juadriceps, multiceps, prseceps, hoic sex nomina genitivum singularem contra regulam superiorem in tis syllabam mittunt, non in pb, ut an- ceps ancipitis, biceps bicipitis, triceps tricipitis, qua- dnceps ({uadricipitis, multiceps multicipitis, prseceps prsecipitis. Sed ideo in tis syilabam exetint, non m pis, ut principis, mancipis, quia a capiiis signiiicatio- ne veniunt, illa auiem superiora capieudi signiiicatio- ne. Princeps enim dicius est, quod primus capiat, et manceps (}uod manu capiat. Auceps autem dictus est quod dubii capitis sit, vel inclinati capitis in utramque partem. Exit ^enus commune in junx syllabam, ut conjunx : Nommaiivo hic ei hcec conjunx. Exit in ux, ut hic et hsec dux, redux. Exii in eps, quod quidem in omne genus redibit. Exibit in ebs, ut co^Iebs. Cselebs dicitur qui non habet uxorem, vel quae non habetma- ritum : qualia sunt numina in coelo quffi absquo con- jugesunt, si agapetas non aitendainus (a). Nominativo hic et hoec cseiebs, g. hujus cselibis, d. huic caelibi, a. hunc et hanc cselibem, v. o cffilebs, a. ab hoc et ab hac caelibe : et pluraliier. n. hi ei hie cselibes, g. ho- rum et harum caeiibum. d. his caelibibus, a. hos et has cselibes, v. o ceeiibes, a. ab his cselibibus. Exit et inyx, ut Phryx : Nominaiivo hic et haic phryx, g. hu- jus phrygis, d. huic phrygi, a. hunc et hanc phrygem, D. 0 phryx, a. ab hoc et ab hac phryge : et pluraliter, Nominativo hi et hze phryges, g. liorum et harum phrygum, d. his phrygibus, a. hos et has phryges, v. 0 phryges, a. ab his phrygibus. Et in us exit, ut Li- gus, quod similiter ui Phrvx, iocalc nonien est. Nomi- naiivo hic et beec ligus, g. hujus liguris, d. huic liguri, a. hunc et hanc ligurem, v. o ligus, a. ab hoc et ab hac ligure : et pluraliier, n. hi et hse ligures, g. horum et harum ligurum, d. his liguribus, a. hos et has li- gnres, v. o ligures, a. ab his li^uribus. Exii genus commune in il, ut vigil : Nominaiivo hic et hsec vigil, G. hujus vigilis, d. huic vigili^A. hunc eihanc vigilem, V. o vigil, A. ab hoc ei ab hac vigile : et pluraliter, N. hi et hse vigiles, g. horum et harum vigilium, d. his vigilibus, A. hos et has vigiles, v. o vigiles, a. ab his vigilibus. Ad hanc reguiam declinabis hic et hsec pu- gil. Exit in ul, ut exsul : n. hic et hsec exsul, g. iiujus cxsulis, d. huic exsuli, a. hunc et hanc exsulem, v. o exsul, A. ab hoc ei ab hac exsule : et pluraliter, n. hi et hffi exsules, g. horum et harum exsulum, d. liis exsulibus, a. hos et has exsules, v. o exsules, a. ab liis exsulibus. Ad hauc formam declinabis pra?sulem, hic et hcec prcesul : quoniam masculinum est, ut consul. Exit in nr, ut fur : Nominativo hic et hsec fur, g. hi\jus furis, D. huic furi, a. hunc et hanc furem, v. o fur, a. (oi\ Absit hoc dictum ab Augustino. ab hoc et ab hac fure : ct plaraliier, Nomiaativo hffi fures, g. horum ei harum furQm, d. iiis foi A. hos et has fures, v. a fures, a. ab his foribu hanc formam declinabis augur, hic et Iisec augar genus commune in or, ut major, memor. Sed mc si alia regula est, non admittit geuus neuiruin ii quando major admitiit in neuiro majus. Nomii] hic ei ha?c memor, g. hujus memoris, d. lioic m ri, A. hunc et hanc memorem, v. o memor, a. ai et ab hac memore : ei pluraliter, NominatiTo hfle memores, g. horum et harum memorum, i memoribus, a. hos et has memores, v. o meai A. ab his memoribus. Admitiit et neuirum, sed d regula generisomnis, ut hoc memor, undeet Virgi Tum si quod non sBquo foedere amantes Curffi numeu babet, justumque memorque precati {.^neid. Ub. 4, vv. 520, 521 Pluralem non admiitit, inde non est generis oi Neque enim dicimus mcmora vel memoria niu Similiter declinabis auciorem in nominativo sini ri, hic ei haec auctor, ui aii Juno, Auctor ego am {Id, lib, 12, V. 159) : hi et bae auctores. CAPUT VI. — De terminatione et declinatione i num omnis generis. Exit genusomnein ax, in ex, in ix,in ox, innx; ens, ons, ar «, ers, ors, in us, es. In ax, ut liic eik hoc pertinax, g. hujus periinacis, n. huic pertini hunc eibauc periinacem, ei hoc pertinax, v. opert A. ab hoc et ab hac et ab hoc pertinaci : et plan Nominalivo hi et hai pertinaces, et hsec pertinad horum ei harum et borum pertinacium, d. his pcr cibus,A. hoseihas pertinaces, et hoec periioacii Eeriinaces, et o pertinacia, a. ab iiis perlinacibus anc formamdeclinabis, eflicax, tenax, pervicax, d sequax, rapax. murdax, capax, furax, emax, fa DQendax, nugax, vivax. Haec omnia et talia ablali singularemin i mittunt. Exit item omne genusii secundum ordinem regularum supra ordinatarDn simplex : Nominativo hic et htec et hoc simplei,6. jus simplicis, d. huic simplici, a. hunc et hanc i Elicem, et hoc simplex, v. o simplex, a. ab hoce ac ei ab hoc simplici : et pluraliter, NominatiTt et bae simplices, et hae simplicia, g. horum et hai et horum simplicium, d. his simplicibus, a. hoset simplices, et hoec simplicia, v. o simplices, etoj phcia. A. ab his simplicibus. Ad hanc formam d< naniur duplex, iriplex, quadruplex, quiniuplex.se piex, septulex, excluso m, quia et septemplex I num esi, quod declinaiur ut superius. Ex r^ IX, ut felix, quod sic declinaiur : Nominaiivo hi( hffic et hoc felix, g. hujus felicis. d. huic fecili, i.fc et banc felicem, etbocfelix, v. o felix, a. ab hoce hac et ab hoc felici, ex sono geueris neuiri a prop nommibus m e exii ab hoc felice, et est genens i sculini) : ei pluraliter, Nominativo hi et hse felicej hffic felicia, g. horum ei harum et horum felidi D. his felicibus, a. hos et has felices, et haec felida o fehces et o feIifia,A. abhis felicibus. Ad haocr^ Jam dechnatur pernix, quod signilicat velocera. Ei gula m ox, ut ferox, declinatur sic : NominaUvohi hffic ei hoc ferox, g. hujus ferocis, d. huic feroci, hunc et hanc ferocem, et hoc ferox, v o feroi a hoc ei ab hac ei ab hoc feroci: et pluraliter. Nomi tivo hi et h» feroces, et hcec ferocia, c horum et I rum et horum ferocium, d. his ferocibus, a. hos has feroces, ei hac lerocia, v. o feroces, et o feroc A. ab his terocibus. Ad hanc formam declinaW atrox, yelox. Ex regula in ux, unum nomen est, trux : Nommativo hic ct baec et hoc trux, g. hujustr cis, D. huic truci, a. hunc ei hanc trucem. et hic tn V. o trux, A. ab hoc et ab hac et ah hoc troci a soi generis neutri : et pluraliter, n. hi et h» troccs, ha?c Irucia, g. horum et harum et horum trudui « Edd. omnesomittuut vocem, ons, quae Umen neceestf videtur ex mfra prolatis exemplis. Dein ferunL arsoioii quod resUtuunus ut insequenlibus exemplis menn» aeeoa mouatum. M. «- o APPENDIX. i394 s trucibus, a. hos et has truces, et heec trucia, races et o trucia, a. ab his trucibas. Ex regula it prsestans : Nominativo hic et haec et hoc prse- G. hajas prffistantis. d. huic praestanti, a. hunc Qc proestantem, et hoc praestans, v. o prsestans, hoc et ab hac et ab hoc prcestanti, ex sono ge- neutri : et pluraliter, n. hi ct ha; prffistantes, et praestantia, g. horum et haram et horum prse- um, D. his prcestantibus, a. hoc et has prffistan- t haec pra*stantia, v. o praestantes, et o praestan- ab his prcestantibus. Ad hanc formam declinatur s, clamans, cantans, luctans, constans, prostans, ns, pugnans, mirans, minans, miserans, sestu- irersans, et talia. Ex regula ens, ut amens : n. hic cet hocamens, g. hujus amentis, d. huic amen- hunc et hanc amentem, et hoc amens, v. o s, A. ab hoc et ab hac et ab hoc amenti, sono ge- neatri simihter : et pluraliter, n. hi et hae amen- et hacc amentia, g. horum et harum et horum tium, D. his amentibus, a. hos et has amentes, c amentia, v. o amentes, et o amentia, a. ab his tibus. Ad hanc formam declinatur demens, po- impotens, praepotens, prudens, imprudenspu- , impudens,frequens, infrequens,sedens, haerens, ;ns, moerens, tenens, egens, ferens, cedens, sce- serviens, sapiens, incipiens, decipiens, et talia. ^ula ons, ut sons quod signiiicat nocens : n. hic c et hoc sons, g. hujus sontis, d. huic sonti, a. et hanc sontem, et hoc sons, v. o sons, a. ab i ab hac et ab hoc sonti, a sono generis neutri : raliter, n. hiethse sontes, et hsec sontia, g. ho- et harum et horum sontium, d. his sontibus, a. . has sontes, et haec sontia, v, o sontes et o son- ab his sontibus. Ad hanc regulam declinatur (, id est, innocens, Et hsec duo sunt tantum ge- omnis. Ex regula ar, ut par : n. hic et hsec et ar, G. hujus paris, d. huic pari, a. hunc et hanc I, et hoc par, v. o par, a. ab hoc ct ab hac et ab Eiri, sono generis neutri : et pluraliter, n. hi et res, et hsec paria, g. horum et harum et horum n, d. hispanbus, a. hos et has pares, et hffic pa- 0 pares et o paria, a. ab his paribus. Ad hanc m declinantur impar et sappar, (^use sola tria ^eneris omnis. Ex regula ers, ut mers : n. hic ec et hoc iners, g. hujus inertis, d. huic , A. hunc et hanc inertem, et hoc iners, lers, A. ab hoc et ab hac et ab hoc inerti : et iter, N. hi et liffi inertes, et hcec inertia« g. ho- !t harum et horum inertium, d. his inertibus, a. . has inertes, et hffic inertia, v. o inertes et o i, A. ab his inertibus. Ex regula ors, ut vecors: ethffic et hoc vecors, c. hujus vecordis, p. huic H, A. hunc et hanc vecordem, et hoc vecors, v. )rs, A. |ab hoc et ab hac et ab boc vecordi, a ge- leutro : et pluralitcr, n. hi et hffi vecordes, et irecordia, g. horum et harum et horum vecor- D. his vecordibus, a. hos et has vecordes, et /ecordia, v. o vecordes et o vecordia, a. ab his iibus. Ad hanc regulam declinantur excors, rs, discors, dissors. Sed hfficduo, id est, consors, sors, in genitivo singulari tis habent, utconsor- issortis. Dissors autem dicitur dissimilis sortis. g;ala us, ut vetus: declinatur antem sic: n. hic 2 et hoc vetus, g. hujus veteris, d. huic veteri, a. et hanc veterem, et hoc vetus, v. o vetus, a. ab ; ab hac et ab hoc veteri, a sono generis neutri : iraliter, n. hiet hffi vetercs, ethfficvetera, g. ho- >t harumet horum veternm, d. his veteribui, a. ; has veteres, et hffic vetera, v, o veteres et o ve- k, ab his veteribus. Hoc solum nomen in us, est is omnis. Es, ut tercs, quod est rotundum ; de- ur, hic et hffic et hoc teres : teres autem dictum Tendo.ExregulHautemak7r7(dT(ovest,neqaam;uno sono declinantur omnes casus per omnia genera. T VII. — De nominibus generis epicceni, et dif- ferentia [ejusdem generis a communi, autem genus epicoenum, qnod sub uno articulo intellig^tur sexus, uf puta hic passer, jam sub uno articalo quo sonat hic, illic est et femina : declinatur N. hic passcr, g. hujus passeris, d. huic passeri, a. hunc passerem, v. o passer, a. ab hoc passere : et pluraliter, n. hi passeres, g. horum passerum, d. his pa^seribus, a. hos passeres, v. o passeres, a. ab his passeribus. Sed et hffic aquila, sub uno articulo quo sonat hffic, ibi et masculi^um intelligimus : sic et hffic tigris, sub quo sono intelligitur et masculus. Sic et hffic hirundo, ibi intelligis et masculum : sic et hic struthio, ibi intelli^is et feminam, sic sonex, steliio, mnsca. Ergo hoc interest inter genus commune et epicoenum, quia in genere communi et homines sunl et pecora, in epicoeno pecoratantum : quodin genere communi ambo articuli sunt, id est hic et ha^c cum nomine communicat, ut hic et hffic canis ; epicoenum autemcumarticulo unomasculinocommunicat nomcn femininum, ut cum dico hic passer, sub ipso articulo qui sonat hic, intelligitur et femina. Sic in articulo generis neutri, quod est hoc pecus : sub articulo qui sonat hoc, intelligitur et femina, ut Vir^ilius ait, Lenta salix feto pecori (Eclog. 3, v, 83). Et in pecorc iicet sit genus neutrum, auditur illic et genus femi- ninnm, cum dixit, feto pecori, id est gravido. CAPUT Vlll. — De nominibus aut singularis aut plu- ralis numeri tantim. Nunc dicendum de nominibus quffi aut sant numeri singularis tantum, aut numeri tantum pluralis, ut cancelli, manes, penates. In feminino tanturo plnrali, ut thermffi, exsequiffi, insidiffi, divitiffi, nundmffi : in nominibus civitatum, Amyclffi, Thenffi, Athenffi, Sy- racusffi, Thebffi, Tubunffi, Saldffi, Abiturffi, Macoma- dcs, Cales, Carreasi, Relares, Fumitum, quffi loca turnos dicuntur, et alia similia : in neutro tantum singulari, ut aurnm, argentum, plumbum, stannum, piper, triticum, oleum, hordeum, vinum. Quanquam Virgilius vina {Georg. lib. 2, v. 97,) at Cicero rarius, f)oetica licentia dedit plurali, ut Serite hordea campis Id. Ub^ i, V. 210): declinatur autem nominativus solus. In neutro tantum plurali, castra,moenia, arma, exta, id est viscera : Bactra, quffi est civitas Parthiffi : ergo et hffic civitas generis neutri est numero tantnm plurali. Sane sunt nomina sub duplici enuntiatione, ut tribunusmilitum, prffifectusurbis, prffifectusfandis, prffifectusannouffi, prffil'ectusvigilibas,plebiscitum, se- natus consultum ; quorum nominum una pars decli- natur, altera non declinatur : ut puta prffifectus vigi- libus, nominativus ipse flectitur per casus, prffifectus, prffifecti, prffifecto, prffifectum, prffifecte, a prffifecto : vigilibus sic manet, nec flectitur. Ui senatus consul- tum, hoc consultum, hujus consulti, huic consulto, hoc consultum, o consultum, ab hoc consulto. Senatas aiitem genitivus est, hic non flectitur. De nomine quantum rudi conveniebat, plenius exposuimus : nunc de* pronomine est [dicendum, quod est secnnda pars de octo partibus orationis. CAPUT IX. — De pronomine. Ideo pronomen dicitur, quiavicefungiturnominis: ut ille, iste, ipse. Nam quomodo dicendo nomen ex- plicamus personam, ut Virgilius; sic pronomina pro- prie ejusdem potestatis simt, cum tacito nomine dici- mus, Hic fecit, iste fecit. Pronomina aut finita sunt, aut infinita, aut minus qaam finita. Finita sunt quffi notant certam personam, ut ego. Infinita, ut quis, qnisque, c[uicamqae, qufficuroque, qui, aliqui, quffi, aliquffi. Minus quam finita sunt pronomina, quffi non sic definiunt personam, ut non egeant demonstratore, quomodo dicimus, Ego; nam ipsum Tu, non plene unitum est, nisi in personam duxeris digitum. Sic er^o hffic miqus quam finita dicenda sunt. Habent enim qnamdam designationem non plenffi significa- tionis, quomodo ego ; ut puta pone esse turbam, ta- men non sic, tu, significanter dicitur in turba, quo- modo de turba cum unus dixerit, Ego : sed ut de multis unum si^nificemns qaem quffirimas, aut nomen addimus, ant digitum intendimus, ut appareat certias quem vocamus. Ergo, tu, ille, et iste, et alia quffi 1395 DE GRAHMATICA UBER. m qaasi possant ex parte aliqua deiinire personam, mi- nas quam fiaita yocanda sunt. CAPUT X. — De declinatione pronominum i, ii e( inpersonae. Prima persona dicitur ego: tam' ia siagulari au- mero quam in pluraii cum dicimus, Nos, non habet Yocativum casum : quia nemo vocat se, o ego, o nos. Ergo sic declinatur singulari numero: n, ego, g. mei, D. mihi, a. me, ▲. a me: et pluraliter, n. oos, G. nostrum, d. nobis, a. nos, a. a nobis. Vocativum enim, nt dixi, non habet, tam in singulari quam in plurali. Nomioativo tu, g. tui, d. tibi, a. te, v. o tu, A. ate : et piuraliter, n. vos, g. vestrum o. vobis, a. vos, v. o vos, a. a vobis. Sane prima persona et secanda, id est, ego et tu, generis otnnis est : nam et vir dicit ego, et femioa ego, et mancipiura ego. Sic tu : et viro dicimus tu, et femiose, et mancipio : sic in pluraii generis omnis est, ut oos, vos. £x tertia personna hsec est declioatio masculino generenumero singulari : n. ilii, g. iilius. d. ilie, A.illum, v. o ille, a. ab.illo: etpiuraliter, n. illi, g. illoram, d. iilis, a. iilos, V. oilli, A. ab illis. Genere feminino, n. illa, g. illius, d. ilii, A. illam, v. illa, a. ab iila : et pluraiiter, n. illae, g. iilarum, d. illis. a. illas, v. o illse, a. ab iiiis. Genere neutrojnumero singulari, n. illud. g. illius. d. illi, a. illud, V. 0 iiiud , a. ab iiio : et pluraliter, n. iila, g. illorum, d. illis, a. iila, v. o iiia, a. ab illis. Iste, simi • iiter et ipse, ad formam superiorem deciinabis, tam ad genera quam etiam ad numeros. Sane quaestio est in noc pronomine ipse, quare cum istud et iilud in genere neutro dicimus, dicamus ipsum, ut ait Virgi- Uus. Atque ipsum corpus amici (/Eneid, lib, 1 , v. 490) : noa dixit, ipsud. Sed hsec quaestio soivitur hoc modo : Aotiqui enim magis ipsus dicebant in nominativo singalari generis masculini quara ipse. Hanc antiqui- tatis rationem attendentes artis scnptores, pronomen hoc ad formam nominis transtulerunt : ut quomodo in nomine justus, justa, justum dicimus, et perfectus perfecta, perfectum; sic et hoc pronuntiabitar pro- nomea, ipsus, ipsa, ipsum : non ipsud, quomodo istnd et iiiud. CAPUT XI. — De declinatione infinitorum. Nominativo quis, g. cujus. d. cui, a. quem, v. o qoi, A. a quo: et pluraliter. n. qui, g. quorum, d. quis vel quibus (ut Virgilius, Quis ante ora patiim [Ibid. 99), A. quos, v. 0 qui, a. a quibus. Feminino genere, n. quae, g. cujus, d. cui, a. quam, v. o quae, a. a qua: et plaraliter, n. qufle. g. quarum, d. quis, a. qaas, v. o quee, a. a quibus. Geaere neutro, n. quod, g. cujus, D. cui, A. quod, o quod, a. a quo, et pluraliter^ n. quae, g. quorum, d. quis (sed jam secuadum usum C(uibus dicimus), a. quae, v. o quse, a. qaibus. Aa- tiqui quis geoere commaai dixeruat, n. liic et haec quis, G. hujus quis. d. huicqui, a. huoc ethanc quem, V. 0 quis, A. ab hoc et ab hac qui. lode venit ablativus exiens in bus. A quis autem ablativus pluralis ab abiativo veoit qai exit ia o, quomodo io regula ablativus cum exierit io o, dativum pluralem io is mittit, ut ajusto justis, adocto doctis, a perfecto per- fectis, a fortuoato ibrtuaatis. Ergo ut superius dixi, aotiquihic ethflecquis dixeruat,et quomodo ia oomi- nibus hic et hflec similis, hic et hsec agilis, hic et haic facilis : sic in pronominibus, his et hsec quis, ab hoc et ab hac c[m. Inde Virgilius cum de socia Camillse diceret, ait : Quicum pariiri curas (Mneid. Ub, 11, V. 822): id est, cum qua partiri curas. Item sunt alia inunita quae interrogativa, et declinantar : Nomi- nativo, uter, g. utrius, d. utri. a. utrum, v. o uter. A. ab utro : et pluraliter, n. utri, g. utroruni. d. atris A. utros, V. o utri, a. ab utris. lode addita m compo- sitiooe que syllaba, facit uterqae, et sigaiQcat ambos : et tamea siogulari sono est, sed sigaiiicatione duali. Nam cum dixit Virgilius, Constitit in digitos extempio arrectus uterque; (Id. Ub. 5, V. 426.) duo signiiicati sunt, cum dixerit uterque : cum autem arrectus, noluit exspectari plaralitatem, Qtsitinplo- rali utrique. Sed hoc interest, quia uterque licet doo significet, tamen solum dao : utri(|ue aotem dai significat, sed sic ut io singulis multi sint : si dicu otrique exercitus, quo signitico» sed sic in singoli» turbam iotelligi volo. Hsbc quidem distincta SQnt, sed item auctoritate coofusa sunt. Nam cum ait Virgiiio*. Super utraque quassat tempora {Ibid.^ v. 855), coDfQ- dit: dicere eoim debuit. super otrumqoe tempas: loquebatur enim de duobus temporibus tantam, cui atrumque tempus sufticiebat accusativus ; ot diceret, utrumque quassat tempus. Ergo ut declioavimnsoa* scuiiaumpronomen,sicfemininnm declinabimus. ntn mulier, utrius mulieris, utri miilieri, utram muliereffl, 0 utra mulier, ab hac utra muliere: et pluraiiler. 5. utrse mulieres, g. utrarum mulierum, d. utris mnli^ ribus, a. utras mulieres, v. o otrfie mulieres, a. ab his utris mulieribus. Sic neotro utrom mancipinffl, utrius mancipii, utri mancipio, otrom maacipiom,d utrum maocipium, ab hoc utro mancipio : et plun- liter, N. utra maocipia, utrorum mancipioruoi, atris maocipib, utra maocipia, o utra mancipia, ab his utris maocipiis. Sic declioabimus ejus contrahoa quod est aeuter. Masculioo neoter, femioiao neatn, neutro genere hoc neutrum maocipium. Unde osbs jam arripuit ut dicamus generis neutri, cum dicere debeamus oeutrius, quomodo utrius« Addita coDJan* ctiooe que syllaba, deciiuatur pronomen ipsnmad regalam supradictam. In masculmis, oterqoe; iafe- mininis, otraque; iooeutrb utrumc^ae. Sic ploraiiter: in masculinis, utrique ; in feminmis utrsqae; ia neutris utraque mancipia. Est et aliud pronooieii, ullus, uilius, alli, ullum, o oUos, ab uUo : ploraiiter alii, ullorum, ullis, ullos, o uiii, ab uUis. FemiainQO olla, ullius, ulli, allam, o uUa, ab oUa: plaraliter ullae, ullarum, ollis, ullas, o ullse, ab uliis. NeatrQO ollum, ullius, olii, ullum. o uUum, ab uilo : sie pla- raliter ulla, ullorum. uliis, ulla, o uUa, ab ullis. Ai hanc formam deciinabis et nuUos, noUa, oullum.sk alius, hujus alius, huic alii : sic alter, haius alteriiB, huicaiteri: sic totus, hujus totius, huic toti: £C solus, hujus solius, huic soii : sic unus, hujns onias, huic aoi : uode Virgilius, Forsitan huic uni potui succumbere calpe. (Id. lib. 4, V. 19.) CAPUT XII. — Pronomina qualitatis. Sunt et qualitatis pronomioa, bic et haMqoalis, hujus qualis, geaere communifi: a genere aateo neutro, iioc qualo, hujus qualis : plorahter hsc qiu- lia, horum qualium. Suot et quantitatis, ut quaDtB.s taatas; quaoti, taati: declinautur ut justus josiLA feminino, ut quanta, tanta, declinautur ut josta.! ncutro, quantum, tantum, declinantur ut jastam.lteiB pronomeo a mascuiioo, quotiis totus : a feniioioe quota tota : a oeutro, quotum, totom. Pluralitera masculioo, quoti, toti: a feminino, quote. tot«:i neutro. quota jugera, quotorum jogerom. Santrete- tiva quae ad iaterrogaotem referuntur, ot qois est* respoadetur, is est : et declioantor a mascaliao^ is. cjus, ei, eum, 0 is, ab eo : pluraliter ii, eorum, et> eos, oei, ab eis. Ab femioiao, ea, ejus, ci, eam,oeii ab ea. A oeutro, id, ejus, ei, id, o id, ab eo. Ei0 cum loquimur de itinere, per id iter, diceodum d, non, per eum iter : quia eum» in accusativo ciss, masculioi generis est : plurali, ea itinera, ab eb i^ neribus. Item per id nostrum, per id tectum, per i^ caput : nonper eum, nisi in genere mascolino tantoK CAPUT XIII. — De verbo. Verba quatuor modis accipimus : primo modo,e8i verba pro fallaciis accipimus, com dicimos, m^ illi dedit, fefellit eam : aode Terentios dixit, 0* verba dare diffidle est {And. oc*. 4, scen. 3^ v. i Secuado modo, verba pro oratione dicimas, verhi fecisse Cicerooem in coria. Tertio modo, TertM dki* mus pro vulgaribns sententiis qaaeproyerbia dicnntir. utTerentiusdixit: 1397 APPENDIX. 1398 Verum illud yerbum vulgo est quod dici solet. {Terent,j And. aci. 2, sccn. 5, v. 15). Quarto modo, verba dicimus ha^c quse decurrimos cum temporibus et personis, ut clamo, clamas, cla- mat. Hic et personse sunt tres, ut clamo e^o, clamas tu, clamat iile; ettempus est prffisens. Heinde plura- liter, clamaraus nos, clamatis vos, clamant illi. Tem- pore praeterito imperfecto, clamabam ego, clamabas tu, clamabat ille : et pluraliier, clamabamus nos, ' clamabatis vos, clamabant illi. Tempore preeterito perfecto, numero singulari, clamavi ego, clamavisti tu, clamavit ille. Tempore praeterito plusquam per- I fecto, ubi signiflcamus non solum non aliquid fecisse, i sed etiam dudum, et dicimus :numero singulari, cla- 1 maveram ego, clamaveras tu, clamaverat ille : et ploraliter, clamaveramus nos, clamaveratis vos, cla- i maverantilii. Tempore futuro numero singulari, cla- i: mabo ego, clamabis tu, clamabit ille : ciamabimus I nos, clamabitis vos, clamabunt illi. Hucusque modo i indicativo totum hoc quod diximus indicantis est. I Ideodiciturimperativus, quiasonum habet imperandi. Sed iste modus non habet primam personam, quia nemo sibi imperat, sed ad secundam loquitur perso- nam et tertiam. Numero singulari, ad secundam clama, et ad tertiam clamet : et pluraliter, ad secun- dam clamate, ad tertiam clament. Futuro tempore, ad secundam clamato, ad tertiam similiter clamato. Sed qiiare^similiter facit in secunda et tertia, est ra- tio : sed nunc proetermittenda est. £t ne ad aliatran- camos, redeamus ad rem pluralem. Ad secundam personam clamatote, ad tertiam clamant. Sic autem optativum dicimus, quia optantis modo loquitur : prima persona tempore prsesenti, utinam clamarem, ad secundam utinam clamares, ad tertiam utinam clamaret : et pluraliter ad primam personam, utinam clamaremus, ad secundam utinam clamaretis, ad ter- tiam utinam clamarent. Preeterito tempore, ad pri- mam persoAam, utinam clamassemego, adsecundam ntinam clamasses tu, a<3 tertiam utinam clamasset ille: et pluralit«r, utinam clamassemus nos, utinam clamassetis vos, utinam clamassent illi. Futuro tem- pore, prima persona, utinam ciamem ego, utinam clames tu, utinam clamet ille : et pluraliter, utinam clamemus, clametis, clament. Ideo autem subjuncti- vus dicitur,quia eget aliqua re, ut impleat sententiam soam, ut puta cum clamem, clames, clamet ; pendet hic sensus, indigetque aliqua re, ut sententia com- pleatur : ac si dicam, cum clamem, qnare me tacere dicis? Ideo ergo conjunctivus modus dictus est, quia ei conjungitur aliquid, ut sententia locutionis plena sit. Ergo declinemus hunc modum ut superiores. De- clinatur autem per personas tres : prima persona prsesentis temporis cum clamem, secunda persona cum clames, tertia cum clamet : et pluraliier prima persona cum clamemus, secunda cum clametis, tertia cum clament. Prajterito tempore imperfecto, primd persona cum clamarem, secunda cum clamares, tertia cum clamaret : et pluraliter prima persona cum cla- maremus, secunda cum clamaretis, tertia cum clama- rent. Tempore praeterilo perfecto, prima persona cum clamaverim, cum clamaveris, cum clamaverit : et pluralitor prima persona cum clamaverimus, cum clamaveritis, cum clamaverint. Tempore plusquam perfecto, prima persona cum clamavissem, cum cla- mavisses, cum clamavisset : et pluraliter prima per- sona cum clamavissemus, cum clamavissetis, cum clamavissent. Tempore fuiuro, prima persona cum clamavero, cum clamaveris, cum clamaverit : et plu- raliter prima persona cum clamaverimus, cum cla- maveritis, cum clamaverint. Infinitivus dicitur hic modus, quia superiores definiunt personas, primam secundam et tertiam ; hic autem modus sine personis est, ethabetsolum tempus pr»iinitum,pr8esens, prae- teritum et futurum : ut puta clamare, prsesens est : clamasses, prseteritum : clamatum ire, futorom. Ecce vides designare tantum tempora, non personas. Cla- ^mareenim, et clamasse, et clamatum ire, nescitur persona, nisi veiis jun^ere et dicere, clamare debet ille : tunc quasi fit iinitom. Si aotem non sobjongas ille vel ipse vel iste, fit ut dicitur iniinitivos modos : namet numero singulari vel plurali infmitus est. Cum enim dico, clamare, clamasse, nec finitum est uirum de uno an de duobus dicam. Isti ergo sunt modi per quos omnia verba cursantur. CAPUT XIV. — De prima conjugatione, Jam ad formam unius verbi quod currimus, per- curramus csetera verba : similiter clamo clamas cla- mat, amo amas amat, canto cantas cantat, pulso pul- sas pulsat, freno frenas frenat, armo armas armat, impugno impugnas impugnat, capto captas captat, paro paras parat, separo separas separat, accuso accusas accusat, mando mandas mandat, gravo gravas gravat, lavo lavas lavat, genero generas generat, creo creas creat, ligo ligas iigat, alligo alligas alligat, san- ctiiico sanctiiicas sanctiticat, cito citas citat, vulnero vulneras vulnerat, macero maceras macerat, lacero laceras lacerat, aro aras arat, calco calcas calcat, la- nio ianias laniat, memoro memoras memorat, calceo calceas calceat, investigo investigas investigat, vallo vallas vallat, domo domas domat, circumvallo cir- cumvallas circumvallat, curvo curvas curvat, medico mcdicas medicat, consulto consoltas consultat, intimo intimas intimat, insinuo insinnas insinnat, frequento frequentas frequentat, celebro celebras cclebrat, mi- nistro ministras ministrat, palpo palpas palpat, sono sonas sonat, socio socias sociat, muto mutas mutat» postulo postulas postulat, quasso quassas quassat, eviscero evisceras eviscerat, denso densas densat, enervo enervas enervat, verbero verberas verberat, macto mactas mactat, fugo fugas fugat, eiimino eli- minas eliminat, cffilo caelas cseiat, signo signas signat, ventilo vcntilas ventilat, contristo contristas contri- stat, sereno serenas serenat, et talia. Istis omnihus adjicitur r littera, et iiunt passiva, ut clamor clama- ris clamatur, amor amaris amatur, pulsor pulsaris pulsatur, secor secaris secatur, curor curaris curatur. Sic omnia percurrcris per illos modos quos superius diximus, indicativum, imperativum, optativum, con- junctivum, iniinitivum. Sane ex hoc sono quo verba activa ordinavimus, id est quo nos agere aliquid si- gniiicavimus, sunt similes soni, sed ad verba perti- nent neutralia. Sed ne te commoveat qoare dicuntur neutralia, heec ratio est, quia neque agunt aliqoid neqoe pationtur, ut est sto, jaceo, cubo, sedeo. Hsec in nullaactione, innulla passione sont. Alianeotralia abusu dicta, quae habent actionem, sed passionem nullam : ut certo, habet actionem, sed non dicimos certor, ot curro, Ex quo sono multa sunt, qosi cum in o exeont, or non admittont, ot hflec verba, pugno pugnas pugnat, bello bellas bellat, coeno coenas coenat, nato natas natat, ambulo ambulas ambolat, navigo navigas navigat, commeo commeas commeat, eestuo aestuas aestuat, regno regnas regnat, gelo gelas gelat, dico dicas dicat, exsulo exsulas exsulat, sacriiico sa- criiicas sacrilicat, cachinno cachinnas cachinnat. Hflec omnia primee cohjugationis sunt, guee secundam per- sonam horum omnium vcrborum m as syllabam mit- tunt, ut amo amas, canto cantas, pulso pulsas, freno frenas, armo arraas, impugno impugnas, salto saltas, curvo curvas, pu^no pugnas. Ergo audisti primam conjugationem,scire dfebes secundam verbi personam per as syllabam exire. Nam inde dicitur conjugatio, quod sibi ad unum sonum multa conjugat. Hflec con- jugationes Grseci au^uyuz^ dicunt. Sic et similia omnia hac inventa percorris. CAPUT XV. — De secunda conjugatione. Secunda autem conjugatio est quaein seconda simi- liter persona quaeritur, et cxit per es, teneo tenes, prfpbeo prsebes, moneo mones, doleo doles, tergeo terges, arceo arces, egeo eges, terreo terres, mulceo mulces, impleo imples, compleo comples, repieo re- ples, suppleo supples, mordeo mordes, spondeo spon- des, et talia. Et adjicitor r littera, et fiunt paBsiva i399 DE GHAMMATiCA LIBEH liu.' teaeor teneris^ mordeor luorderis, arceor arceris. mul- ceor mulceris, impleor impleris, Declinabis hsec pas- siva per modos et tempora et personas. Per modos, utdixi, indicativuQi, imperativum, optativum, con- iunctivum, iniinitivum, hoc est quod dixi per modos. Per tempora autem, id est praeterila, praesentia vel fu- tura. Personas autem dixi^ prima, secunda et tertia, ut teneor teneris tenetur ; et pluraliter tenemurtcne- mini tenentur. Ha?c sicut dixi, observabis. Sed quo- modo ut superius dixi, prima coujugatio quse exit in as, ut amoamas, capit et verba neutralia, utcerto cer- tas, nato natas, in quibusr iitteranon admittitur; uec enim dicimus certor, nator : sic in liac conjugatione secunda, quae exit in eo, es, ut moneo mones, doceo doces, sunt multa, quae non admittunt r litterani in prima persona, ut algeo alges, scateo scates ; algeor enim non est iatinum : sic ferveo ferves, torpeo tor- pes, pendeo pendes, invideo invides : quamvis Hora- tius poeta tnvideor dixerit {In Arte Poetica, v. 56), sed nova usurpatione : sic emineo emines, nec dicimus emineor. H» duce conjugationes prima et secunda, quas diximus exire in as et in es, ut amo amas, mo- neo mones, futurum semper tempus in bo sjllabam mittunt, ut amabo, monebo. CAPUT XVI. — De tertia et quarta conjugatione, Sic servabis ubicumque futurum tempus in bo syl- labam mittas, quia sunt alise duse conjngationes, quse futarum tempus in am s}rllabam mittant, non in bo, et vocantur ipsffi conjogationes tertia correpta et ter- tia producta. Tertia correpta est, quae imperativum modum in e correptam mittit, ut scribe, tolle, carpe, occide, sere, lege. Ergo vidisti imperativum sic exire. Tertia itaque conjugatio est correpta, quee semper fu- turum tempus in am mittit, nunquam in bo, ut scri- bam^ le^am, tollam, carpam : auia latinum non cst, si dixerit quis, scribebo, legebo, toliebo, carpebo. Tertia simiuter conjugatio producta ex eodem impe- rativo modo coUigitur. Cum enim imperativus modas ezit in i litteram, tertia conjuffatio producta est, ut audi, nutri, senti, muni, sarci, leni, et talia. Similiter etiam hsec futurum tempus inam mittunt,utmuniam, leniam, nutriam, audiam. Sed tertia correpta in infi- nito modo e correptam habet ante novissimam sylla- bam, ut scribere, legere, tollere, et talia : tertiaautem producta habet in antenovissima syliaba in infinito i, qu8B producitur, ut munire, lenire, audire, sarcire, sentire, venire. Unde in omnibus verbis hse conjuga- tiones observantur, ({uae exeunt in as et in es, futu- rum tempus in bo mittunt, ut saepius dixi. Quae autem in is exeunt, futurum tempusinammittunt, nunquam in bo, nisi auctoritate praesumpta : nam ars hoc pro- hibet. Sed aiiqua verba ponimus tertise conjugationis correptee, ex auibus et aiia consequaris. Sunt autem hsec : lego, tollo, erigo, carpo, cognosco, capio, fugio, mergo, sero, arguo, accipio, pono, sumo, accendo, expono, incipio. Hsbc accipiuntr litteram, et faciuut passiva verba legor, carpor, capior, etc. Sub hac rorma sunt neutralia, quae non accipiunt r litterara, ut cado : non enim dicimus cador. Item ruo, neque enim dicimus ruor : facio, neque enim dicimus facior. Item fulgesco, nitesco, fervesco, algesco, torpesco, compesco, nigresco. Haec omnia r litteram non ha- bent, et dicuntur verba neutralia quse exeunt in sco. Erj^oneutraliamemineris semper, nunquam admittere r litteram. CAPUT XVII. — De verbo communi unde dicatur, et de conjugatione ejusdem, Remanent duo alia verba quoe commania dicuntur et deponentia. Sed communia ideo dicuntur, qaia communiter simul tenent sub uno sono activum et passivum. Quomodo in nominibus genus commune diciturquodet masculinum tenetetfemininumsubuno sono, ut sacerdos, homo, hic et haec sacerdos facit, hic et haec homo ; sic et verba communia dicuntur : et nunquam deponunt r litteram, ne non sint latina. Ut osculor) si tollas r litteram et dicas oculo, non est latinum» Et djcimus cum agimas, osculor te ; dum au- tem patimur et ab alio afficimur, dicimus osculorate: sic criminor te, non crimino, cum actionem signifi* camos, id est cum crimeu objicimus, criminor te di- ciinus ; cum autem crimen nobis objicitur,crimiDora te dicimus, id est crimen a te aodio, et est signiiica- tio passiva. Declinantur autem verba haec ut supehori per modos, tempora et personas. Tempora pneseoti singulariter criminor criminaris crirainatur, etplora- liter criminamur criminamini criminantur. Prsteritc imperfecto singulariter criminabar criminabaris ch- minabatur, et pluralitercriminabamur criminabami&i criminabantur. Praeterito perfecto singulariter criaii- natus sum, criminatus es, criminatus est: et plunii- ter criminati sumus, criminati estis, criminati suol Proiterito plusquam perfecto singulariter criminatB! eram, eras, erat : et pluraliter criminati eramus, en- tis, erant. Futurosiogulariter criminaborcrimioabens criminabitur : et pluraliter criminabimur crimiiui»- minicriminabuntur. Imperativusautem modasseoper in verbis in re exit, ut dicas criminare illum, id «t crimen illi ingere. Optativo modo sic, utioam criffii- narer criminareris criminaretur : et pluraliter atisaiQ criminaremur criminaremini crirainareatur. PrapteritD perfecto singulariter utinam crimiDatusessem,chmt- natns esses, criminatus esset : et pluraiiter chmiiuti essemus, criminati essetis, criminati essent Futoro singulariter utinam criminer crimineriscrimineturet pluraliter criminemur criminemini criminentur. Coq- junctivo modo singulariter cum criminer criminehs criminetur. Prseterito imperfecto singulariter camcri- minarer criminareris criminaretur. Praeterito perfeds singulariter cum criminatus sim, criminatus sts, cri- minatus sit : et pluraliter criminati simus, crimiiuti sitis, criminati sint. Proeterito plasq^uam perfecto m- gulariter cum criminatus essem, criminatasesses,ch- minatus esset : et pluraliter criminati essemus, cnnii- nati essetis, criminati esent. Tempore futuro siop- lariter cum criminatus ero, eris, erit : et plaralite: cum criminati erimus, eritis, erunt. Modo iafinito. quem diximus nulla signiticare personaSy facit in prs- senti, criminari ; in prseterito, criminatum esse;iQ futuro, criminatum iri. Ad hanc formam commaDia verba declinabis sic : hortor, jaculor, osculor, DidiS- cor,. tutor, consolor, scrutor, moror, feneror ample ctor, et furor, unde est furorfuraris furatnr, comitor, recordor, reminiscor, peicunctor, \ninor, gestor, pi* scor, odoror, aucupor, venor, comtemplor, specoior, sector, veneror, dignor, precor, miseror, vador,idat fidedico, calumnior, et talia quae nunqoam depoDnot r litteram : nam si deponunt, latina non sunt. Qois enim dicat reminisco, aut rccordo, vel digno, vel se- cto ? Ergo memineris hsec semper cum r IitteraeauB* tiare CAPUT XVIII. — De verbo depmerUi. Restat verbum deponens, quod ideo dicitar, quii deponit ali^juid de quantitate communis Teii>i. Naffl cum participia quatuor habeat verbum commttQe : prsesens, utcriminans; fQturum, criminaturus;pre- teritum, criminatus; futurum, criminandus: a passiu significatione criminandus, hocnon habet verlmmde- ponens. Et ideo dicitur deponens, quia deponit unos participium futuri tepaporis a verbo passivo, quodeiii m dus syllabam, ut puta opinor vel minor verika sont deponentia. Venit a participio prsesentis temporis, et facit minans, futuro tempore facit minaturos, prs- teritofacit minatus.Futuroasigniiicatione passivLDo: facit minandus : sic opinans opinaturus opinatus opi- nandus non facit : vel si dicas moriens moriturus mo^ tuus, non facit moriendos, c[uia non est latinum. Er^' et hoc deponens verbum sic percurrit per modos et tempora etpersonas. Quomodo supra dictum est, com- mune verbum non deposita r littera latinum est, de- posita autem latinum non est ; sic etiam deponentia cum perdiderint r litteram, latina non sunt. Subjicid itaque nunc pauca verlm deponentia, ciBtera usasiali- nns docebit. Snnt autem : opinor, minor, grator, gn- tulor, arbitror, gratificoi', attspicor, misereory leaod- 1401 APPENDIX. \m nor, meditor, iuctor, conor, suffragor, vescor, laetor, morior, stomachor, hariolor, lezor, id est colore pin- gor, argutor, paciscor, complector, adversor, angor, queror, a signiiicatione querelse, macior, ratiocinor, argumentor, biandior, fabulor, nitor, labor a signiii- catione lapsus, vagor, rusticor, concionor, id est ad populum ioquor, mercor, vociferor, nanciscor, quod est invenio, suspicor, et aiia. Memineris, ut jam dixi, cum r iittera enuntiare : nam nemo dicit blandio, aut pacisco. Sic hsec omnia declinantur ad formam decii- nationis communis verbis quod diii crimiaor. CAPUT XiX. — De neutro-passivis et impersonalibus, Tractavimus ergo vcrba activa, qua; ideo dicuntur ab agendo : tractavimus neutralia, quae ideo tale no- men accipiunt, qiiod nccaguntaliquid, nec patiuntur; nt diximus, sto, jaceo, sedeo, cubo, et alia. Tractavi- mus etiam aiia neutralia, quae agunt aliquid, sed non patiuntur, etquasi semineutraiia dicuntur : ut nato, curro. Aiia quse patiantur, et non agant : ut vapuio, pendeo, sudo, aigeo, eestuo, ferveo,febrio, somnio, me- ridio, rigeo, frigeo, tumeo, langueo, oieo,rubeo, fulgeo, stupeo. et aiia. Hsec omnia tam in iis^quee nequaquam ali- quid agunt, nec patiuntur, quam etiam in iis quoe agunt, necpatiuntur,quamqueiniisquaepatiunturaliquia,nec tamenagunt,nunquamadjicitar inhisiittera r, nam in- cipiunt non esse latina. Tractavimus item communia, exposuimus nnde communia dicuntur, quia actionem in se tenent, etpassionem.Tractavimus deponentia,et exposuimus quare dicantnrdeponentia,quia deponunt futuri temporis participium a signiiicatione passiva, quodexit in dus,quiamoriendus,gioriandus,biandien- dus.et aiia quse veniunt a deponentibus verbis,non di- cimus. Saue artium scriptores adjecerunt aiiam verbi speciem, quam vocaverunt neutro passivam, sed hoc noveiium genus verbi cuphonia invenit, et in paucis est verbis, ut gaudeo. Quoniam durum erat utdicere- mus prseterito temporcgavisi, mutaverunt ilii sonum de praiterito tempore passivi verbi, gaudeo gavisus sum, sic audeo ausus sum, soieo solitus sum, sic fido iisus sum. Sed hujus novi generis perpauca. Sunt et aiia quaedampauca verba, quoe impersonaliadicuntur, et exeunt per syilabas, et tur : Pudet, t«edet, decet, iibet, poenitet, patet, piget, miseret, liquet : et iude dicuntur impersonalia, quia carent personis duabus, prima et secunda, et solam habent tertiam personam. Nam nec pudeo pudcs dicimus, nec deceo deces, nec iibeo libes, nec pigeo piges, nec misereo miseres, nec poeniteo poenites, nec pateo pates, nec liqueo liaues. Scias autem patet et iiquet hoc signiticare, quod di- cimus, manifestum est. Ut si dicas, Et si patet te hoc dixisse, injuriam fecisti : hoc significat et iiquet, id est manifestum est. Taedet autem tcedium esse signi- ticat, quomodo piget, quasi pigritiam significat. Nam cum dicimus, piget me fecisse ; hoc est dicere, non surgit meus animus probare quod feci. Hsec autem omnia verba sic declinantur: Pudet me, piget me, miseret me, poenitet me. Prseter hsec, libet et licet, patet et iiquet. Hisenim dativum jungimus casum, ut Jibetmihi(a),iicetmihi,patetmihijiquet mihi.Aitera vero species quse in tur exit, et ipsa impersonalium verborum est, ut itur, curritur, certatur, pugnatur : primam et sccundam personam non habent: uam nec eor iris, nec curror curreris, nec pugnor pugnaris, nec certor certaris dicitur. Et deciinantur hsec verba, itur a me, a te, ab illo : pu^natur a me, a te, ab ilio. Sic in prseterito imperfecto ibatur a me, a te, ab iilo : pngnnbatur a me, a te, ab iilo : certabatur a me, a te, ab iilo. Sic in prseterito perfecto, itum est a me, a te, ab illo : cursum est a me, a te, ab ilio : pugnatum est a me, a te, ab illo : certatum est a me, a te, ab ilio. Sic in prseterito plusquam perfecto itum erat a me, a te, ab illo : cursum erat a me, a te, ab illo : pugnatum erat a me, a te, ab iilo : certatum erat a me, a te, ab illo. Sic in futuro tempore ibitur a me, a te, ab iiio : curretur a me, a te, ab iilo: pugnabi- •a) At Auffustinns passimjungit accusativum. tur a me, ate, ab iiio: certabitur a me, a te, abiHo: sic piurale a nobis, a vobis, abiilis. Imperatiyo modo, eatur a me, a te, ab illo ; a nobis, a vobis, ab illis. Modo optativo, utinam iretur a me, a te, ab ilio ; a nobis, a vobis, ab illis. Prseterito perfecto etpiusqnam perfecto, utinam itum esset a rae, a te, ab iilo : et piuraliter a nobis, a vobis, ab iilis. Futuro tempore, uiinam eatura me, a te, ab illo ; pluraliter a nobis,a vobis, ab illis. Modo conjunctivo tempore prsesenti, cum curratur a me, a te. ab illo : et pluraliter a no- bis, a vobis, abillis. Praeterito imperfecto, cum curre- retur a me, a te, ab illo : pluraliter a nobis, a vobis, ab illis. Prseterito perfecto, cum cursum sit a me, a te, ab illo: pluraliter a nobis, avobis, ab illis. Prseterito piusquam perfecto, cum cursum esset a me, a te, al>^ liio : pluraliter a nobis, a vobis, ab illis. Futuro, cum cursum erit a me, a te, ab illo ; piuraliter a no- bis, a vobis, ab illis. Modo infinito, curri debet a me, a te, ab iilo: et pluraliter a nobis, a vobis, ab iliis. Prseterito tempore, cursum esse debuit a rae, a te, ab illo : ct pluraliter a nobis, a vobis, ab iilis. Tempore futuro, cursum iri debet a mc, a te, ab ilio: et plu- raliter a nobis, a vobis, ab illis. CAPUT XX. — De inchoativis^ ftequentativiSy ct desi- derativis verbis Sunt aiia verba, quse inchoativa dicuntur, et ex su* bita affectione nascuntur, et exeunt in sco syliabam, ut ardeo ardesco, caleocalesco, candeo candesco, labo labasco, tepeo tepesco, ferveo fervesco,vireo viresco, algeo aIgesco,dormiodormisco, etreliqua. Hoecomnia prseteritum non habent : nam potest calui et fervi facere, et non calesco vel fervesco caluifecij vel feri- vifecit : sed a ferveo fervi, a caleo calui, nam calescui, fervescui et virescui latina non sunt. £t ideo dicun- tur inchoativa prseteritum tempus non habere : quia quse inchoaraus, adhuc perfecta non sunt. Et omnia hajc quae dixi in sco exire, semper neutraiia sunt, nec accipiunt r iitteram, et ideo admonui esse neutra- iia. Nectc conturbent qusedam verba in scor exeuntia, et taraen admittere prseteritum tempus, ut obliviscor obiitus sum, paciscor pactus sum, adipiscor adeptus sum : etiam haec dum neutraiia sunt, in qnibus dixi- mus prseterita tempora cessare. Prseterea alia qosB frequentativa dicunlur, quibus aliquid frequentius fa- ctum significatur, ut a dicto dictito, a lego lectito, a scribo scriptito, a clamo clamito, a cio cito, quod si- gnificat frequenter vocito, unde nunc aliquos voce prseconis citatos dicimus, id est frequenter vocatos, et aiia. Sunt et aiia perpauca, quse desiderativa dican- tur, ut esurio, id est edere desidero ; parturio, parere desidero ; et ut dictum est a Cicerone de phiiosophis, morituriunt, mori desiderant. Sed hsec, ut dixi, pauca sunt, quse in sonum latinitatis introducta sunt. CAPUT XXI. — Deadverbio. Adverbium ideo dictum est, quia adhseret vcrbo : nec potest verbi vissignificantins sonare, nisi jongatur adverbium : ut puta verbum est dico, navigo. vaieo, curro, et alia : hcec non plense signiiicationis snnt, nisi adjiciantur adverbia, ut bene, male, docte, feli- citer : ut bene dicit, imperite dicit, prospere navigat, infeliciter navigat, integre vaiet, debiliter valet, agiiiter currit, tardius currit. Vides (|u''apiena verbo- rum significatio esse non potest, nisi fuerint adverbia conjuncta. Sic alia advernia junguntur ad explen- dam verbi signiticationem, ut sunt iocorum adver- bia, temporum adverbia: ut hicdico, hic habito, in- tro eo, intus sum, foras eo, foris sum, hinc navig[o. Sic de tempore : cras navigo, hodie navigo : et alia, c[use aiiis artibus dicta sunt, et inteliectu pianasunt, ideo hic ponere noiui, quia ad dicendi fastidium, brevitas opportuna est. Sane in adverbiis haec obser- vare debemus, quando in e exeunt, quando in ter syllabam, hoc abiativus casus docet. Nam quando abiativus exit in o, adverbium in e mittit ut a docto docte, a jnsto juste, a perfecto perfecte, a pio pie, a valido valide,a fortunato fortunate, a magno magne, 1403 DE GRAMMATICA LIBER. 1404 ab amplo ample, aminimominime, et alia. Quando au- iem intersjllabam cxit adverbium, simililer, ut dixi, ablativusdecet :ab agili agiliter, ab bumili bumiliter, ab acri acriter, a forti fortiter, a levi leviter, a gravi graviter, a jugi jugiler. Sed sunt quoedam quae cum aspere sonareut, dimissa sunt, nec ab banc regulam tractanda sunt, ut a mili mititernon dicimus, a tristi tristiter non dicimus. Talia ne aspere sonarent, per- diderunt nltimam syllabam, ut a sapienti sapienter, nonsapientiter,a prudentiprudenter, non prudentiter, a praestanti prsestanter, non prsestantiter. Sic ergo observcmus,utneceupboniam applicemusad regulam, aut euphoniamrejiciamus. Nam eupbonia, idestsua- Titasbene sonandi admissa est ad latiuum sermonem, utaspera temperet: et ab arte ex arte rationerecessum est, ubi asperitas offendebat auditum. Sic Cicero ait: Impetratum est a ratione, ut peccare suavitatis causa liceret. Sed tamen in paucis admissa euphonia est. Nam ratio locuples est etvirislatinissimis. Sanecirca has regulas auctoritas ausa est, et in paucis praesum- psit, ut diceret Cicero, bumaniler, cum humane dicere debuit : et Terentius, Vitam parce ac duriter agebat (/n Andria, act, I, scen, 1, v. 47), pro dure Sed tamen ipsi auctores modestius et cum quodam pndore contra regulam pauca pra^.sumpserunt. Nam etfalsodixerunt pro false, et necessario pro necessarie, et sedulo pro sedule, et raro pro rare, et crebro pro crebre, et tuto pro tute : sic et alia, tamen pauca, non licenter, sed verecunde sunt usurpata. Sane sunt adverbia et per alias syllabas exeuntia, ut a fundo funditur a coelo coelitus, a radice radicitus, a penetralibus locis peni- tus, a stirpe stirpus. Item in im, ut a vico vicatim, ab ostio ostiatim, a viris viritim. item a nimionimis; ut, Ne qnid nimis. Exeunt in ens, ut recens, id est recenti tempore, Virgillius ; Sole recens orto (Georg, lib, 3, V. 156); id est recenti tempore. Ergo baec omnia adverbia sunt sine ditferentia. Item inter intro et intus boc interest, intro in motu est, intus in situ : ut intro eo, intus sum. Est enim motus, eo : sum, si- tus est. Est etiam qusedam obscuritas in abverbiis, de secondo, tertio, quarto, quinto, sexto: et secundum tertium, quartum, quintum, sextum : utputasecundo factus est consul, et secundu:u factus fuit consul. Secuudo autem pertinet ad ordinem, secundum ad numerum : ut puta cum dico, Secundo factus est consul; pertinet, ut dixi, ad ordinem, quod primo alter factus sit, et sic alter secundo. Cum autem di- cimus secundum consul, vel tertium, vel quartum, vel quintum, vel sexlom, ad numerum pertinet quod sexies fuerit consul. Inde Cicero de Mario sic ait : Se- xtum consul, id cst qui sex consulatusmeriiit, et se- ptimum consul qnod est, septimum consulatum meruit. Hoc Varro distinxit in libris Numerorum. Et captera jam plana sunt in adverbiis, et ex quibusvis artibus mteliectu facilia. CAPUT XXII. — Item de adterbio, Adverbium est pars orationis, quae adjecta verbo signiiicationem ejus explanat atque implet : ut scribo bene, lego optime, Adverbio accidunt signiflcatio, ligura, gradus. Adverbia ant a se nascuntur, ut heri, nuper; aut ab aliis transeunt, ut docte, sapienter, ab eo quod est doctus et sapiens. Adverbiorum si^nifi- cationes sunt multee. Sunt enim aut temporis, utberi, nuper; aut personse, ut mecum, tecum ; aut loci, ut hic, isthic. Et adverbia localia interrogativa, utunde, ubi, qua. Responsiva, illinc, hinc, illo. Snnt duplicis formae, ut intus intra, foris foras. Quorum observatio talis est, foris et intus in loco, ut iuius est, intus fuit, futurus est ; intus erat, futurus erat ; foris erat, fuerat, futurus erat. De loco, intus venio, foris venio. Foras autem et introad iocum signilicant, utforaseo, foras venio ; intro eo, intro venio ; foras ieram, intro ieram. Hcec quatuor modis tigurantor, perlocum,ad locum, in loco, e loco. Per locum, ut, Hac iter Elysium no- bis {JEneid.^lib, 6, t;. 542). Ad locum ut, Huc ades^ 0 Galatea lEclog. 9, v, 39). In loco, ut. Hic etNarycii posuemnt moenia Locri. (Jtneid, Ub, 3, t?. 399.) E loco, ut, Hinc me digressum vestris dens appulit oris. (ibid, V. 715.) Sunt quae pariter in loco signiiicant et de loco, ul intus sum, intus venio. Sunt quae in loco et in locum et e loco, ut penitus sum, eo, venio. Sunt adverbia signiticationem numeri habentia, nt semel, bis, ter. Demonstrationis, nt en. ecce. AfGrmationis, ut qui- dem, quippe Hortationis, ut eia. Interrogationis, ut cur, quare. Similitudinis, ut sic, quasi. Comparatio- nis vel prselationis, ot magis, potius. Dubitandi, ot fortasse. Annuendi, ut plane, sane. Discretionis, ut seorsum, segregatim. Optandi, ut utinam. Vocaadi, nt heus. Respondendi, ut he. Derogandi, nt nequa- quam, frustra. Jurandi, ot ifidepol, ^Ecastor. Prohi- bendi, ut ne. Ne^andi, ut non, haud, minime. Coo- gregandi,utuna,simul. Ordinandi, utdeinde,denique. Mirandi, ut papse. Laudandi, ut euge. Exclamandi, ut proh. Dolendi, ut beu. Gligendi. ut vah. Ingemi- scendi,othei. Sedhsec qoia animi affectom signiticjot, a multis Interjectiones dicuntur, quod interjectionem separatam ab adverbio, et partem orationis aliquam id^^irco volunt,quiaadverbii proprium est, quod vertK) adjungi potest. Grseciautem interjectionem abadTer- bio non separant : propterea quia motos animi quali- tati assignant, et hsec omnia sub genere qaaiitatis putant adverbia. Sunt adverbia quantitatis, ut longe, iate. Qoalitatis, ut bene, male. Adverbia non solom ad appellationibus transeunt, hoc est a nominibus appellativis, ut a pulchro, pulchre : sed apropriis,ut Tullius. Tulliane. A pronominibus etiam, a meo. trio, meatim, tuatim : a verbis quoque, ut a curro cursim. Deprehenduntur ex utroque, ut pedetentim a pedc et tento, id est a nomine simul et verbo. Sunt etiam ad- verbia, qute utium a nomine transeant, an a verbo incertum est, utfurtim. Incertum est enimanafore, quod nomen est transeat, an a verbo fnror, furaris. A participiis quidam nolunt ; sed inveniuntur, ut a decente decentcr. CAPUT XX 111. — Adverbia a nominibus tracia iei habent terminationes, Regula communis, A nominibus tracta adverbia sex modis termioan- tur : aut in e, ut docte pulchre, honeste ; aut in r, ut velociter aut in im, ut ubertimy singillatim ; aat in us, ut radicitus, mordicus; aut in u. ut noctu, dio; aut in i, ut domi, humi, vesperi. Adverbia qualitatis in e litteram exeuntia produci debent. Hsec tanieQ dissentiuntquse autin comparativo, aut in superlativo ^radu vacillant, ut bene, male ; aut qu8e ab appella- tione non transeunt, ut impune, saBpe. C^tenim fa- cile et diflicile, quae adverbia ponuntur, nominasont, e.x quibus bajc nascuntur adverbia, faciliter, difficili- ter : sed usus baecquasi adverbia vindicavit. Quffcura- que nomina qualitatis aut quantitatis, casu dativo sin- gulari, 0 littera terminantur, adverbia in eproductam mittunt: ut a justo, juste. Sed h»c veteres indiffe- renter posuerunt. ut humaniter, duriter. Qnseaulem in i literam terminantur, in ter s^llabam mittunt: ut agili, nobili, audaci, difficili; agiliter, nobiliter, aada- citer, difBciliter. Sed ex iis qusedam per syncopem eupboniae causa dicimus. ut audacter, difficulter, sa- pienter et-constanter. Simt adverbia communia cnm aliis partibusorationis Nominibus sunt commonia, nt ait Sallustius : Falso queritur de natura sua genus hv- manum (In Bello Jugurth.) : jtro false. Virgilius, £< pede terram crebro ferit (Georg. lib, 3, v. 500) : ct, Multa Jovem maoibus supplex orasse supinis. (yEneid, lib. 4, t?. 205 ) Conjunctioni ut, quando adverbium secom est, plurt significat. Similitudinem sic, Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta. (Id. lib, 5, r.5S8.) Tempus sic. Ut regem aBquaBvtm {Idem^ Ub. 1 V, 561.), etc. 1405 APPENDIX. \m Ut vidi, at perii ; ut me malus abstalit eiror. (Eclog. 8, V. 41.) Qualitatem : at, Trojanas ut opes et lamentabile regnum. {Aineid. lib. 2, v. 4.) Quantitatem : ut, Quibus Uector ab oris Exspectate venis? ut te post multa tuorum Funera.... {Ibid, vv. 282, 283.) CoDJunctioDem autem sigDiGcat sic, Ut faciem mutatus et ora Cupido, Pro dulci Ascauio. (/d., lib. 1, vv. 662, 663.) Praepositioni, ut pro. Sed Ogaraia adverbiis aut sim- plex est, ut docte, prudeater; aut composita, ut iu- docte, imprudeater. Gradus adverbiis accidunt quo- ties appeliationes unde transeunt comparantur, ut docte, doctius, doctissime. Recipiunt et dimiautio- nem, ut meiiuscule. Quanquam comparationem reci- piunt et diminutionem, et quse a se nascuntur, ut nu- per, nuperrime. Adverbiis omnibus prsepositio sepa- ratim adjici non debet, quanquam iectum sit, ab hinc, apad Terentium, Interea mulier quaedam ab hinc triennium (/h Andria, act. 1, scen. 1, v. 40.) Et apud Virgiiium, Exinde per altum mittimur Ely- sium (Mneia. lib. 6, vv. 743, 744). Et dehinc: ut, Dehinc talia fatur (Id. lib. i, v. 256) : et, Deinde fe- races plantx immittuntur (Georg. lib. 2, vv. 79, 80) : quse omnia, et si qua alia suut similia, ut proiode ; placuit contra regulam accentum proferri, ne sepa- ratim additsB prsepositiones videantur adverbiis. CAPUT XXIV. De participiis. Regula communis. Hsec pars orationis, et a verbo accipit partem, et a nomine : oamque inde participium dicitur. Exit autem hsec pars orationis io prseseoti tempore io ens et in ans syllabas, ut legens et amans. Futuro tempore in rus, ut legenslecturus, amans amaturus. In preeterito lectus, amatus. Futuro legendus, amandus. Vides hanc partem orationis esse per tempora: omnia hsec a verbo mutuatur. Nam verbo conveniunt tempora. Quod autem declinatur per casus, hoc a nomine mu- tuatur. Nam declinatio casualis ad nomen pertinet. ut hic legcns, hujus legentis, huic legenti, hunc legen- tem, o iegens, ab hoc legente. Ergo quod hsec pars orationis, vel per tempora, vel per casus currit, par- ticipium vocatiir, quod partem capiat nominis par- temque verbi. Non laboriosa pars cst orationis, sed intellectu facilis. Nam prsesentis temporis exit in ans et in ens, ut amans, legens. Futuro agendi sifz^nitica- tiooe in rus, ut amaturus, lecturus. A patiendi signi- ficatione in tus et in dus, ut amatus, legendus. Sane ipsum prseteritam tempus tribus syllabis termioatur. lu tus, ut lectus, scriptus; in sus, ut occisus, visus ; io xus, ut iixus*, plus non invenies. Ergo ut diximus, proesens in ens et in ans, futurum in rus, prseteritum m tus, futurum somper in dus. Sunt sane nomina, quee sono participia putantur, sed nomina sunt. Participia enim illa sunt, quse a verbis veniunt, uta lego. legens lecturus lectus legendus. Tunicatus et galeatus et cly- peatus et tropocatus, nomina sunt, non participia, quia non a verbo veniunt. Est unum participium prseteriti tcmporis in uus, quod cxire debuit per unum u, non per duo. Nam ubi geminata u littera nominativus est, nomen est, non participium, nt fatuus, iogenuus, ar- duus, carduus, exiguus, belluus, ut Cicero dixit. In us, ut talium contra regulam participiorum. mortuus putatur esse participium, sed m vim regulamque no- minis conversum est. CAPUT XXV. — De conjunctione. Conjunctio est pars orationis nectens ordinansqne sententiam. Conjunctioni accidunt, tigura, ordo, po- tcstas. Figura est, quse apparet tigura simplex. Sed equidem ordo quoque apjparet, qusB preeponi tantnm possit, ut nam : quae subjangi, ut qne : qacc prseponi et subjungi, nt igitur. Potestas conjanctionum in quin- que species dividitur. Suut enim copulativse, et que, ast, at, atque. Disjuoctivae, aut, vel, ve, nec, neqae, neve, an, utrum, Expletivse, quidem, equidem, au- tem, tamen. porro, videlicet, prpinde, denique, ut- que. Causales, si, etsi, tametM, etiamsi, siquidem, quando, equidem, quin, quinetiam, sin. siaetiam, quanquam, quamvis, sinautem, seu, sive, namque, nisi, nisi si, euim, etenim, sed, ut. preeterea, interea, quamobrem, quare, pra^sertini, item, itemque, csete- rum, alioquio. Hationales, ita, itaque, enim, enim- vero, quapropter, quippe, quoniam, quoniamquidem, ergo, igitur, ideo, idcirco, scilicet, prseterea. Ex his, et, copulativa multa signiiicat Ssepe auteni transit in alterius speciem potestatis. Modo in expletivam, ut Et qusB tanta fuit Romam tibi causa videudi? (Eclog. i, v. 27.) Pro qualitatis, et quantitatis, ut, Timeo Danaos et dona ferentes {^neidy lib. 2, v. 49). Et, modo pro disjun- ctiva, ut, Et quisquam numen Junonis adoret Praeterea, aut supplex aris imponathonorem? (Id. lib. i, vo. 52, 53.) Modo pro causaii ponitur, ut, Quorum Iphytua sevo Jam gravior, Pelias et vulnere tardua Ulvssi ; (Id. lib. 2, vv. 435, 436\) pro, etiam vulnere tardus. Modo pro adverbio accipi- tur ordinandi, ut, Corpusque lavant frigentis et ungunt (Id. lib. 6, V. 2i9): pro, deinde ungimt. Item, aut^ conjunctio multa signilicat. Modo enim pro adverbio discretionis accipitar, ut, Ante urbem pueri et primsevo Clore juventus Exercentur equi?, domitautque in pulvere currus, Aut acres tendunt arcus, aut ienta lacertaa Spicuia contorquent, (Id. lib.l, wp. 463-165.) Modo pro tempore signiiicat, ut, Aut ante ora deum pingues spatiatur ad aros, Instaurat donis epulas : (Id. lib. \,w. 62,63.) id est, nunc ante ora deum spatiatur ad aras, Item, Aut agmina curru Proterit, aut raptas fugientibus ingerit hastas. (Id. lib. 9, w. 762, 763.) Figarce conjunctionum duae sunt: simplex, ut nam ; composita, ut namque. Ordo conjunctionum in hoc est, quia aut prsepo&itivfle conjunctiones sunt, ut at, ast : aut subjunctivse. utque: aut communes, ut et, igitur. Sunt etiam dictiones, quas incertum est utrum prsepositiones an adverbia nominemus, quee tamen omnes facile dinoscuntur. Nam et conjunctiones pro aliis conjunctionibus positse inveniuntar, potestate mutata. CAPUT XXVI. — De praepositione. Praepositi&nes accusativaBy ablativaB, et utriusque. Omnes prtepositiones dicuntur generaliter. Species autem ha;, aliae accusativfle, alia; ablativa;, alifle utrius- que. Accusativa", per Cdsuni accusativum enuntiantur, ut ad, apud, ante, adversus, cis. citra, circum, circa, contra, erga, extra, intra, infra, juxta, ob, penes, per, prope, propter, praeter, post, pone, secundum, supra, trans, ultra. In his prsepositionibus servanda genera nominum, idest, masculinum, feminimum, neutram, commune. Servandi etiam numeri, ut puta mascnlino singulari. ad agrum : plurali, ad agros. Feminino sin- gulari, ad villam, vel ad possessionem. Plurali, ad villas, vel ad possessiones. Sic neutrum singulare, ad templum, ad Capitolium : plurale, ad templa, ad Ca- pitolia. Sic communi genere singulari numero, ad ci- vem, ad hostem, ad sacerdotem : plurali, ad cives, ad hostes, ad sacerdotes. Sic ergo omnes prsepositiones observabis, servatis, nt dixi, generibus, servatis na- meris singulari etplurali. Servatis similiter pronomi- nibus secundam genera : masculino, ad hunc : plurali, ad lios:feminino, adhanc:plurali, adhas. Neutro,ad iVn DE GRAMMATIGA UBER. APPENDIX. \m hoc iemplam vado : plurali, ad haec templa. Sic com- muni genere, ad hunc et ad hanc sacerdotcm : plu- rali, ad hos et ad has sacerdotes : sic ad hos et ad has hostes. In his ahlativum attendont tam in singu- lari quam in plurali, servatis generibus numerisque : nt puta, a, ab, abs, cum, coram, clam, de, e, ex, pro, prro, palam, sine, absque, tenus. Masculino singulari, ut a fratre, piurali a fratribus. Feminiuo singulari, a sorore, vel a sororibus, vel a civilate, a civitatibus. Ab singulari masculino, ab amico, plurali ab amicis, ab agro. ab agris. Feminino singulari ab urbe, plurali ab urbibus. Neutro singulari ab tcmplo, plurali ab templis. A communi singulari a cive, plurali a civi- bus, ab hoste, ab hostibus. Hanc declinationem serva in omnibus bis ablativis prsBpositionibus secundum genera et numerum. Remanet terlia species prcepo- sitionum, qu» dicuntur utriusque, quseetaccusativum tenenl casuni et ablativum. CAPUT XXVII. — Duplex genus prsBpositiomm qux dicuntur utnusque, Sed plerosque ratio harum prsepositionum prseterit, ex qua distinctione intelligatur, ut non appareat expo- situm ejus. Differentia ha?c est in niuiu et in situ. Sed motum putaverunt quidaol accusativum tantum tenere : tenet autem utnimque, sed certa raiione. Nani motustunc tenet accusativum casum cum a locis in alia loca nos moverisignificamus, ut curro in forum, vel in campum. Et si ex alio loco dicimus nos cur- rere in forum vel in campum, accusaiivum casum tenemus. Si autem in uno eodemque loco, ablaiivum : ut curro in foro, curro in campo : sic ambulo in foro, et ambulo in campo. Si de alio loco ambulamus in forum, accusativum tenemus. Si in eodemloco ambu- iamus, ablativum tenemus, ut ambulo in foro : sic, cadit in forum, et cadit in foro. Virgilius : Ingrediiurque solo, et caput ioier nubila condit. {jEneid. Ub. 4, v. 177.) Ut est, In arvis altius ingreditur (Georg. lib. 3, vv. 75, 76), id est ambulat : vides motum esse, et tamen ahlativum sibi vidicare ; sed in loco, ut dixi, non de loco in locum, Sic lapsum in piscinam, et lapsum dicimus in piscina. Si de alio loco in piscinam labatur, accusativus est : si vero in eadem labaiur piscina, ahlativus est. Venio autem semper accusativus est, quia de loco ad locum quis venit. In loco auiem jam cum sit quisque, cessat motus. Item motus de loco in locum, volvo vel evolvo: Reperire viam qua evolvere posset In mare se Xanihus : (jEneid. Ixb. 5, vv. 807, 808.) scilicet ab alveo in mare. In ipso autem volvi, abla- tivum tenet : ut, Fundo volvuntur in imo {Id. lib. 6, V. 581). Sic, sub, e loco in locum motus accusativum tenet. De hasta Virgilius sic ait, Sub pectus^ illam rem. Item sub ablativo, Trojae sub momibus altis contigit oppetere {Id, lib. 1, w. 99, 100), id est cadere vel jacere. Trojse^ inquit, sub mamibus altis, Item de loco in locum, Sive 8ub incertas zephyris mutantibus umbras. (Eclog. 5, r. 5.) Et subjunxit, succedimus^ uhi est motus de loco in locum. Super motus : Super Garamantas et Indos pro- feriet imperium (^neid. lib. 6. vv, 794, 795), motus est. In loco auiem : Qeminse super arbore sidunt (i6/d., ^v, 203). Item subier, de loco in locum : ut, Angusti subter fastigia tecti ingentem JEneam duxit (Id, lib. 8, vv, 366, 367). In loco autem : Omnea Ferre hbet subter densa testudine casus. (Id. lib. 9, vv. 513, 514.) Sic sub, si de loco ad locum fiat motus, accnsativum tenet : ut, sub speluncam curro. Si autem posiius sub ipsa spelunca curras, ablaiivum tenet: ut, sub spe- lunca curro. Sic super, si de loco ad locum iiat motus, accusativum tenet, saper tectum curro. Si autem po- situs quis super tectum currat, ablativum tenet : super tecto curro. Sic, subter fluctns mergo, si ex littore motus liat in demersione, accusativus est, ut mergo subier llucius; si autem quis sit jam in fluctibus, subter lluctibus mergitur. Sed muitum juvant haoc locutionem et observationem duo adverbia loconim, quo et ubi. Quo, in locum motus est ; ubi, in loco situs est : ui, quo venit telum? in hostem : ubi haesil? in hoste. Quo voluit Catilina telum dirigere? in con- sulis corpus; ubi voluit detigi? iu consulis corpore. Sic enim ait de sica : Ut eam putes in consnlis cor- pore detigere. Sic cum dicimus, quo fugimus? scilicet m locum. Ubi latet? in loco. ErgOy ut diximus, adja- vant adverbia hsec duo, ad confusionem disUnguendi praepositiones utriusque casus. Sic namque de hac adverbiorum ratione pur^atur et illud in Verrinis: Quod ille in caput ab hostium duce acceperat. Acce- perat ergo vulnus directum in capnt, acceptom in capite. Numquid, Quo accipis vulnos, dicimus? roi- nime: sed. Ubi accipis. Et Virgilius, Quo ire jubes? in locum significat. In loco autem, ubi pcnere seda {jEneid, lib. 3, v. 88)? Situs vero ablavitum tcnet quia contrarius est motui. Nam ipsum nomen, ses sio- ncm quamdam signiticat, ut puta, sum in foro, eram in foro, fui in foro, futurus sum in foro. Sic sioDpli- citer sedeo, jaceo. cubo, sto, consisto, hsereo. Omnia hoic ad sitnm pertinent. Meditanda igitur snnt et in usum duceuda, ut jam in hac prsepositionum forma, et recte et nulla hsesiiatione loquentes studuisse nos diligentius indicemus. CAPUT XXVIII. — De interjectione, Interjectio, non pars orationis est, sed signnm afTcctionis crumpentis animi in vocem : et signilicat aut Iffititiam, ut evax; antamaritudinem nt heu, apud Grapcos, «eu. Ergo quot sunt perturbati animi motas, tot voces reddunt : et vocantur interjectiones, quod interrumpant orationem, ut est illud, Hic inter densas corylos modo namque gemelios Spem gregis, mox interjectio per litteram a, ali! silice in nuda connixa reliquit (Eciog, 1, w, 14, 15 ) In medium orationis interjecta est a littera. CAPUT XXIX. — Epilogus. Et de nominibus mi- merorum, Omnes partes orationis decursee a nobis sunt, qnx ad compendium sufticiant, aut occupatis, aut negli- gentibus. Sane quse omisimus, in tractatu nominis reddimus. Scire enim debemus nomina numerorom a quaiuor usque ad centum fiircwxx esse, et gcneris omnis : ut quatuor viri, quatuor feminse, qnataor mancipia. Sic per omnes casus, qoatuor dicimus : ut puta virorum quatuor, mulierum quatuor, mancipio- rum c|uatuor. Sic dativo virisquatuor, feminisquatuor, mancipiis quatuor. Sic accusativo viros quatuor, femi- nas quatuor, mancipia quatuor. Sic vocativo o viri quatuor, o feminee quatuor, o mancipia quatuor. Sic ablativo a viris quatuor, a feminis quatuor, a mancipiis quatuor. Scd idco dixi, a yiuatuor dE-Rro-rx esse usque ad centum, quia duo declinantur, duorum, duobus, duos vel duo, o duo, ab hisduohus .Sic declinantnr et currunt per casus : is. hi et hee tres, g. horum et bamm trium, D. his tribus, a. hos et has tres, ▼. o tres, A. ab his tribus. A genere neutro, btec tria. horum trium, his tribus, hsec tria, o tria, ab bis tribus. & hac ergo forma intelligimus quomodo decUnemos: hic duumvir, quasi duorum hominum unus vir. Sic triumvir, trium hominum unus vir. Ergo bic admisit geniiivum. Jam quatuorubi indeclinabile est, quaioor- viri dicimus, vel quinqueviri, vel sexviri. Unde Loca- nus, Septemvirque epuiis ; pro genitivo posuit, septem. A ducentis usque ad non^entos declinantur nomina numerorum, ut hi ducenti, hae ducentae, hentroda' centa : milie, declinabile est. 1409 PRINCIPIA DIALECTICiE. APPENDIX. 4410 PRINCIPIA DIALECTIC^"". CAPUT PRIMUM. — De simplicibm verbis. Dialectica est bene dispotandi scientia. Disputamus autem verbis. Verba igitur aut simplicia sunt, aut conjuncta. Simplicia sunt, qusc unum quiddam signi- ficant : ut cum dicimus bomo, equus, disputat, currit. Nec mireris quod, disputat, quamvis ex duobus com- Sositum sit, tamen inter simplicia numeratum est. am res delinitione iliustratur. Oictum est autem id esse simplex, quod unum quiddam signiiicet. Itaque boc includimos bac definitione, quod non includimus cum dicimus, loquor. Quamvis enim unum verbum sit, non babettauien simplicem signiticationem, siqui- dem significat etiam personam quse loquitur. Ideo jam obnoxium est veritati aut falsitati ; nam et negari et affirmari potest. Omnis itaque prima et secunda persona verbi quamvis singillatim enuntietur, tamen mter conjuncta verba numerabitur, quse simplicem non habent significationem. Siquidem quisquis dicat, ambulo ; et ambolationem facit intelligi, et seipsum qui ambulat. Et quisquis dicit, ambulas ; similiter et rem quas fit, et eum qui facit, significat At vero qui dicit, ambuiat ; nihil aiiud quam ipsam significat am- bolationem. Quamobrem tertia persona verbi semper inter simplicia numerabitur : et nondum aut affirmari aut negari potest, nisi talia verba^sint, quibus neces- sario cobaeret personse significatio consuetudine lo- quendi, ot cum dicimus, pluit aut ningit, etiamsi non addatur qois phiat aut ningat, tamen quia intelligitur, non potest inter simplicia numerari. CAPUT II. — Verba conjuncta, Conjuncta verba sunt, quae sibi conneza res plures significant, ut cum dicimus, homo ambulat, aut homo festinans in montem ambulat, et si quid tale. Scd conjunctorum verborum alia sunt, quse sententiam comprehendunt, ut ea quse dicta sunt ; alia quse non comprehendunt, sed exspectantaliqoid ; ut eademipsa quse diximus, si subtrahas verbum quod positom est, ambolat: quamvis enim verba conjuncta sint, homo festinansin montem; tamen adhuc pcndetoratio. Se- paratis igitur his verbLs quse non implent sententiam, restant ca verba conjuncta quse sententiam compre- hendunt : horum item duse species sont. Aut enim sic sententia comprehenditor, ot vero aot falso teneator obnoxia, ut cst, omnis homo ambulat; aut, omnis homo non ambulat ; et siqnid hujusmodi. Aut sic im- pletur, senteutia, ut licet perficiat propositum animi, affirmari tamen negarive nonpossit: ut cum impera- mus, cum optamus, cum exsccramur, et his simiiia. Nam si quis di at, perge ad villam, vel utinam pergat ad villam, aut, dii ilium perdant : non potest argui quod mentiutur, aut credi quod verum dicat. Nihil enim affirmavit vel negavit : ergo nec tales sententiae in gua^stiouem veniunt, aut disputatorem requirunt. CAPUT IIl. — Quas simplices sententiXj qux conjunctx . Sed illse quse requiruntur, aut simplices sunt, aut conjunctse. bimplices sunt, qua; sine ulla copulatione sententise alterius enuntiantur : ut est illud quod dici- mus, omnis homo ambulat. Conjnnctsesunt de qoarura copuldtione judicatur: ut est, si ambulat, movetur. Sed cum de conjunctione sententiarum judicium fit, tamdiu est donec perveniatur ad summam. Summa autem est quce conficitur ex concessis. Qood dico tale est, Quidicit, Si ambuiat, movetur, probare vult ali- quid, ut hoc concesso, verom esse restet illi dicere, quod ambulet : et summa consequatur, qua". jam ne* gari non potest, id est quod movetur : quse item non potest concedi, id est quod non ambulet. Rursus si (a) Opuscolum istud castigatom est de noTo ad 'Mss. quinque in quibus inscribitur Tractatus de Dialectica, et AuguBtino tribuitur. At Ctiirii Fortunatiani nomine editom est Basile» an. 1558. hoc modo velit dicere, homo iste ambolat, simplex sententia est : quam si concessero, et aliam quse aii- quid exspectatad completionem sententiseadjunxerit: quisquis autem ambulat, movetur. Et hanc etiam si concessero, ex hac junctione sententiarum quamvis singillatim enuntiatarum et concessarum, iilasumma sequitur, c[use jam necessario concedat, id est, igi- tur homo iste movetur. CAPUT IV. — Conjunctas sententias subdividit. His igitur breviter constitutis, singulas partes con- sideremus. Nam sunt primae duee, una de iis que simpliciter dicuntor, uoi est qoasi materia dialecticee; altera de iis quse conjuncta dicuntur, ubi jam quasi opus apparet, Qufledesimplicibus, vocatur de loqoen- do. lila vero quae de conjunctis est, in tres partes di- viditur. Separata enim conjunctione verborum qose non implet sententiam,iIIaqu(Bsicimpletsententiam, utnondum faciat qusestionemveldisputatoremreqoi- rat, vocatur de eioquendo. Illa vero quse sic implet sensum, ut de sententiis simplicibus judicetur, voca- tur de proloquendo. Illa quae sic comprehendit sen- tentiam, ut deipsaetiam eopulatione Judicetur, donec perveniatur ad summam, vocatur de proloquiorum summa. Has ergo singulas partes diiigentius expli- cemus. CAPUT V. — Quomodo de rebus verbis, dicibilibus, dictionibus, tractetur in logica, Differunt dicibilej et dictio. Verbumest uniuscujusque rei signum, quod abaa- diente possit intelligi, a loquente prolatum. Res est quidquid intelligitur vel sentitur vei latet. [Sciui^tQr enim corporaiia, intelliguntor sjpiritualia ; latet vero ipse Deus, et informis materia. ueus est quod neque corpus est, neque animal est, neque sensus est, neque intellectus est, neque aliquid quod excogitari potest. Informis materia est mutabilitas mutabilium rerom, capax omnium formarum ^] Signum est et quod se- ipsum sensui, et prseter se aliquid animo ostendit. Loqui est articulata voce signum dare. Articulata au- temdicoquod comprehendi Utteris potest. Hsec autem omnia quoe definita sunt, utrum recte definita sint, et utrum hactenus verba definitionis aliis definitionibus prose(}uenda fuerint, ille indicabit iocus in quo defi- niendi disciplina tractatur. Nunc quod instat, accipe intentus. Omne verbum sonat. Cum enim est in scripto, non verbum, sed verbi signum est. Quippe inspectis a legente litteris, occurrit animo, quod voce prorumpat. Quid enim aiiud litteree scriptse quam seipsas oculis, et prseter se animo voces ostendTunt? Quia etpaulo ante diximus, signum es^e quodseipsum sensui, et prceter se animo aliquid ostendit : quce le- ffimus igitur, non verba sunt, sed signa verborum. Sed ut ipsa littera, cum sit pars minima vocis articu- latse, abutimor tamen hoc vocabulo ut appeliemus litteram, etiam cum scriptam videmus ; quamvis omnino tacita sit, neque ulla pars vocis, sed signum partis vocis appareat : ita etiam verbum appellatur cum scriptum est, quamvis verbi signum significantis vocis non eluceat. Ergo, ut coeperam dicere, omne verbum sonat. Sed quod sonat, nihil ad dialecticam. De sono enim verbi agitur, cum ^uceritur, vel anim- advertitor, ^uanta vocalium vel dispositione leniator, vei concursione dehiscat ; item consonantium vel in- terpositione nodetor, vel congestione asperetur ; et quot vel qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhyth- mus accentusquea grammaticissolo aurium tractatur negotio. Et tamen cum de his disputatur, prseter dia- lecticam non est : hsec enim scientia disputandi est. Sed tonc verba sont signa rerum, qaando de ipsis t Isthaec qu» uncis incluBa, abBuni aMss. Corb. et Ger' manensi. 14ii PRINCIPIA DIALECTICiE. iM obtinent vim : verborum autem, illa de quibus hic disputatur. Nam cum de verbis loqui nisi verbis ne- queamus, et cum loquimurnuunisidealiquibus rebus loquamur, occurrit animo ita esse verba signarerum, ot res esse non desinant. Cum ergo verbum ab ore procedit, si propter se procedit,idestut de ipso verbo aliquid quseratur aut disputetur, res estutique dispu- tationi qua^stionique subjecta. Sed ipsa res verbum yocalur. Quidquid autem cx verbo non auris, sed animus sentit, et ipso animo tenetur inclusum, dici- bile vocatur ; cum vero verbum procedit, non propter se, sed propter aliud aliquod signiiicandum, dictio vocatur. Res autem ipsa, qu» jam verbum non est» neque verbi in mente conceptio, sive babeat verbum, quojam signiticari possit, sive non babeat, nihil aliud quam res vocatur proprio jam nomine Ilaicer^o qua- tuordistincteteneantur, verbum, dicibile, dictio, res. Quod dixi verbum, et verbum est, ct verbum signifi- c&t. Quod dixi dicibile, verbum est ; ncc tamen ver- bum, sed quod in verbo intelligitur et in animo con- tinetur, signiQcat. Quod dixi dictiouem, verbum est, sed tale quo jam illa duo simul, id est ipsum vurbum, et quod tit in animo per verbum, signiiicantur. Quod dixi, rem, verbum est, quoilprffiler illatria, quasdicta sunt, quidquid restat. signilicat. Sed exempiis hsec illustranda esse perscipio. Fac igitur a quodam gram- matico puerum interrogatum hoc modo : Arma, quse pars orationis est? Quod dictum est, Arma, propter se dictum est, id est verbum propter ipsum verbum : ceetera vero quod ait, quse pars orationis est, non propter se, sed propter verbum, quod arma dictum est, vel animo sensa, vel voce prolala sunt. Sed cum animo sensa sunt, ante vocem dicibilia suut; cum autem propter id quod dixi, proruperunt in vocem, dictiones facto; sunt. Ipsum vero arma, quod hic ver- bum est, cum a Virgilio pronuntiatum est, dictio fuit: non enim propter se prolatum est, sed uteo siguiti* carentur vel bella quse gessit ^neas, vei scutum, vel caetera arma^ qute Vulcanus iEneai fabricatuscst. Ipsa yero bella vei arma, quee gesta sunt aut ingesta ab iEnea ; ipsa, inquam, quse cum gererentur atque es- sent, videbantur, quseque si nunc adessent, vel digito monstrarc possemus, aut tangere, quee etiamsi non cogitarentur, non eo tamen tit ut non fuerint : ipsa ergo per se nec verba sunt, nec dicibilia, ncc dictio- nes ; sed sunt res, quffi jam proprio nomine res vo- cantur. Tractandum est igitur nobis in hac parte dia- lecticae de verbis, de dictionibus, de dicibilibus^ de rebus : in quibus omuibus cum partim verba signifi- centur, partim non verba ( nihil est enim de qno uon verbis disputare necesse sit) ; itaque de his primo disputatur, per quo^ de cseteris disputare conceditur. Igitur verbum quodlibet, excepto sono, de quo bene disputatur, ad facultalem dialecticse pertinet, non ad dialecticam disciplinam. Ut defensiones Ciccronis sunt quidem rhetoricse facultatis, sed non his docetur ipsa .nietorica. CAPUT VI. — De origine verbi. Verbum unde dictum Stoicorum de origine verbi opinio. Ergo omnes vcrbum propter id quod sonat, quatuor qusedam necessaria vocat in qusestionem, originem suam, vim, declinationem, ordinationem. De origine verbi quseritur, cum quseritur unde ita dicatur : res mea scntentia nimiscuriusa, et non nimisnecessaria. Neque hocmihi placuit dicere, quod sicCiceroniquo- qoe idem videtur; quamvis qtiis egeat auctoritate in re tam perspicua? Quod si omnino multum juvaret explicare originem verbi, ineptum esset a^gredi,quod persequi profecto intinitum est. Quis enim reperire Sossit, quod quid dictum fucrit, unde ita dictum sit? uc accedit, guod ut somniorum interprclatio, ita verborum ongo pro cujusque ingenio pra^dicatur. Ecceenimverba ipsa quispiam exeo puta dictat, quod auremquasiverberent: Imo, inquit alius, qu^d aerem. Sed nostra non magna lis est. Nam uterque a verbe- rando hujusvocabulioriginemtrahit. Sed e transverso tertius, vide, quam rixam inferat. Quod enim verum, ait, nos loqui oporteat, odiosumqae sit, natura ipsa judicante, mendacium ; verbom a vero cognomioatum est. Nec ingenium quartum defuit. Nam suat qoi ver- bum a vero quidam dictuni putent, sed prima syllaba satis animadversa, secundam negligi non opurtere. Verbum enim cum dicimus, inquiant, prima ejossjl- labaverum signiiicat, secunda sonum. Hocautem?o- lunt esse bombum. Unde Enuius sonum pedum, bombum pedum dixit : et ^vai Grseci clamare ; ct Virgilius, o Reboant silvse » [Georg, lib. 3, v. 223). Ergo verbum dictum est cjuasi a vero boando, hoce>t verum sonando. Quod si ita est praescribit ^uidem hoc nomen, ne cum verbum faciamus, mentiamor: sed vereor ne ipsi qoi dicunt ista, mentiantnr. Ergo ad te jam perlinet judicare, utrum verbum a verbe- rando, an a vero solo, an a vero boando dictum pote- mus : an potius unde sit dictnm non curemus ; com. quod significet, intelligamus, Breviter tamen baoc locum notatum esse de origine Terborom, volo pao- lisper accipias, ne ullam partem suscepti operis prs- termisisse videamur. Stoici autumaut, qoos Cicero io hac re irridet, nullum essc verbum, cujus non certa ratio explicari possit. Et quiahoc modo, suggererefa- cile fuit, si diceres hoc intinitum esse ; quibus vertus alterius verbi originem interpretaveris ; eorum rursos a te originem quserendam esse donec perveniatur eo utres cum sono verbi aliqua similitudine concioat,ut cum dicimus, aeris tinnitum, equorum hinnitum. ovium balatum, turbarum clangoremy stridorem cat^ narum. Perspicis enim hsec verba ita sonare, ut res quse his verbis signiticantur. Sed quia sunt res, qos non sonant ; in his similitudinem tactus valere, ut si leniter vel aspere sensum tangnnt, lenitas vel asperi- tas litterarum ut tangit auditnm, sic eis nomina pepe- rerit. Et ipsum lene cum dicimus, leniter sonat Qois item asperitalem non etipso nomine asperam jodicet? Lene est auribus, cum dicimus voluptas; aspenim est, cum dicimus, crux. Ita res ipsse afiiciunt, sicot verba sentiuntur. Mel, quam suaviter res ipsagustom. tam suaviter nomen tangit auditum. Acre, in utroqoe asperum est : lana et vepres, ut audiuntur verba, ^k illa tanguntur. Hsec quasi canabula verborum esse crediderunt, ut sensus rerum cum sonorom seDsa concordarcnt. Hincad ipsarum inter se rerum simili tudinem processisse licentiam nominandi : ut cam. verbi causa, crux propterea dicta sit, quod ipsim verbi asperitas cum doloris, quem crux efGcit aspe- ritate concordat: crura tamen non propter asperila- tem doloris, sed quod longitudine atque duritia inter membra caetera smt ligno crucis simiiiora, sic appel- lata sint. Inde ad abusionem ventum est, ut usurpelar non tam rei similis, sed quasi vicinae. Quid enim si- mile inter signiticationem parvi et minuti, com possit parvum esse, quod non modo nibil minutum sit, sed etiam aliquid crcverit? Dicimustamen propterqoam- dam vicinitatem, minutum pro parvo. Sed tisec atiQsio vocabuli in potestate loquenlis est : babet enim par- vum, ut minutum non dicatur. Illud magis pertioet ad id quod volumus ostendere, quod cum piscioa di- citur in balneis, in qua piscium nibil sit, nihilque pi- scibus simile habeat, videtur tamen a piscibus dicta propter aquam, ubi piscibus vita est. Ita vocabolum non translatum similitudiue, sed quadam vicinitate usurpatuoi est. Quod si quis dicat nomiDes piscibos similes natando tieri, et inde piscince nomen esse natum ; stultum est hoc refutare, cum ab re neutroD abhorreat, et utrumque lateat. Illud tamen bene a^ cidit, quod uno exemplo dilucidare jam possoroos, quid distet origo verbi, quae de vicinitate arripitor,ab ea qu8B similitudine ducitur. Hinc facta est progressio usque ad contrarium. Nam lucus dictus putatur, quod minime luceat ; et bellum, quod res bella non sit; et fcederis nomen, quod res foeda non sit : quod si a fce- ditate porci dictum est, ut nonnuUi Tolunt, redit ergo ad illam vicinitatem, com id quod fit, ab eo per qobd fit nominator. Nam et ista omnino vicioitas Ute patet, et per multas partes secatur. Aut per c^cien- 1413 APPENDIX. 1#I4 tiam, ut hoc ipsum a fceditate porci, per quem foedus efiicitur; aut per effeclum, ut puteus, quod ejus eife- ctus potatio est, creditur dictus; aut per id quod con- tinet, ut urbem, ab orbe appellatam Tolunt, quod auspicato loco circumdnci aratro -solet : cujus rei et Virgilius memiuit, ubi ^Eaeas urbem designat aratro (J5/iet perantibus longum est Ad id quod agitur illud satb est, non esse istam definitionem hominis rectam, ni- si et omnis homo eadem contineatur, et prsBter bomi- nem nihil. Ha?c sunt igitur univoca, quse non solom nomine uno, sed una etiam ejusdem nominis defini- tione clauduntur : quamvis et inter se propriis- nomi- nibus et definitionibus distingui possuot. DiTersa enim nomina, puer^ adolescens, dives et pauper, li- ber et servus, et si quod aliud dififerentiarum est, et inter se ideo proprias definitiones habebunt : sed ot illis unum commune nomen est homo, sic animaln- tionale mortale definitio una communis est. CAPUT X. — Ambiguitas ex asquivocis varia, Nunc a^quivoca videamus, in quibos ambignitaton perplexio prope infinita silvescit : conabor tamen ea m genera certa distinguere. Utrum autem conatoffi meum hsec facultas sequatur, tu judicabis. Ambi^- tatum igitor, quse ab sequivocis veniunt, primo gfoe ra tria sunt : unum ab arte, alterum ab usa, tertino ab utroque. Arte nunc dico, propter nomina qom in verborum disciplinis verbis imponantur. Aliter eniD definitur apad grammaticos quid sit «qaivocuni, tli- 4417 APPENDIX. 1418 ter apud dialecticos ; et tamen hoc unum quod dico, TuUius, et Domen est, et pes d^ctylus, et sequivocum. Itaque si quis ex me efflagitet, ut definiam quid sit Tullius, cujuslibet notionis explicatione respondeo. Possum enim recte dicere, Tullius nomen est, quo signiOcatur homo summus quidam orator^ qui Catili- nse conjurationem consul oppressit. Subtiliter attende me nomen ipsum deOnisse : nam si mibi Tullius ipse, qui si viveret, digito monstrari polnisset, dehniendus foret, non dicerem, Tullius est nomen, quo si^nifica- tur honio ; sed dicerem, Tullius est honio, et ita cse- tera adjungerem. Item respondere possem, Hoc no- men Tuliius cst dactylus, his littens constans: quod enim eas litteras habeat, opus cst innuere. Licet enim illud dicere, TuIIius estverbum, per quod a?quivocan- tur inter se omnia cum hoc ipso, qim supra dicta sunt, et si quid aliud inveniri polest. Sed dico, Cum ergo hoc nomen ((uod dixi, Tullms, secundum artium vocabula tam varie mihi licuit definire ; quid dubila- mus esse ambi^uorum genus ex sequivocisvcnientium, quod merito dici possit ex arte cuntingere ? Diximus enim sequivoca esse, quse non ut uno nomine, ita etiam una definitione possuut leneri. Unde nunc al- terum genusest, quod ex loquendiusu venire memo- ravimus. llsum nunc appello illud verbum, propter quod verba cognoscimus. Quis enim verba propter verba conquirat ei colligat? Itaque jam constitue ali- quem sic audire, ut nolum ei sit, nihil de partibus orationis, aut de metris quaeri, aut de verborum ali- qua disciplina : tanien adhuc potest cum dicitur, Tul- lius, seqnivocorum ambiguitate impediri. Hoc enim nomine etipse qui fuit summus orator, et ejuspicta imago vel statua, et codex quo ejus litterx contmen- tur, et si quid est insepulcroejuscadaveris, signifi- cari potest. Diversis enim rationibus dicimus, Tullius ab interitu patriam liberavit ; et, Tullius inauratus in Capitolio stat ; et, Tullius, tibi totus legendus est; et, Tullius hoc loco sepultus est : unum enim nomen est, s^d diversis hsec omnia definitionibus explicanda sunt. Hoc igitur genus aequivocorum est, in quo jam nulla de disciplina verborum oritur ambiguitas, sed de ipsis rebus quse significantur. At si ntrumque confundat audientem vel legentem, sive quod ex arte, sive ex lo- quendi usu dicitur, nonne tertium genus recte annu- merabitur? Cujus exemplumin senlentiaquidem aper- tius apparet,utsi quis dicat, Multi dactylico metro scri- pserunt, ut est Tullius : nam hic incertum estutrum TuIIius pro exemplo dactyli pedis, an daclylico poetae positum sit : quorum illud ex arte, hoc ex usu lo- quendi accipitur. Sed in simplicibus etiam verbis con- tmgit, licet tantum vocem hujus verbi grammaticus audientibus discipulis enuntiet, ut supra ostendimus. Cum igitur hsec tria genera manifestis rationibus in- ter se differant, rursnm primum genus in duodividi- tur.Quidquidenim ex arte. verborum facit ambiguita- tem, partim sibi pro exemplo esse potest, partim non potest. Cum enim definio quid significat nomen, pos- sum hoc ipsum exempli gratia supponere, quod dico nomen, utique nomen est : hac enim lege per casus flectitur dicendo nomen, nominis, nomini, etc. Item cum definio quid significat, dactylus, hoc ipsum po- test pro exemplo esse : etenim cum dicimus, dactylus, , unum syllabam longam et duas deinde breves enun- tiamus. At vero cum definitur adverbium quid signifi- cet, non potest hoc ipsum pro exemplo dici ; etenim cum adverbium dicimus, hsec ipsa enuntiatio nomen est. Ita secundum aliam notionem adverbium uti<]ue adverbium est, et nomen non est ; secundum aliam vero adverbium non est adverbium, quia nomen est. Item pes creticus, quando quid significet deiinitur, non potest hoc ipsum pro exemplo esse : hsec enim ipsa enuntiatio quando dicimns, creticus, prima lon- ga syllaba. deinde duabus brevibus constat ; quod au- tem significat, longa syllaba et brevis et longa est ; ita et hic secundum aliam notionem, creticus nihil aliud est quam creticus, et dactylus non est ; secun- dum aliam vero creticus non est creticus, quia dacty- Patrol. XXXII. lus est. Secundum igitur genus, quod jam propterdi- sciplinas verborum ad loquendi usum dictum est per- tincre, duas habet formas. Nam sequivoca Jicta sunt, aut ex eadem origine venientia, aut ex diversa. Ex ea- dem origine appeilo, quando uno nomine ac non sub una definitione teneantnr, nno tamen quasi fonte di- manant,.ut est istud, qoia TuIIiusethomo etstatuaet codex etcadaver inteliigipolest : non possunt quidem istauna definitione concludi, sed tamen unum nabent fontem, ipsum sciIicetvenimhomineni,cujusetiIlasia- tua, et ille liber, et illud cadaver est. Ex diversa ori- gine, ut cum dicimus, nepos, longe ex diversa origine fiiium filii et luxuriosum significat. Hsec ergo dis- tincta teneamus, et inde illud genus, quod ex eadem origine appello, in quse iiemdividatur : namdividitur in duo, quorum unum tranlatione, alternm declina- tione contingit. Translationem voco, cum vel simili- tudine unum nomen fit multis rebus, ut Tuliius, et ille in quomagnaeloquentiafuit,etstatua ejusdicitur. Vel ex tolo, cum pars cognominatur, ul cum cadaver illius Tuliius dici potest : vel ex parte totum, ut cum tecta dicimus totas domns. Aut a genere species ; ver- ba enim principaliter dicunt Romani, quibus loqui- mur ; sed taroen verba proprie nominala sunt, quse per modos et tempora declinamus : aut ab specie ge- nus ; nam cum scholastici non solum proprie, sed et primitus dicantur ii qui adhuc in schola sunt ; omnes tamen qui in litteris vivunt, nomen hoc usurpaut. Aut ab efficiente effectus, ut Cicero est liber Cicero- nis : aut ab effectu efhciens, ut terror quia terrorem fecit. Aut a continente quse continentur, ut domus etiam qui in domo sunt dicuntur:aut a conversavice, ut castanea arbor dicitur quse et fructus : vel si quod aliud inveniri potest, quod ex eadem origine quasi transferendo cogtiominetur. Vides, ut arbitror, quid faciat in verbis ambiguitatem. Quse autem ad eam- dem originem pertinentia conditione declinationis ambigua esse dicimus, talia sunt. Fac verbi causa quemque dixisse, pluit. Et hsec diverse utique defi- nienda sunt. Item scribere cum dicit, incertum est utrom infinitivo activi, an imperativo passivi pro- nuntiatum sit. Homo cum unum nomen sit, et una enuntiatio, tamen fit aliud ex nominativo, aliud ex vocativo. Quin* doctius et docte verbi cnuntiatio quo que diversa est. Doctius aliud est cum dicimus doctius mancipium ; aliud cum dicimus, doctius illo disputavit. Declinatione igitur ambiguitas or- ta est : nam declinationem nunc appello, quidquid sive per voces sive per significationes flectendo ver- ba contingit. Hic doctus et docte, tantum per voces flexum est ; hic homo et homo, secundum solas si^ni- ficationes. Sed hujusmodi genus ambiguitatum mmu- tatim concidere ac prosequi penc finitum est. Itaque locum ipsum hactenus notasse suffecerit, ingenio prae- sertim tuo. Vide nunc ea, quse ex diversa origine ve- niunt : namipsa dividuntur adhuc in duas primas for- mas, quarum una est, quse contingit diversilate linguarum ; ut cum dicimus, iste, hsec una vox uliud apud Grsecos, aliud apud nos si^nificat. Quod genus tamen non omnis novit : non enim unicui^ue perspi* cuum est, nisi qui linguas nosset, aut qui hnguas dis- putaret. Altera forma est, quse in una quidem lingua facit ambiguitatem,diversa tamen eorum origine,quse uno vocabulo significantur, quale est illud, quod de nepote supraposuimus. Quoa rursus in duo scmditur. Aut sub eodem genere partis orationis, sicut nomen est nepos, cum ulium filii, et cum luxuriosum signi- ficat ; aut sub diversis, ut dictum est a Terentio, Qui scias ergo istuc nisi periclum feceris? {Terent, Andr. acl. 3, scen. 3, v. 33.) sed etiam istuc pronomen, istuc adverbium. Jam ex utroque, id est arte et usu verboruni, quod in sequi- vocis tertium.genus posueramus, tot ambiguitatum formse possunt existere, quot in duobus superioribus posueramus. Restat ergo illud genus ambiguum, y In B., quid. £r., quin. M. [Quarante-cinq.) i4i9 CATEGORIiE DECEM. i4^ quod in scriptis solis reperitur. Cmus tres sont spe- cies : aut eoim spatio syilabarum ut tale ambignum, ant acumine, aututroque. Spatio autem, utcumscri- bitur, venit, de tempore incertum est, propter occul- tum primsB syllab» spatium. Acumine autem, utcum scribitur, pone, utrnm ab eo qaod est pono, an nt dictnm : Pone seqnens, namque hanc dederat Proserplna legeoL {Georg. liv, 4, v. 487.) incertum est propter latentem acaminis locnm. At- yero ex utroque nt, ut in superioribus de lepore diii- mns ; nam non solum producenday sed acoenda est etiam penultima syllaba higns verbi, si ab eoqnod est lepos, non ab eo quod est lepus, dellezum est. ADMONITIO DE SEQUENTI OPUSCULO. Opnsculum de decem Categoriis castigavimus denuo ad Mss. septem, e quibus Germanensis pervelustus co- dex nsec in iliius fronte prsefert : Prologus Alchuini ad Karolum Augustum super Categorias Augustini, Continet iste decem naturfiB verba libeUus ; ExomaaB titulis vit» data tempora honestis. Quffi jam verba tenent rerum, ratione stnpenda, Hunc Augustino placuit transierre magiBtro, Omne quod in noBtrum poterit decurrere BeDBum. De veterum gazis Grsecorum clave latina. Qui legat ingeDium veterum mirabile laudet; Quem tibi, Rex maguuB^ BophJs sextator, amator. Atque snum studeat tali exercere labore, Munere qni tali gaudes, modo mitto iegendnm. CategorisB Aristotelis ab Augustino de grseeo in latinum mutatae. Eosdem versus exhibent As. Michaelinns et Amerbachiana editio, sed superscriptione illa carent, Prologus Alchuini, etc. Istud ipsum, opioamnr, opusculom in lib. i de Odonis Cluniacensis abbatis vita designator hisce verbis : Odo his diebus adOt Pari- sium, ibique Dialecticam S. Augustini Deodato filio suo (a) missam perlegit^ et Mardanum in libereUibus artilm flrequenter lectitavit : f)rxceptorem quippe in his omnibus habuit Hemigitm. Itaqne jam olim istius opusculi auctor credebatur Auffustinns, cui alia complura a veteribus falso tribiita fuisse nemo nescit. Et certe nnsquam ipse meminit se de Categoriis tractasse : neque vero, uti supra obsem- mus, deprebenduntur hic notse esedem iibri de Dialecticain lib. i Retract., cap. 6, memorati, quem videlieet dialogi lorma scripserat, eoque consilio ut per corporalia ad incorporalia perveniret aut duceret. Vides pr&^ terea quanti facit istius oposculi scriptor Aristoteiicas caetegorias, quas jugi labore, necnon Theniistii philoso- phi magisterio se assecutum fuisse nroiitetur : cum e contra Augnstinus in lib. 5 contra Julianum, cap. 14, illi adversario suo exprobret, quod Aristotelis categorias insipienter sapiat^ easque io lib. 4 Confessioaom, cap. i6, nullose negotio, et absque magistri sui subsidio inteilexisse testetur. Atque hic Aristoteli Platonem anteferebat, nt videre est in lib. 8 de Civitate Dei, cap. \%\ ille hand dubie csteris Aristotelem, qui ab ipso Pliilosophns vocitatur per antonomasiam. Illud demnm non est prffiterenndum silentio, Adeodati nomen, qood in editis habetur initio post verba, o /l/t, non reperiri in Mss. nisi forte a secunda manu in marginali aot interlineari spatio superscriptum. (o). Per errorem ex glosBemate Mss. e quibns Michael in margine sic habet : « Has Categorias tranamisit filio soo € nomine Adeodato. » CATEGORI^ DECEM EX ARISTOTELE DECERPTiE. GAPUT PRIMUM. — De oratione : et quam late pateat significatio ouabi?. Cum omnis scientia disciplinaque artium diversa- rum non nisi oratione tractetur, nullus tamen, o fili, in quovis genere pollens inventus est, qui de ipsius orationis vellet origine principiove tractare. Idcirco miranda est Aristotelis philosophi diligentia, qui dis- serendi de omnibus copidus, ab ipsins coepit examine, quam sciret et prsetermissam a conctis, et omnibus necessariam. Is igitor nos docuit ex octo his, quas grammatici partes orationis vocant, eam solam recte appellari orationis partem, quse indicaret aliqoid, vo- cabuloque signaret. Itaque solas orationis partes, au- ctore Aristotele, nomen et verbum debemus accipere: cffiteras vero ex his fieri, et compa^nes orationis po- tins, quam partes ejus debere nommari. Nomen nam- que personam demonstrat, verbum ouid quisque fa- cit patiaturve. Dehinc quoque hoc aocente deoemus advertere, quo compendio panlatim oratio coarctata per g^adus cuncta qusB sunt uno vocabulo capta con- cluserit. Nam cum sit diversa innumerabilisque mor- talium noncupatio, nec comprehendi possit nominum tam lata diversitas, uno tamen vocabulo eum homi- nem dixeris, noscis omnes. Similiter et c^tera, ut eqnus ille (avrd^ vel alBpio^ vel Stb;^ vel ille atque ille. Et qoanquam sit horum nominum c[uoque infinito comprehensio, equnm tamen com quis dixerit, mon- strabit omnes. Et si c|uis ieonibus, quod fieri solet^ vel bobus imponat nomina, in immensumtenditurnnins- cnjusque cognitio, et acies mentis obtunditnr : sed cum leonem, vel tanrum dizeris, omnes qui ubiqne snnt, sub ono nomine natnrae succidnnt. Vemm ora- tionis vis, qu8B infinita genera procreandi vanetate sin^ulis vocabulis colligaverat, parum fecisse visa est, nisi eadem coarctata in unum smgulari nuucupatioae conclnderet. Ideoqne et hominem et feram et eqaam dixit animal, dans cunctisnomen quod omniapossid^ ret. Nec minus ea quse sine anima sunt, brevi ex im- mensa demonstratione signavit : nam com sit arboret nuciset castanefieetglandis etmali,cfleteraqueinexpli- cabilia genera virgultorum ; surculum vocans, singo- lari omnia et commnni vocabulo astrinxit, Similiter omaraentorum diversos lanides compendiose vocaTit gemmas. Postremo licet abunde prospexerat dispersa passim genera speciali nota concilians, tamen inffeQti quodam etcapaci ad infinitum nomine omne qni(£piid est comprehendens dixit oOaCav, extra quam nec io- veniri aliquid, nec cogitari potest. Hsec est nna de categoriis decem. Appellatas vero categorias constat, propterea quod non possint nisi ex subjectis agnosci, w< xoTdi Ttvwv Xtxeitoat. Quis enim gnid sit homo possit agnoscere, nisi aliquem sibi hominem ponat ante oca- los, quasi subjectum homini ? Ne antem progrediente tractatu, in quo plurinis exemplis opus est, eadem ad docendum nomina repetantnr, ac^seepe accidat ot vel Hortensiivei altius hominis, vel snperius animalis, vel excelsins usise frequentata exempla in fastidium reciderent ; alia his vocabula, quibus ad disserendom philosophi oterentor, inflexit : itaqne Hortensinm, et nncis arborem, et eqnnm Xanthum, et hic similia, aladriTdk, dT0|ia, IvdEpitfiia, x«®^>MWTa TocaTit : afaOr,Ti, quod tactn sentiantur ; dfrofia, quod dividi et seeari 142i APPENDIX. 1422 nequeant : quis enim credat Hortensum csedi posse per parles? quod si fiat, Hortensius jam nonerit: Ivdipieiiai, quod sint numeri unius ; yaB^iwiaTa, quod sin- gularia : neque enim haec in uno qiiovis geminari pos- sunt. Deinde altiora, id est, hominem, equum, leo- nem arborem e78sa vel I6la< ars dicit, quasi partes generis et rerum formas. Dehinc superiora, id est ani- malia et virgulta et gemmas et lapides, genera nuncu- pavit, ex quibus partes vel forma; nascuntur. Eadem tamen genera, species vel idece etiam nominari pos- sunt, qaod habent exclusius aliquid, id est usiam, ex qua oriri videntur et nasci. Ipsam vero usiam, supra quam nihil est, genus appellari voluerunt. CAPUT II. -— De aBquivocis et mulHvocis. His ita compositis, ea qude mente concepta signarl et demonstrari possnnt, agressurus Aristoteles, omi- sit illa interim quae de verborum ratione tractantur, cum in linguse usu provenerit, ut uno nomine res maltae, et multis nominibus res una nuncupetur. His rebus quas unum nomen complectitur, duo vocabula ars dedit, ut ex his alia homonyma, alia synonjma vocaret. Homonjma sunt, cum res quidem plures commune nomen accipiunt, interpretatione vero ejus- dem rei separantur, ut homo pictus et verus. In hoc namque idem nomen est : verum si ad deiinitionem yel aa interpretationem hominis redeas, inveniuntur ista disparia. Cum enim dixeris, verum hominem ani- xnal esse ^uod risum capiat et vim rationis admittat ; cura de picto idem non possis dicere, necessario in- veniuotur esse disparia. Regulariter autem accipere debemus, omne nomenlicet proprium, quod possit esse commune cum caetcris, homonymon vocari ; ut Cicero, non unus, sed plures. Sed si omisso nomine signis potius demonstrare velis quis sit ille Cicero, quis alms, quis tertius ; alia de alia signa narranda sunt, ut alium crassum dicas, alium tenuem ; vel longus dica- tur alius, alter brevis ; candido colore qnis, alter ni- gro. Hsec i^itur quoniam inter se discrepant, solo sociata nomine, homonyma dicta sunt, vocabulo jun- cta, rei interpretatione discreta. Synonyma vero sunt, res quae et nomine et sui interpretatione junguntur, ut est animal : id enim de homine, et equo, et de fera, et de avibus dici potest. Animal est quod cibum capiat, quod mortale sit, quod sensu moveatur. Nunc aa eas res, quse singula^ multis nominibus signari solent, ve- niamus. Quanquam hanc partem Aristoteles, ut supe- rius dictum est, prsetermiserit, idcirco quod de his quffi significantur, non de his quee significat, disse- rendum putavit. In bis autem non rerum, sed nomi- num vertitur qusestio. Hsec divisa sunt similiter in partes duas, et alia ':ro^uuvu[jix, alia lTep(6vu{ia sunt. Po- lyonyma sunt, cum multa nomina unam rem signifi- cant, ne<{ue ulla de differentia nominum redditur ra- tio ; ut eosis, mucro, gladius : heec emhi cur unam rem tot signiiicent, nec discerni, nec deiiniri potest. Dehinc heteronyma a multis aeque nominibus res sin- gulas tenent. Verum in his habet rationem diversitas nominum, velut est homo terrenus mortalis : homo ab humanitate terrenus a terra, in qua cuncta gi- ^nuntur, mortalis a necessitate mortis. Claret igitur in his nominum originem qua;ri, in superioribus re- rum, quamobrem his omissis, Aristoteles superiorum maluit movere tractatum. Ergo ad homonyna redea- mas, quffi dividuntur in daas partes : aut enim for- tuitu liuntauthominum voluntatenascuntur. Fortuitu liunt enim, cum quodam casn simile quis alteri nomen accipit; voluntate, cum similitudo nominis ex industria imponentis afiigitur. Horum autem quae in- dnstria vel voluntate nascuniur, quatuor sunt genera, clxb>v, xaT'4va^()7wiv, i5p'evo?» xpA; Iv : ut eadem latinus quoque sermo declaret, similitudo, proportio, ab uno, ad unum Similitudo est, ot homo pictus et verus in sola similitudine copulantur. Proportio est quod xat- iw%Koyia^ Grseci vocant ut, quo pacto principium ani- malis cor dicimus, ita principium aquee fontem dica- mus : proportio enim sui similitudo nominis videtur adjuncta. Ab uno est, cam dicimus a medicina medi- cinale ferramentum, medicinalis scientia, medicinalis usus, medicinale prseceptum : ab uno in cuncta de- scendunt. Ad unum est, ut illa poti^o salubris est, ille medicus salubris est, ferramentum illud salubre. Haec enim cuncta unum, id est salutem, videntur attingere. CAPUT III. — Quid Aristoteles agat in categotiis. Sed plerique movere assolent quffistionem, de qui- bus magisAristoleles volnit inchoare tractatum. Pnmo de iis quBB sunt, secundo de iis qaae percipiantur, tertio de iis qaoe dicantur. Primo sunt res omnes, quas natura peperit : secundo percipiuutur ea, quo- rum imagines animo videndo formamus et recondi- mus : tertio dicuntur illa. quibus ea, quce sunt im- pressa animo, efferuntur. Id namque quod quis conci- pit animo, lingua proseauente declarat. Sed ut The- mistio nostrae cetatis erudito philosopho placet, de his Aristoteles tractare incipit, quae percipiuntur, quaeque ipse Yocat graeco nomine Ita veteres Mss. At editi, recware. 1435 GATEGORLfi DEC£M. U3«i Soterit inveniri. Quis enim prudentiam pnidentia pru- entiorem possit dicere, vel albedinem clariorem al- bedine, vel doctrinam doctrina doctiorem, vel trigono magis trigonom, vel quadrato magis quadratum. Si enim trigonum fuerit, magis essequamtrigonnm non potest ; aut si magis aut minus fuerit, iam trigonum non erit. Separare tamen placet ac discemere eas qualitates, qu8B magis et mmus recipiunt, ab iis quae nnncgradum comparationis excusent ^ Sit ergohsec regula, qualitates ipsas magis et minus non posse suscipere. Ea vero, qucB ex nis iiunt, comparata, vel magis recipere posse vel minus : ut eloquentiam ma- gis eloquentiam, seu minus nullus dicere potest : eum vero qui eloquens dicitur, magis vel minus ceeteris eloquentem possumus dicere. Claret ergo magis etmi- nus in qualibus inveniri posse, nunquam posse in qualitates incidere. Figurse quodque, ut superius ez- plioatum est, non admittunt magis et minus : siqui- dem circulo, si aliquid addas vel minus, circuli jam vocabulum non tenebit, et in alterius ligurae nomen migrabit. Manifeste igitur designatum est qnsequaii- tates hujusmodi gradus comparationis accipient, et quse ab his videntur esse alienae. Heliqunm est ut qualitatis proprium, quod apud Grsecos est t6iov, in- vestigemus. Namque usiahabet hoc proprium, ut sin- gularis atque una numero, contraria in se suscipiat : suscipiat autem dixi, non habeat contraria. Memi- nisse autem nos oportet, c[uod usiee, cum de ea tra- ctaremus, nihil esse diximus contrarium. Ergo ut ejus est proprium suscipere contraria, id est, sanita- tem modo, modo segritudinem ; quanti vero, id est toO 116000, ut par imparve dicatur ; toO 6i icpo<; x;, ad aliquid, ut sint ivTurtpo^i, hoc est, ut in se conver- tantur, ac sint sibi natura conjuncta: ita et qualitatis hoc proprium est, ut cuncta qnalia similia, aut dissi- miiia nominentur. Et dulce enim duici, et albo al- bum, et stulto stultum, et leni lene, et caiido cali- dum, similia vel dissimilia proprie nuncupantur. Ali- ter enim si dicta fuerint, nuucupationem propriam non habebunt. Ne autem nonnulli in legendo turben- tur, quod et affectio, et habitus, et disciplina, quse in ad aliquid dictis, id est ^v xoT^ icpd<; ti positie, ei- dem qualitati quoque connexse sunt ; hanc discretio- nem damus, ut tunc categoriae ad aliquid socientur quando sunt genera, cum vero species, qualitati : ut puta si disciplinam dixeris, quse estgenuscaeterarum ; ad aliquid referenda est : disciplina enim discibilis rei disciplina dicitur. Quod si musicam dixeris, mu- sica discipliuae species est, non genus ; quaiitati ne- ctenda est: neque enim musici musicam possumus dicere, sed musici disciplinam. Similiter et affectio et habitus secundum genera et species, nunc ad ali- quid, nunc qualitati nectuntur. Siquidem si aifectum vel habitum, hoc est StaTCffiv et l^iv generis dixeris, id est disciplinse ; ad aiiquid referuntur : sin autem affectum sive habitum speciei esse dixeris, id est mu* sicae vel ^rammaticse ; q^ualitates debemusagnosccre. Quamvisipse quoque Aristoteles magnus ingenio huic pene permixtioni concesserit, ac dixerit posse contin- gere, ut quod qualitatis fuerit, idem referatur ad ali- quid ; nec esse importunum, si una res duarum cate- goriarum vocabulo concludatur. CAPUT XIII. — De facere et pati. Dicta sunt autem omnia quce ad quatoor categorias maximas atque difiiciles pertinebant : nunc ordocom- monet ut post qualitatem de facere et pati tractatus habeatur. Quee duo videntur ez qualitatis fonte de- scendere: id namque quod calidum facit, calidum sit necesse est ; calidum vero quale esse cognoscimus. Similiter quod calidum iit, passione sui accipit quali- tatem: et qui docet, cum docet doctorest, et discipu- lumfacit ; uterqueautemsivedoctorsivediscipulusqna- lis cst : et ceetera his similia considerata demonstrant rccte has duas categorias preposita qualitate tractari. 'Jta veleres Mw, At editi, recusent. Hffic duo autem facere et pati multidixemnt, non posse nisi iis, quae fuerint contraria, provenire. Id enimquod dulce est, dulce non facit, nisi id quod dulcenonfuerit, nam si id quud patitur dulce fuerit, per naturam soi alterius dulcedinem quo recipiat, non habebit; n^ cesse est ergo dulce non esse id quod patitor, ot dul- cedinem recipiat alienam : ac propterea cum qDod facit dolce est, et quod patitur dulce non est, neus' sario dicuntur videri contraria. NonouUi diversa sea* serunt, asserentes non posse heec nisi in similibus io- veniri, et sub eodem genere constitotis ; nec posse ali(^uid pati vel facere, nisi simile faciat, aut a si- mili patiatur. Dulce enim et auiarum, vel calidom et frigidum, licet contraria videantur, tamen cam sub eodem sensu fuerint, similia esse confirmant. Deni- que ab alienis penitusque discretis patiendi facieodiTe rationem dicunt non posse consistere : ut verbi m- tia, quid enim faciet numerus in amaro, vel qoidal- bedo pati possit a numero? Sed haec sit cooOictifi cseterorum : nobis autem reguia illa suf&ciat, at scia- mus facere et pati genere esse conjuncta, qualilate discreta. Etenim calidum, qnod fngido prsestatca- lorem sui, snb eodem genere est, quo est et frigi- dum ; sed discrepat qualitate quod calet : et doetos cum docet indoctnm, sub eodem genere est; sed qualitate discernitur. Glaret ergo facere et pati ge- nere esse similia, contraria qualitate. Sed haec doo, ut superius diximus, adeo videatur quaUtati im modo ordine, sed etiam ratione conjungi, ut eadem recipiant, qu® recipere diximus quaJitatem. Namqw et contrarietatem non respuunt, quam qualitas nd- pit ; et ma^s et minus admittunt» quornm quaJitatem q[uoqne diximus receptricem. Harum vero catego* riarum proprium, quod est graece toiov, ^aoniam ipse quoque Aristoteles, omi^t, nec a nobis lector inquirat. CAPUT XIV. — De jacere, sive situ. Sequitur ut de jacere dicamus, sive de sita, ot c[aidam putant : quae categoria in ad aliqnid relalii jam videtur esse tractata. Siquidem quod jacet, posi* tura jacet : positum vero positionis est« et positio pc»- siti. Qua de causa, ut ipse quoque Aristoteles, quen sequimur, fecit, ad alia transeamus. GAPUT XV. — De ubi et quando. Ubi et quando videntur locus esse et tempus, enm non sint ; sed sunt in loco et tempore : ut, Romr, in senatu, ante horam tertiam, post mensem niar- tiom. Hsec, ut diximus, in loco sunt et in tempore, non locus et tempus. Denique ut claras et nullias tra- ctatus indigas, has categorias Aristoieles qaoqae transgressus est ; quod nos etiam faciemns. De tem- pore enim et loco inter summos philosophos vetos et magna quaestio est, quibusdam volentibas hK corporata esse, aliis vero sine corporibus lestimari. GAPUT XVI. - De habere. Non uno modo habere aliquid dicimur.Quantumeniic tractando colligimns, sub hoc verbo octo sunt qoasi quffidam species. Prima est, quoties animo habemus aliquid, ut justitiam, castitatem, injustitiam vel li- bidmem. Secunda, quoties in corpore habere ali- qiiid dicimur, ut albedinem et nigredinem, varie tatem, vel caetera quffi per qualit&tem corpori insi- dunt. Tertia de quantitate descendit, quoties qaati»? vel quinque pedum habere dicitur longitudinem- Quarta, cum non in toto corpore, sed in parte corpoiis aliquid habere firmamar; ut in digito annulum, i^ pede calceos vel cothurnos. Quinta species est, cua non in corpore, sed circa corpus habere aliqoii dicimur, ut est vestimentum atque indumenta omaia. Sexta, quoties ipsas partes corporis habere narramor, ut manus, pedes, caput, aut reliqua quae sunt in cooh page membrorum. Septimus vero locus est, quoties far vel vinum vas aliquod hebere dicitur. Octavus ha- bendi gradus est, qui possessionem nostram vel doffli* nium videtur ostendere, cum aedes vel rus qois ba- • bere dicitor, vel sepulcra majorum. Hi sunt habendi modi, quos designato numero compreheodimus, extra H37 APPENDIX. i438 qasm si quis potuerit invenire, desidifie nostrse cnlpa non erit, cum Philosophus ipse liberum dimiserit ar- bitrium inquirentibus. Sane illud verbum multi do- ctorum respuuQt,atque improprie proferri contirmant, cum mulier habere inaritum dicitur, vel vir uxorem, vel pater iilium, vel iiiius genitorem; propterea quod asseruut non haberi posse, quod hfiibeat habentcm : sed rectius dici autumant esse muiieri virum, vel uxo- rem viro esse, patrem filio esse, famulis dominum. Siquidem hujus verbi vim in hoc esse contendunt, ut signiiicare non possit, et habere aliquem et haberi. CAPUT XVII. — De postprsedicameniis. Tandem quasi magni sequoris freta transgressi, ca- tegoriarum numerum terminavimus, ut arbitror non insuasibiiiter doctis, satis vero ciare volentibus di- scAre : sed qusedam restant, qusB calcem libri hujus nos tangere contradicunt. Nam et in categoriis singu» lis de contrarietate tractatum est, cum qua^ reciperet contrarium, et quae respueret Jiceremus. Tamen quid sit ipsum contrarium, nulius adhuc tractatus ostendit : et adhuc quxdam verba remanent, quorum vis ac proprietas debeat explicari. Qua de causa ad oppo- sitorum tractatum necessarium transeamus. CAPUT XVIII. — De oppositis, Tres speciescontranorum, Oppositorumspeciesquatuor sunt : opponiturnam- que aiiud alteri; primo, aut iigura ejus cate^orise, quse ad aliquid dicitur; secundo» aut contrariorum modo; tertio, aut eorum, quorum circa nosesse dici- tur habitus vel privatio (habitnm sane hoc loco ez habendo debemus accipere, non ut in superioribus deiinivimus, esse habitum aifectionem animi qiiam- dam sempiternam) ; quarto modo, cum aut coniirma- mus aliquid, vel negamus : utverbi causa, ab iis queB ad aliquid dicuntur, ponamus exemplum. Primum oppositum videlur duplum simplo, vei pater filio. Se- cundum vero contrariorum exemplum sit, malum bono. Tertium eorum quoque quai per habitum et privationem dicuntur, sicut ceecitas et visio. Quartum illorum etiam in quibus est negatio et afiirmatio,sic- ut, currit, non currit. Discretio vero contrariorum, et eorum quse ad aliquid dicuntur, contemplantibus manifesta est : ad aliquid enim dicta, de sibi opposi- tis nomiuantur; simplum namque oppositum dupli est, et duplum oppositum simpli : contraria vero id quod dicuntur ex se habent, neque alterius indigent. Quis enim malum boni dixerit, aut quis bonum mali? Uaec est er^o harum duarum specieium, quee ex op- positis venmnt, dilucida.et ciara discretio. Ipsa vero contraria in tres species dividuutur : aut enim me- diata sunt, id est, habent aliquid inter se medium ; aut sine medio ; aut ut in quibusdam reperit ratio, habent c[uidem medinm, sed ejus vocabulum non ap- paret, nisi utriusque oppositi negatione consistat. Me- diata ergo sunt hsec, album et nigrum, inter quse quando nasci potest pallidum vel fuscum,mediata hsec opposita dicuntur. Quse vero mediatasunt,nonnecesse est unum de duobus oppositis in corpore reperiri : si enim nigrum nonfuerit, potest esse fuscum ; aut si al- lium defuerit, pallidum poterit inveniri. At vero ex his oppositis quae mediata non sunt, unum necesse est accidere de duobus, ut est salus et ABgritudo. Ho- rum medium nihil est propterea quod aut salutem ne- cesse est, aut aegritudinem humana corpora retinerjp. At illa c[uibus est quidem medium, sed caret nomine, nisi huic oppositorum negatione formetur, snut haec, i'ustus et injustus : est aliquid in medio, sed non ha- )et nomen; atque ideo utriusque oppositi negatio ei vocabulum creat, ut nec justum, nec injustum dica- mus id, quod est medium. Nunc ea opposita quee per habitum privationemque fiunt, diligentius retracte- mus : in his namque observari oportet, ut sint utra- que in eodem negotio, in eodem loco, in opportuno tempore. In eodem negotio sunt, csecitab efc visio; in videndo enim, et in non videndo consistuntHsec et in eodem loco sunt ; ntriaue namque et caecitati et vi- sioni in oculis locus est. Maxime Camen in his oppor- tunitas temporis quceritur : nemo enim recte calvns dicitur, nisi in eo tempore, quo capilios habere de- buerit, non habebit : nec sine dentibus, quem vo>66v Gra*ci vocant, infantem quisquam poterit dicere eum cui dentes adhuc setas parva denegavit. Siquidem privatio, quee graece 9T^pv\9i< dicitur, hanc vim tenet,ut ostendat quemlibet habuisse aliquid per naturam, et non habere. Inter hsec meminisse nos convenit, aliud esse visionem et csecitatem, aliud habere visionem et ea esse privatum ; ne si haec eadem esse iudicemus, confundi ratio videatur. Quod si quis lioc dubium pu- tat, aut parum certum, quid quamque rem sequatur advertat. Etenim si esset idem caecus et csecitas, de uno utraque dicerentur : dicimus autem hominem cse- cum ; sed homo dici csecitas non potest : claret igitur, aliud csecum esse, aliud csecitatem. Nec afQrmatio et negatio idem est, quod sunt sub afflrmatione ne- gationeque cadentia. Aftirmatio enim sive negatio,est verbum conilrmans aliquid aut negans; alia vero sunt, quse sub his inveniuntur, ut est, Socrates dis- serit, Socrates non disserit. Similitcr tamen omnia sibi habentur opposita. Aliquoties autem mala malis opponuntur, quoties contrariorum media bona sunt, ut est indigentia et redundantia, quse Grseci IvSctav xal 0ic6p6oXV vocant. His enim duobus malis sibi op- positis, mediocritas media reperitur. Hanc rationem Peripatetici secuti, virtutes medias esse dixerunt, ut plus justo TcXeovt^bv, minus justo ueiove^tav diccrent : mter quse mala, mediam iustitiam locaverunt. Simiii- ter inter versutiam et hebetudinem, prudentiam po- suerunt; iuter libidinem insensibilitatemque, quam Grseci ivaiTOT.aiav vocant, tcroperantia constituta est; inter timiditatem et audaciam, fortitudo. Ita occultnm qnoddam genus oppositorum reperit perscrutata ra- tio, ut interdum mala malis inveniantur esse contra- ria. Sed Aristoteles harum quatuor specierum, qum ex oppositis veniunt, proprietates et diuerentias latius et muitis modis explicavit : nos autem et genus et species posuisse sumciat, ne minutioribus occupati, fastidium necessariis atferamus. CAPUT XIX. — De priori, Qninque modis aliud altero prius dicitur : quorum primus est, cum dicimus aliquem tempore seniorem. Secundus modus est, in quo aliquid nascitur ex priore; sed priore pereunte secundum perit, secundo pereunte prius incolume perseverat; ut estunum na- turaliter prius duobus : ex eo enim nascuntur dno, sed sine uno duo esse non possunt, sine duobus status unius manet; et duobus exstantibus esse unum ne- cesse est, uno vero apparente duo esse nulla necessi- tas cogit. Tertio modo ordo quidam prius alterum alteri mcit, ut in disciplinis et artibus tiberalibus in- venimus : namque in grammatica prius est singula- rum dicere formas et nomina litterarum, dehinc syilabarum conjunctiones cognoscere, tum verbornm sumere notionem : postremus nobis est orationis usus assamendus, propter quem cuncta ejus, qnasi prsecurrentia membra, cognoscimus. Et in rhetorica prioris locus similiter collocatur : nam prius prooe- mium dicimus, dehinc narrationem, post depulsio- nem, tum coniirmationem ; postremus epilogus poni- tur. His igitur exemplis tertium prioris modum sufficiat demonstrasse. Quartus vero modus est non multum probabilis ; et ab ipso Aristotele improbatus ezponitur, utcum fortuna meliores vel cIariores,prio- res vulgus assolet dicere. Sed mea sententia, vis hv- jus prioris explosa est. Hi sunt quatuor cjus, (luod prius dicitur, modi : sed occultior quidam quintas adjungitnr, quoties, ex duobus, quse in se invicem convertnntur, illud est potius quod esse alterum iacit : ut exempli gratia, si est homo, recte dicimus eum animai rationale, mortale, risus capax. Et si vera est hominis ista detinitio, esse hominem verunl est. Ita utrumque in se convertitur, hoc est et hominis veram esse definitionem, et definitionis hominem verum. Sed quoniam definitio vera esse non poterat, nisi prius uatura hominis appareret *, idcirco ex his duobus. 1439 PRINCIPIA RETHORICES. 1440 qua ic semet conTerti dixiTDiis,homo prioris locum te- netfCOJus exstantia defioitionis suee ezprimitveritatem. CAPUT XX. — De simui Sequitur ut proprietatcm verbi, quo simal esse quffidam dicimus, exprimamus. Ratio enim videtur exigere, ut post prioris tractatam de his disputetur, qu» simal esse firmantur. Simul ergo dicuntar tribus modis : cum qucelibet simnl existunt uno tempore vel apparent, ita ut neutrum de duobus vel prius sit, vel alterum consequatur, scd utriusque ortos videatur esse communis, sicut calor et spiendor in sole. Se- condus locus est eorum, quffi naturaliter simul sunt, nuilum tamen eorum prxstat alteri : ut verbi gratia, si simplum et duplum ponamus, necesse est simul esse naturaliter, sed neque duplum facit ut simplum sit, neque simplum efticit duplum. Hoc loco nos con- fuudere non oportet, ne quoniam cum de ad aliquid dictis tractaremus, id esse ad aliquid diximus, quod Senderet ex altero, videamur nunc contra superius eiinita tractare. Omnia namque ad aliquid dicta,dici ex altero, non esse ex altero disputavimus : nec ul- lus error est, si quis verborum nostrorum pondera diligentius perscrutetur. Tertius locus est, quoties ex eodem genere manantia simul videntur esse natura, sed specie discernuntur : ncque vero sibi in eo,quod dicuotur, aliquid prcestant, ut est animal; idem ge- nos est,sed species lunge discreta. Nec vero aut vola- tile quidquam pedestri tribuit ut sit» aut volatili pede- stre, aut omnino aliud alteri, in eo quod est, ullam substantiam subministrat; nullumque alteri aliud prius est, sed simul omnia ab animali, id est ab uno genere orta nascuntur. CAPUT XXI. — De Motu. Omnis immutatio quffi ixexxSoX-^^ ^rfficc est, Qt tribus modis : aut ex non subjecto in subjectum, ut est or- tos vel nativitas, quam Grseci yevtviv vocant; aut ex subjecto in non subjectum, ut est iuteritus vel cor- ruptio, quam (pOopdv Greci dixerunt; aut ex subjecto in subjcctum, ut est motus, qui grsBce xivt,9i; dicitur. Sed et ipse motus tres species nabet, id est, incre- mentum, imminutionem, commutationcm qualitatis sive loci. Hsec a Grsecis au^T,?'.^, {leiuai;, dXXoib)?'.;, sive 9opi dicta sunt. Namque commutationem circa locum, 9opikv dici voluerunt, quam nos quoque transgressio- nem maloimus dicere, secuti doctores. Verum hunc ordinem, quem oos in prsesenti, qoasi discrepantcs ab eo libro, qui categoriarum dicitur^ diliffenti exa- minatione di^essinius, ipse quoque Aristoteles in na- turalium libns exposuit; in categoriis autem secutus docendi compendium, speciem pro genere, id est motum pro immutatione non dubitavit assumere : ut motoi diceret quasi generi sex species esse subjectas, ylvtffiv, ^Oopdtv, aO^Tjffiv, jieCwaiv, dt^XoCwaiv irouJtT,To; *, 1 Vocem PoioUtos non fert Aristoteles. M. TfLstxi, t6v t6icov (UTaSoX-/|v. Hffic nos latino sermone or- tum diximus, interitum, augmentum. imminotionem, commutationem qualitatis, trans^ressiooem loci. Hs sex species omni a se ratione discret«e sunt : nisi forte cuiquam parum docte intellig^nti, qualitatis commutatio, id est iXXoidxrtc, etiam cseteris exbtenti- biis fieri videatur, ut cum nascitur aliquid, aut iD- terit, aut crescit, aut minuitur, tunc facta dicatnr etiam commutatio Sed id falsum ratio docet : nam quse crescunt aut minuuntur, quantitate immotantur, non commutantur qoalitate. Commutatio eoim pro- prie est qualitatis. Meminisse autem nos oportet aliud esse immutationem, aliud commutationem. Namqae immutatio genus est, commutatio species sohjecti motni, quam immutationis speciem diximus. Deoiqne nt horum sit manifesta discretio, geometricum po- namus exemplum. Si tetragonum majus. quod intra depictiim Cbt currentibus permedium lineisin brem tetragona partiaris, eique post linum breve tetrago- num detranas; minuisti tetragonum majos : at side- tracti loco addas gnomonem, <^ui hemicjcli specie ponitur, plus tetragono majoriy quam detraxeras, reddidisti : idqne quantitatis est, non qualitatis, et immutationi potius quam commutationi tribuitur, eoque a se plurimum diffenmt. Fit autem differentia rerum omnnim tribos modis : aut materia, aut ope- re, aut utroque. Materia, si sint annuli similes dao, unusque sit aureus, alter argenteus; opere, si ex auro dissimiles annuii fnbricentur ; utroqoe, si an- nolus sit aureus, et stilos argenteus. Claret igiturhas immutationis species, nec materia sibi, nec opere, nec otroque conjungi : adeo aotem sejunctae sont, nt earum nonnulise etiam sibi contrarisR videantur. Quis enim dubitet ytv^Tei ^Oopiv, id est ortui inleritum esse contrarium, augmento imminutionem? Ipsa quoqoe commutatio sive qualitatis sive loci, licet non ex eodem specierum numero, tamen habent quod $ibi contrarium videatur. Nam commutatio qualitatis e^ft, cum ex albo iit aliquid nigrum vel albom de nigro, qnse sibi manifeste contraria sunt. Loci qnoqoe coni- mutatio, quam transgressionem diximus, superioniDi et inferiorum contrarietatem patitur, et propterea eam quoque habere contraria apparet. CAPUT X.\II. — Coiiclusio operis. Haec sunt, fili charissime, qoae jugi labore asse- coti, cum nobis Themistii nostra memoria egregii philosophi magisteriom non deesset, ad utiiitatem tuam de grseco in latinum convertimus; scilicet ut ei iis quoque bonam frugem stodii a nobis profecti sas- cipias, si te non dissimilem nostri, aliarom rerom q^uee lubricfie atqoe inanes sunt, cupiditas retentave- rit. Nihii namqoe omisimos in hoc iibro quod posset aot delectare jam doctos, aut indoctos manifestius erudire. PRINCIPIA RHETORICES". CAPUT PRIMUM. — Oratoris officium. Oratoris ofticium est, proposita queestione civili duntaxat, primum ipsam mtelligere, geoeralis sit an specialis, simplex an conjuncta ex ploribos, absoluta an comparativa. Deinde cum intellexerit, inveoire in ea congruentes partitioni locos, et his morales seu naturales accommodare sententias. Exinde judicare de inventis, repudiare quee parum commode occur- rerint : tum iisqusejodicio examinarit, dare ordioem certum. Etenim qoamvis multa pertinentia inventa sint, tamen nisi pro qualitate et magnitudine sua, certis et qoasi legitimis sedibus collocentur, aut ob- erunt, aot non magnopere proficiont. Sobinde ordina- {dS Oposcnli hojos exemplar uUum Ms. non reperimus. Auctor ffneca voeabola citra necessitatam usorpat, contra morem Augustlni, tioni rhetor explicationem rerum commodare debebit Quse duabus partibus constat, stnicturae qualitate et quantitate verborum. ileec omnia memoria sosdpit, qoam et plerique Grsecorum, et M. Tuliius in primis oratori ailirmat necessariam, hoc, ut opinor, modo : « Venio ntmc ad thesaurum rerum omninm menio- n riam ; quae nisi custos inventis, ordinatisque rebos • adhibeatur, intelligimus omnia, etiamsi prff<:Iari$- » sima sint, in oratore peritura. » Memoriam proDOO- tiatio sequetur, res, ut Demostheni yidetnr, inter oratoria officia vel prima vel sola : qoae consistit duo- bus, moto corporis et sono vr>cis. Hsec tantora som- matim tetigisse satis est, quee sunt oratoris o£Qcia.Re- liqoum est videre qoid sit finis. CAPUT II. — Qttig sit ftni$ oratoris. Finis est, ot opinoTi in omnibus rebus, ad qoem H4i APPENDIX. U42 cuncta referuntur, cajus causa Hunt reliqua omnia: a GrcBcis xiXo? dicitur. Quod etiam in philosophorum Eene omnibus disputationlbus qoseritar, quis sit tinis ene videndi ; virtus, an* voluptas ? Finem igitur pro- prium oratoris ofticii alius alium probaverunt. Qui- busdam enim visum est, summam oratoris ofiicii in bene dicendo esse, quibusdam in recte dicendo, qui- busdam in persuadendo consistere. Quinetiam illi qui bene aut vere dicere iinem oratoris ofticii putaveront, nou abnuunt tamen horum ipsonim linem esse, per- suadere : ut sit tinis oratoris oflicii, bene dicere ; tinis bene dicendi, persuadere. Crgo quasi consensu om- nium finis est oratoris ofticii, persuadere. Hoc quia in calumniam videbatur posse recedere (non enim semper persuadel oralor ; nec sialiquando persuadere non possit, facultatem et nomen oratoris amittit), addidit ilermagoras, quo calumniam effugeret, iinem esse oratoris ofticii, persuadere, quateuus conditio rerum personarumquepatitur. Alia subinde ex eodem verbo pcrsuadendi caiumnia nascitur, inventa sane a Piatone, tractata muitum in Gorgia ; sed post ac multo impudentius a quibusdam technicis obtrectan- tibus Hermagor(e frequentata *. Negant quippe pro- prium esse iinem oratoris ofiicii persuadere, sed communem pene cum universis: nam et mathema- ticos de iis, quse in notitiam ipsorum ceciderunt, persuadere ; et medicos de iis, qu£e in arte ipsorum contineantur, persuadere ; opifices etiam et taberna- rios, fabros, et si qui hujusmodi sunt, posse de eo, qnod agant, cuivis prot)abiliter persuadere, quasi ratione faciant : ergo non esse integrum finem, qui solam communitatem habeat, careat proprietate : esse actum persuadendi communemcum multis, etidcirco non esse persuadere proprium iinem oratoris ofiicii. Huicquoquecalumniffi Hermagoras percommode ob^is- tit. Dicit enim esse oratoris oiticium, persuadere, qua- tenus rerum et personarum conditio patitur, duntaxat in civilibus qusestionibus : nam medicorum et philoso- phorum et cseterae hujusmodi qutestiones extra regu- lam civilem, quamTroXiTtxVGraeci vocant, coliocantur. CAPUT III. — De civilibus quaestionibus^ et differetitia generalium et specialium, Sunt autem civiies quaestiones, quarum perspectio in communem animi conceptionem potest cadere, quam Grieci fwoiay vocant, Verum ut facilius intelli- gas, qua; sit heec ipsa conditio quam demonstratam esse volumus, omnia qusecumque hujusmodi sunt, ut ea nescire pudoris sit, et quse vel ignorantes, quasi sciamus tamen cum simulatione pree nobisferimns, quotiescumque in dubitationem vocantur, efticiunt civilcm qusestionem. Quod dico hujusmddi est, si de pondere alicujus rei quseratur, si non videaris scire quot librarum sit, non est erubescendum ; si de ion- gitudine non videris scire quot pedum sit, non est erubescendum ; si de-csteris hujusmodi rebus quas persequi longum est : etideo quotiescumqne in dubi- tationem venerint, iicet faciant qusestionem, tamen civilem facere non possont. At ubi quseritur, sitne aliquid justum an injnstum, honestum an inhone- stum, laudandum an reprehendendum,prffimioa£ticien- dum ansupplicio, utile an inutile, et si qua hujus- modi sunt ; nemo non etiam extra omnem artem et scientiam coliocatus erubescai, si haec nescire videa- tur. Inde est quod omne pcrsuasum habeant, aut certe aliis persuadere non dubitent, posse se conci- pere animo discrimen justi et injusti, nonesti etinho- nesti, caeterorumque quae supra diximus ; et idcirco quae dnbitationes in hiyusmodirebosoriuntur, civiies vocantur quaestiones, quasi non propriae paucorum, sed communes universorum. Quce cum ita sint, me- ritoque communi conceptione animi perspici possint, quaestiones quae Sd Tf,; iwoia^ deprehendi possunt, civiles vocantur et sunt, in quibus versari et perstare debebit orator. Duo sunt primi et quasi generales ci- viiium modi quaestionum, quorum alter Oiffi^, alter > Addunt Benedictini verbum, iunt, quod nuilibi in Edd. reperimnos. M. 6iroOt9i( vocatur a Graecis. Nos priori nomen nisi grae- com dare non possumus, ne posteriori quidem, quam qood videamur dedisse : dedimus quippe ; controver- siam dicimus (a), quod nomen tam inv^v O^aiv, qnamin Tfiv uiioOi(7iv potest cadere : in utroque enim quaestio, hoc est controversia est. Porro *"!<; uTtoOidcwc signifi- catio, et deciaratur ex ipso composito nomine, et est aliquid quod est 61:6 t^v Oi^iv, id est sub ilio genere quasi species. Thesis est res quae admittit rationaiem considerationem, sine defiinitione personae. Hypothesis est seu controversia, ut improprio nomiue utamur, res quae admittat rationaiem contentionem com defl- nitione personae. Melius autem declarabuntur sub exemplo: thesis est quaestio hujusmodi, an navigan- dum, an philosophandum ; hypothesis est quaestio hu- jusmodi, an decernendum dueili praelium. Nec desunt qui hiuc etiam Hermagoram criminentur : et Apolio- dorus in primis, qui uegat quidquam aliud esse hy- pothesin, quam thesin, et nuilius momenti esse dis- crimen personarum, quanquam utrumque hoc genus quaestionis Hermagoras distinxisse videatur: nou minus enim iniinitam et interminatam esse hypothe- scos quam theseos quaestionem. Nam cum quaeratur, sit necne animadvertendum in Orestem, non per- sonam esse, quae faciat quaestionem, sed factum ; et nihii interesse an ita quaeratur, sit necne animadver- tendum in matricidam ; qnod si ita est, nihil inter hy- pothesin, thesinque distaret. Ad haec nostri, primo omnium qualitatem personarum qoaestionibus diiTe- rentiam alferre, ipsisque etiam hypothesibus, id est controversis saepe evenire, ut punita et impunita, ho- norata et inhonorata, quaedam relinquenda videantnr, non tam ex rerum qualitate, quam quaiitate per- souae. Deinde etiam illo distare haec duo genera quae- stionum, quodin thesiperspectio sitalicujus rei quaiis sit, in bypothesi contentio ; et quantum interest inter perspectionem et contentionem, tantum inter thesin et hvpothesin esse discrimiois. Deinde in thesi quaeri, quid omnes oporteat facere ; in hypothesi, quid unum aut alterum aut pauio piures, certe definitum homi- num modum. Et etiam iiia differentia accidit, quod in thesi, quasi ignorantes quaerimus quid sit optimum factu ; in hypothesi, quasi scientes defendimus. Tum quod omnis thesis de futuro est; hypothesis raro, quin imo nunquam nisi de praeterito, aut eo quod jam agatur, facit quaestionem : nemoenim nequereus fieri potest, nisi fecerit aut fecisse dicatur, neque praemium aut aiiquid hujusmodi petere; nisi jam meritus sit, aut meritum esse se contendat. Huic ioco opponunt tyrranidis et proditionis reos, et veneficii imperati, et si qua in eumdem modumexcogitataripos- sunt: in quo studio criminandi faliuntur. Nam et in eo quod proditionis reus est, non de futura re quae- ritur, id est. de ipsa proditione, sed de eo an susce- perit consiiium proditionis, quod utique praecessit ; et de tyrannide aeque, an cogitarit tyrannidem ; et de parricidio, num perpetrato; et de veneficio. Ergo semper aut de praeterito, aut depraesentiiu hypothesi nascitur quaestio ; in thesi contra nunquam nisi de futuro : quae si ita snnt, satis utriusque deciarata est diversitas. CAPUTIY. — QusB sint circumstantiw contrwenum facientes. Nunc quoniam qnidem de differentiageneraiiam, et speciaiium quaestionum satis dictum est, separataque tnesi ab hypothesi, ut perinde distaret re ac nomine ; consequens esse videtor dicere, quid sit (|aod hypo- thesin, id est controversiam efficiat. Est igiturcircom*- iantia remm quam 7cep{9Ta(Tcv Uerraagoras vocat, sine qna ulia omnino controversia non potest esse. Quid sit autem ictpioTaai^, facilius partitione quam defini- tione ejus deprehendi potest. Sunt igitur partes cir- cumstantiae, id est iccpioTivsu^, septem, quas Hermago- ras K^pux xepiaTiaeuc, vocat, TheodoraB Tsoi/tia icpcKpd- tu)v, id est elementa : quod ex eorum conjunctione (a) CUcero theain propositum aat coniultationem Tocat hypothesin causam aut controversiam. i443 PRINCIPIA RHETORICES. i;;. queestiones iiant, perindeat^ue ex conjunctione littera- rum, nomina et verba tieri videmus. Sed sive vtoiyjux sive tK^pux rectius dicantur, nos omissa controversia nominis,qu8esintipsa dicamus. Sunt igitur hsec, auis, quid, quando, ubi, cur^quemadmodum, quibns admi- nicuLis : quas Grseci i» piTci^suc iffop\tA^ vocant. Horum autem omnium, aut rationalis piurimorum congre^a- tio conflat qucestionem, aut legalis. Sed nimirum sin- gnlorum proprietas exprimenda est. Quis, signitican- tiam habet personse, quee spectatur duobus modis, ex nomine et qualitate. Ex nomine, hoc modo : Quis? Gamiilus. G. Marius, L. Sulla. Ex qualitate: Qui^? dives, pauper, imperator. Estautem deiiuita in nomi- nibus, infinita in qualitatibus personarum perspectio, quando in appellationem nihil prster nomen cadit ; in qualitatem et fortuna, et setas, et couditio, etdisci- plina, etccetera quae sunt infinita numeio. Quid si- gniilcantiam habetrei, quae factaab aliquo, vel dicta, vel cogitala, iieri, dici, cogitari, futururaesse, dictum, cogitatum iri videatur, bona vel mala, honesta vei in- honesta, justa vel injusta, utilis vel coutra. nccessaria vel parva, magna vel paiumusitatavel nova. Quando, tcmporis signiiicationem habet ; velut interdiu ac no- ctu, sacroan in irreligioso die : etiam ex accidentibus, quae interdum dant tempori suam qualitatem, velut inbelli anpacis tempore, in seditione an in concordia, in libertate an in dominatione ; et si qua in eumdem modum cadere possont. Ubi, loci signilicationem ha- bet ; veluti in civitate an extra, in sacro loco an inpro- fano, in mari an in terra. Gur, significat cansam fa- ciendi, vel dicendi, vel cogitandi, res (ut mea fert opi- nio) ad constituendam quffistionem in primis nccessa- ria. Quemadmodum si^nilicationem habetei facti.vel quod iiat, foturumve sit demonstratione ; veluti clam. palam, per \im, per dolum; et siqua sunt similia, in eumdem modum cadunt. A^opixal, quas nos admini- cula dicimus, demonstrationem habent earum rerum per quas factum esse aliquid dicatur ; ut est laqueus, gladius, venenum, litteree, intemuntius, mandata, servus, conscius, sicarius. Horum articulorum, utsu- pra dixi, aut omniom aut plurimorum rationales in- cursus facient civilem qusestionem. GAPUT V. — Quaestiones rationales fiunt quatuor modis, Ratiooales qusestiones quas Uermagoras Xoyiiii; vo- cat: melius enim puto siceas cognominari quam ver- bales ; quia Xoyixal non ex verbi, sed rationis signiti- catione appellatee sunt a technicis, cum alioquin "k^yo^ interdum verbum signiiicetf interdumrationem :igitur rationales, sive Xoyixal qncestiones Gont modis quatuor. Hoc enimin illis qucentur, an sit, c[uid sit, quale sit, an induci in judicium debeat. Ubi quoeritur an sit, genus id quffistionis Hermagoras 9o/at9ix6v vocat : nos conjecturam possumns dicere. Item Theodorus 'Ktpl Tf|C o69ta;, id est de substantia. Nihil enim factum vi- deri potest, quod non habuerit substantiam, neque futurom, quod non habitnrum sit substantiam. Qui- dam hoc genus quaesiionis ex eo, quod per id quseri- tnr, an sit vocaverunt. Altera rationalis est queestio, auam Hermagoras iinem vocat ; Thoodorus itcpl Tf,<; tSukT,Toc, id est de proprietate ; quidam, quid sit ; nonnulli, de eodem et altero, ^epl toO adxoO xal ixipou. Tertiam rationalem queestionem uno nomine omnes qualitatem vocant. De quarta, magna contentio est, quam supra de inducendo judicio diximus. Plerique enim negant esse eam, quando id agant, ne res possit venirc in quaestionibus. Sed inter omnes Hermagorce prcecellit anctoritas, qui et qucestionem putat, et in primis necessariam, etagitari in foro muHum, et ad- nibendam etiam in caeteris statutis primo statim con- gressu, si caus^ae conditio patiatur. Nihil enim statnto tam interesse eorom quibusjudicium intenditur, quam declinare judicium.Porro ipsam declinationemjudicii habere nonnullam judicii speciem. Namsi ita resage- retur,utquotiesnolletaliquis cansam judicii, esset lioc in ipsius potestate ; nulla erat aucestio. Nunc autem com semper existant, qni impeoiant, ipsa illa conten- tio qiia alter in jndicium vocat, alter recusat jndi- cium, facit qusestionem, quod controversis g!B Hermagoras aaucrcaTov appellat, nostrorum paQQR. prehensiunem, plerique translationem voca?en£. utrique sane rationem secuti. Qui reprehensioneot xerunt, eo scilicet, qnod cum maxime inducatBra judicium, causa reprehenditur, et quasi retnhits: qui trauslationcm, qnod reus non omnino eidodl actionem, sed in prsesentem conditionemactioois&- cuset, in aliud genus judicii transferat, vel hibitii jam, vel futurum. CAPLT VI. — De quatvor qusestionibus kgaiibm, Sunt item alice quaestiones quatuor, quas iimB:»- res vo|xixit(, nos legales appellamus. No{jLiiii sunt »i- f)tnm et voluntas, quod illi ^t,t6v nuti B-A^oat z^fif ant ; ivTivoiib, quam nos contentionem iegnm cu- trariarum vocamus ;ambiguitas. quam illi £i9'.6ca»- collectio, quam illi (tjXXov^v vocant. Verumhsecpuk post diligentius traciabimus, ita ut signiiicantiaoilK- que evidentius exprimatur, et species generibusifi- odtur. Interim mihi videtur essc dioendum, quite" omnis quo^stio articulis, etqualibus nodis suhindeii- stricta, an perfectam speciem sui veniat. CAPUT VII. — Quibus quxstio articulis wctaiv, Est aliquod dictum quod Groeci ^dotv nomiotiit:ij scinditur in duas partes, et est ejus alterum i»r>=^ et alterum xocTitpadi^, intentionem verbo factam poso- nius dicere, id est vcrbum quo crimeo intendititr: veluti, Pulsasti, prodidisti, occidisti. Qnod aQtem'1: i:to(px9iv, nos abnuentiam crimimis ejus, qnodTerboi accusatorintenderit;veluti, Non pulsavi, non prodidl. non occidi. Ex his duobus dicto et responso, vel is* tentoet negato, media nascitur qiwstio, hoc modv: Intentio est, Occidisti ; negatio, Non occidi; qos- stio, an occiderit. Sed ut jam a coniecturali modo h- cedamus: intentio est. Injuria occidisti ;negatio, NeB injuria occidi ; quoestio, an injuria occiderit YeJLi ahquo legali statu : intentio est, Non licebat tibi boc facere per legem ; negatio est, Licebat mihi faceie per legem ; qnsestio est, Licneritne hoc facereperi^ gem. Hanc quidam, utnosusqueadhuc diximus,qa«- stionem vocavernnt , qoidam statum nominareraiit, ab eo videlicet quod in ea, et exordiam quaestionis, et summa consisteret. Primo enim quasi eminus, cam hinc dicatur factum esse, inde non esse factum ; nula pugna est, sed quasi futurte pugnee meditatio. Deinde cum proprius accessum est, et quasi ad manus len- tum ; altercationi et contentioni mutuse media quc- stio intervenit, sit necne factum : in ea aterqoe con- sistit, omisso quod ante dicebat. Unde ei qaaestioni, status nomen impositum est. Hoc idem Theodoros »* ^iXaiov appellat, translatione usus^ videlicet a princi- pali parte corporis : auod in hoc etiamcomp)nadui> rum, quse utrinque dicta sunt, qnasi caput quoddam totius controversise efiicitur. Consequens hnic locas est, aut perinde, ant magis etiamnecessarius, quode monstrator quid causa, quid continens, quid de quo contenditur. Causam Hermagoras afTiov vocat : r^v?xs« continens ; de qno contenditur Td /piv^Spicvov. I^t ergu causa, quse nisi pro^cesserit, controversia fieri non potest. Quod dico tale est : Abdicatur a patre fiUas: controversia idcirco non est, ouia nulla, cur abdica- returapatre, causa preecessit. Denique addamus cao- sam, et statim controversia etfecta est. Juravit se non ducturum uxorem, et abdicatur. Quod juravit, a?tsi» factum est, id est causa cur abdicationem mereretur. Hyviyov vel continens est, quod ad refntandum «rwv. id est ad refellendam causam videtur afTerri, ut estin hac materia: Militem qui iuraverat se desertunim, imperator occidit, et reus fit caedis : hic enim 3?ww, id est causa judicii est, quod occidit ; neqae enimfie- ret reus, nisi occidisset : «rjviyov, id est continens, est id propter quod occidisse dixit, jusjurandum scilicet militi.^, qnod se deserturum juraverat. Hoc interdum ffuviyov Hermagoras, id est continens appellat, ab eo quod omnis rei defensi ab eo contineatur interdom ciiTiov alTtou vocat qnasi causam causae : nam quem- admodum reatus causa est quod militcm occidit ; ita 1445 APPENDIX. i446 occidendi causa, quod miles desertunim se esse jura- vit. Nuoc qooniam scimus quid sit causa, quid conti- nens, videamus etiam quid sit de qao contenditur, id est quid sit xb xpiv(${i£vov. Est autem nihil aliud quam exploratio contincntis, toO vvv^^ovto^. Quod dico tale est (etenim in eadem controversia perseverandum puto, quo sint iucidiora qusB tradimu^) : artiov est quod occidit militem imperator; , offmsione ac matcstia^ et caetera. In xapxSo^ij», id es malae opinionis themate, ubi et persona et digc pariter laborabit, longioribus principiis utendumt et purgandis suspicionibus opera tribuenda,et deni loquendum, cum sententiis, tum verbis etiam pro blundiliam silis. et querimonia quasi falsi illati cr nis, et falsse infamiae compositae adversum nos invidiam, etiam submissiore toto corpore confom ad verecundiam, submisso vultu, oculis terram tuentibus; neque illa acriter, sed, si possumus, e1 timore simulato. In dc86^({>, id est in bumiligenere terise, proxima sermoni debent esse principia; ik sententiis alte petitis, neque verbis uitra modam natis, neqiie structura graviore, sed quasi resolal simplici. Vis autem omnium sententiarum, qoani principiis adhibemus ea esse debebit. nt rem a ] pielate revocet ad communitatem, et dicat omn interesseillamrem vindicari: propterea quod quj quffique minora simt, tanto crehrius et magis i miiltos cadere possint. Nec tam oportere spectari gnitndioem rerum et personarum, quam ratioi eequi et iniqui, veri et &Isi : eamdem enim esse rum in minimis vim, quam in maximis. Talia pri pia sunt pleraque apud Demosthenem in iis libris inscribuntur Idiotici, et magis apud Lvsiam, et a quosdam ex nostris veteribus. Certe Marcus Tnl cum pro Archia diceret, non aliter ezorsus est ADMONITIO DE SEQUENTI OPUSCULO. Hoc opusculum una omnium eruditorum sententia abjudicatur Augustino. Apud Lucam Holsteniom ia dice Regularum, parte seconda, Consensoria Monachorum inscribitur, aptiore titulo. Attamen receptam dnm in hac Appendice inscriptionem mutare visum non est, praesertim destitutis veterum librorum auctorii quippe nullum hujus opuscuii Ms. exemplar reperimus. REGULiE CLERICIS TRADITJ; FRAGMENTUM. Commnni definitione decrevimus apud nos, quod nunquam postmodnm ab uUo poterit infringi. Re- sidentibus nobis in monasterio, in nomine Domini nostri Jesu Christi, omnibus placaitsecuudum aposto- licam traditionem, unum sentire in Domino et com- muniter possidere. Sicut scriptum est : Vnum sentite in Domino (Sap. i, i). Et nemo quidem proprinm sibi vindicet quidquam, sed iiat sicut scriptum est in Actibus Apostolorum, Habentes omnia communia, ne- mo ouidauam esse saam dicebat {Act. 11, 44, et iv, 32). Quod a nobis scriptum est. In Domino ergo jure observationis nos teneamas, et in eo usque in fii permaneamus : quoniam in lege scriptum est, perseveraverit usque in finem^ hic salvus erit (Matlk 22). Si quis autem venire desiderat ad congregatioi fratrum. qui in unum esse videntur, non igo Evangelii dictum, quod dixit : Vendai omnia m eroget egenis et pauperibus (Id. xix, 21). Et iteni Abneget semetipsum, sibi tollat et erucem suam^ et Quatur me [Luc, ix, 23). Et ne tractet in corde de victu aut vestita, et casteris quae necessaria s corpori, ipso Domino prsemonente in Efaogeliti 1449 REGULA SECUNDA. APPENDIX. 1450 I I 1 i c I 1 b i i i I dicente : Nolite cogitare dicentes, quid editis^ aut quid vestiemini : hoc enim Gentes cogitant, Scit Pater vester quia horum omnium indigetis : quamte primum regnum jbd, et justitiam ejus ; et haec omnia apponentur vvbis. (Matth, yr, 31-33). VerumtameD antequam statuat esse in monasterio, probet propositum fratrum atque exemplum, et ipse probetur m omni conversatione ab iilo qui Prior est, et caeteris consentientibus, pro- pter illud quod Scriptura docet et admonet, dicens : Amicum noli cito comprobare. Sed si contigerit ut aliquis ex qualibet caasa necessitatis a monasterio fuerit abstractus, ne vel mente concipiat secum ali- q^uid ferre de iis omnibus qase in monasterio fuerunt, siYe etiam quse secum aliquando attulerat, sive ea quee cum fratribus acquisierat : quia certum est, fratres nihil habere, possidere, dare, vel accipere debere sine superioris licentia. Quod si propinquus, vel amicus, vef qailibet fratrum, aliquid offerre voluerit ; {)rimo quidem Priori insinuetar, et sic suscipiatur, si ipse mandaverit : de quo tamen nihil fiat aliud, nisi quod Priori placuerit, vel permiserit ; quoniam valde ve- rendum est, ne sibi eveniat quod scriptum est : Vir mutabilis in lingua incidit in mala {Prov. xiii, 3). Et iterum, nt nullum omnino de fratribus secum provo- cet, ne magis destructor quam sedificator monasterii Tideatur : propter id quod scriptum est : Qui non est mecum, contra me est; et qui mecum non congregat^ dispergit (Matth. xii, 30). Et quicumque provocatus ab aliquo, de monasterio volnerit abscedere, aut red- ar^uat provocantem, aut ante indicet Prsposito ^ eui utique de iis, quse in commani decrevimus nihil esse censeo subtrabendum, quia scriptum est : Paci- fici sint tibi multi, sed unus ex mille sit tibi consiliarius (Eccli, Yi, 6). Igitur hcec quee scripta sunt, cum summa diligentia observanda sunt a Preeposito usque ad 1 HolsteniQs^ Abbati. omnes fratres. Et si quis ab aliquo doctrinam audierit, preeter quam in monasterio consecutus est ab eo cui se credidit; hanc autem suscipiat, et eam non subtra- hat doctori : quia scriptum est : Omne quod manife- statur, lux est {Ephes. v, 13). Si enim bona fuerit, coi- laudanda est; si vero prava, reprobanda. De iis autem fratribus qui in unitate consistunt, si quis subito adversus Prsppositam altercatusfaerit; non solum se- mel, sed secundo et terlio, ut Evangelium docet, licct exorare {Matth. xviii, 15-17). Si autem noluerit se emendare, ille cui injuriam irrogatus est, post pri- mamvel secundam correctionem, qui non revocaverit contumacem, denuntiet et illud Praeposito, ne per ta-. citurnitatem, et ille, ct frater suus periclitentur, sicut Salomon ait, Qui occultat inimicitiam, instruit dolum. Si vero, ut fieri solet, incorsio repentina supervenerit aut hostilitas, ut impossibile sit fratribus in unum fu- gam petere propter insecutionem inimicorum, et postmodum Deo favente evaserint, et potuerint per- venire ubi Prcepositum esse cognoverint ; veluti filii ad patrem, festinare debebunt. Nec ullo modo poterunt separari, quos divina charitas sociavit, quia scriptum est, Perfecta dilectio foras mittit timorem (I Joan. iv. 18). Si quis autem, quod soperius diximus, causa ne- cessitatis detinet id, quod a monasterio secum porta- vit; necesse habebit, ubi Prcepositus suus est, illud perferre : quia non poterit sibi retinere, quod per pa- ctum ad omnes pertinet, et Deo utique est consecra- tum. Sed si cofj^itaverit de his ali(]uid retinere, contra dictum Apostoii agere videtur, qui ait, Nemini quid- quam debeatis, nisi ut invicem diligatis vos (Rom. xiii, 8). Omnia ergo qose in isto libro continentur, omnes fratresobservent; atque subscribant, qui boni esse desiderant. Verum propter illos sunt cauta, id est scripta, qui in omnibus stabiles esse noscuntor. ADMONITIO DE SEQUENTI OPUSCULO. Contulimus istud opusculnm ad exemplar Corbeiense ante mille annos, uti videtur, exaratum, quo in exem- plari ab eo loco, Psalmi iii, lxii, etc. (ubi Lucas Holstenius in codice Regularum, parte secunda cum editis Amerb. Eras. et Lov. satis concordat^, variat hunc in modum : Psalmi tres^ sexagesimus secundus, quintus^ ei octogesimus nonus. (Lacuna hic est exigua. deleto, uti videtur, verbo sex circiter litterarum, et mox sequitur :) Ad tertiam psalmus ad respondendum dicatto' : deinde antiphonse duae, lectio, et completonum. Simili modo sexta et nona, Ad lucemarium autem psalmus responsorius unus, arUiphonae quatuor, item psalmus unus respon- soriuSj lectiOy et completorium, Et tempore opportuno post lucemariumy omnibus sedentibus legantur lectiones (Hic erasum est unum verbum, et proxime sequitur :) Post haec autem consuetudinarii psalmi ante somnium di- cantur, nocte autem orationes, mense novembri, etc, ubi quod semel et itenim dicitnr, et completorium, videtur sonare idem cum isthac formuia a Patre nostro Benedicto Matutinorum officium ordiuante, bis usurpata, et compleium est, id est peractum sic erit ofticium, vel, addetur finalis oratio, qualis ea scilicet quse in antiquis missalibus Ad complendum vocitatur. Porro in eodem codice opusculum absque titulo sic incipit: Ante omnia, etc. Sed ad naec ultima verba, de vestra salute. Amen, continenter et in eodemmet versu subjicitur Regula S. Augustini viris aplata, uti jam observavimus, cum hisce verbis in line : Exfplicit Regula sancti Augustini episcopi. REGULA SECUNDA. 1. Ante omnia, fratres charissimi, diligatnr Deus, deinde et proximus, (juia ista praecepta principaliter nobis sunt data. Qualiter autem nos oportet orare vel psallere, describimus: id est, in matotinis dicantur Psalmi iii, Lxii, vi, et lxxxviii, cum debitis antipho- nis, versibus et responsoriis. Ad primam et tertiam dicantur sui psalmi, antipbonae duae, lectiones duse. Simili modo ad sextam et nonam dicantur sui psalmi, cum debitis responsoriis et antiphonis. Hoc idein in vesperis et completoriis servetur. Ad lucernarium autem psalmus, responsorium unum, antiphonse tres, lectiones tres. Et tempore opportuno post lucema- rium, omnibns sedentibus legantur lectiones. Noctur- nee autem orationes mense novembri, decembri, ja- Patrol. XZ ipno] iiL psaimi lectiones tres. Martio, aprili, septembri, octobri, an- tiphonae decem, psalmi quinque, lectiones tres. Maio, junio, julio, et augusto, antiphonse octo, psalmi qua- tuor, lectiones duse. 2. Operentur a mane usque ad sextam, et a sexta usque ad nonam vacent lectioni, et ad nonam red- dant codices. Et postquam refecerint, sive in horto, sive ubicumque necesse fuerit, faciant opus usque ad horain lucernarii. Nemo sibi alic[uid vindicet pro- priom, sive in vestimento, sive in quacumqne re. Apostolicam euim vitam optamusvivere (Ac^ xi, 43). Nemo cum murmure aliqoid faciat, ut non simili ju- dicio murmuratorum pereat : iideliter obediant : pa- trem suum honorent post Deum : Praeposito suo de- ferant sicut decet sanctos: sedentes ad mensair {Quarante-six.) 1461 APPENDIX. t45! taceant audientes lectionem : si autem aliquid opus fuerit, PrspositDs eorum sit sollicitus. Sabbato et Dominica, sicut consuetado est S qui volant vinum accipiant. Si opus fuerit ad aliquam necessitatem monasterii mitti, duo eant. Nemo extra monasterium sine praecepto manducet neque bibat ; non enim boc ad disciplinam pertinet monasterii. Si opera monaste- rii mittantur iratres vendere, soliicite obserrent ne qnid faciant contra prsceptum, scientes qria Deum exacerbant in servis ipsius : sive aliquid emant ad ne- cessitatem monasteiii» soliicite et iideliter ut servi Dei agant. Otiosum verbum apud eos non sit. A mane < Ms. Corbeiensis, constUutum est. ad opera sua sedeant : post orationem tertis eant si- militer ad opera sua. Non stantes fabuias contexaot, nisi forte aliquid sit pro utiiitate animse : sed seden- tes ad opera taceant, nisi forte necessitas operis eie- gerit ot loqoatur quis. Si qais autem non omni virtute, adjuvante misericordia Dei, hffic conatus fuerit impie- re, sed contumaci animo despexerit ; semei atque ite- rum commonitus, si non emendaverit, sciat se sobja- cere disciplin® monasterii sicut oportet : si autera taljs fuerit setas ipsius, etiam yapuiet. Haec autem in nomine Christi Meliter et pie observantes, et vos pro- iicietis, et nobis non parva erit Isetitia de vestra salate. Amen. Haec sunt quee ut observetis prsecipimos in monasterio constituti. Primo' etc. ADMONITIO DE SEQUENTI LIBRO. Ao^stini non esse hunc librum cum ex aliis multis argumentis, tum ex eo liquet, ^od 6. Benedicti re« ffola m 14, et 19 capite laudatnr. Esse B. Aelredi Rhievaiiensis in Angiia abbatis, qui nimirum medio seecoio duodecimo scribebat, certo se scire ait Locas Hoistenius in codice Regniarum, parte secunda. Et reverainin- dice opernm S. Aelredi, centuria 2 Scriptorum Britanni», n. 99, recensetnr sub hoc titulo : De InstUutim wchaarum lib, 1 . Jam vluribus annis exigis a me, Eabes ejusdemmet libri partem circiter tertiam inter open S. Anselmi nomine vulgata, scilicet Meditationes xv, xvi, et xvii. DE VITA EREMITICA, AD SOROREM LIBER. Prologus. — Jam pluribus annis exigis a me, soror, nt secondum modum vivendi quem arripuisti pro Ghri- sto, certam tibi formulam tradam, ad quam et mores toos dirigere, et vitam religionis, et vitce religiosse possis exercitia ordinare. Utinam ti sapientiore id peteres et impetrares, qui non comectura qualibet, sed ex- perientia didicisset, quod alios doceret. Ego certe qoi carne et spiritu tibi frater sum, quoniam negare non possum, quidquid injungis; faciam qu» hortaris, et ex diversis Patrum institutis aliqua qu» tibi vi- dentur necessaria excerpens, ad componendum etxe- rioris hominis statum certamtibi regulam tradere cn- nbo, pro loco et tempore quaedam adjiciens ; et spiri- toalia corporalibus, abi utile visum fuerit, interserens. CAPUT PRIMUM. — m instituta est eremitica vita. Primum oportet te scire, qua caosa, quave ratione Tita hffic ab aritiquis vei instituta sit vel nsurpata. Sunt quidam quibus inter multos vivere perniciosum est. Sunt et ahi quibus etsi perniciosum non est, ta« men dispendiosum est. Sunt et nonnulli quibus et nihil horom timendum est; sed potius habitare magis cestimant fructuosum. Itaque antiqui vel ut vitarent periculum, vel ne paterentur dispendinm, vel ut libe- rius ad Christi anhelarent et suspirarent amplexum, singulariter vivere elegerunt. Hinc est, quoa plures in eremo soli sedebant vitam manuum suarum opere sustentantes. llli vero qui nec hoc securum sibi inter soiitudinis libertatem, et va^andi potestatem arbi- trabantur, includi potius, et mtra celiulam obstruso exitu contineri tutius sestimabant. CAPUT II. — Reclusio corporis solius nihU prodest, Quid tibi visum fuit, cum te huic institutioni vove- res?Nam multi rationem hujus ordinis vel iffnorantes, yel non curantes, membra tantum intra parietes colii- bere satis putant esse : cum mens non soium per va- gationem dissolvatur, cnris et sollicitudinibus aissipe- tor, immundis etiam et illicitis desideriis agitetur; sed etiam lingua tota die per vicos et civitates, per foros et nundinas otiose discorront. CAPUT III. — Reclusarum cum extemis mulieribus confabulationes, Yix aliquam inclusarum hujns temporis solam in- yenies, ante cojus fenestram non anus garrula vei nogigenila mulier sedeat^ qo» eam fabulis occupet, ramoribus aut detractionibus pascat, illius vel illios moaacM rel clerici vel alterios cujuslibet ordinis yiri m, raltum moresque descnba^, \\\^e\^To%;i qooque interserat, pnellarum lasciviam» TidaamiD, qjnibus licet quidquid libet, libertatem, conjugom io viris fallendis explendisque voluptatibus astntiajn dt- pingat. Os interea in risus cachmnosque dissolvitar, et venenum cum suavitate bibitum per viscera mein- braque diffunditur. CAPUT IV. — Ex confabulatione cum extemis uw- lieribus quse pemicies . Sic cum discedere ab invicem hora compolerit, inclusa volaptatibus, anus cibariis onerata recedeL Reddita quieti misera eas quas auditus indnxerat, in corde versat imagines : et ignem prsemissa conlalNi- latione conceptum vehementius sua cogitatione soe- cendit; quasi ebrius in psalmo titubat, in iectione cadit, floctat in oratione. Refusa mundi luce citantnr maliercolse addentes nova veteribus, non cessant, donec captivam Uberius daemonibus illudendam expo- nant. Nam manifestior sernio non jam de accendenda, sed potius de satianda voluptate procedens : ubi et quando ct per quem possit explere jquod co^tat, in commune exponunt. Cella vertitur in prostiboiooi, et deiicato quaiibet arte foramine, aot ilia egreditor, aut adulter ingreditnr. Infelicitas hsec, ut saepe pro- batur, pluribus causa viris in hoc nostro axecaio com- munis est. CAPUT V. — Reclusarum quarumdam avaritia. Sunt alise quse, licet turpia deciinent, ioqnaces, tamen loquacibus assidue sociantur, niminm curiosi- tati iinguam et |aures tota die otio rumoribasque de- dentes. Aliee non muitum ista curantes (qood fere vitiam per omnes hojus temporis serpit inclasas), pecanise congregandffi vel multiplicandis pecoribos lohiant : tantaque cum hac sollicitudine in his exten- duntur, ut eas matres vel dominas famiiiarom existi- mes, non anachoretas. Quserunt aliquibus pascoa, pastores, quiprocurent, qui custodiant greges ; fractns vel pretium vel pondus, vei numerum a custodibss expetunt. Sequitor emptio et venditio, ut nummu nummo cumuium exi^at, et avaritise sitim accendat Fallit enim tales spiritus nequam, pro impertiendis eleemosymis vel oi^hanis alendis, pro advenientioo parentum vel amicorum charitate, et religiosaroa teminarum snsceptione, hoc utile esse ac necessarinii suadentes, Non est hoc toum. ad qnam magis i>er- tinet, ot paoper cum paoperibus stipem acdpiiif quam reiictis omnibos tois pro Christo aliena qjuti T%T^ \ \>\. «tQ^%« Ma^ffi innoeliiatis signum est, n 1453 DE VITA EREMITICA. 1454 inclusa de crastino sit sollicita, cam Dominns dicat : Primum quaerite regnum Deij et haec omnia adjicientur vohis (Matth, vi, 33). Qaapropter providendum est ut mens omni rerum temporalium cora exoatur, et exo- neretur soilicitudine. CAPUT VI. — Reclusa ne pauperum aut huspitum praetextu facultates habere velit : lUatur aiicilla pro- bata : non puella^ doceat, Quod ut fiat, videat inclusa; ut si fieri potest, de labore manuam suarum yivat. Hoc enim perfectam est. Si autem aut infirmitas aut teneritudo non per- mittat; anteqaam includatur, certas personas quserat, a quibus singulis diebus quod uni diei sufQciat, bumi- liter recipiat, nec cansa paaperum vel bospitum quid- quam adjiciat. Non circa cellulam ejus pauperes clament, non orphani plorent, non vidua lamentetur. Sed quis, inquies, hoc poterit probibere? Tu sede, tu tace, tu sustine. Mox ut scient te nihil habere, se- que nihil recepturos, vel fatigati discedent. Inhuroa- nam hoc clames. Cseterum si praster necessarium victum et vestitum aliquid habes, monacha non es. Quid ergo erogabis? prsecipitur tamen inclusffi, ut quidquid de labore manuum suarum victui superfuit, mittat cuidam fideli, qui pauperibus eroset. Nolo ut insidiatrix pudicitise vetula mixta pauperibus ^ccedat propius, deferat ab aliquo monachonim vel clerico- rum eulogias ; non blanda verba in aure susurret, ne pro accepta eleemosyna osculans manum in aure in- sibilet. Cavendum prseterea est, ut nec ob susceptio- nem religiosarum feminarum, quodlibet hospitalitatis onus inclusa suscipiat. Nam inter bonas plerumque etiam pessimse veniunt, quse ante inclusae fenestram discumbentes prsemissis valde paucis de religiosis sermonibus ad ssecularia devolvuntur, inde sabtexere amatoria, et noctem fere totam insomnem ducere. Sane tu tale devita, ne cogaris audire, quod videre horreas. Forte enim videbuntur amara, cum audiun- tur,velcernuntur ; quse seqauntur,dulcia,cumcogitan- tur. Si scandalum times, eo quod nec pauperibus erogas, non suscipis hospites; cum omnes tuam nu- ditatem didicerint, non erit qui reprehendat. Si vero nec pro pauperibus, nec pro hospitibus te veiim pe- cuniosam esse; malto utique minus occasione gran- dioris familise. Itaque eli^atur tibi aliqaa anus, non garrula, non vaga, non liti^iosa, non nugigerula ; sed quse bonos mores excoluerit, et ab omnibus babuerit testimoniam veritatis. Hsec ostium cellulse custodiat, et qood debuerit, vel admittat. vel conservet. Habeat sub cura sua fortiorem ad onera sastinenda, puellam quse aquam et ligna comportet, coquat fabas, aut olera; aut si hoc infirmitas exegerit, prseparet po- tiora. Hsec sub virgse disciplina castodiatur, ne forte ejus lascivia tuum sanctum habitaculum polluatur, propositum blasphemetur. Pueris et puellis nullum ad te concedas accessum. Sunt qusedam inclusse, qose in docendis paellis occupantur, et cellam suam ver- tunt in scholam. Illa sedet ad fenestram, ista in por- ticu residet. Illa intuetur singulas, et inter puellares motus nunc irascitur, nunc ridet, nunc minatur, nunc percatit, nunc blanditur, nunc osculatur, nunc ilen- tem vocat pro verbere propius, palpat faciem, stringit cullum, et m amplexum ruens nunc filiam vocat, nanc amicam. Qualiter inter hsec memoria Dei, nisi ssecn- laria et carnalia, etsi non periiciantur, moventur, tamen, et quasi sub oculis depingantur? Tibi utique duse illae sufficiant ad coUoqumm et ad obseqaium. CAPUT VII. — Studeat silentio, et raro modestcque lo- quatur, Silentii gravitatem inclusse servandam prsecipue suademus. Est enim in ea quies magna et fructus multus. Nam cultus justitise silentium. Sicut ait Je- remias, Bonum est cum sHentio exspectare salutare Dei. Et iterum, Bonum est viro cum portaverit jugum {Thren. m, 26, 27) : ut sedeat solus et taceat. Unde scriptum est : Audt, Jsrael, et tace, Fac ergo quod ait J)ropheta, Dixi^ custodiam vias : ut non delinquam in in^ mea, Ponn ori meo custodiam (Psal. zxxviii, i, 2). Sic inclusa timens casum linguse, quam secun- dum apostolum Jacobum nemo hominum domare potest (Jacobi iii, 8), ponat custodiam ori suo, sola sedeat, et taceat ore ; spiritu loquatur : et credat se non esse solam, quando sola est. Tunc enim cum Christo est qui non dignatur in turbis esse cum ea. Sedeat ergo sola, taceat Christum audiens, et cum Christo loquens, ponat custodiam ori suo. Primum, ut raro loquatur ; deinde quid loquatur, quibus, et quomodo loquatur, attcndat. Raro loquatur, id est certis et constitutis horis, de quibus postea dicemus. Quibus * ioqualur, id est certis personis, et qnales ei fuerint designatse. Quomodo loquatur, id est, humiliter, moderate, non alta voce, nec dura, nec blanda, nec mixta risu. Nam si hoc ad quemlibet virum honestum non pertinet, quanto magis adfeminam? quanto ma- gis ad virginem ? quanto magis ad inciusam ? Sede ergo, soror mea, et tace. Si compelleris loqui, parum loquere, humiliter et modeste : sive de corporaiiam rerum necessitate, sive de animse salute sermo incu- buerit. CAPUT VIII. — Quibuscum personis loqui decet re- clusam, Jam nnnc personas quibus loqui debet, designemus. Felix illa quse nec maritum admisit, nullum vironim videre volens, nec alloqui. Sed quse nunc reclusarum hoc sequitur exemplum? SufGciunt illis quae modo ' sunt, si hanc corporalem castitatem conservent, si non onusto ventre non extrahantur, si non iletus in^* famis partum ediderit. Quibus perpetuum, ne cum viris loquantur, incidere non possumus silentium, cum quibus honestius ioqoi possint, videamus. Ergo si fieri potest, provideatur in magno monasterio vel ecclesia presbyter aliqais senex, maturus moribus, cui raro, nisi de confessione et animse sedificatione loquatur, a quo consiiium accipiat in dubiis, in tribu- lationibus consolationem. Verum quia inclusum mem- bris malum illud, quod timemus, plerumc[ue suscitat, et emollit emortuam senectutem, nec ipsi manum suam tangendam prsebeat vel palpandam. NuUa vobis de macie vultus, de oxilitate brachiorum, de catis asperitate sit cura. CAPUT IX. — Scribit vivendi formam reclusis rogatus a sorore. Hsec tibi, soror (gratias Deo), dicenda non fuerant : sed quia nec solum propter te, sed etiam propter ado- lescentiores, quse similem vilam too consilio arripere gestiunt, hanc tibi formulam tradi voluisti, haec inter- seranda putavi, si aliqaa magni nominis vel bonse sestimationis persona, abbas scilicet^ vel prior cum inclusa loqui voluerit, aliquo prsesente loquatur. CAPUT X. — De colloquio cum variis personis. Quid hac in re observandum a reclusa, Nullam certe personam te frequentius visitare vellem,neccum aliqua te crebrius visitante, familiare veilem tecum habere secretum. Periclitatar enimfama virginis 'crebra certe alicujus personse saiutatione, periclitatur et conscientia. Nam quanto saepius eum- dcm videris vultum, vel vocem audieris, tanto expres- sius ejus imago tuse memoriffi imprimetur. Et ideo inclusa etiam facie velata loqui debet cum viro, et ejus cavere conspectum, cui cum timore solum debet prsestare auditam. Nam eamdem viri vocem ssepe admittere, quibusdam periculosum esse non dubito.* Adolescentium et suspectarum personarum devita colloquium ; nec uncjaam tecum, nisi tu audientiam illius, qui tibi propne loquatur ; et hoc si certa ne- cessitas poposcerit. Cum nullo itaque advenientium, prdeter episcopum, aut abbatem, vel magni nominis priorem, sine ipsius presbyteri licentia vel prsecepto loquaris, ut difficultas loquendi tecum, tibi prsestet qmetem. Nunquam inter te et queiblibet virum quasi occasione exhibendse cbantatis, vel nutriendi aifectus, < Lov. uti PP. Benedictini ferunt, Quid. Hic est absque dubio lacuna ; auctor enim omnes enumerationis prsenun- tiats partes, scilicet quidf quibus et quomodo, non ezpli- catione complectitor, sed unum ne(s|ti^t>«^^^^S^^-^* i455 APPENDIX. m vel expetendse familiaritatis aut amicitiffi spiritualis, discurrant Duntii : nec eorum munuscula htterasque suscipias, nec illis tua dirigas, prout moris est, puta zonas, marsupia, quse diverso stamine et subtegmine variata sunt, et csetera quse hujusmodi adolescentio- ribus monachi per clericos mittunt, quod fomentum est amoris illiciti, et magni materia mali. CAPUT XI. — Operetur manibuSy omdur verecxmdia, Operare proinde ea, quae vel necessitas poscit, vel prsescribit utilitas, et eorum pretium tuis usibus ce- dat, quibus si non egueris, aut necessaria ecclesise, aut pauperibus, sicut diximus, tribuas. Ornet etiam omnes motus, omnes sermones inclusse, verecundia, Suffi linguam compescat, iram mitiget, jurgia caveat. uam enim pudere decet honcste honesta loqui ; quautsB inipudentiae est, ut inhonesta, licet lacessita injuriis aut stimulata furore, loquatur? CAPUT XII. — RedvLsa verbis lacessita ut se gerere debet. Inclusa igitur litiganti non respondeat, detrahenti non improperet, lacessenti non contradicat : sed in omnibus qu8e in publico, vel in occulto aut obji- ciuntur, aut susurrantur, ex conscieutise serenioris arce contemnat, dicens cum Apostolo, Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer (I Cor, iv, 3). Super omnia onim inclusa studere debet, ut tranquillitatem spiritus, et pacem cordis jugiter retinens, illum sui pectoris seternum habeat inhabitatorem, de quo scri- ptum est, In pace factus est lovus ejus (Psal, lxxv, 3). Et alias Dominus per prophetam, Superquem, inquit, requiescpt spiritus meuSy nisi super humilem et quietum, et timentem sermones meos (Isai, lxvi, 2)? Hunc sa- cratissimum mentis statum, non solum stultiloquia evertunt, sed et pervertunt. Nihil tam esse tibi censeo sectandum, quam silentium. CAPUT XIII. — De tempore loquendi et tacendi, Jam nunc tempus loquendi, ac tacendi tempus di- stinguamus. Igitur ab Exaltatione sanctse Crucis usque ad Quadra^esinam, post completorium usque ad anroram silentium teneat : et tunc dicta prima, si aliud de diurna necessitate voluerit suggerere ser- vienti, paucis hoc faciat verbis ; nihil cuiquam postea usque ad tertiam loquatur. Inter tertiam vero et no- nam, his qui supervenerint, prius si admitteudi sunt, competenter respondeat, et ministris, quod placuerit, injungat. Post nonam sumpto cibo omne colloquium et dissolutionis materiam caveat, ne impiugatur ei illud, quod scriptum est : Sedit populus manducare et bibere et surrexerunt ludere (Exod. xxxii, 6). Porro vespertina laude soluta, cum ministra usque ad tem- 8US collationis de necessariis conferat. Tempore vero uadragesimse inclusa semper silentium tenere de- beret : sed quia hoc durum impossibileque putatur, cum confessore suo et ministra, rarius quam aliis temporibus, loquatur ; et cum nullo alio, nisi forte alic[ua reverenda persona ex aliis provinciis superve- nerit. Post Pascha vero us(jue adtempus prsedictum, a completorio usque ad sohs ortum silentio custodito, cum horam primam in diurnis obsequiis celebraverit, cum ministris suis loquatur si oportuerit ; cum super- venientibus, inter nonam et vesperam. Finita hora vesperarum, disponat cum ministris quod opus fuerit usque ad coUationem. CAPUT XIV. — Quibus exercitiis vacandum a calendis novemb. ad Quadragesimam. His inspectis, operi manuum, lectioni et orationi certa tempora deputentur. Otiositas quippe inimica est animse, quam prse omnibus cavere debet inclnsa. Est enim omnium malorum parens, libidinis artifex, Servagationum altrix, nutrix vitiornm, fomentum ace- ise, tristitise incentivum. Ipsa pessimas cogitationes seminat, aifectiones illicitas quserit, suscitatdesideria. Ipsa quietis fastidium parit, horrorem incutit ccllse. iNunquam te improvidam, nunquam te spiritus inve- niat otiosam. Sed quia mens nostra, quse in hac vita snbdita est vanitati, nunquam-in eodem statu perma- net ^ otiositas exercitiorum varietate faganda est, et quies nostra quadam operum ▼icissitudiae fulciendi. Itaque a calendis novembris usqoe ad Qaadragesi- mam, secundum sestimationem suam, pius media nocte repauset : et sic surgens cum qua potest dero- tione, secundum formam Regnlse beati Benedicti, nocturnas vigilias celebret, quibus mox snccedat on- tio : secundum quod eam Spiritas saoctus adJQverit. aut protelare debet aut abbreviare. Caveat aolem ne prolixior oratio fastidium pariat. Utilias est emin ssepius orare breviter, quam semel nimis prolixe : nisi forte orationi devotio in«pirata ipso nescieute,qni orat, prolongaverit. Post orationem in hooorem Virginis debitum solvat ofUcium, sanctorum commemoratioDes adjiciens. Cave autem ne de numero Psalmomm, vd commemoratione, aliquam libi legem imponas;s«d quamdiu te Psalmi delectaot, utere illis. Si tibico^ perint esse onerosi, transi ad lectionem : quae si fasti- dium ingerit, surge ad orationem : sic ad opos ma- nuum,hi8 fatigata,pertransiens, ut saluhrialtematiuDe spiritum recrees, et pellas acediam. Fmitis comoM- morationibus quarum.numerum non propositiom, vei Toci necessitas extorqueat, sed inspirans devotio dictat; tempus quod restat usque ad auroram, opeii manuum cum psalmorum modulatioae deserfiat Albescente aurora matutinas laudes cum horae primf orationum hymnis persolvat: et sic in altenuUooe lectionom, Psalmorum quoque prout ea devotio varia* yerit, tertiam exspectet, qua dicta in opere maonoa usque ad horam nonam occupetur. Cibo aotem sam- pto et gratiarum actionibus Deo solutis, ad prsscn- ptam mansuetudinem redeat spiritoalibus exercitiis opus corporale intermittens usque ad yesperas. Faeto autem parvo intervallo ali^uam lectionem de Vitis Patrum vel institutis vel miraculis eorum sibi seci^ tius legat : ut orta ex his aliqua compunctione, is quodam fervore spiritus completorium dicat ; at chib pleno pectore devotionis lectulo membra componat: illa sane quse litteras non intelligit, operi maoQiia diligentius insistat. Ita ut cum paulatim fuent £iti- gata, surgat et genua flectat, et breviter oret Domi- num suum, et statim opus, quod intermiseiat, resumat : et hoc faciat tempore scilicet otroqoe lectionis et laboris, Dominicam orationem crebncs inter opera eadem repetens : et si qaos psalmos to- luerit, mterserens. CAPUT XV. — De exercitiis a Pascka ad caladss novembris. A Pascha vero usque ad preedictas calendas sic ssr- gat ad vigilias, ut nnitis noctarais hymnis et oratio- nibus, parvissimo intervallo prsemisso, matfltioai incipiat. Quibus expletis us(]ue ad plenum sohs ortsm orationibus vacet et psalmis, et tunc dicta prima sa- criflcium diurni operis inchoet, usque ad horam te^ tiam : in lectione et oratione usque ad sextam spiritBa occupet. Post sextam sumpto cibo, pauset in lectois suo usque ad nonam : et sic usque ad vesperam mi- nibus operetur. Post vesperam vero orationibus tic^ et psalmis, horam collationis ita temperans, ut m solis occasum lectulus membra recipiat. CaveodiiC enim est omni tempore ne totam diei iucem nox, ai- tequam dormitum eat, suis obducat tenebris, et ^ mire cogatur cum vigilare debet. CAPUT XVI. — De quadragesimaU jejmio. De tempore quadragesimali locuturi, primo enei- lentiam ejus credimus commendandam. Cum mo&i sunt Christianorum jejunia, omnibas excellit qnaib gesimale iejunium, quod divina auctorilate nonss- gulis quibuscumque personis, non iilius vel ii^ ordini^ hominibus, sed omnibns indicitur Christia&i^ Habet autem testimonium excellentiae a Lege, a I^ phetis et ab Evangelio. Nam Mojses famulus Dci jq^ navit quadraginta diebus et quadraKinta noctibiis,^ legem Domini accipere mereretar. Heiias aatemi^ pheta cum manducasset de pane subcinericio, sqoaS' que bibisset, quam angelos ei ministraverat;jejiiBafi quadraginta diebus et qnadniginta noctibas, et tan Yocem Domini audiro promenut. Dominns et Salf^ 1456 DE VITA EREMITICA. 1457 nostercam jejunavit qnadragintadiebus et g^draginta noclibus, superavit tentatorem, et accesserunt Angeli et ministrabant ei. CAPUT XVII. — Persequitur de virtute jejunii, Est ergo jejuniam contra omnia tentamenta et pec- cabilem statum. In omni tribulatione utile refugium, omnibus nostris irrefragabile fulcimentum. Quantse autem virtulis sit jejunium ipse Christus non tacuit, cur daemonem qui lunaticum invaserat, ejicere non potuerunt. Hoc genus, inquit, daemonionim non potest ejicij nisi in oratione et jejunio {Marc. ix, 28). CAPUT XVIII. — De significatione Quadragesimae, Licet autem religionis comes seroper debeat esse jejunium, sine quo castitastuta esse nonpotest; ba^c tamen quadragesimalis observatio magnum in se con- tinet sacramentum. Primus locus habitationis nostrce paradisus fuit. Secnndusmundus iste plenns serumnis. Tertius in coelo cum Angelis et Spiritibus. Signiticant autem isti quadraginta dies totum tempus, ex quo pulsusest Adam de paradiso usquead ultimumdiem, iB quo plene liberabuntur ab hoc exsilio. Hic autem sumus m timore, in labore, in doiore, projecti afacie oculorum Dei, exclusi a gaudiis paradisi, jejuni ab alimento coeiesti : semper autem debemus banc mi- seriam nostram considerare, et deplorare, et ostcn- dere in operibus nostris quod snmus advense et pere- ffriniin mundo. Sedquiahocfacile non potesthumana fragilitas, constituit Spiritus sanctus tertium tempus, auo id faciamus, et quasdam observationes in Ecclesia neriordinavit, quibusipsiustemporis causam animad- vertere valeamos. Nam ubi ostendit nos pulsos esse, adjectos morti propter verbum quod dixit Dominus ad Adam, cnm eum expelleret de paradiso ; cum ci- nerum aspersione dicitur nobis, Pulvis es, et in pulve- rem reverteris (Gen, iii, 19). Ut sciamus etiam, quod inhoc exsilio negatur nobus visio Dei, appenditur ve- lum inter nos et santasanctorum. Verum ut reduca- mus ad memoriam, quod longe sumus ab eorum societate de qnibns scriptum est: Beati qui habitant in domo tua, Domine ; in sxcula sxculorum laudabunt te (Psa/. Lxx XII I, 5) ; usitatum verbum laudis inter- mittimus. Quod vero nos ipso hoc altiori jejunio con- stringimur, recordari nos facit, qnod in hac vita coe- lesti pane non satiamur. In hoc ergo tempore omnis cbristianus aliquid addere dicitur solitis obsequiis, et diligentius atque frequentius circa cordisetoris custo- diamoccupari. Sedinclusa maxime institutionis tempo- ris hujus rationem multo melius intelligit, quanto eam inpropriavitasua expressiusrecognoscit. In his proin- de sacris orationibus quibus Christo placere preecipoe desideramus, totam se Deo voveat atque sanctificet. Omnes delicias respuat, omnes confabulationes abju- ret ; et qiiasi dies nuptiarum hoc tempus existimans, ad ampIexusChristi omni aviditate suspiret. Frequen- tius solito incumbat orationi, crebrius sepedibusJesu prosternat, crebra nominis illius repetitione compun- ctionem excitet, lacrymas provocet, cor ab omni va- gatione compescat. Finitis itaque sacris vigiliis inter- vallum, quod a nocturnis laudabilisdividit matntinas, orationi et meditationi observiat. Dictaqiie post ma- tutinas prima usque ad plenam tertiam psalmis ac lectionibus vacet. Tertise vero horae laiide completa, operi manuum usque ad horam nonam devota insistat, breves per intervalla orationes inserens: dicta post hoc vespera corpus reficiet, et sic tempus completorii psallensexspeciet. CAPUT XIX. — De cibi et potus qualitate et quan- titate, Jam de cibi et potus qualitate vel quantitate, ex abundanti quidem tibi legem imponere, soror, quse ab ipsa infantia usque ad senectotem, quse nunc tua membra debilitat, parcissimo cibo vix corpus sustcn- tas : pro aliis cum quihus id utile futurum arbitrans, certam d; his prsescribere regulam tentabo. Beatus Benedictos libram panis et heminam potus concedit monacho : quod nos inclusis delicatioribus non nega- mus ; adpicscentibus tamen in corpore robustis, ab omni quod inebriare potest, abstinere utilissimum est. Panem nitidum et cibos delicatos, quasi impudi- citiae venenum evitet. Sic necessituti consulat, ut et famem repellat, et appetitum non satiet. Itaque quse ad perfectiorem abstinentiam progredi non valent, iibra panis et hemina lautioris potus contentse sint: sive bis comedant, sive semel. Unum habeant de ole- ribus vel leguminibus pulmentum, vel certe defari- naceis. Cui modicum olei, vel butyri vel lactis inji- ciens, hoc condimento fastidium repellat. Et hoc ei, si ea die coenatura est, sufliciat. Ad coenam vero pa- rum lactis sibi vel piscis modicum, vel aliquid hu- jusmodi si preesto fuerit, apponat. Uno genere cibi contentacompomisetherbiscrudibus,siquashabuerit, haec ipsa si semel comederit in die, prselibato pul- mento possunt apponi. In vigiliis sanctorum tamen et Quatuor Temporum jejuniis, omnium etiam feriarnm quarta et sexta, extra Quinquagesimam in cibo qua- dragesimali jejonet. In Quadragesima vero unum quo- tidie ei snfficiat pulmentum. Et nisi infirmitas impe- diat,feriasextainpaneet aquajejunet. Ab Exaltatione sanctas Crucis usque ad Quadragesimam semel in die hora nona reficiat. In Quadragesima, dicta vespera, jejunium solvat. A Pascha usque ad Pentecosten ad sextam prandeat, ct ad prandium silentium teneat: quod etiam tota aestate laciet, praeter ferias quarta et sexta, et solemnibus jejuniis. Diebus autem quibus je- junat, liceat ei incestatepro somnomeridiano etinter matutinas et primam modicum quietis indulgere cor- pusculo. CAPUT XX. — De vestimentis et calceamentis. Porro talia ei vestimenta sufficiant quee frigus re- pellant. Grossioribus pelliciis ntatur, et pellibus pro- pter biemem ; propter eestatem autem unam habeat tunicam : utroque vero tempore duas de stupacio ca- misias vel staminas. Velamen capitis non sit de panno subtili vel pretioso, sed mediocri nigro : ne viaeatnr colore vario affectare decorem. Calceamenta, pediles, caligas, quantum satis fuerit habeat. Et paupertatis sufficustossoUicite consideret, ut etiam aliquantulum minus habeat quam indulgere sibi possit justa neces- sitas. Hsec, soror charissima, de exterioris hominis conversatione non pro antiquitatis fervore, sed pro huios nostri temporis spatio te compellente conscripsi, inhrmis temperatum quemdain modum vivendipropo- nens, fortioribus ad perfectiora prodiendi liberta- tem relinquens. CAPUT XXI. — Solitudo est hominum consortio prse- ferenda propter conservationem virginitatis, Sed jam nunc andiat et intelligat verba mea, qnse- cumque abrenuntians mundo vitam hanc solitariam elegerit, abscondi desiderans, non videri, et quasi mortua sseculo in spelunca Christo consepeliri. Pri- mum tibi solitudinem hominum debeas preeferre con- sortio, diligenter attende. Virgo, inquit Apostolos, cogitatqux sunt Deiy quomodo placeat Deo, ut sit sancta corpore ac spiritu (I Cor. vii, 34). Voluntarium hoc sacriticium est, oblatio spontanea, ad quam non lex impellit. Sed necessitas co^it, non urget prseceptum. Unde Dominus in Evangelio ; 0"» potest capere^ ca- piat (Matth. xix, 12). Quis potest ? lUe certe cui Do- minus hanc inspiraverit voluntatem et prcestiterit facultatem. Primumigiturntvirgo, bonum propositum tuum ipsi qui inspiravit cum snmma devotione cordis commenda, intentissima oratione deposcens, ut quod impossibile est per meritum, facile sentiat per gra- tiam. Cogita semper, quam pretiosum thesaurum in qnam fragilivasculo portes,etqoam mercedem,quam gioriam, quam coronam virginitas servata ministret. Quam insuper poenam, quam confusionem, quam damnationem importet amissa, indesinenter animo revolve. Quid hoc pretiosius thesauro ? quo coelum emitur, quo angelus delertatur, cujus ipse Christus cupidus est, quo illicituf ad amandnm, et ad praestan- dum provocatur, quid ?audeo dicere, seipsum etonania sna. Itaqne nardus virginitatis tuse etiam in coelestibus dans odorem suum, facit nt concupiscat rex decorem 1459 APPENDIX. m taum, et ipse est Dominas Deus tuus. Vide qualem tibi sponsum elegeris, qualem tibi amicum attuleris. Ipse est speciosQS forma prse tiliis hominum. Specio- sior etiam sole et super omnem steliarum puichritudi- nem. Spiritus ejossupermeldulcis, et haereditas ejus super mei et favum. Longitado in dextera ejus, et in sinistra ejus divitioB et gloria. Ipse te jam eiegit in sponsam. Sed non coronabit nisi probatam. Et dicit Scriptara : Qui non est tentatuSy non est probatus (Eccli. XXXIV, 9). Virginitas aurum est, cella formax, conUator diabolus, ignis tentatio, caro virginis vas luteum in quo aurum reconditur, nec vas ulterius a quolibet artitice reparatur. CAPUT XXII. — Ut virginitcUis propositum religiose custodiendum. HffiC virgo jugiter cogitans pretiosissimnm virgini- tatis thesauram, qui tam utiliter possidetar, tam ir- recaperabiliter amittitur, samma diligentia, summo cum timore custodiat. Cogitet sine intermissione ad cujus ordinatur thalamum, ad cujus prfleparatur am- plexnm proponat sibi agnam quem sequi habet, quocumque ierit. Contempletur beatissimam Mariam prsecedentem choros virginum, ct prfficinentem dulce illud cum virginitatis tympano canticum, ^uod nemo potest canere nisi utriusque sexus virgmes. De quibus scriptum est : Hi sunt qui cum mulierir bus non sunt coinquinati ; virgines enim sunt {Jpoc. XIV, 4). Nec sic hoc dictum eestimes, quasi non vir sine maliere, aut mulier sine viro possit fcedari. Cum detestandum illud scelus, quo vir in virum, vel femina in feminam, omnibus Qagitiis damnabilius ju- dicetur. Sed et absque aliense carnis consortio virgi- nitas plerumque corrumpitur, castitas violatur. Si vehementior eestus carnem concutiens voluntatem sibi subdiderit, et rapuerit membra, cogitet virgo super omnia sua sanctiiicata Deo, incorrupta Christo, Spi- ritui sancto dedicata. Indignum juaicet quod Christi est, tradere satanae, et virginea ejns membra erube- scat vel simplici motu maculari. CAPUT XXIII. — Castitatis dispendium tn mensa timendum, et in colloquiis. Itaque proinde in virginitatis suse custodiam totum animum tendat. Cogitationes expendat, nt virtutis hujus perfectionem esuriens, famem delicias putet, divitias paupertatem. In cibo, in potu, in sommo, in sermone semper timeat dispendium castitatis, ne si plusdebito carni reddiderit, vires {^rsebeat adversario, et occulto nutriat hostem. Sedens igitur ad mensam decorem pudicitiae mente revolvat, et ad ejus perfe- ctionem suspirans cibos fastidiat, potum exhorreat, etiam quod sumendum necessitas judicaverit, aut ra- tio dictaverit, cum dolore aut pudore, aliauando cum lacrymis sumat. Si ei sermo fuerit cum aliquo, sem- per metuat aliquid audire, quod vel modicum sere- nitatem castitatis obnubilet ; deserendam se a gratia non dubitet, si vel unum verbum contra honestatem Sroferat. APUT XXIV. — Antesommum conscienUa excutienda, et dokndum de peccatis. Prostrata lectuio pudicitiam tuam commenda Deo, et sic signo crucis armata revolve animo quomodo die illo vixisti, si verbo, si opere, si aifectu Domini tui oculos oifendisti ; si levior, si otiosior, si ne^ligentior debito fuisti ; si plus cibo crudior, potu dissolutior metas necessitatis excessisti. Si subreptum tibi aliquid horum deprehendis, suspira, pectus tunde ; et hoc sacrificiovespertino tuo reconciliatam sponso sponsus excipiat. CAPUT XXV. — In tentationibus impudicis recogitanda virginis Agnetis historia. Si vigilanti subito, aut quiete soporis, aut arte ten- tatoris calor corporis fuerit excitatus, et in somnum callidus hostis mvexerit, diversisque cogitationibus c^uietem pudicitise infestaverit, proposueritque deli- cias, vitse durioris horrorem incusserit; veniat tibi in mentem beatee vir^nis^ quae in tenera eetate tam crebro reportavit de impiissimo hoste triumphum. Co- gita Agnem beatissimam a qoa «nrum, argmtam, vestes pretiosissimae, lapides pretiosi et tota sceuia- ris glorice pompa quasi queedam stercora sunt repo- tata. Vocata ad tribunal non abfuit ; blandieiMtor jo- dex, contempsit ; minabatur, irrisit, magis metaeos ne parceret qnam ne puniret : foedumque lopaBar vertit in oratorium : quod cum virgine ingrediens u- geius lucem infudit tenebris, et insectatorem podia- liee morte muictabat. Si igitur et tu oraveris, et eootn libidinis incentorem iacrymarum luarum arma Im- veris, non certe anffelus tuo casto deerit cubicQlo, qui prostibulo non defuit. Merito beatam Agnem ignis iste materiaiis ne(](uivit adurerOy cui carnis tlammi tepuerat, quam igms succenderat charitatis. Qaotie^ cumque nequam spiritus illicita ^ueeque saggesseni, vehementior incubuerit aestus; illam qui scrutatur corda et renes, scito esse prsesentem, etsab eJQsocu- los esse quidquid agis vel cogitas. Habe proinde re- ▼erentiam Domino, quem tibi assistere non dubit^ et deprcedatori responde: Angelum habeo amatoreiB, qui nimio zelo custodit corpus meum. AdJQTet co^ tum tuum in tali necessitate discreta abstinentia. Qoia ubi multa carnis aftlictio, aut nulla, ant parva tiiqiia potest esse deiectatio. CAPUT XXVI. — Castitas in jwjeniU aetaU sinefiugu cordis et corporis attritione noti $tat inlegra. Nemo se palpet, nemo blandiatur sibi, nemosefa)- lat. Nunquam ab adolescentibus sine magna oordis contritione et carnis afOictione castitas conqairitiir, vel servatur, quse plerumque segris yel sensibus peh- clitatur. Namlicet continentia donumDeisit,etDeiB-:i possit esse continens, nisi Deas det, nec ullis lu^tris meritis donum hoc, sed ejus gratuitffi sit gratie ascn- bendum ; illos tamen tanto dono indignos jadieat,qm aiiquid laboris pro eo subire detrectant^ volentes m- ter delicias casti esse, inter epulas contmentes^ ioter pueros et puellas conversari, et non tentah ; m co- messationibus et ebrietatibus foedis distendi hamoii- has,etnoncoinqainari ; ligare visnm suom cam&i- mis, et non exuri. DifficUe hoc utram aut impossihiie, tu videris. CAPUT XXVII. — De m(macho stimulum carw dvii macerationibus vix comprimente, non penitus enta- guente. Novi ego monachum, qui cum initio sue co&fff* sionis, tam naturalibus incentivis, tam Yiolentia n- tiosffi consuetudinis, tam suggestione caUidilu^ tentaretur, ut pudicitiam suam periclitari timent, erexit se contra se, et adversus snam camem sufu- simum concipiens odium nihil magis miam qood td eam affectaret, expeteret. Itaque inedia maeenlMt corpus, etqu» ei dese debebantur subtrahens, etiaa motus ejus simplices comprimebat. Sed cum itenua nimia debilitas sibi plus mdulgere compelleret. eote caro rursus caput engens acquiaitam, ut putabttar. infestabat quietem ; plerisque se frigidis aqois inji- ciens, tremens ali(](uandiu psallebat et orabat Sifc etiam iliicitos sentiens motus urticis fricabat conoi. etnndeecami aperiensincendium incendio sopo^ Et cum heec omnia non suf&cerent, nihilominos esi spiritus fornicationis urgeret ; tunc quod solam st perfuit, prostratus antepedesJesu orat, piorat, sus^' rat, rogat, adjurat, obtestatur, ut aut occidat,ttl sanet ; ciamat crebro, Non abibo, non quiesco, nee:i dimittam nisi benedixeris mihi : prsstatur ad hortf refrigerium, sed negatnr securitas. Quiescentibas ei^ pauiulamcamisstimalisaffectiones illicit» pectnsi^ vaduht. Deus meus I quas cruces, quae tormenta tsn pertulit miser ille, donec tanta infosa est ei diise^ castitatis, ut omnes quse sentiri possnnt, Te) cogii^ quasvis injiceret voluptates ; et tunc quoque mesTi ab eo. Sed usque ad tempus et nunc senectati bk^ bus accessit, nec sic tamen se de securitate bland^ CAPUT XXVIII. — Contra senes qui eoncubiMOtt consortio earere nolunt. * Unde non parnm pudet quorumdam impadicit^ qui cum in sordibus senuemnty nec sic snspediro 146i DE VITA EREMITIGA. 1462 personaram volont carere consortio ; cum<|ue, qaod dicta nefas est, eodem lectulo cubantes mter am- plezas et oscula de sua castitate se dicant esse secu- ros, quos frigescente corpore ad coelos tepescentia membra detictant. Infelices isti et prse cunctis mor- talibus miseri, quibus cum desit sceleris perpe- trandi facultas, adbuc manet in ipsa fceditate fa- cultas. Non quiescit turpe desidenum, quamvis ei frigiditas neget effectum. Videat tamen utrum verum dicat, aut mentiatur iniquitas sibi, et dum nititur ve- lare unum, duplex in se prodat flagitium : cum et fere decrepitos nocturnum aiiquando plasma delndat, et emortuam senectutem intestinum noc malum ss- pius inquietet. CAPUT XXIX. — Virgo semper pavida se ipsa muniat verbi Dei meditatione, Te, soror, nunquam volo esse securam; sed ti- mere semperque tuam fragilitatem babere suspectam, ad instar pavidee colombse frec[uentare rivos aqoa- rum, et quasi in speculo accipitris cernere supervo- lantis eftigieni, et cavere. Rivi a^juarum sententisB sunt Scripturanim, quse de limpidissimo sapientise fonte proiluentes diabolicarum suggestionum produnt imaginem et sensum, quo caveantur, et eludant. Nibil enim magis cogitationes excludit inutiles vel compescit lascivias, quam meditatio verbi Dei, quod sic ad animum suum virgo debet assuescere, ut aliud nolens, non possit aliud meditari. Cogitanti de Scri- pturis somnus obrepat, Evigilanti primum aliquid de Scripturis occurrat, Dormientis somnia memoria ali- qua de Scripturis sententia condiat. CAPUT XXX. — Contra eos qui rigorem abstinentix non amplectuntury ne corporis languorem incurrant. Sed quidam a salutaribus excercitiisretrabuntur ti- more, ne videlicet propler nimiam abstinentiam vel vigilias immoderatas incidant in languorem, et ita ef- iiciantur aliis oneri, sibi aotem dolori : bffic excosatio nostra in peccatis nostris. Quam pauci sunt hodie quos talis fervor ignivitl Omnes sapientes snmos, omnes providi, omnes discreti : procol oderamus bel- lum, et sic morbum corporis antequam sentiatur,for- midamus; ut languorem animsequem prsescntem sen- timus. territi negligamus, quasi tolerabilios sit flam- roam libidinis, qoam ventris tolerare rugitum; aut multo melius sit continuo languore camis vitare la- sciviam. quam sanum et incolumem in ejus redigi servitutem. Quid enim interest utrum abstinentia, an langnore caro superbiens comprimatur, castitas con- servetor? Sed remissio, inquit, cavenda est, ne forte occasione infirmitatisincurramus illecebrasvoluptatis. Certe si languet, si cegrotat, si torquentur viscera, si arescit stomacbus, qufielibet delicise onerimagis erunt guam delectationi, APUT XXXI. — De adolescente resipiscente et Christum hora mortis vidente. Vidi hominem, qui cum poenitentia sua, vi consue- tudinis oppressus, continere non posset; tandem in se reversos sopra modum erubuit : et mox concaluit cor ejus intra eum, et in meditatione ejus exarsit ignis. Deinde salubriter irascens sibi, invectione gra- vissima irruit in seipsum, et bellum indicens corpori, etiam ei qoflenecessariavidebantur, ademit. Successit gravitas levitati, loquacitati silentium. Nemo eum postea vidit jocantem,ridentem nemo conspexit,7iemo ex ore ejus otiosnm sermonem audivit. Temporales consolationes, et quidquid carni suave putabatur, ita contempsit (H exhorruit, ut nullam sibi requiem,nul- lam in cibo vel potu consolationem indolgere ei pa- teretur. Cogitationum suarnm ita sollicitus et scru- pulosus erat, nt in hoc solo nimius videretur. Ita de- misso vultu oculisque dejectis stabat, sedebat, ut ti- mens et tremens divinis tribunalibus videretur assis- tere. Talibus armis ^loriosum retulit de tyranno trium- phum. Nam gravissimum stomachi incurrens in- commodum post diuturnum ianguorem, cnm jam dormitionis ejushora instaret; Sine, inquit, ecce Je- SQs venit. GAPUT XXXII. — Vera diseretiOf eami animamprm' ponere, Haec dico ut discretionem, qum omniom virtutnm et mater et nutrix est, detegam : sed vitiorum mate- rias guiam comprimamus, requiem corporis, femina- rom et effeminatorum familiaritatem atque convictum intra metas necessarias cohibeamos ; quia ssepe false nomine discretionis palliamus negotium voluptatis. Vera enim discretio est animam carni preeponere, et ubi periclitatur utraque, nec sine hnjusmodi incom- modo illi potest salus consistere.pro iilius utiiitate istam negligere. Hsec diximus ut quanta tibi debeat in consideranda pudicitia esse sollicitudo, adverteres. Quae com omniom virtutum flos sit et ornamentum, sine humilitate tamen aret atque marcescit. CAPUT XXXIII. — De superbia etejus speciebus, Hoc est certum haud securum peccatorum omnium fundamentum, ex quo quidquid £editicas,ruin8e patet. Initium omnis peccati superbia,quffi angelum de coelo, hominem de paradiso expulit Hujus pessimse cum multi sint rami ; omnes tamen in duas species divi- duntur, in carnalem scilicet et spiritualem. Camalis superbia est de carnalibus, spiritualis est de spiritua- libus superbire. Carnalis postea in doas sobdividitur species : in iactantiam scilicet, et vanitatem. Vanitas est, si ancilfa Christi intus in animo sno glorietur se nobilibus ortam natalibus; si se divitiis paupertatem Erstulisse pro Christo delectetur; si se pauperiori- us in ignobilioribus prsferre conetur; si se con- tempsisse divitum nuptias, quasi aliqoid magnum ad- roiretur. CAPUT XXXIV. — De quadam specie vanitatis m cei* lulae oratoriique omamentis. Est etiam qnaedam species vanitatis in afTectata aliqua pulchritudine, etiam intra cellulam delectari; panetes variis picturis et celaturis ornare ; oratoriom pannorum et ima^inum varietate decorare. Heec omnia qoasi professioni tase contraria cave. CAPUT XXXV. — Rursus de quadam inani gloria. Qua enim fronte de divitiis vel natalibus gloriaris, quse illius vis sponsa videri, qui paoper factos est, cum esset dives, pauperem matrem, pauperem fami- liam, domum etiam pauperculamet prsesepii vilitatem elegit? Itane gloriandom tibiest, qood Dei Filiumho- minum filiis preetulisti, quod foedam carnem pro vir- ginitatis decore sprevisti, qood eeternas coeli divitias atque deiicias martyriis sanctorom commutasti? CAPUT XXXVI. — De omamentis virtutum prsgferen- dis. Si gloriaris in Domino, servias ei cam timore. Sed illam te noli quasi sub specie devotionis sequigloriam in picturis, vel sculpturis, in penuis avium, vel be- stiamm aut diversorum flomm imaginibus variatis. Sint heec illorum, qui nibil intus, in quo glorientur, habentes,exterius swi comparant, in quibus delecten- tur. Omnis gloria ejus fiM regis ab tntus^ in (imbriis aureis circumamicta varietatibus. Si antenitu jam filia regis es, utpote filii regis sponsa, Patrisaue vocem audisti, dicentis, Audi, filia, et vide, et inclina aurem - tuam {Psalm. xuv, 14, 15, 11); sit toa omnis gloria ab intus, vide ut gloria tua sii testimonium conscientife tuae. fbi sit pulcherrima virtutum varietas. Ibi diversi colores sic conveniant, et sic jungantur sibi, ut alie- rius pulchritudinem alter augeat; et aui in sua natura minus lucet, alterins collatione luciaior appareat. CAPUT XXXVII. — Persequitur de virtutum oma- mentis. Jungator castitati homilitas, et nihil erit splendi- dius. Pradentise societur simplicitas. et nihil erit lucidius. Conuletur misericordia justitiee, et nihil erit suavius. Adae fortitodini modestiam, et nihil erit oti- lius. In hac varietate tufle mentis oculos occupa. Hanc in anima tua omni studio forma : cui si fimbrias au- reas addas, vestem poljmitamfin qua te sponsus cum summa dilectione conspiciat, texuisti : flmbria ex- trema pars, qnasi finis est vestimenti ; Fmts aukm prwcepti charitas est de corde piiro, et consdentia bona. 1463 APPENDIX. m et fidenon ficta (Tim. i, 5). CAPUT XXXVIII. — Ex lini, quo altare ornatur, con- sideratione quomodomores instituendi. In his glorieris, in his deiecteris; iotiis, non foris; in veris virtutibiis, non in picturis et imaginibus. Panni Ilnei candidi tuum adornent altare, qui castita- tem suo candore commendent, et simpiicitatem prsB- monstrent. Cogiia quo labore, quibus tonsionibus ter- renum, in quo crevit, linum colorem exuerit, ct ad talem candorem pervenerit, ut ex eo ornetur^ltare, Christi corpus veletur. Cum terreno coiore omnes nascimur : quoniam in iniquitntibus conceptus sum, et in peccatis concepit me matcr mea {PsaL l, 7). Pri- mum igitur, charissima, linum aquis immer^itur : nos in aquis Baptismatis Christo consepelimur ; ibi de- letur iniquitas,scd necdum sanatur infirmitas.Aliquid candoris recepimus in peccatorum remissione; sed necdum plene terreno colore exuimur pro naturse, quae restat, corruptione* Post aquas linum siccatur : quia necesse est, post aquas Baptismatis corpus per abstinentiam maceratum illicitis honoribus vacuetur. Deinde linum malleis tunditur, et caro nostra multis tentationibus fatigatur. Posthoc linum ferreis aculeis discerpitur, ut deponat superflua : et nos disciplinee unguhs rasi vix necessaria retinemns. Adhibetur post hoc lino suavior stimulorum leviorque purgatio : et nos victis cum magno labore pessimis passionibus, a levioribus et quotidianis peccatis simplici confessione ot satisfactione mundamur. Jam tunc amentibus li- num in longum producitur : et nos in anteriora lon- ganimitate extendimur. Porro ut ci perfectior accedal perfectio et pulchritudo, ignis adhibetur et aqua : et nobis transeundum est per ignem tribulationis, et aqnam compunctionis, ut perveniamus ad refrigerium castitatis. Hsec tibi oratorii tui ornamenta reprsesen- tent, non oculos tuos varietatibus mentis pascant. CAPUT XXXIX. — Imago Crucifixi, et assistentis hinc inde Marix ac Joannis sat esse debet in sanctimonia- lium oratorio, Suniciat tibi in altari tuo Salvatoris in cnice pen- dentis imag^, qu8e passionem suam tibi reprsesentet, quam imiteris; expansis brachiis ad suos te invitet amplexus in quibus delecteris; nudatis uberibus lac suavitatis infundat, quo consoleris. Et si hoc placet, ad commendandam tibi virginitatis excellentiam, virgo mater in sua, et virgo discipulus in sua, juxta crucem curventur imagine; ut cogites quam grata sit Christo otriusque sexus virginitas, quam in matre et prse cseteris sini dilecto discipnlo consecravit. Unde eos pendens in croce tanto foedere copulavit, ut iliam discipulo matrem, illnm matri iilium delegaret. 0 beatissimum hoc testimonio Joannem cui totius hu- mani generis decus, opes mundi, gloria coeli, misero- rum refugium, afOictorum solatium, pauperom con- solatio, desperatorum erectio, peccatorum reconcilia- tio, postremo orbis domina, coeli regina, testamenti aoctoritate committitur ! Haectibipraebeant incentivum charitatis, non spectaculum vanitatis : his enim omni bus ad unum necesse est ut contendas; quoniam unum est necessarium. Illnd est unum, quod non in- veniturnisi in ono, apud unum, cum uno, apud quem non est t.ausmotatio, nec vicissitudinis obumbratio. Qui adhseret ei, unus cutn eo spiritos efficitur, trans- itus in iilud unum, quod semper idem est, et cujns anni non deflciunt. Adhflesio ista charitatis quasi spe- cialis est ornatns flnis et flmbria. CAPUT XL. — De dilectione Dei etproximi^ ac primum ut in proximum exercenda a sanctimonialibus. Vestis quippe nuptialis ex virtutum varietate con- texta, oportet ut flmbriis aureis, id est charitatis splendoribus anibiatur.quse omnes virtutes contineat, et constringat in onum, et suam singularem clarita- tem impertiens, de multis unum faciat, et com multis uni adhsereat ;ut jamomnianon sintmolta.sed unum. Charitas autem in duo dividitor, in Dei videlicet di- lectionem et proximi. Porro dilectio proximi in duo subdividitar, in innocentiam et beneflcentiam, videli- ^cet ut nalii noceas^ benefacias qaibns potoeris : scriptum est qoippe, Quod tibi non vis fieri, aUeri u feceris (Tob. iv, 16) : et hsc innocentia. Et DoininiB in Evangelio, Omnia, iuquit, qusecumque viUtis ut fs- ciantvobis homines, et vos facite illis {Matth. vii, 12) : haec beneflcentia. Quantum ad te duo ista perti- neant, diligenter adverte. Primum ut nuili noeeas; deinde ut nolli velis nocere. Primum illud facile tiM, cum nec id possis nisi forte lingua percasseris : se- cundum iliua, non erit difflcile, si propositam atlen- das tuum; si professam dilexeris nuditatem. jNonenia tibi poterit er^a aliqoam esse malse voluntatis mal^ ria, ubi cupiditas nolla, obi nihil diligitar, ^od po»- sit auferri; nihil tollitur, quod debeat amari. Deinaai bene velis omnibus, prosis qaibus possis. In quo, in- quis; cum mihi non liceat vei modicam, quod eg«)- tibus tribuam, possidere? CAPUT XLI. — Be exemplo Mat-ise et Marthx, detpu vita activa et contemplativa. Agnosce conditionem tuam, charissima. Dae s&- rores erant Martha et Maria : laborabat illa, vaeabit ista; illa erogabat, ista jpetebat ; iila prfiestabat obse- quium, ista nutriebat afiectum • Denique non amba- lans, vel discurrens huc atque illuc, non de sasciiHe&> dis hospitibus soliicita, non cura rei familiaris distesti, non paoperom clamoribas intenta sedebat ad peto Jeso, et audiebat veri)um illius. Heec pars taa, cba- rissima, qoae sseculo mortua atque sepulta, surda d^ bes esse ad omnia sseculi blandimenta audienda, ad loqoendum mota : nec debes distendi, sed exteodi: impleri, non ezhauriri. Ezsequatar partem soaa Martha : qose licet non ne^etur bona, Maria tifflea melior prsedicatar. Nomquid invidit MarthaelUria? illa potius isti. Ita etiam qucequee optimae videntar ifl saeculo, taam vitam semulentur, non iUaramta.Ad illos spectat eleemosjnaram largitio, qaorum est ter- rena possessio, vel qoibus creaita est rerom ecde siasticarom dispensatio. CAPUT XLII. — De rerum ecclesiastiearum dispem- tione. Quae enim sacrosanctis ecclesiis a fidelibas coUati sunt, episcopi, sacerdotes et clerici dispensanda sus- cipiunt, et non recondenda; non possidenda, sed eroganda. Qoidqoid habent, {)auperam est, vidoania et orphanorom, et eorom qai altari deserviunt, ntde altari vivant. Sed ea quse in usus servoram Christi monasteriis conferontar, a certis personis dispessah oportet, ut quod necessitatibus superest fratrum, m includator maisupiis; sed hospiUbuSyperegrinis atqne pauperibus erogetur. CAPUT XLIII. — Claustrales non debent pauperw t^ hospitim cura distendi. Et hoc illorum interest, quibos pars est Martht commissa, non qui salotari otio vacant cam MahL Ita claostralibos nulla debet esse pro pauperibus sol* licitudo, nulla pro hospitibus snscipiendis distentk; qoippe quibus nulla dehet esse de crastino cara,nalla cibi vel potus providentia : nutriantur potias in cr»- ceis, spirituaiicus pascantor. Altius autem hi qui cob- temptibiles sunt constituti ad judicandum.amplezantor stercora. Ipsi quippe sont boves, qaoram piger ster- coribus iapidatur. CAPUT XLIV. — Administratii} temporalium haud cm- venit caenobitiSt multoque minus virgini reciic». Sunt enim qoidam, qui circa spiritualia desid««^ pigri instar populi peccatoris, saj>er manna ^tsyt naoseant, videntesqoe alios circa temporalia occi^ tos, invident, detrahunt, murmurant, et pro stere^ ribus, quibus ipsi foedantar, zeii et amaritudioQS stimulos ferunt : de quibus si forte aliqnam tempoR- liom dispensationem foerint adepti,convenienter difi potest : Qui nutriti erantineroceiSj ampl^ati suntstff' cora (Thren. iv, 5). Cum igitar nec iihs, qui in ca^ biis sunt, quibus in Martha non parva communio est, circa plorima occaparicoaceditar; quanto minasti^ quee te totam de saeculo exuisti, cui non solos 1465 DE VITA EREMITICA. i4M possidere, sed nec videre, nec audire licet qu« s»- culi sunt. GAPUT XLV. — m sanctimonialis debet si quid sibi superest, erogare. Si enim nihil tibi qaisqaam det ad erogandum, unde habebis quod eroges? si vero ex tuo aliquid ha- bes labore, da non tua, sed alterius manu ; si abunde tibi provenit victus. Unde tibi aliena distribuere, cum nihii tibi supra necessarium liceat usurpare? Quid ergo beneficii impendes proximo ? Nihil ditius bona voluntate, ut ait quidam sanctus : hanc largire. Quid humanius pietate? hanc impende. Quid utilius oratione? hanc Iargii*e, CAPUT XLVI. — Quod eleemosynas genus a moniali- bus impendi decet. Itaque totum mundum uno dilectionis sinu com- plectere, ubi simul omnes, qui boni sunt, considera, congratulare : ubi mali, intuere et luge. Ibi occurrant animomiseriapauperum, orphanorum gemitus, vidua- rum desolatio, tristium mcestitudo, necessitates pere- grinantium, pehcula navigantium, vota virginum, tentationes monachorum, prselatorum sollicitudo, la- bor militantlum. Omnibus pectus tuse dilectionis ape- rias : his tuas impende lacrymas, pro his tuas preces fundas. Hsec eleemosyma Deo gratiosior. Christo acce- ptior, tuse professioni aptior, his quibus impenditur fructuosior. Hujus munus beneficii tuum propositum adjuvat, non perturbat dilectionem proximi ; auget, non minuit ; mentis quietem servat, non impedit. Quod nihil est appetendum, ut habeatur ad largien- dum ; cum nihil habere sit perfectum. Quid his plura dicamus? Cum sancti, ut perfecte possunt pro/imos diligere, studuerunt in hoc mundo nihil habere, nihil vel sine appetitu possidere. Agnoscis verba beati Gre- gorii. Vide quam contra mnlti sapiunt : ut enim cha- ritatis impleant legem, quseruntut habeantquod ero- gent ; cum ejus perfectionem ipsis adscribat, qui ni- nil habendum, nihil vel sine appetitu possidendum arbitrantur. CAPUT XLVn. — De dileciione Dei concitanda in me- ditatione mysteriorum Christi, His de proximi dilectione praemissis, de dilectione Dei pauca suhjungam (a). Nam licet utraque soror Deum proximumque dilexerit, specialiter tamen cir- ca obsequinm proximorum occupabatur Martha, ex divinse vero lectionis fonte hauiiebat Maria. Ad Dei vero dilectionem duo pertinent, aifectus mentis, et offectus operis. Et opus hoc in virtutum exercitio ; atfectus vero mentis in spiritualis gustus dulcedine, Exercitium virtutum in certo vivendi modo, in jeju- niis, in vigiliis, in opere, in dilectione, in oratione, in paupertate et caeteris hujusmodi commendatur ; affe- ctus salutari meditatione nutritur. Itaque ut ille dul- cissimus amor Jesu in tuo crescat affectu, tripiici me- ditatione opus habes : de prffiteritis scilicet, prsesenti- bus et futuris, id est de prffiteritorum recordatione, de experientia preesentium, de consideratione futuro- rum. Cum igitur mens tua fuerit ab omni cogitatio- num sorde * virtutum exercitio purgata jam oculos defeecatos ad posteriora retofque. Ac primum cum beata Maria ingressa cubiculum, libros quibus Virgi- nis partus cum Christi prophetatur adventu, evolve. Ibi adventum Angeli praestolare, ut videas intrantem, audias salutantem : et sicut repleta stupore et ecstasi dulcissimam dominam tnam cum Angelo salutante sa- lutes, clama dicens, Ave gratia plena, Dominus tecum : benedicta tu in mtdieribus {Luc, i, 28). Hoc plenius repetens, quae sit hffic gratice plenitodo, de qoa totui mundus gratiam mutuavit, quoniam Verbum caro fa- ctum estj et habitavit in nobis pknum gratise et veritcUis {Joan, I, 14), contemplare, et admirare Dominum, qui terram implet et coelum, intra unius pueilse viscera < Apud Anselm., fueritabsque eogUationum tumultu, (a) Reliqua pars bujus libri est inter opera S. Anselmi Meditatio xv-xvii. claudi, quam Pater sanctificayit, Filins fecundayit, obumbravit Spiritus sanctus. 0 dulcis domina, quanta inebriabaris dulcedine, quo amoris igne succende- baris, cum sentires in mente et ventre tantce majesta- tis prsesentiam ; cum de tua carne sibi carnem assume- ret, et membra quibus corporaliter omnis plenitudo divinitatis habitaret, e tuis sibi membris aptaret! Ucec omnia propter te, virgo, ut Vir^inem, quam imi- tari proposuisti, diligas, et Virginis fructum *, cui nupsisti. Jam nunccum dulcissima dominatua in mon- tana conscende, et sterilis et virginis suavem intuere complexum; et salutationis ofticium, in quo servulus Dominum, praeco Judicem, vox Verbum, intus anilia viscera conclusus in virginis utero clausum agnovit, et indicibili gaudio salutavit. Beati ventres in totius mundi salus exoritur, pulsisque tenebris tristi- tise. sempiterna laititia prophetatur. Quid agis, o vir- go?Accarre,quseso,accurre, et tantis gaudiis admisce- re, prosternere ad pedes utriusque, et in unius ventre sponsum tuum amplectere, amicum vero ejus in alte^ rius utero venerare. Hunc enntem in Bethleem cum omni devotioneprosequere, et in hospitium divertens, cum illa assiste, et obsequere parienti; Iocato<|ue in prsesepio parvulo, ernmpe in vocem jexsultationis, cla-' mans cum Isaia : Parvulus natus est^nobis^ et fiUus dor tus est nobis {Isai. ix, 6). Amplectere dulce iilud pree- sepium. Vincat verecundiam amor, timorem depellat aifectus, ut sacratissimis pedibus figas labia, et oscula gemines '. Exinde pastorum excubias mente pertra- cta, Angeiorum exercitum admirare, coelesti melodi» tnas interpone partes, corde simul et ore decanta : Gloria in excelsis Deo {Luc. ii, i4). CAPUT XLVIH. — De Magorum adorationey fuga Chri- sti in JEgyptum, et de latrone ad Christi dextram crucifixo. Noli m tua meditatione Magorum munera prseterire ; nec fugientem in ^igyptum incomitatum relinque '. Opinare verum esse quod dicitur, eum a latronibus deprehensum in via, et adolescentuii cujusdam benc- ficio ereptum. Erat is, ut dicunt, principis latronum fiiius^ qui prseda potitus, cum parvulum in matris gremio comperisset, tanta ei in ejus speciosissimo vuitu splendoris majestas apparuit, ut eum supra homi- nem esse non ambigens, incalescens amore amplexa- tus sit eum. Et, o, inquit, beatissime parvulorum ! si aliquando se tempus obtulerit mihi miserendi, tunc memento mei, et hujus temporis noli obiivisci. Ferunt hunc esse latronem, qui ad Christi dexteram crucifi- xus, cum alterum blasphemantem corripuisset, dicens, Neque tu times Deum, qui in eadem damnatione es ? Et nos quidem juste ; nam digna damna factis recipimus : hic autem nihil mali fecit : conversus ad Dominum eum in illa quse in puerulo apparuerat, intuens majestate, pacti sui non immemor, MementOj inquit, mei cwn ve- neris in regnum tuum (Luc, xxiii, 40-42). Itaque ad incentivum amoris, non iuutile arbitror hac uti opi- nione, remota omni aftirmandi temeritate. CAPUT XLIX. — De contemTplatione Christi pueri, Prseterea nilulne tibi suavitatis sestimas accessu- rum, si eum apud Nazareth puerum inter pueros contempleris? si obsequentem matri, si operanti nu- tritio assistentem intuearis? Quid si duodennum cnm parentibus Jerosolymam ascendentem, et illis redeun- tibus et nescientibus in urbe remanentem per tridunm cam matre (]^u8esieris? 0 auanta copia fluentlacrymse, cum audiens matrem dulci quadam increpatione lilium verberantem, Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce pater tuus et ego dolentes quserebamus te {Id. ii, 48). CAPUT L. — De consideratione baptismiy jejunii et ten- tationis Christi. Si autem virginem ^ vis sequi quocumque ierit, 1 Apud Anselm . , Virginis fitium. s Apud Auselm., et oscula genibus. Ac paulo post, tuas interpone preces. s Apud Anselm. sexdecim circiler iinese hic loci interpo* nuntur. ^ Apud Anselm., sponsum virginem. 1467 APPBNDIX. m delectet altiora ejas et secretiora scrutari : ut in Jor- danis flumine audias in Yoce Patrem, in carne Filium, in columba videas Spiritam sanctum. Ibi tu ad spiri- tuales initiata ' nuptias sponsum suscipis datum a Patre, pur^ationem a Filio, pignus amoris a Spiritu sancto. Eimde solitudinis tibi secreta ditavit, sancti- ficavit jejunium, ibi subeundum docens cum calido hoste conflictum. Hsec tibi facta, et pro te facta, et quomodo facta diligenter attendas. Dilige a quo facta sunt, et imitare quse facta sunt. CAPUT LI. — De Muliere in aduUerio deprehensa, Occurrit jam nunc memorise mulier illa deprehensa in adulterio, et Jesus rogatus sententiamf quid ege- rit, quidve dixerit recordare. Cum enim scribens in terra terrenos eos, non coelestes, prodidisset ; Qui sine peccato est, inquit, vestrum primum lapidem in illam mittat. Cum vero omnes sententia tenuisset ' et expu- lisset de templo, imaginare quam pios oculos in illam levayerit, quam dulcem sua voce sententiam absolu- tionis ejus protulerit. Puta quod suspiraverit, quod lacrjmatus sit, cum diceret, Nemo te condemnavit, mulier? Nec ego te condemnabo. Felix, ut ita dicam, hsec, quse in adulterio deprehensa mulier, quoe etiam de prseteritis absolvitur, secura efticitur de futuris. Jesu bone, te dicente, non condemnabo, quis conde- mnabit? Deus qui justiiicat, quis est qui condemnet? Audiatur de csetero vox tua : Vade, et jam amplius nolipeccare {Joan. viii, 7). CAPUT LII. — De muliere lacrymis pedes ejus rigante. Jam nunc domum ingredere Phansflei, et recumben- tem ibi Dominum tuum attende. Accede cum illa bea- tissima peccatrice ad pedes ejus ; lava lacrymis, terge capillis, demulce osculis, et fove unguentis. Nonne 1*am sacriillius liquoris odore perfunderis?Si tibi ad- luc suos negat pedes, insta, ora, et gravidos lacrymis oculos attolle, imisaue suspiriis et inenarrabilibus ex- torque quod petis. Luctare cum Deo sicut Jacob, ut ipse se gaudeat superari. Videbitur tibi aliquando, quod avertat oculos, quod aures claudat, quod deside- ratos pedes abscondat. Tu nihilominus insta opportu- ne, importune ; clama, Usqucquo faciem tuam avea^tis a me? Usquequo clamabOt et non exaudies (Psal. xii, 1)? Redde mihi, Jesu bone, laetitiam salutaris tui, quia ti- bi dixit cor meum: Qusesivi fadem tuam^ faciem tmm requiram (Psal, xxvi, 8). Certe non negabit pe- des suos virgini, qnos osculandos praebuit peccatrici. CAPUT LIII. — De paralytico per tegulas invecto et corporaliter spiritualiterque sanato. Sed et domum illam non prseteribis, ubi per tegu- las paralyticus ante pedes ejus submittitur, ubi pietas et potestas obviaverunt sibi. Fi7t, inquit, remittuntur tibt peccata tua {^Matth. ix, 2). 0 mira clementia ! o indicibilis roisericordia! Accepit felix remissionem peccatorum, quam non prsecesserat confessio, non meruerat satisfactio, non exigebat contritio. Corporis salntem petebat, non animae : et salutem recepit cor- poris et animee. Vere, Domine, vita in voluntate tua. Si decreveris salvare nos, non est qui audeat dicere, Qnr ita facis ? Pharissee, a te quid murmuras ? an ocu- lus tuus neqnam est, quia ipse bonus est? Certe mi- seretur cui voluerit ; ploremus et oremus ut velit. Bo- nisetiam operibuspingnescat oratio, augeatur devotio, diiectio excitetur. Leventur purse manus in oratione, quas non sangois immunditi8emaculavit,tactusillici- tus non foedavit, non cxasperavit avaritia. Levetur et cor sine ira ct disceptatione, quod tranquillitas seda- vit, pax composuit, puritas conscientise animavit. Sed nihif horum paralyticus iste legitur prsemisisse, qui 'tamen legitur remissionem peccatorum meruisse. Heec est ineffabilis ejus misericordise virtus, cui sicut bla- spliemum est derogare, ita et hoc sibi prsesuraerestul- tissimum. Potest cuicumque vult hoc ipsum efQcaci- * Apud Anselm., invitafa. s Apud Auselm .lOmira et inexstifiguibilis Christi benipni- ias t Quam condemnare juste potutt, adverte guam pte et quam cauU Uberavit. Cum entm omnes sentenlia irivistet. ter dicere, quod dixit illi paralytico, Dimittimim tAi peceata tua, Sed quicumque sine sao labore, vel eoe> tritione, vel confessione, vel etiam oratione sihi hoe dicendum exspectat ; nunquam ei remittentur peca- ta sua. CAPUT LIV. — De receptione Christi in domo MaHa et Mariae. Sed exeundnm est hinc, et ad Bethaniam venio- dnm, ubi sacratissima foedera ainicitiae anctoritate Domini consecrantur. Diligebat enim Jesus Martham et Mariam, et Lazarum, quod hospitalis amiciti», qoa illi familiariori adhffirebant affectu, detineri nemo qni ambigat ^ Testes sunt lacrymae illse dulces, quilw! lacrymatus est cum lacrymantibus, quas totus popD- los amoris interpretatur indicium. Fidete^ inquiDot, quomodo amabat eum ; et ecce ponuni ei comam ibi, H Martha ministrabat. Lazarus auiem erai unm ex disa» bentibus. Maria autem snmpsii alabasirum tmguenti.d fracto alabastro effudit super capui Jesu (Joan. xi, 36; XII, 2, 3). Gaude, quseso, huic interesse conviTid, singulorum distingue oflicia. Martha ministrat, di§- cumbit Lazarus, ungit Maria. Hoc uUimum tnomesl Frange igitur alabastrum cordis, et quidquid babes devotionis, quidquid amoris, quidquid aesiderii» ^ii- qoid affectionis, totum eQunde super sponsi tui ca- put, adorans in Deo hominem, et m homine Denffl. Si fremit, si mnrmurat, si invidet, si proditor per- ditionem vocat devotionem, non sit tibi curse. UiqvA, ait, perditio haec f Posset hoc unguentum venundari mMl- (0, et dari pauperibus ! Pharisseus murmurat, invideos poenitenti : murmurat Judas, invidens effusioni qd- guenti. Sed judex accusationem non recipit, accnsa- tam absolvit. Siniie, inquit, illam. Bonum enim mfia operata est in me (Marc, xiv, 4-6). Laboret Martha, ministret, paret hospitium peregrino, esahenticibum, vestem algenti. Ego solus Mariee, et illa mihi : totua Srsestet, quod habet ; a me quidquid optat, exspeclel uidenim? Tunc Marise consulis relinquendospedes, quos tam dulciter osculatur ? avertendos oculos ab illa speciosissima facie quam contemplatur ? amoveodQBi auditum ab ejus suavi sermone quo reiicitur? CAPUT LV — De ingressu Chrisii in Jerusalm p«- ris acclamantibuSf HOSANNAy etc. Sed jam surgentes eamus hinc. Quo, inquis? Cerie ut insidentem asello coeli terreeque Dominum comite- ris, tanta iieri pro te obstupescens, puerorum laodi- bus tuas inseras clamans et dicens : Uos€mna /Uto Di- vid benedictus qui venit in nomine Domini (Mattti. xHf 9). Jam nunc ascende cum eo in coenaculnm graDde stratum, et salutaris coenee interesse deliciis grats- lare. CAPUT LVI. — De ccena Domini et rebus » « gestis. Vincat verecundiam amor, timorem exdodat affectus : ut saltemde micis mensse illius eleemosjnao prsebeat mendicanti. Vel a longe sta, et quasipaap^ mtendens in divitem, ut aliquid accipias extende ma* num,famem lacrymis prode. Cum jam surgensa ve» linteo se preecinxit, posuitque aquam in pelvim, co- gita quee majestas, quffi potestas hominum pedes ab- luit et extergit : quse benignitas proditoris vestigia sa- cris manibus tangit. Specta et exspecta, et ultimaoie- nium tuos ei preebe abluendos : quia quem ipse dca lavit, non habebit partem cum eo. Quid modo festi- nas exire? Sustine paululum. Yidesne quisnam illeest, rogo te, qui supra pectus ejus recumbit, et in sino ejit^ caput reclinat? Felix quicumque ille est. 0 ecce ri- deo, Joannes est nomen ejus. 0 Joannes, quid ibi dol- cedinis, quid gratise et suavitatis, quid luminis et (k- votionis ab illo hauriam fonte, dicito. Ibi certe omn^ thesauri sapientise et scientise ; ibi fons misericordiSi domicilium pietatis, et favus eetemae soavitatis. l>:^ tibi, 0 Joannes omnia ista ? Numquid to soblimior Pe- 1 Apud Anselm., quod ad speciale amidtix prinlc^ quo iui... dkium nemo ssi qui ambiifat. 1469 D£ VITA EREMITIGA^ 1470 tro, Andrea sanctior, cseteris omnibus Apostolis |pra- tior? Speciale hoc virginitatis privilegium, qaia virgo es electus a Domino, antequam ires cum matre dile- ctus ^. Jam misericordiaB exsulta, virgo, accede pro- §ius, et aliqiiam tibi hajus dulcedinis porlionem vin- icare non diiferas. Si ad potiora non potes, dimitte Joanni pectus, ubi eum vmum Isetitise in divinitatis cognitione inebriet : tu currens ad ubera humanitatis, lac exprime, quo nutriaris. Inter hsec sacratissima illa oratione discipulos commendans Patri dixerit,Pa- omino mm Amodo enimjam dicit Spiritus^ ut requiescant a l 6ti* SMts (Apoc. XIV, t3). Unde propheta reproi ab electorum morte discernens, Omnes inqait, dormient in gloria in domo sua : tu autem projec de sepulcro tuo, quasi stirps inutilis, potkitus H lutus {Isai. XIV, 18 19). CAPUT LXIX. — De animse e carpore exewUis \ vel supplicio. Dormiunt quippe in gloria quorum morteni commendat conscientia. Quoniam pretiosa estin spectu Domini mors sanctorum ejus. Dormitst gloria, cujus dormitioni assistunt Angeli, occa sancti etconcives, sunm prsebentes auxilium, c pertientes solatium, hostibusse opponunt, ofa^ repellunt, refellunt accuoantes : et sic usque i num Abrahfip sanctam animam comitantes m loc cis collocant et quietis. Non sic impii, quos d< pore, quasi de foetenti sepulcro, pessimi spiritDs instrumentis infernalibus extrahentes pollutos dine, obvolutos cupiditate, injiciant ignibos a dos, tradont vermibus lacerandos, seternis foeto deputant suffocandos. Vere exspectatio justomm tia; spes autem impiorum peribit {Prov. x, 58). CAPUT LXX. — De requie setema et gloria soad Sane qualis sit illa requies, qose pax illa, qv cunditas de sinu Abrahae, quae iUic qoiescei promittitur, et exspectatur, quia experientiaDO cuit, stilus explicare uon poterit. Elxspectant f( donec impleatur numerus fratrum suomm; ot i resurrectionis duplici stola induti, corporispari animse perpetua felicitate fruantur. CAPUT LXXI. — De extremi judidi die. Jam nunc intuere diei illius terrorem, qnaod tutes ccelorum movehuntur, elementa ignis t solventnr, patebunt inferi, occulta omnia nudabi Veniet desuper judex iratus, ardens fnror ejus, tempestas currus ejus, ut reddat in ira vindiet vastationem in flamma ignis. Beatus qui panl occurrere illi. Quid tunc miseris animis erit? tunc miseri erunt, quos nunc luxuria foedat, ai dissipat, extollit superbia ! Exibunt Angeli, et s< bunt malos de medio justorum, istos a dextris, a sinistris statuentes. Cogita nunc te ante trUKU ter utramque hanc societatem assistere, et iM in partem alteram separatam. Deflecte nunc ocu sinistram Judicis, et miseram iliam muIUti» specta. CAPUT LXXII. De confusione et pama fMknt Qualis ibihorror? quis timor? quisfoetor?qii lor? Stant miseri, et infelices strideotes detii nudo latere palpitantes, aspectu horribiles, mlt formes,dejecti prce pudore ; prae corpons Utf^t et nuditate confusi latere volunt, et non daiai ffere tentant, et non permittuntur. Si levant o desuper judicis imminetfuror ; si deponunt, ii lis puteieis ingeritur horror. Non soppetitcriii excusatio, nec de iniquo judicio aliqua poter causatio : cum quidquid decretum fuerit, justui ipsam eorum conscientiam non latebit. CAPUT LXXIII. — Amor Deo rependendus pn destinationis gratia. Ceme nnnc quam amandus sit, qui te ab L mnata societate praedestinando discemit, vocai paravit,justificandopurgavit. Retorque nunc a teram oculos, et quibus te gloriflcando sit insei adverte. CAPUT. — De gloria bonorum. Quis ibi decor? qoishonor ? quw felicitas? q curitas? Alii die judiciaria sede sublimes, alii rii corona splendentes, alii virginitatis flore a alii eleemosynarum largitione fecundi, alii d« et eruditione prceclari, unocharitatis foedere co tor. Lucet eis vultos Jesu Christi non terribili amabilis ; non amaros, sed duIcL«« ; non term blandiens. i473 INDEX RERUM. 1474 CAPUT LXXY. — Ex sola Dei gratia salvandis accensemur. Sta DUDC in medio, nescieas quibus te judicis seu- ieatia deputabit. 0 dura exspectatio ! Timor et tremor »f venerunt super me, et contexerunt me tenebrae (Psal. liv, 6^. Si nie siuistris sociaverit, Don causabor iojustuni : * si dextris adscripserit, gratise ejas boc, DODmeis me- ritis est imputandum. Vere, Domiue, vita iD voIud- K tate tua. Vides ergo quautum iu amore ejus tuus ex- ■ teudi debeat aoimus, qui cum juste posset iu impios &i prolatam, iD te quoque retorquere seatentiam, justis U te maluit ac salvaudis ioserere. Jam te puta saDctse ■ illi societati coDJunctam vocis iliius audire decretum : ■ Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vo- r bis paratum est ab origine mundi, Miseris audieutibas li verbum durum, plenum irsB et furoris : Discedite a i me, maledicti, in ignem aeternum, Tunc ibunt hi in I supplicium xtemum; justi aiUem in vitam Beternam F (Uatth. XXV, 34,41,46). 0 dura separatio! o mise- 1 rabilis conditio ! I CAPUT LXXVI. — Be regno Dei post judicium. n Sublatis vero impiis ne videant gloriam Dei justis quoque singulis secundum gradum suum et meritum ) angelicis ordinibus insertis, tiet illa gloriosa processio, I Christo preecedente capite nostro, omnibus membris sais sequentibus; et tradetur regnum Deo et Patri, nt ipse regnet in ipsis, et ipsi regnent cuni eo, illud percipientes regnum, quod paratum est illis ab ori- gine mundi. CAPUT LXXVn. — De regni Dei felicitate. Cujus regni status nec cogitari quidem potest a no- bis, muito minus dici vei scribi. Hoc sciendum, quod omnino nihil aberit, quod velis adesse; nec quidquam aderit, quod velis abesse. NuUus igitur ibi luctus, lle- tus nullus, non timor, non dolor, non difQdentia, non invidia, non tribnlatio, non tentatio, non aeris mutatio vel corruptio. non snspicio, non ambitio, non adula- tio, non detractio, non aegritudo, non senectus, non mors, non paupertas, neque tenebrse, non edendi vei bibendi vel dormiendi ulla necessitas, nulla fatigatio, defectio nulla. Quid ergo boni ibi est, ubi nec luctus, nec fletus, nec dolor est, neque tristitia? Quid potest esse nisi perfecta Isetitia, nbi nulla tribulatio, nulla tentatio, nulla temporum mutatio, vel aeris corru- ptio, cestns vehementior, nec hiems asperior? Quid potest esse nisi summa qusedam rerum temperies, et mentis et carnis vera ac summa tranqnillitas ? Ubi nihil est, quod timeas, quid potest esse nisi summa securitas? ubi nulla discordia, nulla invidia, nulla suspicio, nulla ambitio, nulla adulatio, detractio nulla ; qnid potest esse nisi summa et vera dilectio ? ubi nulla paupertas, nulla cupiditas; quid potest esse nisi bonorum omnium pleoitudo? ubi Dulla deformi- tas; qoid potest esse nisi vera pulchritudo? ubi nul- lus labor vel defectio; quid erit, nisi requies summa et fortitudo? ubi nihil est, quod gravet vel oneret ; qnid est nisi summa facilitas ? ubi nec senectus ex- spectatur, nec morbus timetur; quid potest esse nisi vera saoitas? ubi neque nox, neque tenebrse ; quid erit nisi lux perfecta? ubi mors, et mortalitas omnis absorpta; quid erit nisi vita seterna? Quid est ultra quod quseramus? Certe quod his omnibus excellit, id est, visio, cognitio, et dilectio Creatoris. Videbiturin se, videbitur in creaturis suis, regens omnia sine sol- licitudine, sustioens omnia sine labore, impertiens se, et quodam modo dispertiens singulis pro sua capaci- tate, sine sui diminutione vei divisione. Videbitnr ille vultus amabilis et desiderabilis, in quem deside- rant Angeli prospicere, de cujps pleoitadme, de cujus lumine, de cujus suavitate quid dicetur. Videbitur Pater in Filio, Filius in Patre, Spiritns sanctus in utroque. Videbitur non per speculum et in oenigmate, sed facie ad faciem. Videbitur enim sicuti est, impleta illa promissione, qua dicit, Qui diligit me^ diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei me- ipsum (Joan. xiv, 2i). Ex hac visione, iila procedit cognitio, de qua ipse ait : Haec est vita xtema^ ut co- gnoscant te unum Deum, et quem misisti Jesum Chri- stum (Id. XVII, 3). Ex his tanta nascitur dilectio, tan- tus ardor paterni amoris ^, tanta dulcedo charitatis, tanta fervendi copia, tanta desiderii vehementia ; ut nec satietas desiderium minuat, nec desideriam satie- tatem impediat. Quid est hoc? Certe quod oculus non vidit, nec auris aodivit, nec in cor hominis ascendit, quse prseparavit Dens diligentibus se. CAPUT LXXVIII. — Epilogus operis. Hsec tibi, soror, de beneticiorum prseteritorum Christi memoria, de prsesentium experientia, de ex- spectationefuturorum qusedam meditationnm spiritua- lium semina prseseminare curavi, ex quibus divini amoris frnctus uberior oriatur et crescat : ut medita- tio atfectum exerceat, affectus desiderium pariat, la- crjmas desiderium excitet : ut sint lacrymse tnse pa- nes die ac nocte, dooec appareas in conspectu ejus, et suscipiaris ab amplexibus ejus, dicasque illud, quod in Canticis scriptum est : Dilectus meus mihi, et ego illi (Cant. i, i2). Habes nunc, sicut petisti, corpora- les constitntiones, qnibus inclusa exterioris hominis mores componas. Habes formam prsescriptam, qua interiorem hominem, vel purges a vitiis, vel virtuti- bus ornes. Habes in triplici meditatione quomodo in te diiectionem excites, nutrias, et accendas. Versus notabiles. Dulcia Bunt aDimse solatia, quae tibi mando. Nam prosunt minime, nisi serves hffic operando. Si quis igitur in hujus libelli locntione ' profecerit, hailc labori meo vel studio vicem impendat, ut apnd Salvatorem meum quemdiligo, apud remuneratorem meum quem exspecto, apnd judicem meum, quem ti- meo, pro peccatis meis intercedat. i Apud Anselm., pii amoris : et mox, tania fruendi eopia. s Sic in B. et Lov.; forte melius diceretur, lectiont* M. INDEX RERUM QUiE IN HOC PRIMO VOLUMINE CONTINENTUR. Epistola dedjcatoru. 9-10 In nOVISSlMAM S. AdGUSTINI OPERUM EDITIONEM PRiBFA- TIO GBNERALIS. 13-14 Ilf ApPENDICBS AUGUSTIiriAlfAS BT ALIA Ilf HOC VOLUMnTE CONTEIfTA BBEVIS PR^BFATIO. 27-28 VITA POSSIDII. 31-32 VITA S. AURELII AUGUSTINI,HIPPONENSISEPIS- COPI, auctore Pos&idio Calamensi episcopo. 33-34 Prffifatio. Ibid. Caput primum. Au^ustini ortus, conversioetbaptismus. Arabrosii doctrma revocatur ab errore Manicbseo- rum. 33-34 II. Relictis omnibuB suscipit propositum seryiendi Deo, jam annis major tn^inta. 35 III. Secessus Augustini. Quidam ab Au^stino con- versus. 36 IV. Capitur ad presb^rii ffradum. Ibid. V. Monasterium instituit. valeriua episcopus Augua- tino preabytero dat potestatem coramsepraBdican- di verbum Dei. 37 VI. Conflictus Augustini cum Fortunato Manichaeo. 88 VII. Libri et tractatus Augustini contra tldei boatea \ f475 INDEX RERUM. 1471 ab ipsis etiam bsereticis in^enti ardore excepti. 38 VIII. Designatur episcopus, tivo Valerio, et a Megalio primate ordinatur. 39 IX. Pugnat cum Donatistls. 40 X. Circumcellionum furor. 41 XI. Profectus Ecclesiee ^r Augustinum. Monasteria per ejus alumnos instituta. 42 Xli. Augustinus paratas sibi insidias errore ductoris devitat, Multa auraria hsreticis indicta. 43 XIII. Pax Ecclesise per Augustinum. 44 XIV. Emeritus episcopus Donatista superatus. Ibid. XV. Digressione concionantis conversus negotiator, nomine Firmus. 45 XVI.f Manicbaeorum exsecrandffiturpitudines detects. Felix Manicbffius conversus. 46 XVII. Pascentius comes Arianus in collatione revin- citur. CoUatio cum Maximino episcopo Ariano. 47 XVIII. Pelagiauistffi novi bffiretici, expugnati et con- demnati. Ecclesiffi catboUcffi quantumprofuerintla- bores Augustini. Hffiretici et Pagani deficiunt. Au- ^stini operum quam ingens copia. 48 XIa. In causis audiendis quomodo se gesserit Augu- stinus. Partes, facta opportunitate, docet que ad ffiternam vitam spectant. Merces operffi justitiffi. 49 XX. Pro reis guomodo intercesserit. 50 XXI. Conciliis quo animo interesse soleret In ordi- nandis sacerdotibus major consensus et Ecclesiffi consuetudo inquir^nda. 51 XXII. In vestitu et victu qualis fuerit Augustinus. Ibid. XXIII. In usu redituum ecclesiasticorum qvalis. 52 XXIV. In re domestica cmalis. Donata et legata Eccle- siffi quffinam suscipieoat aut recusabat. A rerum tcmporalium curis iiberum semper animum babere voleoat. 53 XXV. Disciplina domestica. Pcena jurantis. 54 XXVI. De convictu feminarum. 55 X XVII. Officium erga destitutoa et ffigrotantes. Ambro- sii in extremis prfficlarum dictum. Altera episcopi morti propinquantis eximia sententia contra vitffi bic prolixioris cupiditatem. 56 XXVIII. Quffi proxime ante mortem ab Augustino edita. Retractationum iibri. Barbarorum irruptio. Hipponis obsidio. 57 XXI A. Morbus extremus Augustini. 59 XXX. Consilium an bostibus adventantibus ex Eccle- siis episcopis recedendum sit. Ibid. XXXI. Mors etsepultura Augus^ni. Psalmi pcpniten- tiales. Sacrificium pro mortuo oblatum.Bibliotbeca. Monasteria. Epitapnium poetffi cujusdam. 63 VITA S. AURELII AUGUSTINI, HIPPONENSISEPIS- COPl, ex ejus potissimum scriptis concinnata. 65-66 LiBER pRiMus. — De primis viginti novem annis Au- f:ustini, ab ejus ortu ad profectionem ejusdem in taliam. Ibid. Capdt primum. 1 Augustini patria. 2 Natalis dies. 3 Nomen. 4 Pareutes et consanguinei. Ibid. II. 1 Augustinus infans catecbumenis adscribitur. 2 In pueritia morbo correptus Baptismum flagitat. 3 Deum puerulus invocat, ne in scbola vnpulet. 4 In scbolas datus ut litteras discat, latinas amat. 5 Grfficas odit. 6 Pueritiffi ipsius errata. 67 III. 1 Madauris domum remi^at, ibique per annum ab studiis feriatur. 2 Ex otio in luxuriam incidit. 3 Furti sese astringit. 70 IV. 1 Cartbagine studens rbetoricffi, a perditis scbo- lasticorum moribus abborret. 2 Ibi impuro amore capitur. 3 Modum in eo quemdam tenet. 4 Adeoda- tum ex concubina Buscipit 5 Adeodati mirabile in- genium, morsque immatura. 71 V. 1 Augustinus patre orbatus alitur Cartbagine sum- pUbus matriSf et ope Romaniani. 2 Lecto Ciceronis Hortensio, sapientiffi studio incenditur. 3 Scriptu- ras sacras ob demissiorem stilum fastidit. 4 Aris- totelis categorias et omnes artes liberales suopte ingenio percipit. 74 VI. 1 In Manicbffiorum bffiresim delabitur. 2 Complu- res ex familiaribus suisin eam pellicit. 3 In audi- torum gradu sese apud Manicbffios continet. 4 No- vem annos totoSf illos audit. 5 Filii sui casum deflet Monnica, et de ejus salute bene sperare divinitus jubetur. 79 VII. 1 Tagastffi grammaticam docet, ubi auditoremba- bet Alypium. 2 Amici morte incidit in maximum luctum, et Tagasta dolore premente excedit. 3 Re- ffressus Cartbaginem, ibi rnetoricam profitetar. :$ VIII. 1 Augustinus quam longe abhorret a magia. 2De Albicerio bariolo stupendum guidpiam memo- rat. 3 Astrolo^ffi judiciariffi plus nimio tribaens, ab ea per Vuidicianum et Nebndium avocari non po- test. 4 Firminus eum boc errore nesciens exsoIviL 5 Libri de Pulcbro et Apto ad Hierinm scripti. Q IX. 1 PerditOB Manicbffiorum mores deprehendit Au • gustinus. 2 Horum Auditor Constantiue eos emen- dare frustra conatus, se in I*k:cIesiaB caUiolice si- num recipit. 3 Errores quoque illorum ab Angue- tino comperti. 4 Quis quantusve Faustus ilte a Manicbffiis tantopere prffidicatus. 5 Ejijs inscitia ab Augustino deprenensa. 6 Manichaeorum imbecilii- tatem audito Faustointelligit. 87 LiBERSEcmious. — De Augustini profectione inltaliam, et de rebus ibi ab eo gestia usque ad suum in Afri- cam reditum. Caput primum. 1 AugustinusRomamproficiscitur.20c- culte ac invita matre. 3 Ibi in morbum incidit peri- culosum. 4 Inter Manicbsos T^ersatur, quffinam eum in illorum adbuc secta distinebant. 5 Rbetori- cam in Urbe docet. SS II. 1 Ab Urbis prffifecto mittitur Mediolanum ad do- cendam artem oratoriam. 2 Beni^ne suscipitur ab Ambro8io,ejusqueauditisconcionibus, a Manicbeis discedere, atque in Ecclesia catholica catechume- nus manere constituit, donec aliquid sibi certi eluceat. % III. 1 Monnica Mediolanum venit. 2 Augustino nulla copia datursciscitandiquffi cupit, ab Ambrosioepi- Bcopo. 3 Conciones ejus ad populum audire perse- verat, ex iisque magis in dies veram Ecclesie ca- tbolicffi doctrinam intelligit. 4 Fidei neces&italem et salubrem Scripturarum auctoritatem agnosciL 5 Adbuc laborat in quffistione de mali ori^ne. 6 Platonicorum lectione proficit in cognitione Dei, non autem Verbi incamati. 7 Commiserationis sensu afficitur in eos qui Manichseorum errore sunt implicati. m IV. 1. Sicveritatem consectatur Augustinus, at nibi- lominus terrenis adbuc inbiet. 2 Ex meodico jo- cante et Iffitante, miseriam ambitiosorum intelligit 3 In eligendo vitffi genere fluctuat. 4 Concubina ab se, ut uxorem ducat, dimissa, aliam assmnit 5 De vitffi communitate ineunda consilium frastra cum amicis babitum. 6 Eius amorem erga sapien- tiam au^ent Platonici. 7 Piurimum proficit ex Apos- toli lectione. iis V. 1 Rebus omnibus Dei causa renuntiare vult, nec valet. 2 Simplicianum consulit. 3. Antoniivitam narrante Pontitiano discit, simulque auliconim duorum conversionem. 4 ConOictus in Augustini mente ac voluntate audito Pontitiano. 5 Pauli co- dicem insolitffi vocis monitu aperit» lectoque loeo repente convertitur. m VI. 1 Quare magisterii sui onus non ante Tindemia- les ferias prope instantes abjiciat. 2 In Verecundi villam cum amicis secedit. ns VII. 1 De anno, in quo conversio Augnstini contin- git, controversia unde potissimum exorta. 2 Anno trecentesimo octogesimo seplimo illam adscribunt opiniones duffi, quibus alio atque alio detorquen- tur Possidii Augustinique banc inremdicta.2 Nibil obstare, quominus biscedictis in germano sensu ac- ceptis, illum anno trecentesimo octogesimo sexto conversum, eumdemque anno trecentesimo octoge- simo septimo baptizatum asseramus. 4 Huicseat^- tiffi robur accedit ex quodam Augustini loco com- parato cum tempore quo Ambrosius exagitabatar ab Justina. 5 Diluitur conlraria argumentatio petita ab observatiooe temporis, quo Imperatori laudes recitavit. 6 Opinio quffidam conversionem Aneus- tini ponens anno trecentesimo octogesimo qiunto minime probabilis. m VIII. 1 QuibusexercitiismrivacaritAugustinus.SQaa ratione duos ibi adolescentes instituerit. 3 Librum adversus Academicos primum conscribit. 4 Hinc aliis quibusdam opusculis mannm admoTetl 5 Redit ad Academicos, et librum de iisdem secundnm ac tertium perficit. 6. De Romaniano, cui hos de Aca- 1477 INDEX RERUM. i478 133 138 demicis libros dedicavit. 7 Liber de Beata 9ila scrip- tus ad Theodoram. 8 Libri de Ordioe dao. 9 JSma- latioois et inaois jactantis motus in discipulis suia comprimit. 10 Opus de Ordine cur Zenebio dedica- tum. 125 IX. 1 Laborat Aiigustinus ut magis ac m