FROMTHE- LIBRARYOF TRINITYCOLLEGETORDNTO
f ^'^.
'V
C0RPV8
SCRIPTORVM ECCLE8IA8TIC0RVM
LATINORVM
EDITUM CONSILIO ET IMPENSIS
ACADEMIAE LITTERARUM VINDOBONENSIS
VOL. LXIII SANCTI AVRELI AVGVSTINI
OPERA (SECT. I PARS III):
CONTRA ACADEMICOS LIBRl TRES, DE BEATA VITA LIBER VNVS, DE ORDINE LIBRI DVO
EX RECENSIOKE
PII KNOLL
VINDOBONAE « LIPSIAE HOLDER-PICHLER-TEMPSKY A. G.
MCMXXII
ReprinWed with the permission of the original publishers
JOHNSON REPRINT CORPORATION
NEW YORK and LONDON
SANCTI
AVRELI AVGVSTINI
CONTRA ACADEMICOS LlBRl TRES,
DE BEATA VITA LIBER VNVS,
DE ORDINE LIBRI DVO
KECENSVIT
PIVS KNOLL
VINDOBOME - LIPSIAE HOLDER-PICHLEK-TEMPSKY A. G.
MCMXXII
Reprinted wilh the permission of the original pubJishers
JOHNSON REPRINT CORPORATION
NEW YORK and LONDON
VI) V
■' ^
First reprinting, 1962, Johnson Reprint Corportion
7Bnn6
Printed in Germany Lessingdruckerei Wiesbaden
PRAEFATIO.
1. DE ORIGINE LIBKORUM.
Opuscula trja, quae hoc uolumine continentur, prima sunt, quae a s. Augustino scripta nobis seruata sunt; nam illi diw aui tres lihri ,De pulchro et apto\ quos, cum adhuc Karthagine artem rhetoricam doceret, ad Hierium urbis Romae oratorem condiderat (Conf. IV 13, 20 sq.), nobis traditi non sunt neque ueri simile est eos illo tempore, quo Augustinus Retractationes librorum suorum scripsit, superstites fuisse. haec autem opuscula eo tempore composuit, quo peractis feriis uindemialibus anni p. Ch. 386 se professione rhetorica Mediolanensi abdicauerat et, ut ualetudini parceret, in agro Cassiciaco familiarissimi Verecundi grammatici prope Mediolanium sito adhuc catechu- menus nondum baptizatus cum matre propinquis familiaribus morabatur. orta sunt ex compluribus disputationibus, quas mense Nouembri eiusdem anni, cum ipse tricesimum tertium aetatis annum ageret (C. Acad. III 43. p. 80, 5, Soliloq. 1 17), cum amicis et discipulis habuit. paucis enim diebus post quam Mediolanio relicto in uilla esse coepit, disputatio illa inchoata sed non absoluta est, ex (^ua libri Contra Academicos originem traxerunt (C. Ac. I 1, 4. p. 6, 10); libellum autem, qui Dc heata tiita agit, non post libros C. Acad., sed inter illos scriptum esse ipse in Retr. I 2, 1 testatur; ortus ex disputatione, quam die natali suo, ipsis Idibus Nouembribus anni 386 et duobus deinceps diebus habuit, tridui disputatione absolutus est. codeni modo etiara libros duos De ordine non post libros
lAUI Aii-ust. I pars III. fid. Knoell. 1
2 Praefatio.
C. Acad., sed inter illos conscriptos esse ipse in Retr. I 3, 1 dicit. ^) disputationibus librorum ('. Acad. lAceniins et Try- getius discipuli et Alypius familiarissimus (qui tamen non omnibus diebus aderat, cuni saepius Mediolani moraretur), disputationibus triduanis libelli I)e heata uita omnes cognati ac familiares, qui Augustinum ex Africa secuti erant (p. 93, 18 sqq.), praeter Alypium, disputationibus Ubronun De ordine Licentius Trygetius Alypius Nauigius frater cum matre Mon- nica interfuerunt. ut pulmonibus parceret, notarius uel stilus adhibitus est, qui uerba collo^iuentium, sicut in Gestis fieri solebat (Retr. I 15, 1), tabulis ceratis exciperet, unde ab ipso Augustino postea in libros transferrentur (cf. I 1, 4. p. 6, 15 et p. 142, 14). hos igitur libros ipso mense Nouembri anni 386 coeptos et absolutos neque multo post amicis missos esse ueri simile est. libri C. Acad. Romaniano familiari et com- municipi diuiti Thagastensi, patri Licentii, libellus I)e hcata nita Mallio Theodoro, uiro docto et Christiano, libri I)e ordme Zenobio adulescenti, qui eum carmine, ut rem tractaret, pro- uocauerat (p. 134, 24), dedicati sunt. ipsos quidem lam deo seruire, sed adhuc saperhiae sclwlani iamqaam i)i pausatio}ie anhelare ipse in Conf. IX 4, 7 confitetur. Libri C. Acad. et ])e ordine simili fere modo compositi sunt; nam dialogi forma in priore tantum parte seruatur, cum Augustinus in extrema parte (C. Ac. III 7, 15 — III 20, 45, De ord. II 7, 24 — II 20, 52), in (jua summa opusculorum posita est, quid sibi uideatur, oratione continua exponat. libri enim C. Acad. ordiuntur a quaestione, num uerum inueniri ad beatam uitam necesse sit, quam Augustinus Licentio et Trygetio ludendi potius (cf. p. 44, 6) et exercendi causa, ({uam ut rem absoluerent, pro- posuit. qui cum Hortensio Ciceronis lecto limina tantuni philo-
') De tempore, (luo singulae disputationes librorum C. Aca(t. et l)e online habitae sunt, praeter Maurinos (Vita H, 8, 3 sii^i ) egit etiam D. Ohlmann, qui in dissertatioue Arg-entoratensi, l)e S. Augustini dialoijis in Cassiciaco scriptis 1897 p. 27 suspicatur disputationes, ex (luibus libri C. Acad. orti sunt, diebus 10. 11. 20. 21. 22., disputationes autem librorum De ordine diebus IG. 17. 23. niensis XouemLris habitas esse, ne([ue mihi lonire a uero aberraro uidetur
Praefatio. o
sopliiae attigisse putandi sint, in tractanda quaestione mox defecerunt. eorum partes Alypius et Augustinus excipiunt. atque Augustinus omissa quaestione Academicorum de non assentiendo exponit ne ipsis quidem Academicis placuisse nihil percipi posse, cum sapiens eorum ipsam qua sapiens sit sapientiam percepisse putandus sit; sed Academicis fuisse morem occultandae sententiae siiae propter Zenonem et Stoicos. qua in re cum Alypius cum amico se consentire dixisset, Augustinus confitetur se quidem uerum nondum inuenisse, sed se non desperare fore ut aliquando uerum percipiat, cum adliuc iuuenis sit (C. Ac. III 43, p. 80, 5). quo significat se iam in eo esse, ut Academicorum doctrina relicta catholicam ueri- tatem amplectatur. pari modo etiam in libris De ordine cum disputantes de rerum ordine se tantae quaestioni im- pares esse ostendissent, Augustinus proposita quaestione omissa de disciplinis liberalibus deque ordine studendi quid sibi uideatur exponit (De ord. II, 7, 24).
II. DE C0DICI6U8.
Haec opuscula per medium aeuum lectitata et saepe de- scripta esse ex magno numero codicum, qui in bibliothecis Galliae Germaniae Britanniae Italiae asseruantur, colligitur. sed non omnia tria simul iisdem codicibus uetustioribus tra- dita sunt; plerumque enim libri C. Acad. cum libris Be ordine coniuncti sunt, cum libellus De heata itita seorsum aliis codi- cibus traditus inueniatur. sed codicum longe maxima pars saeculo XI. recentior ex uetustioribus adhuc extantibus ma- nasse lacunarurn et mendorum consensu pro certo constat. quare necesse erat, ne apparatus criticus solito plus augeretur, maxima parte recentiorum codicum neglecta scripturas dis- crepantes ex uetustioribus tantum adnotare. uetustate quidem codices librorum C. Acad. et I)e ordlne codicibus, quibus libellus Be heata uita seruatus est, praestant; sed saeculis XIII. XIV. XV. libri Be heata uita et Be ordine multo saepius quani libri C. Acad. descripti sunt, sicut ex codicum recen- tiorum conspectu, (luem postea alTeram, apparebit. quae cum
4 Praefatio.
ita sint, primum de codicibus librorum C. Acad. et De ordwe, tum deraum de codicibus libri T)e heata uita agam.
A. De codicibus librorum Contra Academicos et De ordine.
Codices librorum C. Acad. et De ordine in duas familias discedunt; sed non tantum inter se discrepant, ut non ex eodem codice parente intercedentibus duobus apographis oriri potuerint, quorum alterum lacunis nonnullis et mendis depra- uatum interpolationibus carebat, quibus illud exemplar, origo alterius familiae, iam infectum erat. prioris familiae uetustis- simus est
Parisinus n, 13369 (olim 220) signatus, membr., in quarto^ saec. IX. exaratus, oriundus ex monasterio Corbeiensi, sicut inscriptio f. T, quam manus s. XV addidit, indicat: Liber sancti Petri Corbeiensis: inde translatus in bibliothecam s. Germani a Pratis in bibliothecam Nationalem Parisinam uenit. in interiore inuolucri parte manus XI. fere saec. indicem opusculorum, quae hoc codice continentur, notauit: Jn Iwc uolmnine ^^^^ libri augustini ^^^ / demicorum JJI de ordi^ie JJ Ad I uincencium uictorem de natura / et origine animae l. JJ I Jlespoyisiones aduersus quaestiones / perfidie arrianorum / De (juantitate anime lib. J j quem indicem manus admodum recens in uerso folio iterauit. singulae paginae linearum 27 sunt; quaterniones in imis marginibus foliorum uersorum litteris uncialibus A^ B usque ad K notati sunt.
Liber a duobus librariis eiusdem temporis exaratus est ita, ut primi quattuor quaterniones, folia 2 ad 32, ab eodem scriba conscripti sint, qui non admodum scribendo exercitatus so- cordius rem gessit. nam saepe aut singulas litteras (uelut : a,u{t) forte^ qua(n)tum, consedi{.s)semus, sensi{s)set. ta{n)tum. f{r)ustrata, c{r)ede, ab{s)que carne{a)des) aut syllabas (uelut: adules{cen)tia, mu{ni)cipales, indti{bi)tanter, philo{so)pliia. fa{ci)lius, sen{ten)tiam. patro{ni), cla{ma)re. perci{p)i), inter- {ro)gatus, diri {ge) g {r) essum , sanc {ti) tatem , prae{si) deribus, me{di)ocribus al.) omisit; nonnumquam etiam plura uerba propter uocabula similiter incipientia uel desinentia transiluit, uelut }). 10, 29. 15, 3. 19, 24. 33, 28 al., quae a correctore,
Praefatio. 5
qui eodem lere tempore codicem emendauit, ex excmplari, unde descriptus erat, suppleta sunt. alias autem lacunas (p. 5, 11. 20, 2Q. 22, 13. 29, 25. 31, 2. 39, 24. 49, 20. 28) iam in co- dice, unde deriuatus est, extitisse ex consensu codicum HMP apparet. alter autem librarius, qui reliquam particulam libri III. C. Acad. et libros De ordine litteris multo nitidioribus a f. 33' adf. 78' exarauit, multo diligentius rem gessit. de- scriptus est autem ex codice, qui, sicut consensus codicum HMP indicat, et lacunis quibusdam et mendis non paucis de- prauatus erat, sicut lacunae p. 5, 11. 20, 26. 22, 13. 29, 25. 31, 2. 39, 24. 49, 20. 28 al. ostendunt; sed ab interpolatio- nibus immunis erat.
Maurini codicem in adornanda editione sua adhibuerunt, sicut ex lineis rubricatis discrepantibus locis superpositis col- ligitur; multa etiam inde in editionem receperunt. In ortho- graphicis sibi non constat, cum litterae consonae praeposi- tionum in uerbis compositis non ubique assimilentur. tamen cum utpote uetustissimum in orthographicis secutus sum.
Codicem Vindobonam missum Vincentius Lekusch accura- tissime contulit; praeterea adhibui tabulas lucis ope factas, quas photographicas uocant. de eo etiam J. Zycha in CSEL uol. LX p. XIII sq. paucis agit.
Codex Harleianus n. 3039 signatus, membr. fol. 110, 3()4X230ram., saec. X. in. uel IX. ex., ut J. A. Herbert Londinensis iudicat, litteris Carolingicis minusculis- scriptus; singulae paginae undetricenas lineas coutinent. fuit olim biblio- thecae monasterii Arnsteinensis in dioecesi Treuerica, quod ex nota in fronte fol. 2 scripta colligitur: Liber sanctae Mariae in Arystein. praecedunt 1. J)e (xenesi contra Mani- cJieos a f. 1 ad 30, 2. Contra epistidam fnndamenti Mani- cheorum liber nuus a f. 30 ad 49; sequuntur inde a f. 49 ad f. 84 Achademicormn libri tres et a f. 84 ad 110 De ordine libri dno. codex in pleris(jue cum Parisino 13369 consentit, cum fere ubique eadem menda habeat, uelut exhibens p. 5, 24 illuc pro idlus, 17, 15 non dnbitauit, ubi -non abundat, 24. 27 currit pro recurret, 44, Qpredicam pro redigam, 53, 9 falli pro falsa, 58, 14 ei sijllae pro eis ullam; praeterea eas-
b Praefatio.
dem lacunas atque Parisinus habet: p. 5, 11. 20, 26. ^22, 13. 31, 2. 39, 24. 49, 20. 28. sed eum ex P non descriptum esse pluribus locis, ubi a codice P dissentit, euincitur; nam p. 14, 16 habet uta pro ire^ 28, 13 recte cannlne (carmipaene V), 28, 25 iiigentior (sui genitor P), 55, 17 famitiarissimus {familiaris soniis P), pene ipena P)7 -76, 26 dedidicisset [dc- dicisset P) al.
Codex correctorem expertus est, qui tempore librario fere par uerba ex alio fortasse exemplari emendare studebat, uelut mutans p. 9, 24 qtiid in quod, 21, 1?> perfruitHs m perfructus, 23, 19 num in no)i^ 33, 7 nostrumdere in nostrudere, uel mani- festa menda corrigens, uelut 142, 12 purgatiores superscribens uerbo librarii prohatiores] uel suo arbitrio mutans ueram librarii scripturam uelut 142, 15 disserta in desiderata^ uel lacunas explens uelut 132, 3. nonnumquam genuinam scri- pturara religiosius seruauit quam P, uelut p. 76, 26 exhibens dedidicisset^ cum P mendose habeat dedicisset.
Codicem J. A. Herbert Londinensis contulit.
Codex Monacensis n. 14330 signatus, membr. 29 X 21 cm, olim bibliothecae monasterii ad s. Emmeramum Ratisbonensis, XI. saec. scriptus, ex uiginti duobus quaternionibus et uno semiquaternione, 179 foliis, constat, qui numeris antiquis in uersa foliorum parte notati sunt. in f. 1' summa librorum, qui codice coniinentur, scripta est: praemissa (f. 1' ad 2") est Retractatio librorum C. Acad., qui af. 3' ad 37" sequuntur; liber III. explicit sine subscriptione; sequitur linea uacua re- licta Retractatio librorum Be ordine, qui inde a"f. 38' ad 67' sequuntur. eos liber De magistro excipit, post quem demum liber De heata uita a f. 87' ad 96" sequitur, sed, ut uidetur, non ab eodem librario, qui libros C. Acad. et De ordinc scripserat, exaratus, cum uon solura ductus litterarum sed etiam compendia scripturae ditferant. scriptura librorum C. Acad. et De ordme diligeus et accurata, libri autem De heata uita raulto neglegentior esse perhibetur. liber postquam scriptus est, correctorera terapore paulo posteriore passus est; sed nonnuraquani uix diiudicari potest, utrura correcturae a priraa an ab altera raanu profectae sint. hic illic librarius
Praefatio. «
uerba, quae in archetypo legere non potuit, omisit spatio ad inserendum uacuo relicto, quae lacunae postea a correctore plerumque expletae sunt, sed nonnuliis locis etiam nunc hiant, uelut p. 43, 5^ ubi teltim, et 43, 6, ubi tenus additae non sunt.
Libros (l Acad. et De ordine ex exemplari ad familiam codicum JIP pertinente, sed multo mendosiore descriptos ee ex consensu scripturarum apparet; sed non ex P descriptus est. nam codex Monacensis a quibusdam mendis codicis P, uelut p. 28, 13. 25. 53, 22. 55, 17, immunis est et lacunae codicis P p. 31, 23. 33, 28. 51, 15— U) in M non hiscunt.
Libellus uero J)e beata uita ex codice innumeris corruptelis deprauato descriptus esse uidetur; nam a tradito textu scri- ptoris tam frequenter differt, ut omnes scripturas discrepantes eius praesertim sub finem libri enumerare uix operae pretium sit. codicem contulit Lekusch.
Alterius familiae priuceps est
codex Trecensis {Fonds de Moidier-la-Celle) n. 1085 si- gnatus, membr., in quarto, s. XI. ab eodem, ut uidetur, librario exaratus, qui mde a f. 31''' paulo pallidiore atramento usus est. a f . 5 ad 33"^' libros C. Acad. cum Retractatione et inde ad f. 53"'' libros I)e ordine singulis paginis bipertitis exhibet. praecedunt tria folia s. IX. scripta cum titulo litteris uncialibus rubris depicto. Incipit riuelatio sancti co^cod^mi et conuersio )namertint et actns l>eati giromani eiHscopi et confessoris. liber sollerter scriptus fuit olim monasterii s. Petri et ^^rodoberti, sicut inscriptio indicat: hic liher sancti jjetri sancticiue frodoherti. (jui cum he)ie custodierit rustodiat do)ninus animam eius in nitam aeternam. et (jui enm furatus juerit uel ahstiderit, deleat enm dominus de Idrro uitae acternac. fiat /'^^^(iai ras.). codex non multo postquaui scriptus est, a correctore retractatus esse uidetur, qui menda quaedam librarii correxit, uelut suiauis- simnm (p. (3, 5), cnmparatione, uernm pro unum, postridie\^\o post cum die al., uel uerba ad summam pertinentia in mar- ginibus addidit, uelut 8'": Definitio erroris falsa^ 8"^: de- foiitio crroris nera: uatcs alicna moite loipiitnr: 9"": T)e alhi- cerio (pwdam res miras narrat. al. praeterea etiam uocabulis minus cognitis apices adscri})sit, j)Iernmque recte uelut:
8 Praefatio.
Umere, epicurus, condUus, herculea, dtomos al, nonnumquam uero perperam, uelut: tragoediis, aicre, istiic, epicurcus, metro- dorus^ ceutron. in marginibus subinde imagines sat artificiose ac sollerter delineatae conspiciuntur, uelut f. 28"*, ubi ad uerbum grecanica homo, f. 50', ubi ursus addita uoce hestia depicta est, alia. litterae initiales singulorum librorum posteriore tempore ab amatore aliquo exsectae sunt; quo factum est, ut et initia librorum manca tradita sint et in uersa folii pagina nonnulla uerba desint. in calce f. 227" summa opusculorum, quae codice continentur, a recentiore manu adiuncta legitur.
Codex ex exemplari descriptus eso, quod nonnumquam qui- dem, sicut infra demonstrabo, uerius quam codices alterius familiae uerba scriptoris seruauit, sed tamen iam multifariara interpolationibus deformatum erat. cuius interpolationis speci- mina haud pauca in libris C. Acad., plura uero et maiora in libris De ordine extant. de interpolationibus in libris C. Acad.^ quae non tam magnae sunt quam in libris Be ordine, infra pluribus agam. hic tantum addidisse sufficiat nonnumquam a librario huius libri uel codicis parentis etiam interpreta- menta, quae explicandi causa uocabulis singulis superscripta erant, in textuni recepta esse, uelut p. 18, 6 coniectorihus somniorum, ubi somniorum abundat; p. 42, 31 uictoriae tiiae^ ubi tuae sententiae repugnat; p. 12, 30 seductor planus^ ubi seductor explicandi causa suprascriptum erat; p. 80, 9 ut opi- nor arhitror. manifestissima autem interpolationis specimina sunt in libro II. De ordine, p. 162, 21 — 26, ubi uerba: semper erat — ordine uitae, quippe quae neque cum antecedentibus neque cum sequentibus conecti possint, ex nescio quo alio libro adiecta esse patet; p. 128, 9 uerba sic altus apollo in- cipias (cf. Verg. Aen. X 875 sq.) ab interpolatore addita sunt. eodem modo interpolatione sensu carente temptatus est locus p. 176, 7, ubi interpretamentum mendose scriptum in textum receptum est. editores priores locis mederi studebant, cum p. 162, 21 sed addebant et p. 176, 7 nonnulla uerba codicum omittebant.
Codicem, de quo etiam J. Zycha in CSEL t. LX agit, ipse contuli.
Praefatio. y
Codex Casinensisn.171, membr. , in quarto, s. XI. scriptus, fol. 124, inde a f. 1 ad f. 45' libros C. Acad., ad f. 58" librum ])e hcata nlla, a 89" ad 124 libros De ordlne continet; inde a f. 58" ad SO"" inserta sunt Soliloqiiia. libri secundi I)e ordine finis desideratur, cum codex in uerba: quae iure et ha . . . (p. 184, 14) desinat. liber plerumque cum codicibus HMP cons{)irat, uelut 3, 6 exbibens manus pro manum. 4, 26, ubi additamentum codicis T ut suesti deest; 6, 8 quasi- 8, 18 niueyc\ 11, 1 ctiamsi omisso is] 11, 18 quaerit omisso j96r- fecfc, 11, 20 ]ion uult omisso ille, 14, 7 recta omisso non falso^ 25, 7 ad studia omisso peregrina^ 17, 23 ille primo inquit pro c()o pr. inquam al. sed cum habeat interpolationes in libris I)c ordinc p. 128, 9. 162, 21—26. 176, 7, eum ex interpolato exemplari deriuatum esse apparet. praeterea librarius nonnulla additamenta, quae sine dubio in arcbetypo supra lineas ad- dita inuenerat, temere in textum recepit, uelut p. 95, 22 post ipsani uerba: honam ncquitiae et frugalitatis nominum etymolo- giam et p. 96, 18 \i0^i dixerunt uerba: hinc item exordium atque inserta suut. lectiones autem discrepantes apparatui addere nolui, cum ad emendanda uerba scriptoris nihil suppeditent.
Codicem Casinensem n. 166, XI. — XII. s. scriptum ex Casinensi n. 171 ortum esse, cum in mendis et lacunis cum eo })lane consentiat^ J. Stowasser iudicat, qui utrumque contulit.
Codex Monacensis n. 4514, membr., in folio XII. s. scriptus, ex bibliotheca monasterii Benedictoburani, inde a f. 188'* ad f. 209'^' solos libros C. Acad. paginis bipertitis exhibet. scriptus est a monacho Burchardo, sicut uersus eius indicant: Quem pro tc, christe, scripsi liher e.rplicit iste. }iunc, hencdtcte hone, mihi co}iscruando repone tuquc rccompcnses dignunt, si modo censes. qui}i, lector carc, rogo hurchardi nicmorarc. se(iuitur in f. 201'''sqq. Chro}tica hurc}isis monastcrit. codex cx Monacensi n. 14330 uel e codice parente eius descriptus est, quocum lacunarum et mendorum concordia coniunctus est.
Codex Monacensis n. 17051, membr. in folio, XII. s. scriptus, prorsus cuni antecedente codice consentit. fuit olim monasterii Scheftlarnensis.
10 rraefatio.
Libros C. Acad. et Jk' ordlne coniplectitur codex Vindo- bonensis u. 1009, membr. in qiiarto, XII. s. exaratiis; fuit olim bibliothecae monasterii sancti geor{(j)ii In Weltenbnrch prope Kelheim. ex Monacensi 14330 originem traxisse uidetur, cum p. 5, 11 eandem lacunam habeat et p. 35, 23 scriptum legatur facilias nel carlus, sicut in M ; sed eo multo men- dosior est. Monacenses et Vindobonensem^ ipse contuli.
Codex Bambergensis B. III. 10 (nunc Patrist. 25), membr., in quarto, XII. s. scriptus inde a f. 2' ad 31" solos libros C. Acaa. praemissa Retractatioue continet. alteri familiae codi cum, cuius princeps Trecensis est, annumerandus est, cum fere easdem interpolationes quas iste habeat: uelut p. 3, 12 Ipsa foriutia, 6, 8 qiieni qiiasi, 38, 24 non enitn sl pro si enim, 17, 23 ego primo inqiiam pro ille pr. inquif. 29, "20 pro ine roga scriptum est. praeterea etiam ex Retractationibus interj)olatus est; nam p. 5, 24 pro 'ullus sensus legitur ntor- talis corporis sensus ex Retract. I 1, 4. discrepantiam scri- pturae non addidi, cum ad recensenda uerba nihil ualeat. con- tuli ipse.
Codex Parisinus n. 1G725, membr., XII. s. script,us, ex bibliotheca s. Martini in Campis (s. Martin <les (^Jiamps) oninia tria opuscula complectitur. qui etsi in quibusdam minoris momenti cum +'amilia codicum HP consentiat (uelut p. 3, G manns, 4, 2G ora. nt snestl)^ tamen plerumque cum T facit, uelut p. 3, 12 ipsa fortuna, 17, 23 ego primo inquam, 25, 7 pcregrma studia, 29, 20 jtro me roga, 30, 3 ])rofccto utnque al., ut eum alteri familiae annumerandum esse uix dubites. sed multo plures corruptelas passus est, uelut p. 3, IG rc- spirare iam diu parat exhibet, alia praeterea plura et gra- uiora in libro J)e beata nita: p. 100, 16 legitur inflatins pro intlat uiscera, p. lOG, 7 lacunam suo Marte expleuit addens uerba qui beatus uon est. in libris J)e ordine p. 128, 9. 1G2, 21. 176, 7 easdem (juas T interpolationes exhibet.
Codcx Parisinus bibl. Mazarinianae n. G23, mcmbr., XII. s. ex. scriptus, inde a f. 15 libros C. Acad.. I)e Iwata uifa. I)e ordinr continct. ferme ubique cum T consentit uelut p. 3, G. 12. 4, 4. 2^^. 5, 11. 13. 1^5, 7. 12. 20. 2G, 20. 29. 15.
Praefatio. 11
20. 30, 3. 38, 24. sed iirtiore cognatione cum Parisino 16725 cohaeret; nam in libro l)e beata uiia p. 106, 7 lacunam iis- dem uerbis quibus Parisinus 16725 explet, quocum etiara bls locis conspirat: p. 90, 18 x^airlam pro uiiam, 100, 16 Inflatius pro intlai uiscera habet; 93, 4 ante disputationum inserit aliquid.
Codex Gratianopolitanus n. 204, membr., XII. s. sei'i- ptus, olim Cartusiae des Fories, libros C. Acad., IJe heata uita, i)e ordinc continet; qui cum mendorum communioue artissime cum Parisino n. 16725, quem supra descripsi, cobaereat, ex eodem fonte fluxisse censendus est; nam p. 3, 16 etiam in eo legitur: respirare iamdiu parat et 5, 24 ex Retractatione interpolatus est: mortalis corporis sensus. iu libris ])c ordine interpolationes p. 128, 9. 162, 21. 176, 7 exbibet, in libro l)e l^eaia^ uiia p. 106, 7 lacunam neque indicat neque explet; in nonnullis autem proxime ad Ambrosianum (uide infra) ac- cedit, uelut p. 99, 21 coagitaueruntque^ 92, 21 ea^nquc pro aique. contulit Henricus Lebegue.
Codex Trecensis n. 40 uol. 1, formae maximae, membr., XII. s. scriptus, ex bibliotheca sanctac Mariae de Clara Valle, quod corpus Augustinianum etiam haec tria opuscula inde a f. 31"^ continet; in libris C. Acad. et J)e ordinc proxime ac- cedit ad Trecensem n. 1085, uelut p. 4, 26 ui suesii. 8, 18 uinccre pro uiucre] in libris J)e ordinc p. 128, 9. 162, 21. 176, 7 etiam ipse interpolatus est. in libro f)c bcata uita af- finitate quadam coniunctus est Ambrosiano, cum p. 89. 27 lacti, 91, 22 summc diuina, 92, 17 fcssanu/uc exhibeat. ad recensionem nullius pretii est, cum ceteris multo mendosior sit. contuli ipse.
Praeter codices quos descripsi libri C. Acad. etiam in his codicibus extant:M
aj Andegauensi n. 292 (283) ?. Albini. XII. s., Parisino n. 1936 (olim dc licthunc) XIV. s., Parisino bibl. Armamcii- tarii n. 350 (397), XV. s.;
b) coniunetos cum libris Dv ordinc et J)c bcaia uiia ex- hibent: Parisinus n. 1907 (oiini Tellerianus), XIII. s., Poto-
') ('.Hlir(;s e.\ catalu^i.v buuniia a.<.«i(luitate exsciipto.s iiutauit Lckiisrl!
12 Praefatio.
magensis n. 478 (A. 71 Fikamp-Ayicien A. 399), XII. s., Abrin- censis n. 92, XII. s., Victoriacensis n. 45 (Cheminon)^ XII. s., qui tantum excerpta ex libris habet; Duacensis n. 261 (Abhfuje crAnchiuG 449) XII. s., Traiectinus n. 62, XV. s., Oxoniensis Misc. 138 (ol. 1567) XIII. s., Hauniensis (p. 449 Tottske).
c) cum libris De ordlne coniunctos babent Laudunensis n. 128 (Notre Dame de Laon) XIII. s., Audomaropolitanus n. 81 (Ahhaye de Clairmarais) XIV. s., Parisinus (hihl. Ma- zarin.) n. 640 (279) XV. s., Auenionensis n. 228 XIII. s.
d) cum libro De heata uita : Parisinus 1936 (ol. de Bethnue) XIV. s., Oxoniensis Bodl. {d'Orville X 16, 20) XV. s., Leu- diensis n. 118 (Couv. de Croisiers de Liege) XV. s.
15. Libros De ordinc exhibent hi codices:
HMPT, de quibus uide supra p. 4 — 8; praeterea
Andegauensis n. 166 (158) signatus, membr., IX. s. scriptus, ex bibliotheca monasterii s. Albini Andegauensis, congre^atio- nis s. Mauri, sicut in fronte folii 2 annotatum est. codex a librario ex exemplari iam mendoso parum diligenter descriptus a correctore aetate paulo inferiore retractatus est. (^ui etsi menda nonnulla correxit, tamen alia temere inseruit, uelut scribens p. 131, 7 dubitauerit pro deJtuerit, 145, 5 inea pro }iostra, 150, 5 uel imperem pro impero, al. praeterea in mar- ginibus uerba ad summam loci pertinentia adscripsit, uelut p. 137, 12: Nota: tpiales sihi e.ribeat deus coniifx optimns antmaruni: al.
Codicem ad familiam interpolatornm librorum pertinere et ex additamentis p. 128, 9. 162, 21 — 25. 176, 7 et ex con- seusu lectionum cum T apparet. sed uerba scriptoris in eo mendosiora sunt quam in Trecensi, sicut ex p. 121, 4 con- seqai ])ro cum sequi, 123, 21 exiet erroris. 129, 4. 130, 9. 131, 18 al. uidere licet. ita fit, ut codex, ([uamuis uetustissimus alterius classis sit, nihil probi ad emendanda scriptoris uerba suppeditet. contulit Henricus Leb(>gue.
Codex Metensis n. 125 signatus, ex monasterio s. Arnulphi, membr., XI. s. scriptus, a f. 33" ad 49" primuni librum Dr ordine integrum et alterius particulam complectitur; desunt
rraetatio, 13
enim libri II 4, 12 (p. 154, 26) ad II 5, 17 (p. loS, H) inde a nayn ea dicitis ad pro docfo credtdum. liber 11. desinit in uerbum uituperetur (^p. 166, 25), ut §§ 28 ad 54 desiderentur. codex multis correcturis deformatus ad familiani codicum HP pertinet, cum ab interpolatione p. 162, 21—26 immunis sit; artiore cognatione cum Harleiano cohaeret, cum uerba p. 132, 3 — 4 necesse — contraritwi, quae librarius codicis H omiserat, etiam in Metensi desint. librarius in describendo neglegenter rem gessit; nam multa uerba (uelut p. 122, 18 cerneret^ 122, 19 in, 122, 28 ipse al.) per oscitantiam omisit. contuli ipse.
Codex Parisinus n. 9546 (suppl. lat. 118), membr., XI. s. scriptus, non integros libros exhibet, cum libri II §§ 14. 15. 16 et prior pars 17. et §§ 28 — 54 sicut in Metensi desint; desinit enim in uerbum uitiiperetur. familiae codicum HP an- numerandus est, cum etiam ab eo interpolatio p. 162, 21—26 absit.
Codex Parisinus n. 371 (Nouv. acquis.lat.) membr., XI. s. scriptus, ex bibliotheca monasterii de Floreffe, item mutilus est, cum in ipso §§ 14. 15. 16 et prior pars § 17. libri TI de- sint. sed ad familiam non interpolatam pertinet, cum inter- polationibus p, 162, 21 — 26 et 176, 7 careat.
Praeterea libros l)e ordine solos etiara hi codices continent:
a) Cheltenhamensis bibl. Th. Philipps, n. 16278, IX. s., qui tantum excerpta ex libris exhibet. Oxoniensis Bodl. n. 132, XIII. s., Aberdeenensis Kings-CoU. D^ 5, 38, XIV, s., Parisinus n. 2037 (ol. Colbert.) XII. s., Parisinus n. 2046 (ol. Carmel. Far.) XIV. s., Parisinus n. 5338 (ol. Colhert.) XIII. s., Parisinus bibl. Mazarinianae n. 632 (274) XIII. s., Camara- censis 161 (157) XIII. s., Monacenses n. 18177 (ol. Tegcrnsee.) XV. s., n. 22220 (ol. Windberg.) XII. s., n, 26638 (ol. August.) XV. s., Treuericus n. 129. XV. s., Hauniensis GI. Kongl. S, Fol. 31., Gottingensis Theol. 93. XV. s. (Excerpta), Salisbur- gensis bibl. s. Petri a. VII. 2Q. XI.— XII, s.. (Excerpta).
b) libros I)e ordine cum libro De heata uita: Parisinus n. 2983 (ol. Colhert.) XIII. s,, Parisinus bibl. Armamentarii n. 307 (447 T, L.) XIV. s,, Tolosanus 165 (J. 221.) XII. s., Vaticanus Palat. lat. n. 194., XIV. s.
14 Praefatio.
C. CoiUces llbri I)e heata uita.
Liber I)e heata uita non integer nobis seruatus est; in medio enim fere libro lacuna hiat, quam omnes quotquot mihi innotuerunt codices exhibent quamque iam iis temporibus, quibus Augustinus opera sua retractauit, exstitisse ipse in Retractatione libri I 2, 4 testatur. editores quidem eam uerbis nonnullis additis explere studebant; sed dubium non est, quin lacuna maior fuerit, quam ut paucis uerbis expleri possit. quod ex ipsius Augustini uerbis concluditur; dicit enim in Retr. I 2, 4: istum lihrum in nostro codice interruptum repperi et non parum minus liahere . . . nec adhuc ajmd aliqiiem integrum inueneram] et Be heata uita 4,23 (p. 106, 25) dictum esse a matre nihil aliud esse miseriam quam egestatem seque istam sententiam matris laudasse (p. 106, 13); quae uerba in iis, quae praecedunt, frustra quaeruntur. inde etiam apparet, cur Augustinus ipse, cum circa annum 427 opera sua retrac- taret, lacunam non sustulerit; neque enim quadraginta annis transactis iam recordabatur, quid mater et quid ipse locutus esset, ut miseriam egestatem esse probaret. falluntur igitur Maurini, cum libellum l)e heata uita integrum esse neque quidquam desiderari censent {Vda Aug. II 7).
In libro L)e heata uita recensendo praeter Monacensem n. 14330 et Casineusem n. 171 ceterosque quos supra laudaui codices adhibui codicem Ambrosianum M. 67. sup., in quarto, membr., fol. 191, X. — XI. s. scriptum, qui inde a f. l^^"" ad 179'' hunc librum exhibet. fuit olim monasterii Bobiensis, sicut in f. 1 annotatum est: Lihcr sancti columhani de hohio {n. 4o()). praecedit a f. 1 — 167 .synodus II Constantinopoli- tana^ sequitur a f. 179—191 Augustini liber I)e dnohus animis.
Codex ex bono exemplari a librario diligenter et attente descriptus paucas tantum correcturas expertus est, quarum aliae a libraiio ipso, aliae a correctore aetate paulo recen- tiore profectae esse uidentur. etsi non omnino mendis caret, tamen ceteris transalpinis codicibus bonitate adeo praestat, ut eum ducem in recensendis uerbis sequendum esse non dubitandum sit. Maurini eum non adhibuerunt; quare haec
Praefatio. 15
editio ab eorum recensione miiltum ditlert. contulit J. M. Sto- wasser; praeterea adhibui tabulas lucis ope factas.
Codex Londinensis rausei Britannici add. mss. n. 10940, membr., fol. 135, 226 X 167 mm, XI. s. scriptus inde a f. 17" librum T)e heata uita continet. singulae paginae bipertitae 31 ad 84 linearum sunt. fuit olim monasterii s. Maximini Treuerensis, sicut in f. 3" et4' annotatum est: Codex sanctl maximini, si quis aJfsinlerit iu etermim moriatur, et: Hic coilex monasterii sancti maximini extra mnros Tr(euirorum), unde emptione in Museum Britannicum translatus est. ante- cedit Augustini liber De magistro, sequuntur libri JJe lihero arhitrio et ])c uera religione. codex a librario diligenter ex- aratus correctorem expertus est, qui menda quaedam primae manus emendauit. contulit J. A. Herbert.
Codex Metensis n. 138, membr., in quarto, ex monasterio s. Arnulphi, XI. s. e mendoso archetypo neglegenter descriptus, a correctoribus, ut uidetur^ duobus radendo et corrigendo ita retractatns est, ut saepe quid librarius, quid correctores scripserint, uix dinoscas, quamquam ille fuluiore, hi nigriorc atramento usi sunt. iam exemplar, unde descriptus est, men- dosissimum fuisse ex multis lacunis et mendis, quae in codice insunt, apparet. cum Monacensi n. 14330 saepe consentit, quamquam etiam hunc mendositate longe superat, uelut e. g. p. 90, 7 exhibens: uiroruni transierint pro uero homimim tru- serint al. uariam lectionem eius non adieci, cum nullius pretii ad emendaiuUi uerba sit. contuli ipse.
Libellum J)e heata uita saeculis XII. ad XV. propter ma- teriam tractatam multo frequentius lectitatum et descriptuni esse quam libros (J. Acad. et De ordine ex magno numero codicum recentiorum, (\m in bibliothecis asseruantur, apparet. libellum hi codices exhibent: Diuionensis (anciens fonds) n. 152 (119 (Jitcaux) XII. saec. Cabillonensis n. 6(5—0) (La Fertr sur (h-osnej XIII. et XIV. s. Victoriaceusis n. 11 (C/ieminonj XII. s. Ambianensis n. 215 ((^orhie Itloj XV. s., Trecensis n. 610 (Clarae Vallis G. 16) Xil. s, Bononiensis (Boulogne s. mer) n. 49 (s. Vedasti Atrebatensis) XIII. s., Parisinns n. 627. (276) hi])l. Jfa.tarin.. Parisinus n. 1639
16 Praefatio.
(541) bthl Mazarin. XIV. s., Parisinus n. 354 (402 T. L. bibL Armamentaru) XII. s., Parisinus n. 214 CC 1. in fol. 8 (bibl. Genevirve) XIII. s., Berolinensis n. 2S Phil. 1656 (Rose XII, 1 1 XIII. s., Monaeensis n. 16064 (s. Nicol. 64) XIII.— XIV. s., Erlangensis n. 145, XIII. s., Monasteriensis n. 137 (728) XV. s., Coloniensis n. LXXVII (Darmst. 2078) XII. s., Traiectinus n. 67 i^bibl. uniuers.) XV. s., Leodiensis n. 117 (coiiv. dr^ Vroisiers de Huy ) XVI. s., Treuericus n. 161 et 106, XV. s., Oxoniensis misc. n. 136 (ol. 1555) XV. s., Londinensis Add. mss. n. 17293, XIII. s., Vaticanus Palatinus lat. n. 312, XII. s., Salisburgensis s. Petri V. 47, Zwetlensis n. 299, XII. et XIII s., Sanctae Crucis in Austria inferiore n. 209, XII. et XIII. s., n. 299, XIIL s.
III. DE EDITIONIBUS.
Praeterea ad recensionem his editionibus usus sum : \. editionc libri I)e beata uita, quae prodiit sine loco et anno, cuius exemplar in bibliotheca uniuersitatis Bonnensis asseruatum a me rogatus praepositus bibliothecae liberalissime Vindobonam misit; eius lectiones discrepantes littera p signaui. facta esse uidetur ex codice Londinensis simillimo.
2. editione Amerbachiana, quae Basileae a. 1506 prodiit; facta est ex codice deterioris notae, sicut ex lectionibus, quas littera a signatas in apparatu addidi, intellciiitur;
3. editione Benedictinorum Maurin<»rum, cuius discrepantes seripturas littera m signaui.
In crisi factitanda discernendum est inter singulos libros. nam in libro l)e beata uita recensendo uix cui({uani dubium fore puto, quin codicem uetustissimum atque integerrimum Aiubrosianum sequendum esse arbitretur. at in libris C. Acad. et De ordine examinandis considerandum est codices HP non ubique bonitate adeo praecellere, ut solos duces sequi possis; nonnumfjuam enim in iis uerba scriptoris corrupta esse patet, cum genuinam scripturam potius codex Trecensis seruauerit; uelut e. g. uerba in codicibus HP propter uocabula similiter incipientia uel uesinentia exciderunt, (piae in T leguntur:
Praefatio. 17
p. 5, 11. 20, 26. 22, 13. 29, 25. 31, 2. 39, 24. 49, 20. 28. quae iam in parente codicum HMP defuisse ueri simile est. genuinam praeterea scripturam T seruasse censendus est p. 16, 1 mox ut pro mox] numquam enim, quantum scio, Augustinus aduerbium mox pro mox ut coniunctionis uice usurpauit; cf. De ord. II 9, 20 (p. 106, 1); Conf. IV 4, S (p. 09, V.>)] I)e nat. et or. cm. 1 20, 35 (p. 335, 17); III 4, 4 (p. 303, 2i)] p. 32, 9 probahili pro prohari; p. 33, 7 nos trudere pro nostrum dere (P) uel nos tnndere (H); 44, 6 re- digam in cistas pro piraedicam in cista; 46, 4 uacauit pro uacuit; nam etiamsi haec forma hic illic in operibus s. Augu- stini occurrat (cf. Retr. H 28, 1 p. 134, 8), tamen mihi ueri simile non uidetur eum illo tempore, cum adhuc sermonem Terentii Ciceronis Vergilii imitabatur, hanc formam usurpasse; p. 46, 9 miserati nos pro miserati nostri; in Confessionibus enim miserari non nisi cum accusatiuo iungitur; cf. Conf. I 13, 21 (p. 18, 16). III 2, 3 (p. 46, 5). 111 6, 11 (p. 53, 7). VI 12, 22 (p. 136, 19); p. 50, 19 cpwd pro qtw; 53, 9 falsa pro falli; 56, 19 conditus pro concidit; 57, 4 interrogetur pro interrogentur ; ^58, 14 eis ullam pro ei syllae; 58, 28 ista uilissima pro stahilissima; 76, 1 moralihus pro mortalihus. at aliis locis Trecensis, sicut iani supra dixi, aut interpola- tionibus aut corruptelis manifestis temptatus est, cum soli codices HP genuina uerba scriptoris seruasse iudicandi sint. interpolationis certissima specimina sunt in libris I)e ordine p. 128, 9 sic altus apollo incipias (cf. supra p. 8); 162, 21 — 25 quae uerba contextum turbare nemo non uidet, sed unde sumpta sint dicere non possum; 176, 7 quaerendumne — fdius musus, quae frustra Maurini emendare conati snnt, in libris C. Acad. p. 3, 12, ubi fortuna abundat; 4, 26, ubi uerba ut suesti ex interpolatione orta esse uidentur, cum enarrationem asyndeticam turbent, quod a loquendi more Augustini alienum est; uide indices. 6, 8 ubi quem ante quasi ab interpolatore intrusum est, cum quasi pro aduerbio acciperet. 14, 7 ubi )iou falso abundat. eodem modo p. 25, 7 peregrina interpolatione irrepsisse uidetur. ueriora autem co- dices HP his locis exhibent: p. 17, 5 potk esset pro potuisset;
LXIII August I. pius III, e.l. Kuoell. 2
18 Praefatio.
nam Augustinus in his libris Terentii sermonem imitari amat; 17, 17 at pro aut] 17, 23 ille: immo, inquii pro ego: primo, inquam\ haec enim sunt, ut ex sequentibus elucet, uerba Trygetii contra Licentium disputantis, non Augustini; 19, 21 existimans pro existimas, cum ad Albicerium referendum sit; 21, 22 modeste pro moleste (cf. 38, 24); 27, 12 fame pro fama] 38, 24 si enim pro non enim si] 44, 1 stiae pro tuae] 29, 21 aut te ipse promereor pro tu te ipse pro me roga^ promereor mihi propterea uerum esse uidetur, quia Augustinus, qui uerbum promerendi in Conf. XIII 2, 2 sqq. saepius usurpat, dicit sibi non solum precibus opus esse, sed sibi etiam ali- quid iuris esse; lectionem codicis T et editionum me non intellegere fateor; p. 35, 26 uos pro uohis] 47, 4 disserendum pro discernendum , quod sensui non conuenit; 49, 25 dixisti post uideri interpolatione in T irrepsit; 50, ^(S meretur pro mereretur libri T, quod sensui non conuenit; 5C>, 12 lectio codicum HMP dicendo mihi scripturae codicis T docendo prae- stare uidetur, cum Augustinus p. 56, 4 se propter ualetudinem oratione perpetua uti nolle dicat; docere enim etiara inter- rogando et respondendo poterat; 56, 20 ut nonnuUis autem lectioni codicis T nonmdla autem praeferendum est, ut uerba, quae praecedunt: ut mihi uidetur ostendunt; eodem modo in loco Ciceroniano p. 57, 18 codices HP soli ueram lectionem Liher pro lihera (T) seruauerunt; p. 69, 14 lectionem mendi- cissimam pro mendacissimam genuinam esse ex uerbis fanie necet apparet. praeterea codices HP genuinam scripturam exhibent p. 19, 16 adminictdare (cf. p. 2b, 17 adminicidasti) p. 23, 20 omnino pro omnium'^ 44, 1 suae pro tuae (cf. p. 42, 22 sqq.); 56, 7 captiuus pro captus (uide indicem ni.); 68, 2 formidahis pro formidahit] 72, 1 doctorum pro doctiorum] ipse enim p. 90, 7 se stultum esse fatetur; 78, 23 derecto (corruptum ex directo) pro decrcto al.
Testimonia ex scriptoribus, quibus Augustinus usus est, apposui, ubicumque niihi manifesta similitudo inter Augustini uerba eiusque fontes extare uidebatur, quamquara non ignora- bam Augustinum, qui tenacissima meraoria praeditus Ciceronis libros frequenter lectitauerat, saepissime uocabula locutiones-
Praefatio. 19
que Ciceronianas usurpasse; uelut iis quae attuli etiam haec adiungi possunt: p. 37, 6: qtiam patris similis est sc. fiUus cuin Cic. Fin. V 12 cur non potuerit patris similis esse filius- p. 75, 24: de morihus uitaque tractamus cum Cic. Resp. I 10 de uita et de moribus quaerere. de iis locis, quos Augustinus ex Ciceronis Hortensio mutuatus esse uidetur, disputauit D. Ohlmann, qui in dissertatione supra laudata de primo libro Contra Academicos agens praeter eos quos iam Otto Plasberg^) adnotauerat locos etiam haec ab Augustino inde sumpta esse existimat: p. 7, 15 — 18 quis duhitauerit — dici potest, 8, 29 — 9, 4 nihil ab homine — est cidpa sapientis, 10, 16 — 20 ueritatem — sed tamen hominem, 10, 26 — 11, 2 at hoc ipsum — ita natus est, 12, 14 error — approhatio, 21, 7 — 13 cum ah omnihus—perfruitiis. de libris II et III praecipue agit P. Drewniok, cuius dissertatio -) mihi textu editionis iam typis absoluto in manus uenit. qui etsi in in- uestigandis similitudinibus inter Augustini Ciceronisque libros aequo longius mihi processisse uidetur, tamen quae expiscatus est, hic loci adiciam, ne quid huic editioni deesse uideatur.
|
Cf. editionia |
p. 1, |
, 13 |
cum |
Cic |
. Ac. I 29. |
|
„ |
. 3, |
n, |
13 „ |
n |
Tusc. V 2. |
|
» |
n 25, |
•20 |
n |
„ |
Resp. VI 14. |
|
n |
. 27, |
11 |
n |
„ |
Otr. I 15. Resp. I 50. |
|
n |
n 27, |
10 |
n |
n |
Fin. IV 18. |
|
n |
„ 32, |
14 |
„ |
n |
Ac. 11 108. |
|
r |
n 33, |
29 |
„ |
„ |
„ I 45. |
|
r, |
. 34, |
1 |
„ |
„ |
„ II 68. |
|
n |
„ 34, |
5 |
n |
„ |
„ II 70. |
|
n |
n 35, |
2 |
„ |
n |
„ II 32. |
|
n |
n 37, |
15 |
n |
n |
„ II 35. |
|
n |
n -11, |
29 |
„ |
n |
„11 99. 104. |
|
n |
n 46, |
15 |
n |
„ |
Fin. V 12. Tusc. V 25, |
|
n |
n 48, |
8 |
n |
„ |
Ac. II 103. |
|
n |
n 48, |
14 |
n |
„ |
„ II 112. |
|
n |
n 40, |
5 |
„ |
„ |
„ II 115. |
|
„ |
n 50, |
25 |
n |
„ |
Tusc. V 6. |
^) De M. Tullii Ciceronis Hortensio dialogo. Lipsiao 1892. -) De Augustini Contra Acadeniicos libris lil. Vratislauiae 1913.
2*
20
|
Praefa |
tro. |
||||
|
52, |
21 |
cum |
Cic. |
Ac. II 105. |
|
|
53, |
14 |
„ |
n |
Leg. I 22. |
|
|
56, |
4 |
V |
n |
Fin. I 29. |
|
|
GO, |
29 |
„ |
V |
„ III 23. |
|
|
62, |
14 |
^ |
„ |
Ac. II 36 sq. |
|
|
04, |
5 |
n |
»1 |
„ II 119. 121. |
125. 128 |
|
66, |
16 |
n |
„ |
„ II 19. 21. |
|
|
67, |
31 |
„ |
„ |
„ II 51. |
|
|
75, |
2 4 |
r |
» |
Resp. I 16. |
Haec ante octennium scripta et iam typothetis tradita erant, ut imprimerentur, cum comperi codicem antiquissimum Re- mensem ab eo, qui libros manuscriptos ex catalogis biblio- thecarum conquisitos mihi ad recensendum tradiderat, praeter- missum esse. quem eum Academia litterarum omitti nollet, ne quid in recensendis his opusculis deesse uideretur, statim omnera operam nauauit, ut hic liber Remis Vindobonam ad couferendum mitteretur. at priusquam hoc fieret, bellum atro- cissimum exortum est, quo omne commercium litterarum interruptum est. quo denique finito rursus Academia summa ope atque opera enixa est, ut rescisceret, num codex adhuc superstes esset et ubi asseruaretur. quo comperto Academia doctissimura et huraanissiraura praefectura bibliothecae natio- nalis Parisinae Henricura Omont precibus adiit, ut liber Parisiis conferretur. quod cura uiri docti facere recusarent, tandera impetratura est, ut liber Rerais Parisios missus lucis ope excuteretur. tabulae igitur photographicae suramis im- pensis Academiae factae et Vindobonam transmissae a me collatac sunt.
Codex Reraensis n. 382, raerabr., s. IX. scriptus inde a f. 20 -- (98) ad f. 92' (171) libros tres Acaderaicorura et duos J)e ordine complectitur. praecedunt Retractationura libri. liber a duobus, ut mihi quidem uidetur, librariis scriptus est, quorura prior a f. 20'' ad f. 39' minoribus litteris accuratissime ac diligentissime rem gessit, cum alter inde a f. 39 "^ ad f. 92' socordius officio suo functus sit, ita ut praesertim in libris Be ordine multa menda reperiantur. singulae paginae foliorum
Praefatio. 21
20 ad f. 76' uiceiias senas, inde a f. 76'' ad f. 92 uicenas quinas lineas habeut. codex postquam a librario absolutus est, duos correctores expertus est; prior aetati scribae fere suppar textum cum archetypo contulisse et nonnuUa menda sustulisse uidetur (m i); saeculo autem fere XI. uel XII. aiius corrector librum cum codice alterius familiae contulit et differentiam scripturae lectionibus tamen primariis non erasis supra lineas adscripsit (m 2). sed hoc tantum in libris Academicorum factum est, cum uestigia huius correctoris in libris De ordine uix inueniantur. saeculo autem XVII. Maurini editores etiam hunc librum in adornanda editione sua adhibuerunt, sicut lineae rubrica ductae et discrepantibus lectionibus suprapositae indicant; in libris Be ordine Maurini aperta quaedam menda codicis stilo rubro notata correxisse uidentur.
Liber olim fuit Hincmari archiepiscopi Remensis, qui eum ecclesiae sanctae Mariae Remensis dono dedit, sicut in in- feriore margine foliorum 23" et 24"^, 44" et ^b\ 68" et 69'', 84" et 85' adnotatum est: HINCMAR ARCHIEPS DED SCAE MARIAE REMENSI.
Itaque fere coaetanei sunt codices Parisinus n. 13369 et Remensis n. 382 neque admodum uerisimile est alterum ex altero originem traxisse, id quod etiam ex ipsis codieibus probari potest. nam Remensem ex Parisino non descriptum esse inde apparet, quod nonnumquam in P lacunae et menda sunt, quae in R non inueniuntur, uelut p. 10, 13, ubi et in P deest, 13, 17, ubi in P ex deest, quod R habet, 14, 25 diri- gessum P gressus R, 36, 12 unde P, tindeunde R, ^Q^ 23 ubi P liomhnhus omittit, quod R habet, al. — neque P ex R descriptus est, id quod ex his locis sequitur: p. 31, 2 omisit librarius uerba animum — dentihus, quae Parisinus habet; p. 44, 6 post praedlcam, quod uterque falso exhibet, deest in R ni clsta, quod P habet, p. 02^ 5 numqiiam post tjuamquam deest in R, quod P exhibet, al. sed ne Harleianus quidem liber ex R deriuatus est; nam p. 153, 28. 154,24. 156, 16. 28. 161, 11 libcr R lacunosus est, cum H uerba in- tegra habeat. unde seciuitur omnes tres libros HPR non ex
22 Praefatio.
inuicem ortos esse, sed ex eodem codice archetypo fluxisse. quae cum ita sint, efficitur codicis Parisini (P) auctoritatem Remensi non praeualere. quare textum editionis meae his locis corrigas uelim: p. 10, 13 scrib. Et Trygetins pro Try- getkiS] 13, 7 potestne pro potest] 13, 17 ex eo pro eo] 24, 13 et tu pro et] 25, 5 egone pro e^o; 42, 7 repugno pro ptigno', 54, 4 quod si pro quod (pro interiectionis signo post dignetur repone comma); 66, 23 omnihus Jiominihus pro omnihus] 141, 10 periculis pro pericidosis; 170, 28 »i05 co^or pro nos. Codex Remensis igitur neglectis plerumque orthographicis minutiis his locis ab editione mea differt.
AVRELII (I cUL add. m 2) AGVSTINI EPI CATHOLICAE (I m 2 s.)
fortuna
ACHADEMICORV LIBER PRIMVS INCIPIT — p. 3, 12 ipsa (f. ?n2*.)
sepe
— 4, 2 contempnas 5cwi/?er — 4 semp (sepe v\ 2) — 6 excipit in excepit
munici t;
m 2 — 12 & ciuibus — 15 simulpales (corr. m 1) — 19 esse (t m 2)
\t snesti
— 22 sumptibus — 26 mundissimus. (vt suesti m 2) — 5, 2 supsuadere
ex aliqua parte p
— 7 ita expertus (corr. m 2) — 11 concufsiisti (coj-r. 2) — esse ... cessisti
/■ . / .
add. m 2 s. — 12 quod in te diuinum (transp. m 2) — 13 ueternosoq;
(corr. m2) — 20 px^enitus (a ras.) — 21 pcipitante — 23 quodquod
mortali» corporia
(o in i mut.) — 24 quicquid semper — illuc (add. m 2) — 26 p-
lucides VI 1 — 28 iuuenalibus (a in i m 2) — 6, 2 quaeretur — 4 quod
s
(corr. m 2) — 8 ([uasi] que k{. (que add. m 2) — 9 ita (s m 2) — magnorum
V
(o m a m2) — 17 alippii — 23 alipius /ere semper — 24 totius (^ m 2) — 7, 2 quicquam saepe — 8 me (m 2 s.) ne (m 1) — 8, 4 magnopere semper
tu
— cx specto (e-^ m 2) — 5 positis m 1 — 8 cur (tu m 2) — 15 trigetius saepe — 21 grecus semper — 22 qui] que wi 1 — 25 qu(^ sit add. m 1 s.
id
— 9, 7 ipsa inuestigatione — 15 parum — 21 qm . iam (id m 2) —
o ne
24 discessisset (sisset inseruit m 2) — <iuid (o m2) — 25 ergo . {nQ m 1)
— 27 inchoata — 10, 1 ,pbare (l m 1) — 4 aci adserendum — 9 liceute
h
m 1 — 13 Et trygetius — explica * (s ras.) — 14 abeo — 17 aut si
if forte — 26 ad m / — 11, 1 ueritati? (if m2) — 5 ueritatis — 14 mon-
stratum ml — 18 perfecte ante ((uaerit add. m 2 s. — 12, 1 repperire
Praefatio. 23
ia
plerumque — 6 cum . (iS vi 2) — 9 posttridie — 12 nomen — 13, 2 ee add. m 1 s. — 7 potestne — 8 potes * (t ras.) — 9 impedimenti!? (t m 2)
k ■ ' c
— 10 nonne corr. ml — ammones semper — 17 ex eo — 25 si. (c add.
nigi u falso
„1 2) — 14,7 si enim non fallor fmut. m 2) — 10 perueniat corr. m 1
ea
— 11 irrisione — 13 ea ex eo vi 1 — 15 quispiam qui — 20 uidetur coin-. m 2 — 25 gressus — 15, l descrip*iionem (s ras.) — 5 erat corr.
at ' ' i
ml — 7 ut* — 9 & (at m2) — 14 sim — 17 definire — 18 definire corr. m 1) — 16, 1 ut om. ml — pridiae — 3 postulasti (o ex u corr.)
eam te
— 6 ullo (corr. m 2) — 9 si * (t 7'as. tu om.) — 12 mirer — 16 quod in quid 7n2 — 19 carthaginem — 17, 3 flactianum — t> potes ee corr. ni 2 — 8 flactianus — 11 uirgilii — 14 scolam semper — 15' noii dubi-
ego am um
tauit — 17 aut — 23 ille primo in^iuit (mut. m 2) — 26 quisquam (mut.
cep ain
771 2) — 28 perfectum (mut. m 2) — 18, 6 somniorum s. m 2 — 10 quicquam (am m 2) ~ 12 ea dicitur — 13 ([uot (t in d mut.) — 15 lumen (v ex
a
1 C07-7-. 771 ^) — 18 crede (e alt. ex i) — luxoriose — 20 quo (a add. m 2)
n unde
— 24 miru e (e m 2) — 19, 1 uicit (n r7i /) — unde (corr. m 2) — saltim semper — 8 animalae (corr. m 2) — 11 num ex nunc 77i i —
21 existimans — 20, 2 quicquid semper — 9 ei ?u /, cui m 2 s. —
22 quaere (corr. ml) — 25 et] sed m2s. — 26 ista stulticie add. m2s.
— 21, 13 perfructus — 14 sit] sibi eer 771 2 s. — 19 et ante perfectum m 2 s.
— 22 moleste ex modeste ras. — 25 «luaesiuit (i*, | que (q; m2) —
a
26 quaeret — 22, 1 quo (a m 2) — 7 ni] ne 7?i i, nisi m2s. — 8 aciia- demici semper — 13 fuvta — Albicerius add. m 2 s. — 18 respondit vi 1 — 19 uel — 23, 9 accusare] reos citare m 2 s. — post dicta add. vi 2 s. prandium paratum esse nuntiatum est at^iue — EXPLIC LIB. I ACHA- DEMICOR. INCIPIT LIB SECVNDVS. — 15 tempe (e alt. m 2) —
+ V
19 fiuquam co?-?-. m 2 — 20 omnino C7?m^. vi 2) — 22 a] ea — 24, 8 sim
— 11 misteria — 13 et] et tu — 15 ([ua* (e ras^ — 21 t?^it'7 <^«^- "^ -^
— 24 ergone n (e alt. in r. et n vi 2) — 27 currit 7?i / — 28 agustinus —
at
sinet (at vi 2) — 25, 5 egone — 7 peregrina ante studia vi 2 s. — sumptu
— primatem^i. e corr. — 11 Ithartaorinem — 12 soli post tibi m 2 s.
— 19 tum — 20 nonuihil (exp. vi 2) — 25 superfluuiarum vi 1 — 26, 1 resipesco — 4 adhoc 771 / — 6 interio*res (r ras.) — motus m 2s
— asserere rem [^ m 2) — 9 tanto (o ex u) -;- 10 uani mei pott pu-
24 Prcaefatio.
* ntii
doris in2s. — 15 amoto — '10 qualeiii (nta m 2) — '24 et alt. expuncta
— 27, 3 confitebor — 4 post ipsa add. m 2 me s. — 9 casjtissime {'■' m 2)
— 10 quantulacri(j. — asperso — 12 famae (e del. m 2) — «quo (* m 2)
e
— 14 deligata ml — 15 istriones — 19 sementfi — 24 ipsa (e m 2) elegantiae (e tert. m 2) — 28, 1. 4. 11 filocalia — 6 igitur.' (' m 2)
?e o
— 0 illa (^^ m 2) — pennis — 12 e*so}tus — 14 falsae (° m 2) — 15 posset (e ex i m 2) — 20 est m 1 .<t. — 24 ia ante filins m 2 s. —
^ Ji . .V
29, 6 ee.feo m i, ee.led m 2 — 15 i])Sfi m 2 s. corr. — 16 o)»iniobus
ni
— 18 luciliano ("' m2) — 20 aut . . . tantum scis (juia debes ml. tu te ipse pro me roga (juantu scis (juia debes m 2 s. — 23 summa (^ m 2)
— 24 U()S ne uos — 25 uel ])otius 07n. ml, credite uel ])otius m 2 s. — 30,2 ])rincipum m 1 — \0 ita p7-o iam — 10 ])aululum((uae — urguebat
pu me
— 19 discr>]»tationis (p" m 2) — 25 eam eflfugiat ('"«■ m 2) — 28 edatiorem —
cibuiii"
31,2 ])rhuun.i (°'^"""??i2) — animum . . . dentibus om. ml — 7 bone in bona m2 et In mg. — 13 et — hominis — 32. 1 solitae — 7 suum m2
— 9 probari m 1 — 14 magnam prorsus — 16 ali])i* (i vas.) — 22 ro- uelasti — 24 (iui)(]uante corr. m 2 — 2t5 ])ercontationi et ])ercontanti
os tru .
(o pr. ex u) — 33, 4 magis*'^ (^^ m 2) — 1 nrmdere {corr. m 2) — 10 com- ])escen(lae (o ex u) — 22 actenus pr. — 26 contenderet (\- | quae (([' m2 in mg.) — posset {^- m 2) — 28 archesilas — 34, 5 nonnulli — simul-
te
tam {^'^ m 2) — S ])hisicorum — 24 ijtse add. m 1 s. — 27 arisione — 35, 3 etiam expuncta — 5 illud antc (luaeso m 2 s. — G uisum ((f m2s.) 19 rogationibus me ('i' m 2) — 36, 5 uidebis (r m 2) — 8 inquit ego —
re iuste
10 dimitti {'''• m 2) — 16 iam (i in r.) — 17 quinni iste {mut. m 1) — 17 trnu; — 18 nam] iam ml — 37, 10 sequatur (} m 2) — 12 coe])isti
i s
— similiter .similiter — uere — 20 patris.& {" vi 2) — ([ui** {•■ m 2) — 24 istuc (c in d m 2) — 27 ne (^ m 2) — 38, 5 arbitromur (e in a m 2)
i (1
— 8 terrori* — 9 ne {' m 2) — 14 illu ('^ m 2) — 15 quaesvmus {\ vi 2)
— 24 .si enim {"" et ^' m 2) — 25 .selorum rcorr. m 2) — 39, 2 alypi
c c h
(p ex b) — 13 ne(|ui(iuam {'"'= m 2) — 20 abeo — 24 ac doctissimis m 2 .<?.
— 40, 1 ])otius {^m2) — 18 inf* ixa (1 7-as.) — 20 eos («^-'0 m 2) —
nt
21 nescire no ("* m 2) — 26 hoc us(]. — 41, 1 disputauimus — 2 ad- uers.os (»' ?u 2) — 6 facerent (corr.ml) — 7 actenus — 9 ])ost tridie
— 10 domesticis (* m2) — 11 "^scriptione ( m2) — 13 nimia] uel mira
Praefatio. ^^
istuc
VI 2 s. — 20 cum in dum m 2 — 27 (luid . sit (i.m2) — uos igl fex/?. ;/. 2/j - ac uel — 42, 3 exliorturus — 7 repugno — 11 illa om. —
int inihi
12 excussas — 22 esse (mid. m 2) — 27 uera (a ex e m 2) — 43, 4 iu-
i n vis
uenali a (' " m 2) — 6 ten' vil, ten m2 — 7 sufficerit vi t — 19 sibi]
t si — 24 alipi * — 44, 1 suae (* m 2) — 2 respondere * (s ras.) — 4 in-
petreiii
crepe (coi-)'. vi 2) — G praedicani {om. in cistas) corr. vi 2 s. — 10 de
s i
ovi.vil, ab vi2s. — 20 indita (• vi 1) — 22 illorum — 27 si.d — 45, 6 eis] ceteris m2s.-l EXPLIC^^ LIB • II • ACIIADEMICOR- AURELI • AV(T- INCir^ LIB. TERTIUS- Ij 13 partes me.as vitit. m 2 — 15 aboV-
'a
rentia — 46,3 uiuere (u alt. corr.) — 4 uacuit ('^ 7?i 2) — 6 phylosopbia
i cern
— 9 nostri — 14 •:<• ut — 19 necessitate — 47,4 disserendum vmt. m 2
qua
— 5 seu VI 2 s., sed vi 1 — 7 dedalum — 22 . cum ((|ua vi 2) — 24 pro- uehamur (jiro ex per vi 1) — 48, 1 fortuna (» vi 2) — G sapientia vi 1
id tu
— 11 elo(iuutus — 28 (luidem (^'^ vi 2) — 49, 6 nunc ('" vi 2) — ad- tirmes saepe — H lines(f ( vi2) — 17 conse^iuutum — 19 arbitror. ^esse „i 2) — 20 quia disputare et add. vi 2 s. — mihi iam vi2 — 22 iudicium
— 24 (lixisti (expunxit m2). — 25 dixisti post uideri m 2 s. — 28 nam
— uidetur vi 2 s, — 50, 1 inquit ^jos^ ille vi 2 s. — 2 hac re ("~ vi 2)
— 10 ])romeridianis — 14 redisemus — 15 helicoo ju 7, heri cum vi 2 s.
— subuenissent — 19 ([uo — 51, 5 resedisset — 8 possint — 19 inquit »1 2 s., in(|uam m 1 — 25 intemtatae (p vi 2), intentatae vi. post. s. — 26 noster m 2*., fit m 1 — 2S al .v-.ter (i ?•.) — 52, 8. 21 agere — 16 certe aiite scio m 2 s. — 19 ([uae — 27 incpiam igitur — 53, 9 falsa mS^, falli ml — 16 ante post deprehensum m 2 s. — 17 labefacta — 24 nunc
— 54, 2 protheo semper — 4 quod si assit — post superatos ras. fere 22
t litterarum — 8 (^uo (* vi 2) — 13 scire vi 1 — 55, 18 uerum v\ 2 s. uel
ii VI 1 — 24 offendere 7/1 / — 56, 1 hodie in^piit — auspicato (*> vi 2) —
7 excrucies vi 1 — 8 aliud (d s. m 1) — 10 rethoricae — 12 clare vi 1
— 13 ualitudinem — 16 aut — 19 conciditus (us m 2) — 57, 3 crysippus seniper — 4 interrogentur — (^uis — 12 quomodo vi 1 — 16 alt. et om.
e
— 18 libera {:i add. vi 2) — 21 discrepant (corr. vi 2) — 27 deserit vi 1
— 30 die {--= dicit) — 58, 12 horum — 14 ilh^^ vi 1 ullam vi2 — 16 leuite
VI 1 — 18 qui — 20 achademichus — 23 uerum vi 1 — 28 stabilissima
II
— 29 ])hyloplianti m / — 59, 3 adsint — • 4 carne adae — 5 praeferet
26 Praefatio.
— 10 discendentem m 1 — 11 retendo m 1 — 16 (luid — 26 scire (e ^n i 7)1 1) — liac m 1 — 60, 4 raouet — 6 ingemescendo (' m 2) — 10 alt. uiuat.uiuat — 17 nofnine (mine vi 2 in r.) — 19 saltiiu — 27 perfrua-
. aliud t
tur ml — 61, 1 apud te. (a m2s.) — 10 archesilass — 12 a (' m 2)
— 14 ut] aut ml — 16 percij^ies (e ex a m 2) — 18 cg-o auteui (a. add. m 2) — 19 scire m 1 — 22 potes m 1 — 62, 5 numcjuam om. — 12 ut-.--. •-••. 1 ualemus (ua m2 in mg.) — 16 uel illorum m 2 s. — 17 secum ;•.;
ubi
— -x-loiiuens (e ras.) — 18 an] aut — 22 prouocemus (corr. m 2J — 63, 1 in cautos ('" m 2) — 10 retuli — 11 uiderit m 1 — 15 perfici ml
— 17 illas — 21 luxoriosos — atyiomos — 26 alium 7u / — 64, 2 j^lii- gicis semper — 7 <=* minime {^^ m 2) — 11 falsis — 13 pendet certe —
27 erat 7?i 1 — uidere vi 1 — 28 a om. vi 1 — 65. 2 nihil — 1 1 sani (i ex a)
— 12 falsa possit — 24 somnum — 25 (juadratum «S: — 66, 1 aninruu.i,
oxistentibu:<
corr. ml — 10 causis (e.\. m2s.) — 12 pennulis — 16 alt. hoc
ovi. — au* ditum — 17 iocunde — 20 :•-. -.ijest — 22 sunt — tendisne (t 171 r. VI 1) — in immolestiam — 23 omnibus hominibus - hoc om.
c
— 24 enini om. — 28 tam om. — delectationon ('' vi 2) — ligurienti — 67, 1 sed] si vi 2 s. — 2 dixit — cirenaici — 5 rescindantur — 6 di- sputantur — 8 gygnere - 13 iubat vt 1 - 15 iievuiu — 67, 17 se.^centa (corr. VI 1) — (piod — 21 summu — 27 .••.:•■. dubitabo — 28 i)hylosoj)hyaiu
— 21 sibi — 68, 1 eum:--..;-. .;■. — 2 uidet vi 1 — 4 au-vdet — 7 enim add. VI 2 s. — amittitur (a e.x e m 1) et iam m 2 s., eniui vi 1 - 9 in add. VI 1 .^. — 14 ])ercipit 7n /, repercipi vi 2 s. — hoc ?u /, hic 7?i 2 — 17 omnes illas — 21 pr. et jn J s. — 25 se — 26 uero vi 2 s. — con- mi.vionem (i p?-. m c 7?i /) — 6i), 2 imperita — 3 aliud om. — 4 opto])- l^erat — 16 miserendo — neij-et 26 subtilisimisijue 7?i / — 27 suadere mi — si assit vi2s. suasit 7?i / — 2'.) (|uamuis — 70, 5 tenebrascens VI 2 s. - '.> (jua - 13 monstrosius - 15 tale ovl — 20 iste - 23 credit
tem le
— 29 sai)iens .(♦<^"' 7/1 2) — 71, 5 si add. vi 2 s. — 8 (juere (■'^^ 7?i 2 s.) 9 uos 07?i. / — 10 estis ~ 11 ()i>inaris 12 adprobabit (babit m2inr.) — 15 ob hoc (ob h in r.) — 16 enim vi2s. — 19 sapientiae {alt. e e.r. a)
— 20 sit ?u / — 21 euitaris nullam {ovi. si in) ?u / 22 erat m 1 — 26 ine:^..::
— 28 <|uic(iuid nam — 72, 1 pb^rnbo — si om. vi 1 — 6 (^recania 7?i /
— 12 autl ac - 13 uelle 7u /, bello vi2s. — 14 ul)i m2s. — 16 solu.;:
Praefatio. 27
— 17 facianius (faci in ?•.) — 10 ad •.!-.■.••. — saluei** in 1 in ■»■. — 27 iste (e in r.) — salutati-.o (i raft.) — 28 * suae — 73, 1 decipit - dicipe- retur ?u i - 3 utilo'» — 4 ille] ia i. (ia in r. m 1) — 7 x-^ille — at vi 1
— 21 audierit i •;■■;•■:;• (rit m 2) — 23 ei-.i^* : uidetur (ui in mg.) — 24 tan- tuni .i:.;: I meininerit (nie in mg.) — non] •.•<•.;; n — 26 te te in r. m 1 — niarce (co m 2 in mg.) — 27 educandae m 2 — 74, 2 pr. inueniat —
ol.
4 infitiere ■>/ — 8 sed .si — 12 temperantes ("^ m 2) — 14 succenseat
i ct
(c pr. in r.) — 15 fecerint (i ex a) — 16 suscepi . & (^t m 2) — 19 omnes m 1 — 22 sed t|ue 23 dixisse — 24 liomicidis — patricidiis ml ■ —
25 ac] aut — 29 cantilaenae ml — 7o, 1 'lua] ([uae — 14 si m2s., <(ui ml — 18 sciani:;:.^. (am ml in r.) -- (|uid •.•r. -.^. — 19 re ^-.•.^. seruabam — 25 jthithag-oreis - 26 ]ihyl(iso]thia — 27 pherecidae — 76, 1 sochra- ticae inniortalibus 7U 1 — 21 uindicarint ('^* m 2) — ({uodlibet (d in
s m 2) — 25 cui] c. de illa — 26 didicisset — 27 succendit — 28 ar- chesilas — 78, 1 in aorendo ml — 4 enim ml, ergo nihil m 2 s. — 6 ([uid m2 — falsan.i — 7 animaduertebant (anim m2 in mg.) — 15 tam- (|uaiii — 17. 25 antliiitcus — 19 antiocus — phil :;• onis — 22 metrodurus III. 1 - 23 derectti — 20 audi.stis - phil •'•• onem — oranearco m /, ome- sarcd 77i 2 - 29 adita — 79, 1 til ":• <i — 4 plantonis — 10 perijtaticos
— 12 attinent^x 13 solertissimi — 14 arist(ttilem - ista /)?'o ita — SO, 1 consuisse ?n /, c(tnsuescere m 2 h. — 5 trice -.v. simum — 11 er:i:.::q-o — - 12 non :•:•:■:• — 21 ee (e alt. m 2) — 29 ])osse m 1. ])otest 7/1 2 — 30 mn- deratae — 81, 1 delucide ml — 5 jtuerili •:•:• - 7 ]ter laudibus — 8 con- stantia :•:• (m ?-a.^.) 13 pn.] ..ro m 1 - 16 EXPI. LUi • 111 • A VKELI AV^ ACHADEMCOKV INCIPIT 1)E ORDINE LIB • I •
]). 121, 5 coercetur — 7 (iuoque'x- — 10 (]Ui) — (juae obtima — 11 huis ex huic — 15 est 122, 5 mitis ••:• - 7 tam om. — 14 miratur -- mage-
c
statis — 23 coujTrueiitinni 25 foditatem 123, 2 adse^juuntur —
12 centron - 15 denietiantiir 21 ait. et om. — exerroris (o??i. exteti
.•!a]tientiae ?u / .v. 124. 5 et m 1 s. — 11 (|uia 21 est — 22 ac
mirabiliter — 125. 0 et sese habitare oni. — 10 est 11 sose(|ua(^ (se
))r. in mg.) — 12 anim :;:.•< I aduertisti (ad in mg.) — 23 ost - 24 oris ' 126. 1 emittendi — 4 est — 5 tum] cum — 6 callioitan — 12 ost - 14 concepisse — is ('• ?/t 2") 17 helicttne 24 amantis - 25 elij^ere
28 Praefatio.
— Diolita — respirabunt — piramum — 127, 2 coepta — 13 isto om.
— 19 illi — 25 comrauneni — 128, 2 ([uo - - 8 efudi **::-. — 11 quid- admodo — 16 adgrediamur - 17 uestris — 20 uerbis meis {om. et) —
24 libereut — 129, 14 est ml — ubetatem(!) — 15 nos] non — 16 est
— 19 otiosum — percunctatorem — 20 enim m 2 s. — est — 21 con- loqueris — matura — 26 (|uae lignis — 130, 5 esse] est — 6 esse] e
— minimum — 8 inquam — leuius te — 25 succensionibus — modos
— 131,7 (juod (o??i. si) - 11 i\ m 1 8. — 12 aut([ui si — liberum — dicere — -14 uolitatio — 17 posterius(jue — 22 a om. - - 25 ee m r. ml
— 26 de] e — 132, 1 est — 8 sit — 17 ubi — 25 ([uod ■;■■*••;■•■•;■• ^•- — 28 uere — 133, 13 ipse om. — 14 deo ml in r. — 31 est m r. —- 134:, 7 ista haec (haec in r.) — 21 i»ercunctanti — 24 inpatiens fuit —
25 ■•■.■ timc (t m r.) — 135, 15 tysbe m r. -- piramus — 21 late — 23 re^juaesita — 25 dicebam ■ — 136, 1 est — 12 infectus — 17 a tenebris
— 18 immoratione - 28 ueritate m 1 — 137, 8 pauluui — 9 ua- litudini semper 12 talamo — couiun.x - 14 interim om. — 15 iubet
s
17 carnem — 21 dotatae — formosae — 28 gaUo (» 7n 2) gallinaci(»s — 138, 1 ((uod — 2 unde — 4 inhiantis (hiantis in r.) — 10 collectam — 12 pennulas — 13 concinum — 18 ([uaeret — 22 esset] est — 23 ubi
i
— 26 actum — 28 uergili (' m 2) — 139, 4 posttridie — 5 atteutissimc
s
[om. in me) — 6 •;••■•:• -^- hic — 9 ornate — 13 perueuturo — 18 (luem — 19 tantura] tam — 20 otiosos — 140, 4 si tibi] sibi — 7 rae-s — 8 quod
— ait] agit — 19 agitur] agit — andubitans — 20 istunc — 26 cohibe te in r. ml — 141, 4 aninii-» aduerti — 7 imperitia — haeccine — 10 periculis iaciamus — 15 magnum (g a Maiirinis del.) — 17 sanantur ml - 21 cura-x- (m ?•.) — ■ 142, 4 de me - 12 probatiores, m mg. ml- \ purgatiores — futurissimus — 15 diserta 23 femina / sum(|uam (I)
— 143, 5 est — 7 teodorus — 12 conteuta — 13 philoso]»hante •:•:• — 28 euitandos — 144, 1 christus ipse — 9 et nouerim — diligas om. ml
— 17 difieri — 23 i^raesumo — 25 EXPLICIT LIBER • I • INCIITT LIB.II. AVKELI AVGVSTINI 1)E ORDINE-
145, 19 faciet [ovi. et) — 147, 3 ut] (^uod — 4 expectetis — 9 aut] autem — 11 si] sine — 25 mouere — 28 supelectilem — 30 est - 148,8 anim^» aduertissera — 9 dicere — 20 alt. <i om. — 27 sensit —
Praefatio. ^^
29 interim mihi — 149, 10 ilhl* (m r.) — 15 (luod ad modo — loO, 1 es- get] est — 11 et o/u. — flagitantur — ille] illi — 22 illo — 151, 7 (|uae cum — 8 dictuni — 17 alipii — beniuolentiae -- 27 sit om. — 152, 4 se- cernitur — 11 adtirmauerim — tameu om. — 18 stultitia — 22 credimus
— 26 discis — 27 acce])isse — 153, 1 paruum — 4 cautiores m 1 in r.
— 6 cupiebam — 9 i>atientes — 18-sensuum — 24 nulla vi 1 — 27 stul- titia — 28 ]>er hanc — intellegere om. — 154,5 difinitio — 11 pre- sentia {om. in) — ([uia — 13 sentio in r. m 1 — 19 sit - 24 mira om.
— 27 alt. modo {om. ([uo) — 155, 3 dedeorius — 6 dehunestaberis
— 7 sic 171 r. — 11 indecore — 12 meliorum - 18 solycismos — 20 sce- mata - 22 desiderauimus — 24 ditionem — 156, 4 ut uilem in r. —
16 eo sine om. — 17 eam — 19 * illum — 23 foecunditate — 25 lu- xories — 28 in turba om. — 157, 13 praesidiapparent — adesse trahat
— 26 tides — 158, 7 putetis — 14 uestra x- (m ras.) — rendantur
17 rede — 19 mente — 159, 7 -.y.-ic. quaeso ex inquit m 7 — 8 tacere
— 15 ad — refecimus] jieregimus -- 20 alt. aliud est (d est in r.) —
30 ubi — 160, 11 est — 15 a oin. — 19 iocundissimum — 27 agat — 29 x- *•:••*•.••:•■* * dicturus (dicturus ras. et in mg.) - - 161, 1 humeris — «S audiere — 10 remotumiiue — 11 iste — nondum om. —- 14 meminus
15 (juae — 16 tantum — 20 ullum in r. — 26 animaduertit — 16*2, 2. 5 catillinae — 13 in tanta — 20 esse ipse ipsum — 21 ortuum
— semi^er .... 26 ordine uitae desunt — 27 sententiam — 163, 12 se- l>ius ut {om. et) -— habuit om. — 16 seuit — rededgit — 21 diligentis
— 28 reprehendatur — 164, 6 deus — aj^ud eum in r. — 13 ueneriis (iis 171 r.) — actorcorpore — 15 babhoriorum ml — 18 spetiae — 19 iii peccatis in r. — 20 frenant m 1 — 22 ualeant — 27 tiniant citissime ferant ae^iuissime — 165, 1 eonuerterit erit — 14 imperitate multitudine (ta et e deL. Maur.) — 17 nocentibus — 22 est ex €h — 26 in om. — 166, 8 cupiditas — 10 transcendet — 11 eis (s del. Maur.) — 12 tenere —
16 praeceptioneni -— 22 est — 23 accesserint (i ex u) — 24 contentum- ([ue — (piis^iue-x in r. -- 167,2 quod] uel — 4 esset — 9 libris — 13 co<i-itandos — istum ex istos 15 natura — 18 laude . . . nouerunt om. m 1, udd. m 2 in my. inf. — 20 ullus — 21 bonus m 1 — aliter (^iter m r.) — 168. 8 pr. oui m 1 . a C'T m 2) — 24 dixisti — 25 sini (im
30 Praefatio.
m r
.) — 27 idagemus — 169, 1 (luo — 0 (juo ■>:• (s ras.) — est — 7 e se
— 9 liinc in r. — 30 fug-atur m 1 - - 170, 4 ortum — 5 flagrat — ut oni. m 1 — 10 praesentis — 13 id est in r. — 14 pr. in om. — 15 li- g-urriens** in ras. — 17 delectatior — rei] ei — 26 ({uantumque — 28 nos color — 171, 5 hostiuin — G rebus {om. in) — U in o»i. m 1 — 11 ne — 21 uoluptatem (corr. Maur.) — 23 consolatione (so del. Maur.)
— 28 pulchrae (a del. Maur.) — 29 pr. in ?u 2 s. — niotus (s del. Maur.) — 29 _pr- i»i "» ^ •?• — motus (b del. Maur.) — 30 iocunde — illum — 172, 20 sensus — 24 termine — 173, 10 dimensiones — 12 et alia — 18 iocunditatis — 20 uideri] utri — 23, nostro familiari — 24 euriali — 171, 7 digereret /. r. — 8 pr. doceat — 9 haec — ipse — 14 sectentur — 18. 29 rethoricam — 23 ipsa — 25 possit — 175, 1 ad
— 5 pertineret — comedos — 9 materia — 16 primum — 18 praeuol- ueretur — 20 rationabiter — 21 rithmi — (juia — 24 plurimi — retri- buit — 17(J, 2 contexerat — 5 a]»}»arebat — 6 inperituni — 177, 1 '])rae-
e
ce]»it — 5 esse eum — 10 se — 11 teneretur — 14 dig-nissimus {om.
os
nomine) — credendani — 17 hinrans — 25 deo om. m 1 — 178, 2 ista — 6 usus — 8 at([ue C(»nstantissime om. — 23 s(»lycismos — 24 mea om. — mihi om. — 27 ratio — 30 ut ??i ^ ,?., et m 1 — corpus([. (q. m 2) — reli<[uis(iue — 179, 2 lilius om. — 4 firmissime — 10 fuit] fuerit —
13 mundus m 1 — -16 retr(»] rerum — 22 uiolabile [corr. Maur.) — 23 uel om. m 1 — ne] nec — 30 nos conplexos ovi. — 31 esse] non esse
— 180, 5 alt. in om. — 9 long-e {om. (]ue) — 12 n(»s] nobis — ad] aut
— 15 dinoscendum — 23 possunt — 181, 5 milibus — 6 non —- 7 alt. cuneus - 11 disiscere — 17 hyrundine — 18 affabre {'pr. f ex d) — 19 melior om. — 23 alt. poterant om. — 25 «(»re (e ras.) — 28 memoriae
— 29 quo] ([uod 182, 1 et m 1, est m 2 s. — 2 ratione ~ 4 ([uiddam esse — 8 alt. iste m 1 — 11 mortalis 12 ([uae m 1, ([ui m2 — C(»niect(» m / — 16 loquetur — 20 cytharamque — 27 ijtsum {om. que) — ISJJ, 28 deu(»- tissimos — 181, 4 desidero — i»romerente->:- (m i-as.) — 11 incredibili 7u /-
14 n(jn de {om. ne) - 15- pytag-^^rae — 16 reg^ulas et scientiae ovi. — itinera] inaera — 22 in([uam ista — 23 ([iiaej ([uam — 27 beniuolentis- sime -- 185, 4 haec ferre - 14 EXPL LIB AVKELI AVGVSTINI DE ORDINE • II •
Praefatio. 31
Restat, ut uiris, qui de hac editione bene meruerunt, gratias agam, praefectis bibliothecarum, qui mihi codices manuscriptos uel libros impressos conferendos Vindobonam miserunt, prae- terea Vincentio Lekusch, qui mihi copias a se collectas liberalissime utendas permisit, maxime uero Augusto Engel- brecht, qui me in plagulis corrigeudis et consilio et opera sincerissime adiuuit.
Vindobonae MCMXXII
Pius KnOIL
CONTEA ACADEMICOS LIBRI TRES.
LXIII. August. I pars III. cd. K n o e 1 1.
// = codex Harleianus n. 3039 saec. X. M =^ codex Monacensis n. 14330 saec. XI. P =- codex Parisinus n. 13369 saec. IX. T = codex Trecensis n. 1085 saec. XI. a — editio Amerbachiana. m = editio Maurinorum. vdd. ~ consensus utriusque editionis.
I.
CONTRA ACADEMICOS LIBRI TRES.
LIBER PRBIUS.
I. 1. 0 utinam, Romaniaiie, hominem sibi aptum ita uicissim * uirtus fortunae repup^nanti posset auferre, ut ab ea sibi auferri ne- minempatitur, iam tibi profeeto iniecisset manus suique iuris te esse proelamans et in bonorum certissimorum possessionem traducens ne prosperis quidem casibus seruire permitteret. sed quoniam ita comparatum est siue pro meritis nostris siue pro necessitate naturae,
10 ut diuinum animum mortalibus inhaerentem nequaquam sapientiae portus accipiat, ubi neque aduersante fortunae flatu neque secun- dante moueatur, nisi eo iUum ipsa uel secunda uel quasi aduersa perdu(^at, nihil pro te nobis aliud quam uota restant, quibus ab illo cui haec curae sunt deo, si possumus, impetremus, ut te tibi reddat
15 — ita enim facile reddet et nobis — sinatque mentem illam tuam, quae respirationem iam diu parturit, ahquando in auras uerae hber- tatis emergere. etenim fortasse quae uulgo fortuna nominatur occulto quodam ordine regitur nihilque aUud in rebus casum uoca- nuis, nisi cuius ratio et causa secreta est. nihilque seu commodi seu
20 incommodi contingit in parte, quod non conueniat et congruat uni- uerso. quam sententiam uberrimarum doctrinarum oracuhs editam remotamque longissime ab intellectu profanorum se demonstra- turam ueris amatoribus suis ad quam te inuito philosophia poUice-
9 cf. Retract. I 1, 3 17 cf. Retract. I 1, 2
2 AURELI AUGUSTINI EPI OATHOLICAE ACHADEMIC0RL3I LIB PRIMUS INCIPIT P EXPLIGIT RETRACT INCIPIT LIBER I. SCI AU- GUSTINI EPI CONTRA ACHADEMICOS M INCIPIT LIB -I. AURELII
AUGUST . . . CONTRA T D. AURELII AUGUSTINI Al^HADEMI-
CORUM LIBER PRIMUS suppl m. rec. H 4 prma uerba resecta litt. initiaJi lacera et manca cxhihet T G nianumTwi 8 peripitte permitteret (ret in r.)P 9 necessitate* (m ras.) P 12 ipsa HMP ipsa turtuna T edd. 15 redded T tuam illamT 19 et] uel T secraeta Pml 2U et] iam et T 22 moustra- turamT
1*
4 I. ContraAcademicos
tur. quam ob rem cum tibi tuo animo indigna multa accidunt, ne te ipse contemnas. nam si diuina prouidentia pertenditur usque ad nos, quod minime dubitandum est, mihi crede, sic tecum agi oportet, ut agitur. nam cum tanta quantam semper admiror indole tua ab ineunte adulescentia adhuc infirmo rationis atque lapsante uestigio 5 humanam uitam errorum omnium plenissimam ingredereris, excepit te circumfluentia diuitiarum, quae illam aetatem atque animum, quae pulchra et honesta uidebantur, auide sequentem inlecebrosis coeperat absorbere gurgitibus, nisi inde te fortunae illi flatus, qui putantur aduersi, eripuissent paene mergentem. 10
2. An uero si edentem te munera ursorum et numquam ibi antea uisa spectacula ciuibus nostris theatricus plausus semper prosperrimus accepisset, si stultorum hominum, quorum inmensa turba est, conflatis et consentientibus uocibus ferreris ad caelum, si nemo tibi esse auderet inimicus, si municipales tabulae te non solum 15 ciuium sed etiam uicinorum patronum aere signarent, conlocaren- tur statuae, influerent honores, adderentur etiam potestates, quae municipalem habitum supercrescerent, conuiuiis cotidianis mensae opimae struerentur, quod cuique esset necesse, quod cuiusque etiam dehciae sitirent, indubitanter peteret, indubitanter hauriret, multa 20 etiam non petentibus funderentur, resque ipsa famiharis dihgenter a tuis fidehterque administrata idoneam se tantis sumtibus para- tamque praeberet, tu interea uiueres in aedificiorum exquisitissi- mis mohbus, in nitore balnearum, in tesseris, quas honestas non re- spuit, in uenatibus, in conuiuiis, in ore chentium, in ore ciuium, 25 in ore denique populorum humanissimus hberahssimus mundissi- mus fortunatissimus iactareris, quisquam tibi, Romaniane, beatae
3 oportet jPw2 operet Pml tecum agitur ut agi oportetT 4 quanta ff semper] uel sepe Tm2 in mg. a 5 adulestia Pml ratione a lassescente M 6 ingrederis Mml excipite {om. te) P 7 atque] et M 8 onesta Pml
illecebrosis T 11 *ter 12etciuibusP 14 conflatu ilf a ferreis Tpr. 15 esse ex isse Pm2 auderet tibi esse a tibi auderet esse m simr*nicipales {]ras.)P IGetiamom.T patronorum ilf 18 conuiuisTpr. 19 alias optimae a m mgf. esseP alt.qnodom.T 20delitiaeP ai/. inc u-
tanter Pmi auriretPm2 22 idonea M 24 sumptibus HMPm2T balnae- arum Pml thesseris M 25 uenationibus M clientum M 26 mundissi- mus fortunatissimus] mundissimus ut suesti fortan. T mund. fortunatissimus ut fuisti m
I 1, 1-4 5
alterius uitae, quae sola beata est, quisquam quaeso mentionem fa- cere auderet? quisquam tibi persuadere posset non solum te felicem non esse sed eo maxime miserum, quo tibi minime uidereris ? nunc uero quam te breuiter admonendum tot et tanta quae pertulisti 5 aduersa fecerunt. non enim tibi alienis exemplis persuadendum est, quam fluxa et fragilia et plena calamitatum sint omnia, quae bona mortales putant, cum ita expertus sis, ut ex te ceteris persuadere possimus.
3. lUud ergo, illud tuum, quo semper decora et honesta desi- 10 derasti, quo te liberalem magis quam diuitem esse maluisti, quo num-
quam concupisti esse potentior quam iustior, numquam aduersitati- bus inprobitatibusque cessisti, illud ipsum, inquam, quod in te diuinum nescio quo uitae huius somno ueternoque sopitum est, uariis iliis durisque iactationibus secreta prouidentia excitare decreuit.
15 euigila, euigila, oro te; multum, mihi crede, gratulaberis, quod paene nullis prosperitatibus, quibus tenentur incauti, mundi huius tibi dona blandita sunt, quae me ipsum capere moliebantur cotidie ista cantantem, nisi me pectoris dolor uentosam professionem abi- cere et in philosophiae gremium confugere coegisset. ipsa me nunc
20 in otio, quod uehementer optauimus, nutrit ac fouet,ipsa me penitus ab illa superstitione, in quam te mecum praecipitem dederam, libe- rauit. ipsa enim docet et uere docet nihil omnino colendum esse totumque contemni oportere, quidquid mortaUbus ocuUs cemitur, quidquid uUus sensus attingit. ipsa uerissimum et secretissimum
25 deum perspicue se demonstraturam promittit et iam iamque quasi per lucidas nubes ostentare dignatur.
4. In hac mecum studiosissime uiuit noster Licentius; ad eam totus a iuuenaUbus inlecebris uoluptatibusque conuersus est ita, ut
22 cf. Retract. 11,4
2 supersuadere P 4 tot*ac tanta (et ras. ac s.l mbric. add. a Maurinis) P 5 est] dest P 7 expertus] ex ali ♦**♦♦♦♦♦ T ex aliqua parte bene expertus edd. 9 ergo om.M 11 concupisti T concusisti HPml concussisti MPm2 esse— cessisti om.HMP 12 ♦illud T diuinum quod in te a 13 ueternosoque HMP uanis M 14 illius a 15 crede om.ilf cede Pm2 16 huius mundi M 17 captare a 19 compulisset Mml nunc omM 20 p+enitus (a ras.)P 22 omnino (ni add. m2) P 23 quicquid Pm2 24 uUus] illuc HPm2 illic
Pml ipsa se T secretissum Tml 25 se om.T 28 iuuenilibus M edd.
I. C 0 11 1 r a A c a (1 e iii i c
eiini non teniere patri audeani imitandnm proponere. philosophia (^st enim, a cuius uberibus se nulla aetas queretur excludi. ad quam auidius retinendam et hauriendam quo te incitarem, quanmis tuam sitim bene nouerim, gustum tamen mittere uohii. quod tibi suauissimum et, ut ita dicam, inductorium fore peto, ne frustra spe- ; rauerim. nam disputationem, quam inter se Trygetius et Licentius habuerunt, relatam in htteras tibi misi. iUum enim qnoque adule- scentem quasi ad detergendum fastidium diseiphnarum ahquantum sibi usurpasset mihtia, ita nobis magnarim honestarumque artium ardentissimum edacissimumque restituit. paucuhs igitur diebus lo transactis posteaquam in agro uiuerc coepimus, cum eos ad studia h(utans atque animans uhra quam optaueram paratos et prorsus inhiantes uiderem, uohii temtare pro aetate quidpossent, praesertim cum Hortensius hber Ciceronis iam eos ex magna parte concihasse philosophiae uideretur. adhibito itaque notario, ne aurae laborem i5 nostrum discerperent, nihil perire permisi. sane in hoc hbro res et sententias iUorum, mea uero et Alypii etiam uerba lecturus es. 11. 5. Cum igitur omnes hortatu meo nnum in locum ad hoc congregati essemus, ubi oportunum uisum est: Xumquidnam dubi- tatis, inquam, uerum nos scire oportere? — Minime, aitTrygetius ce- ^ terique se uultu ipso approbasse significauerunt.— Quid,si,inquam, etiam non conprehenso uero beati esse possumus, necessariam ueri conprehensionem arbitramini? — Hic Alypius: Huius quaestionis, inquit, iudicem me tutius puto. cum enim iter mihi in urbeni sit constitutum, oportet me onere ahcuius snscipiendae partis releuari, 2 simul quod facilius iudicis partes quam cuiusquam defensionis cuipiam
15 cf. Uerg. Aen. IX 312 sq.
1 praeponerea phisopliia Pml 2 nulla aetas se T qu*eretur (a ras.) P ((aeiatur T 3 auriendami/ 4 quod] quem MT edd. 5 suiauissimum Twi^ fustra P 6 trigetius HMT plerumque 7 Jiteras MPml litteris. J" quoque 'yiiuM 8 quasi] quem quasijT 9 millitia P ista 7" magnosimi hoiie- staque P 10 edacissimum {om. que) J/ 11 ceperimus il/ ceperamus a
12 ortans Pml l.S iniantesT pr. uidere*(t ras. et m s.) P temptare
HMPm2T atate Pml 17 eorum T alipii HT alybii P alippii M
ISadhuc.l/ 19 numquid .1/ 21 approbare .1/ 22 etiam 0m.iI/7/i/ non om.M conpraehenso P hixeati Pjnl possimusP 23 alybius P nie huius quaest. iud. esse (o??L inquitjP 25 onore P ^GquoT" iudices
(•! ex i corr. m2) P defcnsorisT edd. ca*piam ex cuipiam Pm2
I 1, 4-2, 6 7
delegare possuni. qiiare dehinc pro alterutra parte ne a nie quidquam exspectetis. — Quod ei cum concessum esset ab omnibus et ego rogationemrepetissem: Beaticerte, inquit Trygetius, e s s e uohimus, et si ad hanc rem possumus absque ueritate peruenire, 5 quaerenda nobis ueritasnon est. — Quid hocipsum? inquam; existi- matisne beatos nos esse posse etiam non inuenta ueritate ? — Tunc Licentius: Possumus, inquit, si uerum quaeramus. — Hic cum ego ceteronim sententiam nutu flagitassem: Mouet me, inquit Naui- gius, quod a Licentio dictum est. potest enim fortasse hoc ipsum
10 esse beate uiuere, in ueritatis inquisitione uiuere. — Defini ergo, ait Trygetius, quid sit beata uita, ut ex eo coUigam quid respondere conueniat. — Quid censes, inquam,esseahudbeateuiuerenisisecun- dum id quod in homine optimum est uiuere ? — Temere, inquit, uer- ba non fundam; nam id ipsum optimum quid sit, definiendum mihi
15 abs te puto. — Quis, inquam, dubitauerit nihil esse ahud hominis optimum quam eam partem animi, cui dominanti optemperare con- uenit cetera quaeque in homine sunt? haec autem, ne aham postu- les definitionem, mens aut ratio dici potest. quod si tibi non uidetur, quaere quomodo ipsedefinias uelbeatam uitam uel hominis optimum.
20 — Adsentior, inquit.
6. Quid ergo ? ut ad propositum, inquam, redeamus, uideturne tibi non inuento uero beate posse uiui, si tantum quaeratur? — Re- peto, inquit, sententiam illam meam: minime uidetur. — Uos, in- quam, quid opinamini? — Tum Licentius: Mihi prorsus, inquit, ui-
25 detur. nam maiores nostri, quos sapientes beatosque accepimus, eo solo, quod uemm quaerebant, bene beateque uixerunt. — Ago gratias, inquam, quod cum Alypio me iudicem fecistis, cui, fateor, inuidere
3 Cic. Hort. fiag. 36 Muller (August. Trin. XIII 4, 7) cf. Tusc. V 28 12.15 cf.Retract. II,. 5
1 del*egare (a ras.) /* possira edd. 2 quicquam (c ex d) P ex<,pec- tetis (s ras.) P 3 ragationem Pml interrogationem Pm2 rog^tionem rogati-
oue«i T 4 abque Pml 5 ipsum om.M 6 tura T 7 hec (i s. e) T S sentiara Pml flagitauissem M 9 enim om.M 12 cesses PmlTml
14 quit Pml 15 peto Ma aliud esse edd. 17 quae M quaeq; quae a
19 beata M optimum] ultimum T pr. 22 non om.M 23 inquam ex
inquit corr. Pml 24 tunc MT uide*tur (n ras.) P pr. inquit mihi
uidetur 3/ 26 uixrt***P 27 fecestis Tm7
8 I. ContraAcademicos
iam coeperam. quoniam igitur alteri uestrum uidetur beatam uitam sola inuestigatione ueritatis, alteri non nisi inuentione posse contin- gere, Nauigius autem paulo ante ostendit in tuam, Licenti, partem se uelle transire, magno opere specto, quales sententiarum uestrarum patroni esse possitis. res enim magna est et diligenti discussione 5 dignissima. — Si res magna est, ait Licentius, magnos uiros deside- rat. — Noli quaerere, inquam, praesertim in hac uilla, quod ubiuis gentium reperire difficile est, et potius explica, cur id quod abs te non temere, ut opinor, prolatum est et qua tibi ratione uideatur. nam et maximae res cum a paruis quaeruntur, magnos eos solent 10 efficere.
IIL 7. Quoniam te, inquit, uideo magno opere nos urgere, ut aduersum inuicem disputemus, quod te utiliter uelle confido, quaero, cur beatus esse non possit qui uerum quaerit, etiamsi minime in- ueniat. — Quia beatum, inquit Trygetius, uolumus esse perfectum 15 in omnibus sapientem. qui autem adhuc quaerit, perfectus non est. hunc igitur quomodo asseras beatum, omnino non uideo. — Et ille: P test apud te uiuere, inquit, auctoritas maiorum? — Non omniuni. inquit Trygetius. — Quorum tandem? — Ille: Eorum sciUcet, qui sapientes fuerunt. — Tuni Licentius: Carneades, inquit, tibi sapiens 20 non uidetur? — Ego, ait, Graecus non sum; nescio Cameades iste qui fuerit. — Quid, inquit Licentius, de illo nostro Cicerone quid tandem existimas ? — Hic cum diu tacuisset : Sapiens fuit, inquit. — Et ille: Ergo eius de hac re sententia habet apud te aUquid pon- deris? — Habet, inquit. — Accipe igitur quae sit; nam eam tibi 25 excidisse arbitror. placuit enim Ciceroni nostro beatum esse, qui ueritatem inuestigat, etiamsi ad eius inuentionem non ualeat peruenire. — Ubi hoc, inquit, Cicero dixit? — Et Licentius: Quis ignorat eum adfirmasse uehementer nihil ab homine
26.29cf. Cic. Hort. frag. 101 Mtiller
1 uestri E 2 solam P continge*re T 4 magnopere HMTedd.
4 expecto Tm 5 patroni (^ni add. m2) P positis Pml 8 re*pe*rire (p et r ras.) P repperire T et] sed T edd. explica cur] explicatu T 9 prola+tura P 12 magnopere HMT edd. 14 etia»si P 15 qui* (a s. ras. m2) P 16 autem om.M 18aputPm2 uincere inquit T inquit uiuere ec?f/. maiorura(ma5.?.) P 19 ille (e in i mut. m. post.) P 20 carnedes Pml 22 qui] quis (s s. m2) T 24 aput Pml aliquis T pr.
I 2, 6—3, ^ ^
percipi posse nihiique remanere sapienti nisi ciligentissimam inquisitionem ueritatis, propterea quia, si incertis rebus esset assensus, etiamsi fortasse uerae forent. liberari errore non posset, quae maxinia est culpa sapientis? quam ob rem si et sapientem necessario beatum esse credendum est et ueritatis sola inquisitio perfectum sapientiae munus est, quid dubitamus existimare beatam uitam etiam per se ipsa imi^^^+^^^+ioTie ueritatis pos^se contingere?
8. Tum ille: Licetne tandem ad ea, quae temere concessa sunt,
10 rursuni redire? — Hicego: Illi hoc non solent concedere, inquam, quos ad disputandum non inueniendi ueri cupiditas sed ingenn iactantia puerihs inpellit. itaque apud me, praesertim cum adhuc nutriendi educandique sitis, non sohim conceditur sed etiani in prae- ceptis habeatis uolo ad ea uos discutienda redire oportere, quae
15 concesseritis incautius. — Et Licentius: Non paruum in philosophia profectum puto, inquit, cum in conparatione recti uerique inueniendi contemnitur a disputante uictoria. itaque libenter obsequor praecep- tis et sententiae tuae et Trygetium ad id, quod teniere se concessisse arbitratur — res enim mei iuris est — redire permitto. — Tum
20 Alypius: Suscepti a nie officii nondum partes esseuosmetipsi mecum recognoscitis. sed quoniam iam dudum disposita profectio inter- rumpere me conpellit, pro meo quoque munere geminatam sibi potestatem partice})s mecum iudicii non rennuet usque in reditum nieum; uideo enim hoc uestrum certamen longius progressurum. — Et cum discessit: Quid,inquitLicentius,temere concesseras? profer.
25 — Et ille: Temere dedi, inquit, Ciceronem fuisse sapientem. — Er- gone Cicero sapiens non fuit, a quo in latina lingua philosophia et incoata est et perfecta? — Etsi concedam, inquit, esse sapientem, non omnia tamen eius probo. — Atqui oportet multa eius alia refel-
1 peicipi posse (pi el alf. s ui'^) P sapieiiti (sa add. m2) P 2 {^roterea Pml 3 ascensus P ab errare jn 4 sepientis {corr. ni2) P **si (et ras. ) P 10 redire nirsum edd 11 inueni*endi (r ras.) P 12 puerilis iactantia )»
impellit (m ea; n m2) P aput Pml 15 parum HMP 1(5 com Pml
cumparatio.ie 2'ml 18 se temere edd. 21 quoniamj (pioniam id T edd.
23 renuet HPm2T renuit M 24 discessisset Mm2Tn quod Hm2Ma
profer] prome T 25 inquit dedi T 26 phisofia Pml 27 inchoatii
HMPm2Tm2 sapientem esse M 29 probo*****(probo nis.) T oportet ex (tperet corr. Pm2 alia* (s ras.) T
10 I. ContraAcademicos
las, ut non inpudenter hoc, de quo agitur, inprobare uidearis. — Quid, si hoc solum non recte illum sensisse adfirmare paratus sum? uestra, ut opinor, nihil interest, nisi cuius ponderis ad id quod uolo adserendum rationes adferam. — Perge, inquit ille. — Quid enim, inquit, audeam contra eum, qui se Ciceronis aduersarium profitetur ? 5
9. Hic Trygetius: Uolo attendas, ait, tu iudex noster, quem ad modum superius beatam uitam definieris; dixisti namque eum beatum esse, qui secundum eani partem animi uiuit, quam ceteris conuenit imperare. tu autem, Licenti, uolo uel nunc mihi concedas — iam enim libertate, in quam maxime nos uindicaturam se philoso- 10 phia polHcetur, iugum illud auctoritatis excussi — perf ectum non esse, qui adhuc ueritatem requirat. — Tum ille post diuturnum silen- tium: Non concedo, inquit. — Trygetius: Cur quaeso? exphca. istic sum enim et aueo audire, quo pacto possit et perfectus homo esse et adhuc quaerere ueritatem. — Hic ille: Qui ad finem, inquit, non 15 peruenit, fateor, quod perfectus non sit. ueritatem autem illam so- lum deum nosse arbitror aut forte hominis animam, cum hoc corpus, hoc est tenebrosum carcerem, derehquerit. hominis autem finis est perfecte quaerere ueritatem; perfectum enjm quaerimus, sed tamen hominem. — Et Trygetius: Non igitur potest beatus esse homo. 20 quomodo enim, cum id quod magno opere concupiscit adsequi nequeat? potest autem homo beate uiuere, si quidem potest secundum eam partem animi uiuere, quam dominari in homine fas est. potest igitur uerum inuenire. aut coUigat se et non concupiscat uerum, ne, cum id adsequi non potuerit, 25 necessario miser sit. — At hoc ipsum est beatum hominis, ait ille, perfecte quaerere ueritatem; hoc enim est peruenire ad finem, ultra quem non potest progredi. quisquis ergo minus instanter quam oportet ueritatem quaerit, is ad finem hominis non peruenit; quisquis autem tantum, quantum homo potest ac debet, dat operam 30
1 n** (on ras.) P inpudenter (e alt. ex u m2) P probare HmlPml
2 quid] quia T sensisse illura edd. sim T ex corr. 4 adadserendum P inquid Pml quit Pmi 5 inquit om.T 6 trygenus Pmi 11 illud iugum J/ 12 requirit a 13 et trygetius T 14 habeo HMPa adeo T 15 ueritatem quaerereJ/ 17auforte Pmiaut siforteHJ/a 18aZ^. est]et3/ 21 magno*pere (0 ras.) P magnopere HMT 26 ad P 27 est enim edd. 28 qu§ P 29 quae- rit ueritatem T hominis — autem add. Pm2 in mq. 30 quatum Pml
*ac (h ras.) P
I 3, 8—4, 10 11
iniieniendae ueritati, etiamsi eam non inueniat, beatus est; totum enim facit, quod ut faciat, ita natus est. inuentio autem si defuerit, id deerit quod natura non dedit. postremo cum hominem necesse sit aut beatum esse aut miserum, nonne dementis est eum, qui dies noc- 5 tesque quantum potest instat inuestigandae ueritati, miserum dicere? beatus igitur erit. deinde illa definitio mihi, ut arbitror, uberius suffragatur; nam si beatus est, sicuti est, qui secundum eam partem animi uiuit, quam regnare ceteris conuenit, et haec pars ratio dicitur, quaero, utrum non secundum rationem uiuat qui 10 quaerit perfecte ueritatem. quod si absurdum est, quid dubitamus beatum hominem dicere sola ipsa inquisitione ueritatis?
IV. 10. Mihi, ait ille, nec secundum rationem uiuere nec beatus omnino quisquis errat uidetur. errat autem omnis, qui semper quae- rit nec inuenit. unde tibi unum c duobus monstrandum est, aut
15 errantem beatum esse posse aut eum, qui quod quaerit numquam inuenit, non errare. — Hic ille: Beatus errare non potest. et cum diu sihiisset: Xon autem errat, inquit. cum quaerit, quia ut non erret quaerit. — Et Trygetius : Ut non erret quidem, inquit, quaerit, sed errat, cum minime inuenit. ita autem tibi profuturum putasti, quod
20 errare non uult, quasi nemo erret inuitus aut quisquam omnino erret nisi inuitus. — Tum ego, cum ille diu cunctaretur quid respon- deret: Definiendum uobis est, inquam, quid sit error; facihus enini eius fines potestis uidere, in quem iam penitus ingressi estis. — Ego, inquit Licentius, definire ahquid idoneus non sum, quamuis errorem
25 definire sit facihus quam finire. — Ego, ait iUe, definiam, quod milii facihimum est non ingenio, sed causa optima. nam errare est utique semper quaerere, numquam inuenire. — Ego, inquit Licentius, si uel istam definitionem facile possem refellere, iam dudum causac meae non defuissem. sed quoniam aut res ipsa per se ardua est aut
30 ita mihi aijparet, peto a uobis, ut usque in crastinam hiceni quaestio
1 ueritatis HMmlP etiamsi] is etiamsi Tm eam om-M 2 p'. fecit T ita om. T est om.M 5 luritatis HP 7 sicut a 9 pars ratio (a pr. et o s. m2) P 10 quae**rit (qe ras.) P ueritataem P 11 ipsa sola M inuestigatione M 13 qui] quisquis T 14 unum] unum iam Tm e] de T monstratum P 15 es*se P nonquam T 18 pr. quaerit] perfecte quaerit Tm quaerit inquit T 20 non uult] ille non \m\t Teckl. 21 errat M 23 fines eius T 25 falius Pml 27 qu^rere*r inuenire] reperire M 28 pos**sem P
12 I. Contra Academicos
differatur, si nihil hodie quod respondeam reperire potuero, cum id sedulo mecum ipse uoluam. — Quod cum concedendum putarem non rennuentibus ceteris, deambulatum ire surreximus nobisque inter nos multa uariaque sermocinantibus ille in cogitatione defixus fuit. quod cum frustra esse sensisset, relaxare animum maluit et 5 nostro se miscere sermoni. postea cum aduesperasceret, in eundem confhctimi redierant; sed modum inposui persuasique, ut in alium diem differri paterentur. inde ad balneas.
11. Postridie autem cum consedissemus: Proferte, inquam, quod heri coeperatis. — Tum Licentiu.: Distuleramus, inquit, dis- lo putationem, nisi fallor, rogatu meo, cum erroris definitio difficillima mihi esset. — Hic plane, inquam, non erras, quod ut tibi omen sit ad rehqua, hbenter optauerim. — Audi ergo, inquit, quod heri etiam, nisi intercessisses, protuhssem. error mihi uidetur esse falsi pro uero ap- probatio. in quem nuUo pacto incidit, qui ueritatem quaerendam i5 semper existimat; falsum enini probare non potest, qui probat nihil; non igitur potest errare. beatus autem esse facillime potest ; nam ne longius abeam, si nobis ipsis, ut heri hcuit, cotidie uiuere hceret, nihil mihi occurrit, cur nos beatos appeUare dubitaremus. uiximus enim magna mentis tranquiUitate ab omni corporis labe animum uindi- 20 cantes et a cupiditatium facibus longissime remoti, dantes, quantum homini hcet, operam rationi, hoc est secundum diuinam iUam partem animi uiuentes, quam beatam esse uitam hesterna inter nos definiti- one conuenit; atqui, ut opinor, nihU inuenimus, sed tantummodo quaesiuimus ueritatem. potest igitur sola inquisitione ueritatis, 25 etiamsi eamx inuenire minime possit, homini beata uita contingere.
12 cf. Retract. I 1, 6
1 odiae Pml re*perrire (p ras.) t 2 seduo* Pm2 3 renuentibus HMPm2T sureximus Pml 4 uariaqu»e (a ras.) P 5 sensiset Pml
6 sermoni miscere edd. cum] cum iam Tm 7 sed] se Pml persuaiq; Tml 8 patarentur Pml a balneas Pml 9 post tridie P post cum die Tynl con- sedisemus Pml proferre Pml 10 ceperatis P^nl 13 obtauerim T nisi om-Mml 14 intercessises Pml intercessisset M 17 igitur] enim Tml
lacillime esse edd. 18 liceret uiuere M 19 occurreret M 21 cubiditatium (b in p corr.2) P cupiditatura MTedd. faucibus M 22 illam diuinam edd. 23 uitam esse edd. 24 atqui] atque Hedd. ut 07n.M tatummodo Pml 25 uiritatis Tml 26 minime inueniro M
I 4, 10—12 13
nam definitio tua uide quanta facilitate excludatur notione communi. etenim errare esse dixisti semper quaerere et numquam inuenire. quid, si quisquam nihil quaerat et interrogatus uerbi gratia, utrum- nam modo dies sit, temere statimque noctem esse opinetur atque 5 respondeat, nonne tibi uidetur errare ? hoc igiturerroris genus uelim- manissimum non conplexa est definitio tua. quid, si etiam non erran- tes conplexa est,potest definitiouUa esse uitiosior? namsi quisAlex- andriam quaerat et ad eam recto pergat itinere, non opinor potes eum errantem uocare. quid, si eandem uiam uariis impedimentis 10 causis longo agat tempore et in ea morte praeueniatur, nonne et sem- per quaesiuit et numquam inuenit nec errauit tamen? — Non, in- quit ille, semper quaesiuit.
12. Recte dicis, ait Licentius, et bene admones. inde enim pror- sus nihil ad rem pertinet definitio tua ; non enim ego beatum esse dixi,
15 qui semper quaerat ueritatem. quod ne fieri quidem potest, primo quia non semper homo est, deinde quia non ex quo tempore incipit esse homo, eo iam potest aetate impediente uerum quaerere. aut si semper id putas dicendum, si nihil temporis, quo iam quaerere potest, perire patitur, rursus tibi Alexandriam redeundum est.
20 fac enim quemquam, ex quo tempore iter agere uel aetate uel nego- tio sinitur, pergere occipere illam uiam atque, ut supra dixi, cum deuiet nusquam, antequam perueniat, tamen uita excedere, multum profecto errabis, si tibi errasse iste uidebitur, quamuis omni quo potuit tempore nec quaerere desierit nec inuenire potuerit quo perge-
25 bat. quam ob rem si et mea descriptio uera et secundum eam non errat ille, qui perfecte quaerit, quamuis non inueniat ueritatem, beatusque est ob eam rem, quod secundum rationem uiuit, tua uero definitio et frustrata est et, si non esset, nihil eam curare
1 uide quaeso a 2 dixisti esse edd. 3 quaerit M intergatus Pml 4 sit dies M sit temere (te s. m2) P adque Pml 6 quod Tml 7 conplexa P potestne HMPm2 edd. uitio*sior (r ras.) P 8 querat P 9 impedimentis HP impedimenti M impeditus T edd. 10 nonne & (pr. n et & m2) P 13 ammones MPml 17 eo] ex eo HMm2Ta 19 patiatur T 21 accipere HMPm2T uiam] u. ut c^perat nequissime pergere a 22 numquam M 23 uidetur a omni om.M 24 desierit (erit s.l.m2) P potuit T^nl 25 si] sic Ta
uera] uera estHMT edd. 26 ueniat P 27 beatus M rationem (e ex
u corr.) P 28 fustrata P^nl frustra T pr. est** (& ras. et ei s. m2) P
14 I. Contra Academicoij
debercm, si ex eo solum, quod ego defiiiiui, satis eausa firmata est, cur quaeso nondum est ista inter nos quaestio dissoluta?
V. 13. Hic Trj^getius: Dasne, inquit, sapientiam rectam uiam esse uitae? — Do, inquit, sinedubio; sedtamenuolo mihisapientiam definias, ut sciam, utrum quae mihi eadem tibi esse uideatur. — Et 5 ille: Parum tibi, ait, uidetur definita hoc ipso, quod nune interroga- tus es? etiam quod uohii concessisti. si enini non fallor, recta uia uitae sapientia nominatur. — Tum Licentius: isihil mihi tam ridi- cuhmi quam ista definitio uidetur, inquit. — Fortasse, ait ilie; pedetemtim tanien quaeso, ut ratio praeueniat risum tuum ; nihil enim 1 0 est foedius risu inrisione dignissimo. — Quid enim, ait ille, nonne fateris uitae morteni esse contrariam ? — Fateor, ait. — Mihi igitur. inquitille, uia uitaenullamagis uidetur quam ea, qua quisque pergit, ne in mortem incidat. — Adsentiebatur Trygetius. — Ergo si uiator quispiam deuerticuhim uitans, quod a latronibus obsideri audierit, 15 recta ire pergat atque ita euadat interitum, nonne et uiam uitae et rectam secutus est? et eam sapientiam nominat nemo? quomodo igitur omnis recta uitae uia sapientia est? — Concessi enim esse, sed non solam. — Definitio autem nihil conplecti debuit, quod esset ahe- num. itaque rursus defini, siplacet: quid tibi uidetur esse sapientia? 2
14. Diu ille tacuit; deinde: En, inquit, iterum definio, si hoc tu numquam finire statuisti. sapientia est uia recta, quae ad ueritatem ducat. — Simihter et hoc, inquit ille, refellitur; nam cum apud Uer- gihum Aeneae dictum est a matre:
perge modo et, qua te ducit uia, dirige gressum, 25
sequens hancuiamad id, quod dictumerat, id est ad ueruni, peruenit. contende, si placet, ubi pedem ille incedens posuit. sapientiam
25 Uerg. Aen. 1 401
1 solo MT 4 uitae esse edd. 5 et eadem a esse tibi M 6 inter- gatus Pml 7 si enim non] nisi enim T recta] non falso recta Tni 8 li** centius P 10 pedetemptim Pm2 pedetentim HM perueniat Pml 11 est om.M risu] irrisu M 13 ille om.M ea] eo HP 15 cjuisspiam qui P quispiam qui HM diuerticuhim MPm'2 edd. 16 ire] uia HmlM ita om.M 17 eam] eam uiam Mm2 nemo nominat T 18 concessisti Mm2 in my.
20 rursus om.T uid\itur T esse om.M 23 ducit M dum m aput Pml uirgilium MPm2Tedd. 24 aenaeae P 25 dirigessum Pml 26 anc Pm,l 27contendemodor/
I 4, 12—5, 15 15
posse dici ; quamquam stulte prorsus istam descriptionem tuam conor effringere ; nam causam meam nulla plus adiuuat. etenim sapientiam non ipsam ueritatem, sed uiam, quae ad eam ducat, esse dixisti. quisquis ergo hac utitur uia, sapientia profecto utitur, et qui sapien- 5 tia utitur, sapiens sit necesse est; sapiens igitur erit ille, qui per- fecte quaesierit ueritatem, etiamsi ad eam nondum peruenerit. nam uia, quae ducit ad ueritatem, nulla, uti opinor, intellegitur melius quam diligens inquisitio ueritatis. hac igitur sola uia utens iam iste sapiens erit. et nemo sapiens miser; omnis autcm homo aut miser
10 aut beatus: beatum igitur faciet non tantum inuentio, sed ipsa per se inuestigatio ueritatis.
15. Tum ille arridens: Merito mihi, inquit, ista contingunt, dum aduersario in re non necessaria fidenter assentior; quasi uero ego sum magnus definitor aut quidquam in disputando magis superua-
15 caneum puto. quis enim modus erit, si ego rursus uehm definiri abs te aUquid et rursus eiusdem definitionis uerba et consequen- tium item singillatim omnia fingens, quod nihil intellegam, definiri flagitem ? nam quid planissimum non meo iure definiri cogam, si iure a me sapientiae definitio postulatur? cuius enim uerbi in animis
20 nostris apertiorem notionem natura esseuoluit quamsapientiae? sed nescio quo modo, cum mentis nostrae uehiti portum notio ipsa reli- querit et uerborum sibi quasi uela tetenderit, occurrent statim calumniarum mille naufragia. quam ob rem aut definitio sapientiae ne requiratur aut iudex noster in eius patrocinium dignetur descen-
25 dere. — Tum ego, cum iam stihmi nox impediret et quasi de integro magnum quiddam disserendum uiderem oboriri, in ahum diem dis- tuh. nam disputare coeperamus sole iam in occasum dechnante dies- que paene totus cum in rebus rusticis ordinandis tum in recensione primi hbri Uergilii peractus fuit.
1 quanquam Pm2Tm2 descritionem Pml effringere q onoj: edd.
2nulla plus] nulhtenus a 3 [ueri] tatem sed — ducat om.Pml ; add.m2 in mg. ducitM 4uiautitur3/ 5 erat Pml 7 uia Tml ducat T ad] a Pm7 melius intelligitur Ttnl 9 et] at Tm 12 inquid Pml 14 sum P sim HMT Ib putem edd. 16 cunsequeutiam il/ singulatim il/m2r 17 definire Pa 18 definire//Pa uere ex iure Pm2 20 aptiorem Pml 21 reliquaerit Pm/ 22 tetenderint T occurrant (rant cl quattuor uerha, quae sequKutur. in ras.)U occurrerint T 24 ne] non a discendere P 2j>c'im] tum .1/ per*actus (h ras.) P
16 I. Gont.ra Academicos
VI. 16. Deinde mox ut inluxit — ita enim res erant pridie constitutae, ut largum esset otium — statim peragendum negotium susceptum est. tum ego: Heri postulastis, inquam, Trygeti, ut a iu- dicis munere ad sapientiae patrocinium descenderem, quasi uero quemquam in sermone uestro aduersarium sapientia pateretur aut 5 ullo defendente ita laboraret, ut maius implorare deberet auxilium. nam neque inter uos aliud quaerendum natum est quam quid sit sapientia — in quo eam uestrum neuter oppugnat, quia uterque desiderat — neque si tu in definienda sapientia defecisse te putas, propterea reliqua defensio sententiae tuae tibi deserenda est. itaque 10 a me nihil aliud habebis quam definitionem sapientiae, quae nec mea nec noua est, sed et priscorum hominum et quam uos miror non re- cordari. non enim nunc primo auditis sapientiam esse rerumhumanarum diuinarumque scientiam,
17. Hic Licentius, quem post istam definitionem diu putabam 15 quaesiturum esse quod diceret, subiecit statim : Cur ergo non quaeso sapientem uocamus flagitiosissimum illum hominem, quem ipsi bene nouimus per innumera scorta solere dissolui, Albicerium dico illum, qui apud Karthaginem multos annos consulentibus mira quaedam et certa respondit ? innumerabilia commemorare possem, nisi et apud 20 eos loquerer, qui experti sunt, et paucis nunc satis sit ad id quod uolo. nonne cochlearium — mihi autem dicebat — cum domi non inuenire- tur, tuo iussu percontatus non solum quid quaereretur uerum etiam nominatim, cuius res esset et ubi lateret, citissime uerissimeque re- spondit? item mepraesente — omitto illud, quod in eo quod rogaba- 25 tur nihil omnino falsus est, sed cum puer, qui nummos ferebat, cer- tam eorum partem, cum ad eum pergeremus, furatus esset, omnes sibi numerari iussit coegitque illum ante oculos nostros quos abstu-
13 Cic. de off. II 5. Tusc IV 57
1 moz ut T (c/. de ord. II 9,26) mox HMP {cf. Ronsch, It. u. Vulg. ' p. 400) pridi*e (a ras.) P 2 ocium esset Tml 3 postulasti Tedd. tygeti Tml 5 ♦♦♦sermone T 6 uUo] te eam Ta 9 nequ^ sit {om. tu) P neque sit H
neque sic M 10 sapientiae M 11 ame (e s. m2) P 12 mirer HPm2m 13 nunc primum m tunc primo a 16 quid MTa 19 kartaginem MT
21 et] at edd. ad id] uti ad*id (h ras.) T 22 cochlearius P autem om.M 24 uerissime (que add. m2) M 25 pr^ssente P 27 omnis M 28 occulos T quod MT
I 6, 16-7, 19 17
lerat reddere, priusquam omnino ipse aut eosdem nummos i.idisset aut quantum sibi allatum fuerit audisset e nobis.
18. Quid, quod doctissimum et clarissimum uirum Flaccianum mirari solitum esse abs te accepimus, qui cum de fundo emendo esset 5 locutus, ad illum diuinum rem ita detulit, ut quid egisset, si potis esset, ediceret ? atque ille statim non modo negotii genus sed etiam, in quo ille uehementer clamabat admirans, ipsum fundi nomrn pro- nuntiauit, cum ita esset absurdum, ut uix eius Flaccianus ipse me- minisset. iam illud sine stupore animi non queo dicere, quod amico
10 nostro, discipulo tuo, sese uolenti exagitare flagitantique insolenter, ut diceret, quid secum ipse tacitus uolueret, Uergilii uersum eum cogitare respondit. cum ille obstupefactus negare non posset, perre- xit quaerere, quisnam uersus esset; nec Albicerius, qui grammatici scholam uix transiens uidisset aliquando, uersum ipsum securus
15 et garrulus canere dubitauit. num igitur aut res humanae non erant, de quibus ille consulebatur, aut sine rerum diuinarum scientia tam certa consulentibus et uera respondit? at utrumque absurdum est. nam et humanae res nihil sunt aliud quam reshominum, ut argentum nummi fundus postremo ipsa etiam cogitatio, et res diuinas quis non
2C recte arbitretur esse, per quas homini diuinatio ipsa contingit ? sa- piens ergo fuit Albicerius, si sapientiam rerum humanarum diui- narumque scientiam illa definitione concedimus.
VII. 19. Hic ille : Primo, inquit, ego scientiam non appello, in qua ille, qui eam profitetur, aliquando fallitur. scientia enim non 25 solum conprehensis sed ita conprehensis rebus constat, ut neque in ea quisquam errare nec quibuslibet aduersantibus inpulsus nutare debeat. unde uerissime a quibusdam philosophis dicitur in nullo eam posse nisi in sapiente inueniri, qui non modo perfectum habere debet id, quod tuetur ac sequitur, uerum etiam inconcussum tenere.
2 ablatum Ma e] a Hm2 s. l. 3 flactionum Tml 5 diuinam M
potis esset ediceret HP potis esse te diceret M potuisset ediceret T 7 quo] coP uehementius T 8 flactianus PT 11 tatitus Pmi uirgilii il/T 12 cogita*re (t ras.)P 13 quinam T 14 scolam codd. 15 non dubitauit HMPa 17 atj aut H (m ras.) MTa a*bsurdum P 19 fundi T
22 definitione tua (e tua add. m2) P 23 ille] ego T inquam T 24 ea // 25 co*prehensis (n ras., i ex o corr.) P 26 quisquam] quis unquam Tm
aduersitatibus M impulsis a 28 sapiente*(e alt. a m2) P perceptum Tm
LXIII. August. I pars III. ed. K n o e 1 1. 2
18 I. Oontra Academicos
scimus autem illum, quem commemorasti, multa saepe falsa dixisse, quod non solum aliis mihi referentibus comperi sed praesens ali- quando ipse percepi. eumne igitur scientem uocem, cum saepe falsa dixerit, quem non uocarem, si cunctanter uera dixisset ? hoc me de aruspicibus et de auguribus et de his omnibus, qui sidera consulunt, 5 et de coniectoribus dixisse putatote aut aliquem ex hoc genere ho- minum proferte, si potestis, qui consultus numquam de responsis suis dubitauerit, numquam postremo falsa responderit. nam de uatibus nihil mihi puto esse laborandum, qui mente loquuntur aliena.
20. Deinde res humanas esse ut concedam res hominum, quid- 10 quam tu existimas nostrum esse, quod no^is uel dare uel eripere casus potest ? aut cum rerum humanarum scientia dicitur, ea dicitur, qua quisque nouit uel quot uel quales fundos habeamus, quid auri, quid argenti, quid denique alienorum carminum cogitemus? illa est hu- manarum rerum scientia, quae nouit lumen prudentiae, temperan- 15 tiae decus, fortitudinis robur, iustitiae sanctitatem. haec enim sunt, quae nullam fortunam metuentes uere nostra dicere audemus; quae si Albicerius ille didicisset, numquam, mihi crede, tam luxuriose deformiterque uixisset. quod autem dixit, quem uersum uolueret animo ille, quo consulebatur, neque hoc puto inter res nostras esse 20 numerandum, non quo negem honestissimas disciplinas ad posses- sionem quandam nostri animi pertinere, sed quia uersum alienum etiam inperitissimis canere ac pronuntiare concessum est. ideo talia cum in memoriam nostram incurrerint, non mirum, si sentiri possunt ab huius aeris animalibus quibusdam uilissimis, quos dae- 25 monas uocant, a quibus nos superari acumine ac subtilitate sensuum posse concedo, ratione autem nego, atque id fieri nescio quo modo secretissimo atque a nostris sensibus remotissimo. non enim, si miramur apiculam melle posito nescio qua sagacitate, qua hominem
1 dixi*sse T 2 ipse aliquando T aliquando {om. ipse) M 3 percipi Pml 4 constaiter a 6 coniectoribus] coniectoribus somniorum Tm aut] ut Pml 7 respons*is P 9 auibus ex uatibus Pm2 quae ex qui Pm2 locuntur M 10 quicquam Pm2 13 quisquam edd. pr. uel om.T quod HmlPmlTml 14 qui denique Pml quidque denique edd. 15 rerum om. a prudentiae Tm2 in ras. 16 s*anctitatem (c ras., ti s. m2) P 18 luxoriose P 20 quo] a quo HTedd. nostras res3/ 21 possessinem Pm2 22quiaP 23 etiam om.T ideoque Tedd. 24 mirumj mirum est Tm sentire H 28 amotissimo M
I 7, 19—8, 22 19
uincit, undeunde aduolare, ideo eam nobis praeponere aut saltem comparare debemus.
21. Itaque uellem magis iste Albicerius ab eo, qui discere cu- peret, interrogatus ipsa metra docuisset uel coactus a quopiam con- 5 sultorum de re sibi statim proposita uersus proprios cecinisset. quod eundem Flaccianum saepe dixisse soles commemorare, cum illud diuinationis genus magna mentis altitudine derideret atque despiceret idque nescio cui abiectissimae animulae — sicenimdicebat — tribueret, quo ille quasi spiritu admonitus uel inflatus haec respon-
10 dere'solitus esset. quaerebat enim uir ille doctissimus ab his, qui talia mirarentur, num grammaticam uel musicam uel geometricam posset Albicerius docere. quis autem illum nosset et non istorum omnium imperitissimum fateretur ? quam ob rem ad extremum hor- tabatur, ut animos suos hi, qui talia didicissent, illi diuinationi
15 sine dubitatione praeferrent darentque operam his disciplinis instru- ere atque adminiculare suam mentem, quibus aeriam istam inui- sibihum animantium naturam transilire et eam supereuolare con- tingeret.
VIIL 22. lam res diuinae cum omnibus concedentibus mehores au-
20 gustioresque multo quani humanae sint, quo pacto eas ille adsequi poterat, qui quid esset ipse nesciebat, nisi forte existimans sidera, quae cotidie contemplamur, magnum quiddam esse in conparatione uerissimi et secretissimi dei, quem raro fortasse intellectus, sensus autem nullus attingit? haec autem praesto sunt ocuUs nostris. nec
25 ista igitur sunt illa diuina, quaha se sola scire sapientiaprofitetur; cetera autem, quibus isti nescio qui diuinantes uel ad uanam iactan- tiam uel ad quaestum abutuntur, prae sideribus profecto uihora sunt. non igitur Albicerius rerum humanarum ac diuinarum scien-
1 uicit Tml unde HMP inde a saltira HMmlPml 3 istaquae M dicere Pml 5 *statim ex statum Pm2 8 dispiceret M animali M
9 ammonitus Pm2 haec om.Mml 10 doctissimus ille a iis m 11 numj nunc H 12 albericusil/ Albicerius posset m istor*um (i ras.)P 13 peri- tissimum M 14 hii H ii m 16 adque Pml adminiculari MT eriam Pml 17 transilire (re s. m2) P transilire his T superuolare Mm 19 com Pml 20 ille eas edd. 21 essent ipsae M fortassei/ existimas T erfrf. 22 qui- dam Pml 23 uenissimi Pml quam T se*nsus P 24 oculis— sunt add. m2 in mg. P 27 prae sideribus (si s.) P pro syderibus M profecto om. a 28 ac] ex ad corr. T et M scientiae om.M
20 I. GontraAcademicos
tiae particeps fuit frustraque abs te isto modo definitio nostra temp- tata est. postremo cum quidquid praeter res humanas atque diuinas est, nos uilissimum ducere et omnino contemnere oporteat, quaero, in quibus rebus quaerat tuus ille sapiens ueritatem. — In diuinis, ait ille ; nam uirtus etiam in homine sine dubitatione diuina est. — 5 Has igitur Albicerius iam sciebat, quas tuus sapiens semper inqui- ret ? — Tum Licentius : Diuinas, ait, et ille nouerat, sed non eas, quae a sapiente quaerendae sunt. quis enim non euertat omnem loquendi consuetudinem, si ei diuinationem concedat, adimat res diuinas, e quibus diuinatio nominata est ? quare illa uestra definitio, nisi fallor, 10 nescio quid aliud, quod ad sapientiam non pertineret, inclusit.
23. Tum Trygetius : Definitionem istam, inquit, defendet, si hbe- bit, ille qui protuht. nunc mihi tu responde, ut tandem ad id quod agitur ueniamus. — Istic sum, inquit ille. — Dasne, ait, Albicerium scisse uerum? — Do, inquit. — Mehor igitur tuo sapiente. — NuUo 15 modo, ait ille; nam quod genus ueri sapiens requirit, non solum ille dehrus ariolus sed ne ipse quidem sapiens, dum in hoc corpore uiuit, adsequitur. quod tamen tantum est, ut multo sit praestabihus hoc semper quaerere quam illud ahquando inuenire. — Necesse est, ait Trygetius, ut mihi in angustiis definitio illa subueniat. quae 20 si propterea tibi uitiosa uisa est, quia complexa est eum, quem non possumus uocare sapientem, quaero, utrum eam probes, si sapien- tiam rerum humanarum diuinammque scientiam dicamus, sed ea- rum, quae ad beatam uitam pertineant. — Est, inquit ille, et ista sa- pientia et non sola. unde superior definitio inuasit ahenum, haec 25 autem proprium deseruit; quare iUa auaritiae, ista stultitiae coargui potest. etenim ut iam ipse exphcem definitione quod sentio, sapien- tia mihi uidetur esse rerum humanarum et diuinarum, quae ad bea- tam uitam pertineant, non scientia solum sed etiam dihgens inqui-
1 particeps (s add.m2) P frustaque P 2 quicquid MPm2T 4 iJle tuus MT edd. 7 sed et non a 9 diuinatione HMP concessa M et adi- mat a ex M 10 ni edd. 11 inclusit -^ P 12 istam inquid defendet definitionem T silebit M 13 responde] uolo respondeas Tm tamdem P de quo M 14 dasnae H desine P 16 inquirit m 17 delerus Pm2
hariolus T ipsi Pml 18 tameil om.M 20 est om.T 21 propteraea P 22 ♦eam (m ms.) P 24 inquid Pmi 25 et] sed T erfrf. 26 ista stultitiae om.HMP coargui*P 27 ipse iam edd. 28 diuinarumque {om. et) edd.
I 8, 22-9, 24 21
sitio. quam descriptionem si partiri uelis, prima pars, quae scien- tiam tenet, dei est, haec autem, quae inquisitione contenta est, hominis. illa igitur deus, hac autem homo beatus est. — Tum ille: Miror, inquit, sapientem tuuni quomodo asseris frustra operam con- 6 sumere. — Quomodo, inquit Licentius, frustra operam consumere, cum tanta mercede conquirat? nam hoc ipso, quo quaerit, sapiens est, et quo sapiens, eo beatus, cum ab omnibus inuolucris corporis mentem quantum potest euoluit et se ipsum in semet ipsum colligit, cum se non permittit cupiditatibus laniandum, sed in se atque in
10 deum semper tranquillus intenditur, ut et hic, quod beatum esse supra inter nos conuenit, ratione perfruatur et extremo die uitae ad id quod concupiuit adipiscendum reperiatur paratus fruaturque merito diuina beatitudine, qui humana sit ante perfruitus.
IX. 24. Tum ego, cum Trygetius quid sit respondendum diu
15 quaereret: Non puto, inquam, Licenti, etiam huic argumenta defu- tura, si eum otiose quaerere permittamus. quid enim ei quouis loco defuit ad respondendum? nam primo ipse intuUt, quoniam de beata uita quaestio nata est et beatuni sokim necesse est esse sapientem, si quidem stultitia etiam stultorum iudicio misera est, perfectum
20 sapientem esse debere, non autem perfectum esse qui adhuc uerum quid sit inquirit, unde ne beatum quidem. cui loco tu cum molem auctoritatis obiceres, modeste ahquantum Ciceronis nomine per- turbatus tamen se statim erexit et generosa quadam contumacia in uerticem hbertatis exsikiit rursumque arripuit quod erat de manibus
25 uiolenter excussum quaesiuitque abs te, utrum tibi perfectus qui adhuc quaereret uideretur, ut, si fatereris non esse perfectum, ad caput recurreret demonstraretque, si posset, per illam definitionem perfectum esse hominem, qui secundum legem mentis uitam guber-
1 describtionem P 2 inquesitione Prn7 contempta T 3 autem 07n.M 4 adseras m 5 operam consumere om.HMT 6 tantam mercedem a 7 est om.M nh om.M *omn ibus (h ras.)P 8 msemeti^em2add.)P 10 tran- quiUiusT" intendita hic] hic tranquillius T quod]q;P 12repperiaturPm2 13 qui] quia (a m2) P perfructus Hm2Tm 14 sit HPml sibi esset MPm2T edd. 15 quaerer*et (a ras.) P huic ex hunc P huic etiam argu-
***** menta T etiam argumenta huic edd. 17 ipse primo M 19 etiam P 20 esse
sapientem M 21 mole M 22 moleste Tm 23 contumatia PT 24 exsiliuit P7n2 exiliuit T exsiliit m rursusque P 25 uiolenter] ei u. M 26 quae- ret HP querit M 27 domonstraretque P^nl possit P
99
T. Contra Academicos
naret, ac per hoc beatum nisi perfectum esse non posse. quo te laqueo cum expedisses cautius, quam putabam, et perfectum hominem esse diceres inquisitorem dihgentissimum ueritatis ipsaque iUa defini- tione, qua beatam uitam iUam demum esse dixeramus, quae secun- dum rationem ageretur, tu praefidentius apertiusque pugnasses, ihe 5 tibi plane reposuit; nam occupauit praesidium tuum, unde pulsus omnino summam rerum amiseras, ni te indutiae reparassent. ubi enim arcem locauerunt Academici, quorum tueris sententiam, nisi in erroris definitione? quae tibi nisi noctu fortasse per somnium red- iret in mentem, iam quid responderes non habebas, cum in ex- 10 ponenda Ciceronis sententia id ipsum tu ipse ante commemoraueris. deinde uentum est ad definitionem sapientiae, quam cum tanta calh- ditate labefactare conareris, ut tua furta nec ipse auxihator tuus Albicerius fortasse comprehenderet, quanta tibi uigilantia, quantis uiribus restitit, quam te paene inuoluit atque depressit, nisi te 15 postremo tua definitione noua tutareris diceresque humanam esse sapientiam inquisitionem ueritatis, ex qua propter animi tranquihi- tatem beata uita contingeret! huic iste sententiae non respondebit, praesertim si in proroganda diei uel parte, quae restat, reddi sibi gratiam postulabit. 20
25. Sed, ne longum faciamus, iam, si placet, sermo iste claudatur, in quo immorari etiam superfluum puto. tractata enim res est pro suscepto negotio satis; quae post pauca omnino posset uerba finiri, nisi exercere uos uehem neruosque uestros et studia, quae mihi magnacura est, explorare. nam cum instituissem uos ad quaerendam 25 ueritatem magno opere hortari, coeperam ex uobis quaerere, quan- tum in ea momenti poneretis; omnes autem posuistis tantum, ut plus non desiderem. nam cum beati esse cupiamus, siue id fieri non potest nisi inuenta siue non nisi dihgenter quaesita ueritate,
1 beatum Tm2sJ. a, quo T edd. 2 perfectumque (om. et) T diceres {om. esse) Tm diceres esse a 3 ipsaquae Pmi 5 ageretur om.M aptiusqueilf illa M 7 nisi T 8 posuerunt M achademici codd. ubique 9 nocte U lOpr. inom.M 13furta — Albicerius om.//3fP albiceriushariolusa 15quam] qua E cum M postremo te edd. 16 diceresquae P 17 inquisitionis T 18 respondit M 19 *si P praeroganda H die Ma reddi (i ex e corr.)T 22 tracta Pml est om.M 23 ueba Pml 24 u*os* (n ras.) P 25 est cura edd. quaerendum (om. ueritatem) M 2G magno*pere (0 ras.) P magno- pere HMT
I 9, 24—11 1, 1 23
postpositis ceteris omnibiis rebus nobis, si beati esse uolumus, per- quirenda est. quam ob rem iam istam, ut dixi, disputationem termi- nemus et relatam in litteras mittamus, Lieenti, potissimum patri tuo, cuius erga philosophiam iam prorsus animum teneo. sed adhuc 5 quae admittat quaero fortunam. incendi autem in haec studia uehe- mentius poterit, cum te ipsum iam mecum sic uiuere non audiendo sohim uerum etiam legendo ista cognouerit. tibi autem, si, ut sentio, Academici placent, uires ad eos defendendos uahdiores para; nam illos ego accusare decreui. — Quae cum essent dicta, surreximus.
10 LIBER SECU^^DUS.
L L Si quam necesse est disciphna atque scientia sapientiae uacuum esse non posse sapientem, tam eam necesse esset inuenire, dum quaeritur, omnis profecto Academicorum uel calumnia uel per- tinacia uel peruicacia uel, ut ego interdum arbitror, congrua ilh tem-
15 pori ratio simul cum ipso tempore et cum ipsius Carneadis Ciceronis- que corporibus sepulta foret. sed quia siue uitae huius multis uariis- que iactationibus, Eomaniane, ut in eodem te probas, siue ingeniorum quodam stupore uel socordia uel tarditate torpentium sine despera- tione inueniendi — quia non quam facile ocuhs ista lux, tam facile
20 mentibus sapientiae sidus oboritur — siue etiam, qui error omnino populorum est, falsa opinione inuentae a se ueritatis nec dihgenter homines quaerunt, si qui quaerunt, et a quaerendi uoluntate auer- tuntur, euenit, ut scientia raro paucisque proueniat, eoque fit, ut Academicorum arma, quando cum eis ad manus uenitur, nec medio-
2 suputationem {corr. m2) P 3 literas M litteris T 4 er*ga P 5 quae- so Ha 6 iara] iam intentum edd. 7 si ut] sicut P ut Tml 9 accusare] reos citare Tm posi dicta add.Tedd. prandium paratum esse nuntiatum (annuntiatum edd.) est (atque add. edd.) sureximus Pml ACHADEMICORUM LIBER PRLMUS EXPLICIT INCIPIT LIBER SECUNDUS P EXPLICIT LIBER PRIMUS AURELII AUGUSTINI EPI ACHADEMICORUM LIBER SECUN- DUS INCIPIT H EXPLICIT LIBER •!• CTRA ACHADEMICOS INGIPIT LIBII.3/ AURELII AUGUSTINI ACHADEMICORUM LIB .I-EXPLICIT. INC II- T 11 disciplina scientiae atque sapientiae M adque Pml
14*uicatia T ratio tempori T 17 eadem T 19 non quam] numquam
HmlP 20 omnium MTm 21 a se (m.T 22 si] et si H et a] et ea P ea // uolumtate Pm2 23 eoquae P 24 achademica 3/rw2 hisT meo- cribus Pml
24 I. ContraAcademicos
cribus uiris sed acutis et bene eruditis inuicta et quasi Uulcania uideantur. quam ob rem contra illos fluctus procellasque fortunae cum obnitendum remis qualiumcumque uirtutum tum in primis diuinum auxilium omni deuotione atque pietate implorandum est, ut intentio constantissima bonorum studiorum teneat cursum suum, 5 a quo eam nuUus casus excutiat, quominus illam philosophiae tutis- simus iucundissimusque portus accipiat. haec prima tua causa est; hinc tibi metuo, hinc te cupio hberari, hinc, si modo dignus sum, qui impetrem, cotidianis uotis auras tibi prosperas orare non cesso; oro autem ipsam summi dei uirtutem atque sapientiam. quid est 10 enim aliud, quem mysteria nobis tradunt dei filium?
2. Multum me autem adiuuabis pro te deprecantem, si non nos exaudiri posse desperes nitarisque nobiscum et non sohim uotis sed etiam uoluntate atqiie illa tua naturali mentis altitudine, propter quamte quaero, qua singulariterdelector, quam semperadmiror, quae 15 in te — pro nefas! — illis rerum domesticarum nribibus quasi fulmen inuohiitur et multos ac paene omnes latet, me autem et alium uel ter- tium famiharissimos tuos latere non potest, qui saepe non solum attente audiuimus murmura tua sed etiam nonnuUa fulgora fulmini- bus propiora conspeximus. quis enim, ut cetera pro tempore tace- 20 am et unum commemorem, quis, inquam, tam subito umquam tan- tum intonuit tantumque himine mentis emicuit, ut sub uno fremitu rationis et quodam coruscamine temperantiae uno die iUa pridie saeuissima penitus hbido moreretur? ergo non erumpet ahquando ista uirtus et multorum desperantium risus in horrorem stuporem- 'i5 que conuertet et locuta in terris quasi quaedam futurorum signa rursus proiecto totius corporis onere recurret in caelum? ergone Augustinus de Romaniano frustra ista dixit? non sinet iUe, cui me totum dedi, quem nunc recognoscere ahquantum coepi.
1 cf. Uerg. Aen. VIII 535. XII 739 10 cf. I Cor. 1, 24
3 qualicumque M 5 intentione M cursus M 7 iocundissirausquae MPmlT 8 sim HMT edd. 10 ora P di sapientiam T 11 quae P misteria PtnlT 12 autem me M edd. 13 desperas Mml et P et tu
HMT edd. 15 quam te ex quante Tm2 qua* (e ras.) P 16 quasi] qua P flumen 3/ 17 pene P 19 fulgura HMT edd. 21 inqua*(m ras.) P unquam {corr. m2) P 22 uno] illo T 23 illa om.M pridie] et pr. T
24 ergone HMPm2T edd. 26 conuertat Tml 27 recurret] currit HMP
28 romoniano Tml illa Tml 29 aliquantura o^n.M
II 1, 1-2, 4 25
11. 3. Ergo adgredere mecum philosophiam; hie est quidquid te anxium saepe atque dubitantem mirabiUter solet mouere. non enim metuo aut a socordia morum aut a tarditate ingenio tuo. quis te, quando ahquantum respirare concessum est, in sermonibus 5 nostris uigilantior, quis acutior apparuit? ego tibi gratiam non re- pensabo ? an fortasse paululum debeo ? tu me adulescentulum pau- perem ad studia pergentem et domo et sumtu et, quod plus est, animo excepisti; tu patre orbatum amicitia consolatus es, hortatione animasti, ope adiuuisti; tu in nostro ipso municipio fauore famili-
10 aritate communicatione domus tuae paene tecum clarum primatem- que fecisti; tu Karthaginem inlustrioiis professionis gratia reme- antem, cum tibi et meorum nuUi consihum meum spemque ape- ruissem, quamuis aliquantum iUo tibi insito — quia ibiiam docebam — patriae amore cunctatus es, tamen ubi euincere adulescentis cupi-
15 ditatem ad ea quae uidebantur meUora tendentis nequiuisti, ex de- hortatore in adiutorem mira beniuolentiae moderatione conuersus es. tu necessariis omnibus iter adminiculasti meiim; tu ibidem rur- sus, qui cunabula et quasi nidum studiorum meorum foueras, iam uolare audentis sustentasti rudimenta; tu etiam, cum -te absente
20 atque ignorante nauigassem, nonnihil suscensens, quod non tecum communicassem, ut solerem, atque aUud quiduis quam contuma- ciam suspicans mansisti inconcussus in amicitia nec plus ante oculos tuos Uberi deserti a magistro quam nostrae mentis penetraUa puri- tasque uersata est.
25 4. Postremo quidquid de otio meo modo gaudeo, quod a super-
fluarum cupiditatium uincuUs euolaui, quod depositis oneribus mor-
7.cf. Conf. II 3, 5 11 cf. Conf. III 1, 1 20 cf. Conf. V 8, 14 sq.
1 atgredere Tml 2 mirabiliter otn.M 3 ingenii tui Hm2M edd. quis] quis enim edd. 4 respirere Pml 5 egone EPm2 ergone MT edd. 6 ado- lescentulum T 7 studia] peregrina studia T edd. sumptu HMPm2T
pus Pml 8 consnlatus Pml 9 ope**P ope adiuuisti om.Mml 11 fecisti] me fecisti edd. Kartaginem M cartaginem T carthaginem H proffessionis P 12 tibi] tibi soli Ta spemque om.M 14 aduliscentis P 15 quiuisti Pml nequisti m 17 tu neces (sariis) Pm2 in ras. necessarium M 18 cu-
nabla Pml 19 tu* (m ras.) P 20 innorante Pml imnorante Pm2 nihil Tm succensens T succenses M 21 cummunicassem P quicquiduis H qua H contumatia Pml contumacia H 22 suspicas Pml in araicitia inconcussus T 23 nostri (om. mentis) H penitralia T 26 cupiditatum MT edd.
26 I. ContraAcaderaicos
tiiarum curaruni respiro resipisco redeo ad me, quod quaero inten- tissimus ueritatem. quod inuenire iam ingredior, quod me ad sum- mum ipsum modum peruenturum esse confido, tu animasti, tu inpu- listi, tu fecisti. cuius autem minister fueris, plus adhuc fide concepi quam ratione conprehendi. nam cum praesens praesenti tibi expo- 5 suissem interiores metus animi mei uehementerque ac saepius as- sererem nullam mihi uideri prosperam fortunam, nisi quae otium philosophandi daret, nullam beatam uitam, nisi qua in philosophiy uiueretur, sed me tanto meorum onere, quorum ex officio meo uita penderet, multisque necessitatibus uel pudoris uel ineptae meorum 10 miseriae refrenari, tam magno es elatus gaudio, tam sancto huius uitae inflammatus ardore, ut te diceres, si tu ab illarum importu- narum htium uincuhs ahquo modo eximereris, omnia mea uincula etiam patrimonii tui mecum participatione rupturum.
5. Itaque cum admoto nobis fomite discessisses, numquam 15 cessauimus inhiantes in philosophiam atque illam uitam, quae inter nos placuit atque conuenit, prorsus nihil ahud cogitare atque id con- stanter quidem, sed minus acriter agebamus, putabamus tamen satis nos agere. et quoniam nondum aderat ea flamma, quae summa nos arreptura erat, illam qualem aestuabamus arbitrabamur esse 20 uel maximam, cum ecce tibi hbri quidam pleni, ut ait Celsinus, bonas res Arabicas ubi exhalarunt in nos, ubi ilh flammulae instiharunt pretiosissimi unguenti guttas paucissimas, incredibile, liomaniane, incredibile et ultra quam de me fortasse et tu credis — quid amphus dicam? — etiam mihi ipsi de me ipso incredibile incendium conci- 25 tarunt. quis me tunc honor, quae hominum pompa, quae inanis fa-
13 cf. Conf. VI 14, 24 21 cf. Conf. VII 9, 1.3
1 cu*rariim P 2 ipsum summum a 3 inpulis Pml 4 adhoc HP 6 motus T edd. uehementerquae Pml assere**rem P 8 pliilosoph*andi (i ras.) P 9 oficio Pml 10 pudoris] pudoris mei uani Hm2M edd. pudoris uani mei T inepte P 11 pr. tam] utam Pml es] esse P esses H 12 in- flammatus es M ilarum Pml 13 exemeris a 15 amoto HTm2 amodo Twi amato P a nobis T 18 sed] sed forte a 19 nundum P ea] h^c T 20 nos om.Mm2 areptura Pml qualem] qua lenta Tm qua iam a
uel esse edd. 21 pleni] plinii M 22 exhiiarunt T illae Ha 23 pre- ciosissimi MP ungenti T 24 incredibile* (s ras.jP *amplius (i ras.jP 25 concitauerunt M
II 2, 4—6 27
mae ciipiditas, quod denique huius mortalis uitae fomentum atque retinaculum commouebat? prorsus totus in me cursim redibam. respexi tamen, confitebor, quasi de itinere in illam religionem, quae pueris nobis insita est et medullitus inplicata; uerum autem ipsa 5 ad se nescientem rapiebat. itaque titubans properans haesitans arri- pio apostolum Paulum. neque enim uere, inquam, isti tanta potuis- sent uixissentque ita, ut eos uixisse manifestum est, si eorum litterae atque rationes huic tanto bono aduersarentur. perlegi totum in- tentissime atque castissime.
10 6. Tunc uero quantulocumque iam lumine adsperso tanta se mihi philosophiae facies aperuit, ut non dicam tibi, qui eius inco- gnitae fame semper arsisti, sed si ipsi aduersario tuo, quo nescio utrum plus exercearis quam inpediaris, eam demonstrare potuissem, ne ille et Baias et amoena pomeria et dehcata nitidaque conuiuia et do-
15 mesticos histrioncs, postremo quidquid eum acriter commouet in quascumque dehcias abiciens et rehnquens ad huius pulchritudinem blandus amator et sanctus mirans anhelans aestuans aduolaret. habet enim et ille, quod confitendum est, quoddam decus animi uel potius decoris quasi sementem, quod erumpere in ueram pulchritudi-
20 nem nitens tortuose ac deformiter inter scabra uitiorum et inter opi- nionum fallacium dumeta frondescit; tamen non cessat frondescere et paucis acute ac dihgenter in densa intuentibus, quantum sinitur, eminere. inde est illa hospitahtas, inde in conuiuiis multa humani- tatis condimenta, inde ipsa elegantia nitor mundissima facies rerum
25 omnium et undique cuncta perfundens adumbratae uenustatis ur- banitas.
6 cf. Conf. VII 21, 27
2 cursim om.3/ 3 tamen] tantumMw couiiteoY MT edd. releglonem Pml regionem M 4 medulitus Pml ipsa] ipsa me T edd. 5 rapiebant i¥ml titubas Pml 6 paulura apostolum T uerae H isti inquam edd.
9 cautissime Ttn 10 quantumlocumquae M aspersum H 11 que ei P incognite P 12 famae HM fama T a quo T edd. 13 demonstra Pml (lemostrare T 14 amoenia H pomaria Mujne diligata P 15 striones HMP ariter Pml 16 delitias Pm2T reliquens Pml cuius M pul- critudinem Tml 19 sementum HM seminarium a in om.P uera*P 20 opinionem P 21 frundescit Pm2 f*rondescere (o ras.)P 22 intensa H 23 emunere Pml ospitalitas P 24 ipse elegantiae M 25 unque Pml
28 I. ContraAcademicos
III. 7. Philocalia ista uulgo dicitur. ne contemnas nomen hoc €X uulgi nomine. nam philocalia et philosophia prope simihter co- gnominatae sunt et quasi gentiles inter se uideri uolunt et sunt. quid est enim philosophia ? amor sapientiae. quid philocaUa ? amor pul- chritudinis. quaere de Graecis. quid ergo sapientia ? nonne ipsa uera 5 est pulchritudo ? germanae igitur istae prorsus et eodem parente procreatae ; sed illa uisco Ubidinis detracta caelo suo et inclusa cauea populari uiciniam tamen nominis tenuit ad commonendum aucupem, ne illam contemnat. hanc igitur sine pinnis sordidatam et egen- tem uohtans libere soror saepe agnoscit, sed raro liberat; non enim lo philocalia ista unde genus ducat, agnoscit nisi philosophia. quam to- tam fabulam — nam subito Aesopus factus suni — Licentius tibi carmine suauius indicabit; poeta est enim paene perfectus. ergo ille, si ueram pulchritudinem, cuius falsae amator est, sanatis renudatis- que paululum oculis possit intueri, quanta uoluptate philosophiae 15 gremio se inuolueret ? quomodo ibi te cognitum sicut uerum fratrem amplecteretur ? miraris haec et forsitan rides. quid, sihaec expli- carem, ut uolebam ? quid, si saltem uox, si adhuc facies uideri a te non potest, ipsius philosophiae posset audiri? mirareris profecto, sed non rideres, non desperares. crede mihi, de nullo desperandum est, 20 de talibus autem minime ; omnino sunt exempla. f acile euadit, facile reuolat hoc genus auium multis inchisis multum mirantibus.
8. Sed ad nos redeam. nos, inquam, Romaniane, philosophemur ; reddam tibi gratiam, filius tuus coepit philosophari. ego eum reprimo, ut disciplinis necessariis prius excultus uigentior et firmior insurgat. 25 quarum te ne metuas expertem, si bene te noui, auras tibi liberas tantum opto. nam de indole quid dicam? utinam non tam rara esset
6 cf. Retract. I 1, 7
1 filocalia P uhique ista (ta s. m2) P 2 nomine ex homine Tml 5 quid] q. est M est uera HT 6 istae] istae sunt Tm 7 procriatae Tml cauia Pml SuicinamT 9 illam] se Tm pinis Pm2 pennis MT 11 ducit T philosophiam r 12 esopjs MPm2Tml isopus Tm2 osopus Pml 13 car- mine] carmipaene P indicebit Pml 14 false P falso M nudatisque M 15 paululum om.Mm2 posset MT edd. 16 ibi ow.M tibi ikfi^we 20 spe- res M desperandum est de nullo T 22 multis M miserantibus a 23 redeamus Tm 24 iam filius CQpit {om. tuus) T eum] autem M
25 exc*ultus (1 ras.) P uigentior] suigenitor (genit in ras. m2) P fermeor Pml 26 aures MTm2a 27 rare Pml
II 3, 7-9 2&
in hominibus, quam certa est in te! restant duo uitia et impedi- menta inueniendae ueritatis, a quibus tibi non multum timeo ; timeo tamen, ne te contemnas atque inuenturum esse desperes, aut certe, ne inuenisse te credas. quorum primum si tamen inest, ista tibi ft fortasse disputatio detrahet. saepius enim suscensuisti Academicis eo quidem grauius, quo mmus eruditus esses, eo libentius, quod ueritatis amore inliciebaris. itaque iam cum Alypio te fautore confli- gam et tibi facile persuadebo quod uolo, probabiliter tamen ; nam ip- sum uerum non uidebis, nisi in philosophiam totus intraueris. illud
10 autem alterum, quod te fortasse aliquid inuenisse praesumis, quam- uis a nobis iam quaerens dubitansque discesseris, tamen, si quid su- perstitionis in animum reuolutum est, eicietur profecto, uel cum tibi aliquam inter nos disputationem de rehgione misero uel cum praesens tecum multa contulero.
15 9. Ego enim nunc aliud nihil ago, quam me ipse purgo a uanis perniciosisque opinionibus. itaque non dubito mehus mihi esse quam tibi. unum tantum est, unde inuideam fortunae tuae, quod solus frueris Lucihano meo. an et tu inuides, quia dixi 'meo'? sed quid dixi ahud quam tuo et omnium, quicumque unum sumus? de quo
20 tamen ut subuenias desiderio meo, quid te rogem? aut te ipse promereor? tantum scis, quia debes. sednunc ambobus dico: cauete, ne quid uos nosse arbitremini, nisi quod ita didiceritis saltem, ut nostis unum duo tria quattuor simul collecta in summa fieri decem. sed item cauete, ne uos philosophia ueritatem aut non cognituros
25 aut nullo modo ita posse cognosci arbitremini. nam mihi uel potius illi credite, qui ait: q u a e r i t e et i n u e n i e t i s, nec cogniti- onem desperandam esse et manifestiorem futuram, quam sunt illi
26 Matth. 7, 7
2 non om.M pr. timeo] e^ (metuo s. m2) P 4 ne om.M inuenisse*?' craedas P 5 disputatio fortasse edd. succensuisti M 6 esseP es Tm2 eo in ras. P iied eo Tm quo M liamom.M S qiio Pml nam m.M 10 autem in ras. m2 P 11 discesseras T 12 tibi om.M 13 relegione P praesens*(sa^^. s./.)P 15 ipsum 7" a ow.M 16 pernitiosisqueil!/ Pml 17 tibi] tibiesta 18 luciniano 3/a quid]quiPm2 20 aut] tu T edd. 21 promereor] pro me roga Tedd. tantum] quantum T edd. 22 arbitramini T saltim M 23 quattuor(p r. t in ras.)P summsnn MTm 24 in philosophia //3/7" erfrf. 25 itau '.- posse (u -7- 7n2)T agnoscij/ mihi om.Hml uel potius illi om.HMP
3(1 1. Contra Academicos
nunieri. ininc ad proposiuiin ueniamu!?. iam eiiim soru eoepi metu- ore, ne lioc princi{)iuni modum excederet. et non est leue. nani modus procul dubio diuiuus est, sed fefellerit, cum dulciter ducit. ero cautior. cuni sapieus fuero.
IV. 10. Post [)ristinuni sermonem, quem in primuni librum 5 contulimus, septem IVre diebus a disputando fuinuis otiosi, cum tres tamen Ueroilii libros pf)st primum recenseremus atque, ut in tem- pore conoruere uidebatur. tractarennis. quo tamen opere Licentius in poeticae studium sic inflammatus est, ut aliquantum mihi etiam reprimendus uideretur. iani enim ab hac intentione ad nullam se rem lo deuocari libenter ferebat. tandem tamen ad retractandam quam dis- tuleramus de Academicis quaestionem cuni a me, quantum j)otui. himen philosophiae laudaretur, non inuitus accessit. et forte dies itn serenus effulserat, ut nulli prorsus rei magis quam serenandis animis nostris congruere uideretur. maturius itaque sohto lectos reliquimus 15 pauhihimque cum rusticis egimus quod tempus urgebat. — Tum Aly- pius: Antequam uos, inquit, audiam de Academicis disputantes. uolo mihi legatur sermo ille uester, quem dicitis me absente perfec- tuni; non enim possum ahter, cum inde huius disceptationis occasio natasit, in audiendis uobis non aut errare aut certe laborare. — Quod 20 cum factum esset et in eo pacne totum antemeridianum tempus consumtum uideremus, redire ab agro, qui deambuhmtes nos acce- perat, domum instituimus. — Et Licentius: Quaeso, inquit, ante prandium mihi breuiter totani Academicorum sententiam expo- nendo repetere ne graueris, ne quid in ea nie fugiat, quod pro parti- 25 bus meis sit. — Faciam, inquam, et eo hbentius, quo de hac re co- gitans parum prandeas. — Xe, inquit iile. istinc securus sis; nam et nudtos et muxime patrem nieum saepe animaduerti eo edaci- oreni, quo refertior curis esset. deinde tu quoque de istis metris C(»gitantem non sic expertus es, ut cura mea mensa secura sit. quod 30
2 principum Pml modiis] m. ium T 3 diuinus] profecto ubique diuinus T 7 tamen] tantum edd. uirgihi MT 9 poeticae] p. artis M poetae T poeticum a 10 reprimendus (us in ras.) P iam] ita HMTa 11 retrectandam M 14 effulserit Ptnl 16 paululumquae Pml urguebat T 17 demicis P; corr. ml 19 ocasio Pml 20 cer* (te s. l.m2)P 21 fuisset Tml 22 consumptum HMPm2T 25 eam effugiat {om. me)MT 26 fatiam Pml quo] quod T 27 inquit] quid P 28 pr. et om.T saepae P
edatiorem Pml 30 sic ex sit T cura P
II 3, 9^5, 11 31
quidem apud me ipsum mirari soleo; quid enim sibi uult, quod tunc priimim pertinacius appetinms, cum in aliud intendimus aninmm? aut quis est, qui manibus et dentibus nostris occupatis nobis nimis impcriosus fit? — Audi potius, inquam. de Academicis quod
5 rogaueras, ne te metra ista uoluentem non solum in epulis sine me- tro sed etiam in quaestionibas patiar. si quid autem pro mea parte occultabo, prodet Alypius. — Bona fide tua opus est, inquit Alypius; nam si metuendum est, ne aliquid occultes, a me deprehendi posse difficile arbitror eum, a quo me ista didicisse nullus qui me nouit
10 ignorat, praesertim cum in prodendo uero non magis uictoriae quam animo tuo consulturus sis.
V. 11. Agam, inquam, bona fide, quoniam de iure praescribis. nam et Academicis placuit nec homini scientiam ])osse contingere earum dumtaxat rerum, quae ad j^hilosophiam pertinent — nam
15 cetera curare se ('arneades negabat — et tamen hominem |)osse esse sapientem sapientisque totum nnuuis, ut abs te quoque, Licenti, illo sermone dissertum est, in conquisitione ueri expUcari; ex quo con- fici, ut nulU etiam rei sapiens adsentiatur; erret enim necesse est. quod sapienti nefas est, si alsentiatur rebus incertis. et omnia incertn
20 esse non dicebant sohim uerum etiam copiosissimis rationibus a'i- firmabant. scd uerum non posse comprehendi ex ilhi Stoici Zenonis definitione arripuisse uidebantur, qui ait id uerum percipi posse, quod ita esset animo inpressum ex eo, unde esset. ut esse non posset ex eo, unde non esset. quod breuius pLaniusqut sic dicitur. his
25 signis uerum posse conprehendi, quae signa non potest habere quod falsum est. hoc prorsus non })osse inueniri uehementissime ut con- uincerent incubuerunt. inde dissensiones phiiosoj^horum. inde sensuum fallaciae, inde sonmia furoresque. inde ])seudonuMioe et
21 cf. Oic. Acad. II 1^.57 22 cf. ibid. II 14S 27 ct. ibid. II 117
2 primiim] cybum T cibum etU. animum— deiitibus om.UMP 3 qui;^ est qui T quid est quod m quid est (|uia a 4 nimis] animus edd. im])eosus Pml quid m G qu*estionibus (a ras.) P parte*P 7 bone ZMona c r boua T 8 difficile possc m 9 deficile Pml ista (sta in ra^.) P 10 impn»- dendo // uictoriae tuae T 12 a<i*am P \'.i Qt 07n.T liomini-> ///'
15 se curare T 17 di*sertuui (s ras.) P (juisitiono Ptal 2<i copiosissimisj pernitiosissimisrm/ 21 compraeheudi Pml 23 esse] esse* (t ras.) /' ut— non esset om.Pml 20 inueniri uon posse M 28 falhuiae Pml })seudomeuiaeT pseudomcni m
32 I. C 0 n t r a A c a d e m i c 0 s
soritae in illius causae patrocinio uiguerunt. et cum ab eodem Zenone accepissent nihil esse turpius quam opinari, confecerunt callidissime, ut, si nihil percipi posset et esset opinatio turpissima, nihil umquam sapiens approbaret.
12. Hinc eis inuidia magna conflata est; uidebatur enim esse 5 consequens, ut nihil ageret qui nihil adprobaret. unde dormientem semper et officiorura omnium desertorem sapientem tuuni Acade- mici describere uidebantur, quem nihil adprobare censebant. hic ilh inducto quodam probabih, quod etiam ueri simile nominabant, nullo modo cessare sapientem ab officiis asserebant, cum haberet quid lo sequeretur, ueritas autem siue propter naturae tenebras quasdam siue propter simihtudinem rerum uel obruta uel confusa latitaret, quamuis et ipsam refrenationem et quasi suspensionem assensionis prorsus magnam actionem sapientis esse dicebant. uideor mihi breuiter totum, ut uohiisti, exposuisse nihilque recessisse a praescrip- 15 tione, Alypi, tua, id est egisse, ut dicitur, bona fide. si enim ahquid uel non ita, ut est, dixi uel forte non dixi, nihil uoluntate a me fac- tum est. bona ergo fides est ex animi sententia. homini enim homo falsus docendus, fallax cauendus debet uideri, quorum prius magistrum bonum, posterius discipuhim cautum desiderat. 20
13. Tum x\lypius: Gratum, inquit, habeo, cum et Licentio a te satisfactum est et me onere inposito releuasti. non enini magis tibi uerendum erat, ne quid explorandi mei causa minus a te diceretur — nam aho modo qui fieri poterat? — quam mihi, si in quoquam te [)rodere fuisstt necesse. quare faxis, ut ilhid quod deest non tam 25 percontationi quam ipsi percontanti de differentia nouae ac ueteris Academiae ne te pigeat exponere. — Prorsus, inquam, fateor, piget. quare beneficium dedens — nam hoc quod commemoras ad rem ma-
3 cf. Cic. Acad. II 59 6 cf. ibid. II 39. 62
1 solitae HMP 2 calidissime Pml 3 onatio Pml 4 approbare P 5 esse om.3/m2 G conseques Pmi 1 s\mm Tedd. 8 hinc a 9 probabih] probari HMP 1 1 naturae] natura et ( add. m. post.) P 12 uel obruta
(1 et 0 am2) P Umagnam prorsus HMPm. posi. T edd. dicerant PwJ 15 praescriptione (p alt. exh)P 16 alypii P fide* (s ras.) P 17 forsitan M 19 cauendus] emendus M debaet Pml 22 releuasti in ras. Pm2 24 fleri M quoquam te] quo quante P quoquo ante H 25 fac sis T 26 de om.M
noui T 27 ne te — Acadeniiae om.M 28 hoc] et -joc tdd.
II 5, 11—6, 14 33
xime pertinere negare non possum — si me paululum conquiescente apnd me distinguere ista nomina et causam nouae Academiae aperire uolueris. — Crederem, inquit, me quoque a prandio te auocare uoluisse, ni et magis a Licentio territum dudum putarem 5 et eirs postulatio ita nobis praescripsisset, ut ei ante prandium quidquid huius inuolutionis esset expediretur. — Et cum reliqua dicere tenderet, mater nostra — nam domi iam eramus — ita nos trudere in prandium coepit, ut uerba faciendi locus non esset. VI. 14. Deinde, cum tantum alimentorum accepissemus, quan-
10 tum compescendae fami satis esset. ad pratum regressis nobis Aly- pius: Paream, inquit, sententiae tuae nec ausim recusare. si enim nihil me fugerit, gratabor cum doctrinae tuae tum etiam memoriae meae. at si in quoquam fortasse aberrauero, recurabis id, ut deinceps huius modi delegationem non pertimescam. nouae Academiae dis-
15 cidium non tam contra ueterem conceptum quam contra Stoicos arbitror esse commotum. nec uero discidium putandum, si quidem a Zenone inlatam nouam quaestionem dissolui discutique oportebat. nam de non percipiendo quamuis nuUis confhctationibus agitata, incolens tamen etiam ueterum Academicorum mentes sententia
20 non inpudenter existimata est. quod etiam ipsius Socratis Platonis- que ac reliquorum ueterum auctoritate probatu facile est, qui se hactenus crediderunt posse ab errore defendi, si se assensioni non temere commisissent, quamuis propriam de hac re disputationem in scholas suas non introduxerint nec ab illis enucleate ahquando quae-
25 situm sit, percipi necne ueritas possit. quod cum Zeno rude ac nouum intuhsset contenderetque nihil percipi posse, nisi quod uerum ita esset, ut dissimihbus notis a falso discerneretur, neque opinationem subeundam esse sapienti atque id Arcesilas audiret, negauit huius modi quidquam posse ab homine reperiri neque ihi
4 ni om.Ma ma,L'is te {om. et) Tm2 5 praescribsisset P 6 iuuolu- tationis M 7 nos trudere] nostruradere P nostru indere Hml nostundere
Hm2, om.M lacum uacua relicfa 9 accepisemus Pml 11 tuae om.M
asim Pmi ausus sum a 12 gratulabor ilfPm2a cum]tumJl/ 13 at] aut T oberraueroT curabis7'm2 inmg. 16 est piitandum edd. 18 percipienda a 21probatum/^ 22 actenus //Pm2 ab errore posse rw se om T 23 com- mississent P proprie T ac Pml 24 scolas codd. non om.MT
26 contenderetquae P posset P 28 obeundam M sapienti— audiret
om.Pml archesilas co6?(/. 29 quidquam om. 3/ omine P repperiri Pm2 LXIII. August. I parg III. ed. K n o e 1 1. 3
34 I. Contra Academicos
opinionis naufragio sapientis committendam esse uitam. unde etiam conclusit nulli rei esse adsentiendum.
15. Uerum cum ita res se habeat, ut uetus Academia magis aucta quam oppugnata uideretur, extitit Philonis auditor Antiochus, qui, ut nonnuUis uisus est, gloriae cupidior quam ueritatis in simul- 5 tatem adduxit Academiae utriusque sententias. dicebat enim rem insohtam et ab opinione ueterum remotissimam Academicos nouos conatos inducere. in quam rem ueterum physicorum ahorumque magnorum philosophorum inplorabat fideni ipsos etiam Academicos oppugnans, qui se ueri simile contenderent sequi, cum ipsum uerum 10 se ignorare faterentur, multaque argumenta collegerat, quibus nunc supersedendum arbitror, nihil tamen magis defendebat quam per- cipere posse sapientem. hanc puto inter Academicos nouos ac ueteres controuersiam fuisse. quae si secus se habet, ut Licentium plenissime informes pro utroque postulauerim. si uero ita est, ut dicere potui. 15 susceptam disputationem peragite.
VII. 16. Timi ego: Quamdiu, inquam, Licenti, in isto nostro longiore quam putabam sermone conquiescis? audisti, qui sint Academici tui? — At ille uerecunde adridens et ahquantum hac compellatione turbatior: Paenitet me, inquit, tanto opere adfir- 20 masse contra Trygetium beatam uitam in ueritatis inquisitione consistere. nam me ista quaestio ita perturbat, ut uix non miser sim, qui certe uobis, si quid humanitatis geritis, uideor miserandus. sed quid me ipse ineptus crucio? aut quid exhorreo tanta causae bonitate subnixus? prorsus non cedam nisi ueritati. — Phicentne. 25 inquam, tibi noui Academici? — Phirimum, inquit. — Ergo ueruni tibi uidentur dicere^ — Tum ille cum iam esset assensurus arrisi- one Alypii cautior factus haesit ahquantum et deinde : Repete, inquit, rogatiuncuhim. — Uerumne, inquam, tibi uidentur Academici dicere ?
3 se res T haberet Tm 4 acuta M oppiignata*P filonis T 5 nonnulli Migne uisum M 6 adduxerit T 8 conatus Ma pliisi- corum MP pysicorum Tjnl alienorumque M 10 con*tenderent (d ms.)P 12 sedendum M quam] quam uerum m 18 largiore M conquiess Pml sunt Tml 20 penitet P tantopere HMT 24 ineptus crutio PtnlT crucio ineptus M tantae M 25 prorsus om-M pacentne Pml 27 nidentur tibi edd. iam] iam id T arisione Pml 28 repetite (ti add. m2)P
29 dicere achademici T
II 6, 14-7, 17 35
— Et rursus cum diu tacuisset: Utrum, ait, uerum sit, nescio; pr* babile est tamen. neque enim plus uideo quod sequar. — Probabil inquam, scisne ab ipsis etiam ueri simile nominari? — Ita, inquit uidetur. — Ergo, inquam, ueri similis est Academicorum sententia. 5 — Ita, inquit. — Quaeso attende, inquam, diligentius. si quisquam fratrem tuum uisum patris tui similem esse affirmet ipsumque tuum patrem non nouerit, nonne tibi insanus aut ineptus uidebitur? — Et hic diu tacuit; tum ait: Non mihi hoc uidetur absurdum.
17. Cui ego cum respondere coepissem: Expecta, inquit, quaeso
10 paukdum. ac post arridens: Dic mihi, ait, oro te, iamne certus es
de uictoria tua ? — Tuni ego : Fac me, inquam, certum esse ; non ideo
tamen tu causam tuam debes deserere, praesertim cum haec inter
nos disputatio suscepta sit exercendi tui causa et ad ehmandum
animum prouocandi. — Xumquidnam, inquit, aut Academicos legi
5 aut tot disciphnis eruditus sum, quibus tu ad me instructus aduen-
tas ? — Academicos, inquam, nec illi legerant, a quibus primo senten-
tia ista defensa est. eruditio autem disciphnarumque copia si te defi-
cit, non usque adeo tamen ingenium tuum esse debet inualidum, ut
nullo facto impetu paucissimis uerbis meis rogationibusque succum-
20 bas. illud enim iam uereri coepi, ne tibi citius quam uolo succedat
Alypius, quo aduersario non ita securus deambuhibo. — Ergo uti-
nani, inquit iUe, iam uincar, ut ahquando uos audiam disserentes
et, quod phis est, uideam, quo mihi spectaculo nihil potest fehcius
exhiberi. nani quoniam placuit uobis ista fundere potius quam effun-
25 dere, si quidem ore prorumpentia stilo excipitis nec in terram, ut dici-
tur, cadere sinitis, legere etiam uos licebit; sed nescio quo modo,
cum admouentur ocuhs idem ipsi, quos inter sermo caeditur, bona
disputatio si non utihus, at certe laetius perfundit animum.
27 cf* Ter, Heaut. 242
1 rursum edd. 4 inquam om.T uerissimilis P uerisimiles H esse M 5 ita] est T quaeso] illud quaeso T iam quaeso cdd. G uisum orn.M
7 uel M 8 hoc om.T 10 ac ex at corr.T 11 uictori Pml 14 nonquid- namT 15 sim .17 tu om.M instrutus Pmi aduenias (enias m ras. m. post.)P 16 ista sententia Ji 18 debet esse T 19 rogatianibusque PmJ rogationibus T 20 coepi* (t ras.) P titius Pml 21 deambulo Migne
23 filitius Pml facilius MmlT uel carius Mm2 20 uobis T 27 ceditur MT ^ditur a 28 at] ac MP animam T
3*
36 I. ContraAcademicos
18. Gratum habemus, inquam; sed repentina ista gaudia tua temere illam sententiam euadere coegerunt, qua dixisti nullum tibi spectaculum exhiberi posse feUcius. quid,si enim patrem ilhim tuum, quo profecto nemo philosophiam est post tam longam sitim hausturus ardentius, nobiscum ista quaerentem ac disserentem uidebis. cum 5 ego me fortunatiorem numquam putabo, quid te tandem sentire ac dicere conuenit? — Hic uero ille ahquantum lacrimauit et, ubi loqui potuit, porrecta manu caelum suspiciens: Et quando ego, in- quit, deus, hoc uidebo ? sed nihil est de te desperandum. — Hic cam paene omnes ab intentione disputationis dimitti in lacrimas coepis- 10 semus, obluctans mecum et uix me colUgens: Age potius, inquam, et in uires tuas redi, quas ut congereres undeunde posses patronus Academiae futurus, longe ante monueram. non opinor ideo, ut modo
a n t e t u b a m t r e m 0 r 0 c c u p e t a r t u s
aut ut uisendae aHenae pugnae desiderio tam cito te optes esse cap- 15 tiuum. — Hic Trygetiu^, ubi satis attendit iam uultus nostros serenatos: Quidni iste optet, inquit, homo tam sanctus, ut hoc ei deus antc uota concesserit? crede iam, Licenti; nam qui non inue- nis quid respondeas, et adhuc ut uincare optas, paruae fidei mihi uideris. — Arrisimus. — Tum Licentius: Loquere beatus, inquit, ao non inueniendo uerum, sed certe non quaerendo.
19 Qua hilaritate adulescentulorum cuni essemus laetiores: Attende, inquam, rogationem et in uiam firmior et ualentior redi, si potes. — En adsum, inquit, quantum possum. quid enim, si ille fratris mei uisor fama compertum habeat eum esse similem patris, ^b potest insanus aut ineptus esse, si credit? — Stultusne, inquam, saltem dici potest? — Non continuo, inquit, nisi se id scire con-
14 Uerg. Aen. XI 424
3 exiberi P facilius M enim] etiam HT illnm patrem ead.
5 uidi^ris T 6 quod a 8 suspicens Pml ego om. a 9 deus om.M sed] si a desperandum de te T 10 dimitti*P remitti Tm demitti a 12 quas] quas quia T '♦***unde (unde ras.) P unde HM 15 aut ojn.a tam cito] tacito M 16 tam HMPa 17 qu*inni P quinni H 18 concesserit (it
in ras.) P nam] iam // 21 non] 1 in Hm2 s. l 22 ilaritate Pml
adolescentorum 3/ 23redi firmioret ualentior erfrf. 24quatumPm/ 25simi- lem esse T patriJ/ 2Gcredis3/ stiiltus nequam 3/ 27 potes 3/ ni T
II 7, 18—8, 20 37
tenderit. nam si ut probabile sequitur quod crebra fama iactauit, nullius temeritatis argui potest. — Tum ego: Kem ipsam paulisper consideremus et quasi ante oculos constituamus. ecce fac illum nescio quem hominem, quem describimus, esse praesentem ; aduenit alicunde 5 frater tuus. ibi iste: cuius hic puer fihus? respondetur: cuiusdam Romaniani. at hic: quam patris similis est! quam non temere hoc ad me fama detulerat! hic tu uel quis ahus: nosti enim Romani- anum, bone homo ? non noui, inquit; tamen simihs eius mihi uidetur. poteritne quisquam risum tenere ? — Nullo modo, inquit. — Ergo, 10 inquam, quid sequatur uides. — lam dudum, inquit, uideo. sed tamen ipsam conclusionem abs te audire uolo ; oportet enim alere incipias quem cepisti. — Quidni, inquam, concludam ? ipsa res clamat simi- hter ridendos esse Academicos tuos, qui se in uita ueri simihtudinem sequi dicunt, cum ipsum uerum quod sit ignorent.
15 VIII. 20. Tum Trygetius: Longe mihi, inquit, uidetur dissi-
mihs Academicorum cautio ab huius quem descripsistis ineptia. iUi enim rationibus assequuntur quod dicunt esse ueri simile, iste autem ineptus famam secutus est, cuius auctoritate nihil est uihus.
— Quasi uero, inquam, non esset ineptior,si diceret: patrem quidem 20 eius minime noui nec fama comperi, quam sit simihs patri; sed mihi
tamen simihs uidetur. — Ineptior certe, inquit. sed quorsum ista?
— Quia tales, inquam, sunt qui dicunt: uerum quidem non noui- mus, sed hoc quod uidemus eius quod non nouimus simile est. — Probabile, inquit, illi dicunt. — Cui ego: Quomodo istuc dicis? an
25 negas eos ueri simile dicere? — Et ihe: Ego, inquit, ob hoc dicere uohii, ut iUam simihtudinem excluderem. uidebatur enim mihi fama inprobe inruisse in quaestionem uestram, cum Academici ne ocuhs
1 qiiod crebra (d cr in ras. m2) P 4 ah*unde (c ras.) P aliunde M
5 cuidam M 6 patri MT ad me hoc non temere edd. temeraria T
8 mihi om.M 10 iam inquit dudum T 11 istam HM edd. uolo audire H
12 coepisti (o s. m2) P quinni P con*cludam P similiter his scriptum P
13 acathemicos // 14 quid HMT edd. sint M 15 tunc T inquit mihi M 16 descrisistis P descripsisti HM edd. 17assecuntur MTml 18 assecutus a 19 ineptior esset edd. 20 famam a patri sed (ed in ras. m2) P patris et {om sed) edd. 21 qu*orsum P 22 quia] qui MP 24 quomo P ista T istud a 2b eo M inquit ego erf(^. 26 illam om.// 27 improbo Tm^ inruise Pml nec T
oo I. C 0 11 1 r a A c a d e m i c 0 s
quidcm creclaiit humanis, nodum famac millc quidcm, ut poctac fingunt, sed monstrosis tamcn luminibus. nam quis ego tandcni sum Academiae defensor? an in quacstionc ista inuidetis securitati meac? cn liabcs Ah^^ium, cuius aducntus nobis quaeso ferias dedcrit, qucm tc iam duduni non frustra formidare arbitrcnuu". 5
21. Tuni facto silentio oculos ambo in Alypium contulerunt. tum ille: Uellcni quidem, inquit, ut meac uircs ])atiuntur, auxiliari aliquatcnus partibus uestris, nisi mihi omcn ucstrum tcrrori essct. scd hanc formidinem, ni me spcs fcfcllerit, facile fugem. simul enim solatur me, quod pracsens Acadcmicorum oppugnator onus Try- lo getii uicti pacne subierit, ct mmc eur^ uictorem uestra confessionc probabilc cst. ilhid magis ucreor, ne et descrti officii neglegcntiaui et inuasi inpudcntiam deuitare non possim. non enim uos oblitos crcdo iudicis mihi munus fuissc dclatum. — Hic Trygctius: Ilhul. inquit, ahud, hoc autcm ahud cst; quarc quaesunms, ut tc ah- ij quando patiarc priuatum. — Ne rennucrim, ait, nc, cuni inpudcn- tiam uel ncglcgcntiani uitare cupio, in suj)crbiac, quo uitio nihil cst inmanius, laqucos incidam, si honorem mihi a uobis conccssum diu- tius quam permittitis tencam.
IX. 22. Proindc uchm mihi exponas, bonc accusator Acadcmi- 20 corum, officium tuum, id est, in quorum defensione hos oppugnes. mctuo cnim, nc Acadcmicos rcfcUcns Academicum tc probare uchs. — Accusatorum, inquam, ut opinor, duo gcnera essc bcnc nosti. si enini a Cicerone modestissimc dictum est ita cuni cssc Uerris accusatorcm, ut Siculorum 25 dcfcnsor csset, propterca neccsse est eum, qui ahquem accuset. habere alterum, quem dcfendat. — Et ihc: Sakem habesnc tu quidquam, in quo scntcntia tua iani fundata constitcrit? — Facilc cst, inquam, huic rogationi rcspondcrc mihi pracsertim,
1 cf. Ucrg. Aeii. IV Ibl sqq. 24 cf. Cic. Ueir. 11 4, b:i
1 *ille (111 ras.) P iiullao a 2 in lumiiiibus (iu m2)P 8 inuidetis
{ti^ 7n2 VH mg.) P 4 quaesu] quoque 3/ 5 arbitramur .1/m2J'//i 7 inquit quidem edd. 8 terroris HP 9 facile om.M fugiam Ma 10 solatu Phtl honusT 14 illum .1/P/Hi 15 ?>y. aliud] aliud est T vst mh.T 1G reuuerim HMPm2T dum edd. IS l;U|eos Pml onorem Pml 21 dcfeusiouem 7u lios] os Pml eos Pin. post. 24 beue om.Mml si euim] non enim si Tia
25 Uerris esse cdd. 2G accused Ptnl accusat <:di:- 28 tu om.M
II 8, 20—9, 23 39
cui repentina non est; iam hoc totum mecum egi et diu multumque uersaui animo. quam ob rem audi, Alypi, quod, ut arbitror, iam op- time scis : non ego istam disputationem disputandi gratia susceptam uolo. satis sit quod cum istis adulescentibus prolusimus, ubi libenter 5 nobiscum philosophia quasi iocata est. quare auferantur de mani- bus nostris fabellae pueriles. de uita nostra de moribus de animo res agitur, qui se superaturum inimicitias omnium fallaciarum et ueritate conprehensa quasi in regionem suae originis rediens trium- phaturum de libidinibus atque ita temperantia uelut coniuge accepta 10 regnaturum esse praesumit securior rediturus in caelum. uides quid dicam. tollamus iam cuncta ista de medio
arma acri facienda uiro;
nec quidquam mmus semper optaux quam mter eos, qui secum mul- tum uixerunt multumque sermocinati sunt,oriri aHquid,unde nouus
15 quasi confhctus exsurgat. sed propter memoriam, quae infida custos est excogitatorum, referri in Htteras uolui, quod internos saepe pertractauimus, simul ut isti adulescentes et in haec attendere discerent et aggredi ac subire temtarent.
23. Tune ergo nescis nihil me certum adhuc habere quod sen-
20 tiam, sed ab eo quaerendo Academicorum argumentis atque dispu- tationibus impediri? nescio quo enim modo fecerunt in animo quan- dam probabiHtatem — ut ab eorum uerbo nondum recedam — quod homo uerum inuenire non possit; unde piger et prorsus segnis effec- tus eram nec quaerere audebam, quod acutissimis ac doctissimis
25 uiris inuenire non Ucuit. nisi ergo prius tam mihi persuasero uerum posse inueniri, quam sibi ilh non posse persuaserunt, non audebo quaerere nec habeo aUquid, quod defendam. itaque istam inter-
10 cf. Retract. 11,8 12 Uerg. Aen. VIII 441
2 seruaui M ob rem audi P in ms. 4 prolusionis Hml praelusimus m 5 cum {om. nobis)M 6 nostris otnT 8 conpraehensa P 11 de medio iam cuncta ista edd. 12 arma ex armi T arma*acri (a ras') P 13 nequiquam minus MP nec minus quicquam T obtaui T hos T 14 sermotinati Pml 16 est om. a 17 ptra*cuimus Pinl tractauimus MT 18 aggredi cx adgredi T temptarent HMPm2T 20 ab eo] habeo Ta atq ; (q ; m2) P 21 enim quo- modo m 24 ac doctissimis om.HMP; cf. III 15, 34; ciu. dei VI 2 (/ p. 272, 8H) 25 persuadero Tml 27 intergationem Pml
40 1. ContraAcademicos
rogationem remoue, si placet; potius discutiamus inter nos, quam sagaciter possumus, utrumnam possit uerum inueniri. et pro parte mea uideor mihi habere iam multa, quibus contra rationem Aca- demicorum niti molior; inter quos et me modo interim nihil distat, nisi quod ilhs probabile uisum est non posse inueniri ueritatem, mihi 5 autem inueniri posse probabile est. nam ignoratio ueri aut mihi, si illi fingebant, pecuHaris est aut certe utrisque comnmnis.
X. 24. Tum Alypius: lam, inquit, securus incedam; uideo enini te non tam accusatorem quam adiutorem fore. itaque ne longius abeamus, uideamus quaeso prius, ne per hanc quaestionem, in qua 10 successisse uideor his, qui tibi cesserunt, in uerbi controuersiam decidamus, quod te ipso insinuante et auctoritate illa Tulliana turpissimum esse saepe confessi sumus. cum enim, ni fallor, Licen- tius placuisse sibi diceret de probabiMtate Academicorum sen- tentiam, subiecisti, quod ille haud dubie confirmauit, sciretne hanc 15 ab eisdem etiam ueri simihtudinem nominari. et bene noui, si quidem ex te mihi nota sunt, non absque te esse Academicorum placita. quae cum, ut dixi, animo tuo infixa sint, quid uerba secteris ignoro. — Non est ista, inquam, mihi crede, uerborum, sed rerum ipsarum magna controuersia; non enim eos illos uiros fuisse arbitror, 20 qui rebus nescirent nomina imponere, sed mihi haec uocabula uiden- tur elegisse et ad occultandam tardioribus et ad significandam uigilantioribus sententiam suam. quod quare et quomodo mihi uideatur exponam, cum prius illa discussero, quae ab eis tamquam cognitionis humanae inimicis dicta homines putant. itaque perh- 25 benter habeo huc usque hodie nostrum processisse sermonem, ut satis quid inter nos quaereretur aperteque constaret. nam ilH mihi uidentur graues omnino ac prudentes uiri fuisse. si quid est autem,
13 cf. Gic. de orat. I 47. cf. Aug. de ciu. dei IX 5 (I 416, 1 H)
1 potius] et potius Tedrf. 2 sagatiter Pm2 ue*rum P Siam om.M multa] m. ea sunt autem T rationes T 4 nihil interim M 5 ueritatem — inueniri om.Tml 6 si] sicut (cut m2 s. l.) P 10 habeamus Pml 11 iis m 12 te P7n2 s. l. et] ex edd. 15 dubiae Pjnl 17 ex te] abs te H et per te T 18 quid] quae a 20 eos] eos ego T illos m uiros eos m 21 nescirent** (nt m2) P nescire M 22 cultandam MPml 24 uidetur Tml 26 abeo Pml hoc -us- queMP 28 fuisse graues omnino ac pr. uiri M autem est a
II 9, 23-11, 26 41
quod nunc disputabimus, aduersus eos erit, qui Academicos inuen- tioni ueritatis aduersos fuisse crediderunt. et ne me territum putes, etiam contra eos ipsos non inuitus armabor, si non occultandae sententiae suae causa, ne ab eis temere pollutis mentibus et quasi 5 profanis quaedam ueritatis sacra proderentur, sed ex animo illa, quae in eorum libris legimus, defenderunt. quod hodie facerem, nisi nos solis occasus iam domum redire compelleret. — Hactenus illo die disputatum est.
XI. 25. Postridie autem, quamuis non minus blandus tranquil-
10 hisque dies inhixisset, uix tamen domesticis negotiis euoluti sumus. nam magnam eius partem in epistolarum maxime scriptione consuni- seramus et, cum iam duae horae uix rehquae forent, ad pratum processimus. nam inuitabat caeh nimia serenitas placuitque, ut ne ipsum quidem quod restiterat tempus perire pateremur. itaque
15 cum ad arborem sohtam uentum esset et mansissemus loco:Uehm uos, inquam, adulescentuh, quoniam non est hodie magna res aggredienda, in memoriam mihi reuocetis, quomodo hesterno die rogatiunculae, quae uos turbauit, Alypius responderit. — Hic Licentius: Tam breue est, inquit, ut nihil negotii sit hoc recordari;
20 quani leue sit autem, tu uideris. nam, ut opinor, uetuit te, res cum constaret, de uerbis mouere quaestionem. — Et ego: Hoc ipsum, inquam, quid sit quamue habeat uim, satis animaduertistis? — Ui- deor, inquit, mihi uidere quid sit; sed quaeso tu id pauhsper expo- nas. nam saepe abs te audiui turpe esse disputantibus in uerbomm
25 quaestione inmorari, cum certamen nullum de rebus remanserit. sed hoc subtihus est, quam ut exphcandum a me debeat flagitari.
26. Audite ergo, inquam, quid sit, uos. id probabile uel ueri simile Academici uocant, quod nos ad agendum sine adsensione potest inuitare. sine adsensione autem dico, ut id quod agimus non
1 disputauimiis HMPa aduersu Pml 2 aduersatos T diderunt Pml ne add. Pm2 s. l. teritum Pml 4 sue P ne] saltem ne T 6 defenderent a facerent //J/P Tredireir OposttridieT autem m ra^T tranquillusq ; que (q ; add. m2) P 10 illuxit M a domesticis T ♦*sumus (su ras.) P
11 scribtione Pmi consumpseramus //3/Pm-2 12patumPmi 13 mira T 15 mansisemus Pml 16 inquam uos T 18 turbant Pml 19 haec T
22 animauertistis Pmi 23 quaero T 24audiui*r 26 suptilius T
27 quid] quid istuc T uos mn T id om.T uel] ac uel Pml ac id PmZ
42 I. ContraAcademicos
opinemiir ucrum esse aut non id scire arbitremur, agamus tamen: ut uerbi causa, utruni hesterna nocte tam liquida ac pura hodie tani laetus sol exoiturus esset, si nos quispiam rogaret, credo, quod nos id scire negaremus, diceremus tamen ita uideri. talia. inquit Aca- demicus, mihi uidentur omnia, quae probabilia uel ueri 5 similia putaui nominanda; quae tu si alio noniine uis uocare, nihil pugno. satis enim mihi est te iani bene accepisse, quid dicam, id est quibus rebus haec nomina inponam. non enim uocabulorum oj)ificem, sed rerum inquisitorcm decet esse sapientem. satisne 10 intellexistis, quomodo mihi kidicra illa, quibus uos agitabam, de manibus excussa sint? — Hic cum ambo sc intellexissc respon- dissent uultuque ipso responsionem postularent meam: Quid putatis, inquam, Ciccronem, cuius hacc uerba sunt, inupcm fuissc latinae hnguac, ut minus apta rcbus, quas scnticbat, nomina imponcret ? 1 5
XII. 27. TuniTrygetius: lam, inquit, placet nobis, cum rcs nota sit, dc ucrbis nulh^ calumnias commouere. quarc uide potius, quid huicrespondeas, qui nos libcrauit, in quos tu impulsus temtas itcruni inrucrc. — Et Liccntius: Mane, ait, quacso; nam mihi subhicct nc- scioquid,quod uidcam non tibi tamfacile tantum argumcntum cripi 20 dcbuisse. et cum dcfixus in cogitationc sihiisset ahquantum: Kogo, inquit, nihil cssc uidctur absurdius quam dicere se ueri similc scqui cuni, qui ucrum quid sit ignorct; ncc illa mc tua siniili- tudo conturbat. nam rcctc cgo intcrrogatus, utrum cx ista tempcric caeh nuUa in crastinum phiuia cogatur, rcspondco csse ueri similc, 25 qui mc non ncgo nossc ahquid ueri. nani scio arborem istam modo argenteamfierinonpossemultaquetahauere uon inpudentermc scirc dico, quoruni uideo esse simiha ea, quac ucri simiha nomino. tu ucro, Carneadcs, ucl quac aUa Graeca pcstis, ut nostris parcam — quid cnim dubitem in hanc partcm transire ad cum, cui captiuus dcbcor 30 iure uictoriae? — tu crgo, cuni tc nihil ucri scirc dicas, unde lioc
4 Gic. Acad. frag. 19 MuUcr
InonjnosT 2 tam om.J/ liquida**P H exhorturus // quisspiam P 7 repiigno HMPm2Tedd. te iam] etiam M 10 esse* (s ras.) P 12 sunt T 14 imponeret quas sentiebat nomina m 17 uerbo T 18 huc T 19 ruere M 20 quod] quo T edd. 22 nihil] nihil mihi T edd. uidetur esse m 22 similfm M s'u{mHMP quitPm/ 24intergatusPm/ illa il/ tompe»rie P 21 uernTedd. 29 quaedam a alia] ista alia T greca MP 'M uictoriae] u. tuae T
II 11, 2G— 13, 29 43
iieri similc scqueris? at eniiii iioii ei potiii aliiid nomeii inponere. quid ergo nobis disputandum est cum eo, qui nec loqui potest?
28. Xonego,inquit Alypius,pcrfugasmetuani;quanto minus ille Carncades, in quem nescio utrum iuuenali an pucrili leuitate com- 5 motus malcdicta potius quam aliquod teluni putasti cssc iacicndum. nam illi quidcm ad roborandam sentcntiam suam, quae sempcr tenus probabili fundata fuit, hoc intcrim aduersum te facilc suffecerit. ita nos a ueri inuentione procul cssc positos, ut tu tibi ipsc magno argu- mento esse possis, qui ita una interrogatiuncula loco motus cs, ut
10 ubi tibi standum esset pcnitus ignorares. sed haec atquc scientiam tuam, quam tibi inprcssam de hac arbore paulo ante confessus cs, in ahud tempus diffcramus. quanmis cnim iam ahas partes dclegeris, tamen sedulo docendus cs, quid paulo ante dixerim. nondum, ut opinor, in eam quaestionem, qua utrum
15 inueniri uerum possit quaeritur, progrcssi fueranuis, sed ilhid tantuni in ipso uestibulo defcusionis meac pracscri- bendum putaui, in quo te kssum prostratumque prospexeram, hoc est utrum ueri simile an probabile an alio si quo no- mine ap})ellari potest, quod sibi Academici sat esse dicant, quaereii-
:io dum non esse. nani si tu optimus iam inuentor ucritatis tibi uidcris, nihil cid me. postca si ingratus non fueris huic patrocinio meo, cadcm fortasse nu^ docebis.
XIII. 29. Hic ego, cum uerecunde Licentius Alypii impetum
formidaret: Omniapotius. inquam, Alypi. loqui maluisti quam quem
25 ad modum nobis cum his, qui loqui nesciant. disputandum sit. —
Et ille: Quoniam olim cum mihi tuni omnibus notum est et nunc
tua professione satis iniiicas te loquendi peritum esse. uelim ex-
1 uomeii ei non potui aliud >/t non p. ci aliud uomcn a 4 iuuenali ac (c ?/t2)P iuuenilia {om. ■du)lIM 5 telum oin.M Q sacpe a tenus 07n.M probabili ratione « 1 aidiiwnt H Pvil 8 sepositos T ipsi a 10 hoc .1/ 11 j)aulo ante oju.M 13 degeris Pml delegeres M ante] at Pnil
14 dixerimus T nondum] n. enim 7n lO ilud Pml definitionis M
18 si*mile P approbabile Tml 19 appcllare (c cx i m2) P potcs*/' quod sibi] quod si ,1//' si quod sibi T sat csso] adessc T 2!i cst -1/
optimis Pml iam 07n.M 21 si iiigratus (si in i)i m.^.) P patrotiuio P}nl eandem T 22 me tortasse M 23 uerccondc Pnil alipyi P 24 alypit (i ras.) P 2.") iis /,< 2() cum] tum Mml e<ld.
44 I. Contra Academicos
plices utilitatem primo huius inquisitionis suae. quae aut superflua est, ut opinor, et ei multo magis respondere superfluum est aut, si commoda uisa fuerit et a me explicari nequiuerit, precario abs te impetrem, ut magistri officium ne grauere. — Meministi, inquam, heri me esse pollicitum de istis uocabuhs post acturum. et nunc \]\v 5 sol admonet, ut quae ludicra pueris proposui redigam in cistas, prae- sertim cum ea ornandi iam potius quam uendendi gratia proponam. nunc antequam stilum nostrum tenebrae occupent, quae patronae Academicorum solent esse, uolo inter nos hodie plenissime constet, ad quam quaestionem nobis explicandam mane surgendum sit. ita- ii> que responde quaeso, utruni tibi uideantur Academici habuisse cer- tam de ueritate sententiam et eam temere ignotis uel non purgatis animis prodere nokiisse, an uero ita senserint, ut eorum se dispu- tationes habent.
30. Tum ille: Quid iUis animi fuerit, inquit, non temere confir- ib mabo. nam quantum ex libris colligi datur, tu mehus nosti, quae in uerba sententiam suam promere soleant; me autem de me ipso si consulis, inuentum nondum esse uerum puto. addo etiam, quod de Academicis flagitabas, nec posse inueniri me putare non sokmi inokta quam semper fere animaduertisti opinione mea sed etiam auc- 20 toritate magnonim excellentiorumque philosophorum, quibus nos praebere colla siue inbeciUitas nostra siue sagacitas ipsorum, ultra quam nihil iam inueniri posse credendum est, nescio quo modo com- pellit. — Hoc est, inquam, quod uolui. nam uerebar, ne, cum tibi quoque id uiaeretur quod mihi, disputatio nostra manca remaneret 25 nuUo existente, qui ex altera parte rem uenire in manus cogeret, ut dihgenter quantum possumus uersaretur. itaque si id euenisset, para- tus erani te rogare, ut Academicorum partes ita susciperes, quasi tibi non solum disputasse sed etiam sensisse uiderentur uerum non posse comprehendi. quaeritur ergo inter nos, utrum illorum argu- 30
1 tuae T 3 nequierit HM non quiuerit T pr*ecario (a ms.)P abs te om T 4 neg+auere (r ras-) P 5 fuisse T acturus M 6 solam monet P redigam T praedicam HMP in cista P hin cistas Hml incitat Hm2 in
cystras M 9 plenisisime P 10 est M 13 disputationes se edd. 16 colli- gatur (om. datur) M in quae T 18 uerum esse m 19 de] ab MPm2,
dcest in PmlT 20 insolita (s ?«2) P fere om. 3/ animiaduertisti Pmi 22 sagatitas Pml insagacitas M eorum M 27 si deuenisset MP 28 achad- michorum Pml
II 13, 29-III 1, 1 45
mentis probabile sit nihil percipi posse ac nuUi rei esse assentien- dum. quod si optinueris, cedam libenter; si autem demonstrare potuero multo esse probabilius et posse ad ueritatem peruenire sa- pientem et adsensionem non semper esse cohibendam, nihil habebis, 5 ut opinor, cur non te in meam sententiam transire patiaris. — Quod cum illi placuisset et eis qui aderant. iam uespere obumbrati domum reuertimus.
LIBER TERTirS.
I. 1. Cuni post ilhim sermonem, quem secundus hber continet,
10 aiio die consedissemus in balneis — nam erat tristior, quam ut ad pratum hberet descendere — sic exorsus sum: Arbitror uos iam satis animo aduertisse, qua de re inter nos discutienda qua-estio con- stituta sit. sed antequam ad partes meas ueniam, quae ad eam pertinent exphcandam, pauca quaeso de spe de uita de instituto no-
15 stro non ab re abhorrentia hbenter audiatis. negotium nostrum non leue aut superfhmm, sed necessarium ac summum esse arbitror, magno opere quaerere ueritatem. hoc inter me atque Alypium conuenit. nam et ceteri philosophi sapientem suum eam inuenisse putauerunt et Academici sapienti suo summo
20 conatu inueniendam esse professi sunt idque iUum agere ^edulo, sed quoniam uel iateret obruta ^uel confusa non emineret, ad agendam uitam id eum sequi, quod probabile ac ueri simile occurreret. id etiam uestra pristina disceptatione confectum est. nam cuni alter inuenta ueritate beatum fieri asseruerit
25 liominem, alter uero tantum dihgenter quaesita, nulh nostrum du-
2 obtiaueris HM opti*nueris P 3 uenire M 5 sententiam (tiam s. l. m2) P G eis HMP ceteris Tm 7 reuertimur a 8 AURELI AUG ACHADEMI
CORUM LTBER SECUXDUS EXPLICIT. INCIPIT LIBER TERTIUS P EXPLICIT LIBER SECUNDUS AURELII AUGUSTINI EPIS(JOPI ACHA- DEMICORUM. LIBER TERTIUS INCIPIT H EXPLICIT L -11. GTRA ACHADEM. INCIPIT LHJIII.J/ EXPLICIT LIB II- AUGUSTINI AU- RELII CONTRA ACHADEMICOS. INCIP***IIir 9 quem deest iriT
quae P 10 tristicior P 11 libere descendere possemus M exorsus sum cxcidit in T 12 animaduertisse T edd. 15 aborrentia P 17 magno*pere (o ras.jP magnopere HMT 18 philosophi*(a ras.) P 19 *inuenisse (m ras.) P inuenire M 24 ea inuenta (om. ucritate) T asseueret ex asseruerit P
46 I. ContraAcademicos
bium est nihil esse a nobis huic negotio praeponendum. quam ob rem qualem uobis quaeso hesternum diem uidemur duxisse? uobis quidem in studiis uestris uiuere hcuit. nam et tu, Trygeti, Uergihi te carminibus oblectasti et Licentius fingendis uersibus uacauit, quorum amore ita perculsus est, ut propter cum maxime mihi istum 5 sermonem inferendum putarem, quo in eiu** animo philosophia — nunc enim tempus est — maiorem partem non modo quam poetica sed quaeuis aha disciphna sibi usurpet ac uindicet.
II. 2. Sed quaeso uos, nonne miserati nos estis, cum pridie ita cubitum issemus, ut ad dilatam quaestionem et prorsus ad nihil 10 ahud surgeretur, quod tanta de re famihari necessario peragenda extiterunt, ut his penitus occupati uix duas extremas diei horas in nosmet ipsos respirare possemus? quare semper fuit sententia mea sapienti iam homini nihil opus esse ; ut autem sapiens fiat, pkiri- mum necessariam esse fortunam, nisi quid ahud uidetur Alypio. ir> — Tum iUe: Quantum iuris, inquit, fortunae tribuas, nondum bene noui. nam si ad contemnendam fortunam fortima ipsa opus esse arbitraris, me quoque comitem in hanc sententiam do tibi. sin fortu- nae nihil ahud concedis quam ea, quae corporis necessitati non possunt nisi ipsa uolente suppetere, non ita sentio. aut enim hcet 20 eadem repugnante atque inuita nondum sapienti, cupido tamen sapientiae ea sumere, quae uitae necessaria confitemur, aut con- cedendum etiam in omni sapientis uita eam dominari, cum et ipse sapiens his, quae corpori necessaria sunt, non indigere non possit.
3. Dicis ergo, inquam, fortunam esse necessariam studioso sa- 25 pientiae, sapienti uero negas. — Non ab re est eadem repetere, in- quit. itaque nunc etiam abs te quaero, utrum fortunam ad se ipsam contemnendam ahquid iuuare aestimes. quod si arbitraris, dico sa- pientiae cupidum magnopere indigere fortuna. — Arbitror, inquam, si quidem per illam erit tahs, quahs eam possit contemnere. nec absur- 30
14 cf. Retract. 11,2
1 a nobis nihil esse M 2 qualiter a nobis T 3 studiis (di s. m2) P uiuere (c/. I 4, H)] uidere P tu om.M trygeti* (i ras,) P uirgilii MT teuirgiliirwl 4 uacauit Pm2T uacuit //J/Pmi SuendicetJl/a 9 mise- ratio HmlM miserti Mujne nos T nostri HMP {cf. Conf. V 9, 16) 12 is Pml 13 nosme ipsos Pml 21 tamen om.M 22 su*mere (m ras.) P 23 etiam Pynl e^iaim Pm. post. estexmm HMTedd. 24 iis m 25 studioso om Jf
III 1,1-2, 4
dum est; nam sic etiam paruis nobis ubera necessaria sunt, quibus efficitur, ut sine his postea uiuere ac ualere possimus. — Sententias, ait, nostras, si animi conceptio non dissonat, concordare mihi liquet, nisi forte disserendum cuiquam uidetur, quod fortunae uel uberum
5 non ipsa ubera seu fortuna, sed alia res quaedam nos faciat contem- tores. — Nihil magnum est, inquam, aHo simih uti. nam ut sine naui uel quoHbet uehiculo aut omnino, ne uel ipsum Daedalum timeam, sine ulHs ad hanc rem accommodatis instrumentis aut ahqua occul- tiore potentia Aegeum mare nemo transmittit, quamuis nihil ahud
10 quam peruenire proponat, quod cum ei euenerit, illa omnia, quibus aduectus est, paratus sit abicere atque contemnere, ita quisquis ad sapientiae portum et quasi firmissimum et quietissimum solum peruenire uohierit — quoniam, ut aha omittam, si caecus ac surdus fuerit, non potest, quod positum est in potestate fortunae — neces-
15 sariam mihi uidetur ad id quod concupiuit habere fortunam. quod cum obtinuerit, quamuis putetur indigere quibusdam rebus ad corporis uahtudinem pertinentibus, iUud tamen constat, non his opus esse, ut sapiens sit, sed ut inter homines uiuat. — Immo, ait ille, si caecus ac surdus sit, et sapientiam adipiscendam et ipsam
20 uitam, propter quam sapientia quaeritur, mea sententia iure con- temnet.
4. Tamen, inquam, cum ipsa uita nostra, cum hic uiuimus, sit in potestate fortunae nec nisi uiuens quisque sapiens fieri possit, non- ne fatendum est opus esse eius fauore, quo ad sapientiam perueha-
25 mur? — Sed cum sapientia, inquit, non nisi uiuentibus necessaria sit remotaque uita nuUa sit indigentia sapientiae, nihil in propaganda uita pertimesco fortunam. etenim quia uiuo, propterea uolo sapien- tiam, non quod sapientiam desidero, uolo uitam. unde fortuna si mihi abstulerit uitam, auferet causam quaerendae sapientiae. nihil igitur
30 habeo, cur ut fiam sapiens aut fauorem optem fortunae aut im~ pedimenta fn^ryiiriom. nisi aha fortasse protuleris. — Tum ego: Non
1 u**bera P uerba a sunt necessaria M 3 nostra Pml 4 nisi pri- orte {in ras. ct in mg. m2) P discernendum Tedd. 5 fortunae] uel for- tnnsieTedd. contemiptores HMPm2T 6 utinann HMml 7 dedalum MP 9 mare egeum T 10 uenerit a 11 euectus T 14 necaessariam Pml
necessarium M 15 concupiit T 16 cum (c in ras. m2) P 20 scientia a contemnit a 22 ali. cum] qiiam T qua edd. 24 est] et Pml perueamur T 25 necesaria P sit necessaria edd. 31 alia ex aba corr. Pm2
48 I. ContraAcademicos
igitur censes sapientiae studiosum posse forluna, ne ad sapientiam perueniat, impediri, etiamsi ei non auferat uitam ? — Non arbitror, inquit.
III. 5. Uolo, inquam, mihi paululum aperias, quid tibi inter sapientem et philosophum distare uideatur. — Sapientem ab studioso, 5 ait, nulla re differre arbitror, nisi quod quarum rerum in sapiente quidam habitus inest, earum est in studioso sola flagrantia. — Quae sunt tandem istae res ? inquam ; nam mihi nihil ahud uidetur inter- €sse, nisi quod alter scit sapientiam, alter scire desiderat. — Si scientiam, inquit, modesto fine determinas, ipsam rem planius 10 elocutus es. — Quoquo modo, inquam, eam determinem, illud om- nibus placuit scientiam falsarum rerum esse non posse. — In hoc mihi, inquit ille, uisa fuit obicienda praescriptio, ne inconsiderata consensione mea facile in principahs illius quaestionis campis tua equitaret oratio. — Plane mihi, inquam, nihil ubi equitare possem 15 rehquisti. nam, nisi fallor, quod iam dudum mohor, ad ipsum finem peruenimus. si enim, ut subtihter uereque dixisti, nihil inter sapien- tiae studiosum et sapientem interest, nisi quod iste amat, ille autem habet sapientiae disciphnam — unde etiam nomen ipsum, id est ha- bitum quendam exprimere non cunctatus es — nemo autem habere 20 disciphnam potest in animo, qui nihil didicit, nihil autem didicit, qui nihil nouit, et nosse falsum nemo potest, nouit igitur sapiens ueritatem, quem disciphnam sapientiae habere in animo, id est ha- bitum iam ipse confessus es. — Nescio, inquit, cuius impudentiae sim, si habitum inquisitionis diuinarum humanarumque rerum 25 esse in sapiente confessum me negare uoluero. sed qui tibi uideatur inuentorum probabihum habitus non esse, non uideo. — Concedis inquam, mihi falsa neminem scire? — Facilc quidem, inquit. — Dic iam, si potes, inquam, sapientem nescire sapientiam. — Quid enim? ait, hoc hmite uniuersa concludis, ut uideri sibi non 30 possit comprehendisse se sapientiam? — Da, inquam, dexteram.
1 a fortuna Tm 2 non et uitam om.M 4 aperies M 5 sapi-
entiam M a.m 6 sapienti T sapientia HMP 7 quidem M 10 scientiam] sapientiam M 11 eloquutus Pml quoquo] quo P inquara omM
deminem Pml homnibus P 13 obicienda (i pr. m2) P praescribtio Pml 14 fale Pml eius T 15 inquam mihi edd. 25 inquesitionis P^nl 28 mihi inquam edd. facile] facile id Tm 29 potest H 30 uideris P 31 se om.T dexteram (ram in ras.) P dextram M
III 2, 4—3, 6 49
nam, si meministi, hoc ost qiiod heri me dixi effecturum, quod nunc non a me conchisum, sed a te ultro mihi oblatum esse gaudeo. nam cum inter me et Academicos hoc interesse dixissem, quod ilhs proba- bile uisum est ueritatem non posse comprehendi, mihi auteni non- 5 dum quidem a me inuentam, inueniii tamen posse a sapiente uide- atur, nunc, cum mea interrogatione urgereris, utrum sapiens nesciat sapientiam, 'uidetur sibi scire' dixisti. — Quid tum postea ? inquit. — Quia. si uidetur sibi, inquam, scire sapientiam, non ei uidetur nihil scire posse sapientem; aut, si sapientia nihil est, uolo
10 affirmes.
6. Crederem uere, inquit, ad calcem nos finesque uenisse, sed repente, cum dextenis interposuisti, disiiinctissimos nos esse et in longum progressos uideo, uidelicet quod hesterno die a nobis nulla aha quaestio constituta uidebatur, nisi quod sapientem ad com-
15 prehensionem ueri peruenire posse affirmante te ego negaueram, nunc uero nihil nie opinor concessisse tibi quam uideri posse sapienti probabihum reruni se consecutum esse sapientiam; quam tamen sa- pientiam in inuestigatione diuinarum humanarumque rerum me constituisse nuUi nostrum arbitror dubium. — Xon, inquam, ideo,
20 quia inuoluis, euohieris; uideris enim iam mihi exercendi tui causa disputare et, quia bene nosti istos adulescentulos uix adhuc posse discernere, quae acute ac subtiliter disseruntur, tamquam iudicum abuterisignorantia,ut tibi quantumhbet loqui nuho liceat reclaman- te. nam paulo ante dixisti, cum quaererem, utrum sciret sapiens
25 sapientiam, scire sibiuideri. cui ergo uidetur sapientem scire sapien- tiam., non utique uidetur nihil scire sapientem. hoc enim contendi non potest, nisi quisquam dicere audeat nihil esse sapientiam. exquo fit, ut hoc tibi, quod etiam mihi, uideatur, nani mihi uidetur sapien- tem non nihilscire et tibi, opinor, cui placet uideri sapienti sapien-
1 eri Pml 4 compraehtMuli Pml 5 iiiueiita T 6 nurc] nunc tu Tedd. mea cu Tml 7 uidetur add. Pm2inm<j. 8 ir.quam om.T 11 inquam T finesq;**ue P finem([ue II Mm ii\ fiaemque T 15 perueuiri .1/ firmante M te omT 16 t)ilii!] n. aliud T 17 consequtum Pm2 constiturum .1/
19 nullo P nostrum] uestrum M nostrum esse T 20 inuohiis— quia
om.IIMP 21 adhuc] hic M 22 iuih^cum Pml iudicium //, om.M 23 m\\\o*P 24 dixisti om.T cuni ex quum P quaerem Pml 25 uide**ri (ui m2} P uideri dixisti T cui (i m2) P 28 hoc] iam hoc T edd. tibi quod Mm2 s. l. nam miJii uidetur om.IIMP 29 sapienti om.3/
LXIII. Au?u8t. I pars III. ed. K q o e H. 4
50 1. oontraAcademicos
tem scire sapientiam. — Tum ille: Non magis me ingenium exer- cere uelle quam te arbitror et id miror; non enim tibi ulla in hac re exercitatione opus est. nam mihi adhuc fortasse caeco uidetur interesse inter uideri sibi scire et scire et inter sapientiam, quae in inuestigatione posita est, et ueritatem. quae a nobis cum alterutra 5 dicantur, sibi quem ad modum quadrent non inuenio. — Tum ego, cuni iam ad prandium uocaremur: Non, inquam, mihi quod tantum reniteris disphcet; aut enim ambo nescimus, quid loquamur, et danda est opera, ne tam turpes simus, aut unus nostrum, quod item relin- quere atque neglegere non minus turpe est. sed pomeridianis horis 10 rediemus ad inuicem. mihi enim, cum uideretur iam nos ad calcem peruenisse, pugnos etiam miscuisti. — Hic cum arrisissent, dis^es- simus.
IV. 7. Et cum redissemus, inuenimus Liccntium, cui num- quam sitienti Hehco subuenisset, excogitandis uersibus inhiantem. 15. nam de medio paene prandio, quamuis nostri prandii idem initium qui finis fuit, clam surrexerat nihilque biberat. cui ego : Opto quidem, inquam, tibi, ut istam poeticam, quam concupisti, conplectaris ali- quando, non quod me nimis delectat ista perfectio, sed quod uideo te tantum exarsisse, ut i^isi fastidio euadere ab hoc amore non possis, 20 quod euenire post perfectionem facile solet. deinde cum sis bene canorus, mahm auribus nostris inculces tuos uersus quam ut in illis Graecis tragoediis more auicularum, quas in caueis inclusas uide- mus, uerba quae non intellegis cantes, admoneo tameft, ut pergas potum, si uoles, et ad scholam redeas nostram, si tamen ahquid iam 25 de te Hortensius et philosophia meretur, cui dulcissimas primitias iam uestro illo sermone hbasti, qui te uehementius quam ista poe- tica incenderat ad magnarum et uere fructuosarum rerum scien- tiam. sed dum ad istarum disciphnarum, quibus excoluntur animi.
2 hanc rem T edd. 3 nam— fortasse add. in mg. Pm2 4 inter anle
uideri otn.M scire sibi T alt. et om.M 5 inuestigatione«(m ras.)P
7 p*randium (a ras.) P 9 unum M 10 promeridiani, HMPmkT meridianis Pml post meridianas a horas a 11 redeamus (e alt. ex i) M rediemus (iemus in ras. m2) T 12 peruenisse«P 14 redisemus Pml 15 sitienti om.M helicoo^PhehconT, m.M subuenissent ^iVfP 19pr. quo^3fP nims Pmi delectet edd. 24 amoneo Pml 25 sc*olam (h ras.) P scolam MT iam— hortensius Tm2 in ras. 26 merereturT 27 nostro a sermone illo Tml 28 incederat Pml 29 animi excoluntur M animi ex amici Pm2
III 3, 6—4, 9 51
circulum reuocare uos cupio, metuo, ne uobis labyrinthus fiat, et prope me paenitet ab illo te impetu repressisse. — Erubuit ille disces- sitque, ut biberet. nam et multum sitiebat et occasio dabatur eui- tandi me plura fortasse atque asperiora dicturum. 5 8. Et cum redisset, intentis omnibus sic coepi : Itane est, Alypi, ut inter nos de re iam, ut mihi uidetur, manifestissima non conueniat ? — Non mirum est, inquit, si quod tibi in promptu esse asseris mihi obscurum sit, si quidem pleraque manifesta possunt ahis manifesti- ora et item obscura quaedam nonnullis obscuriora esse. nam si et
10 hoc tibi uere manifestum est, mihi crede esse aMum quemquam, cui et hoc manifestum tuum manifestius sit, et item alium, cui meum obscurum sit obscurius. sed ne me perpugnacem diutius putes, obsecrauerim, ut hoc manifestum manifestius edisseras. — Adtende, inquam, quaeso dihgenter et quasi seposita paululum respondendi
15 cura. si enim bene me atque te noui, facile data opera clarebit quod dico et alter alteri cito persuadebit. dixistine tandem an fortasse obsurdueram, uideri sapienti se scire sapientiam? — Annuit. — Omittamus, inquam, paululum istum sapientem. tu ipse sapiens es an non? — Nihil, inquit, minus. — Uolo tamen, inquam, respondeas
20 mihi, quid ipse sentias de sapiente Academico, utrumnam tibi uide- atur scire sapientiam ? — Utrum sibi, inquit, scire uideatur an sciat, unumne an diuersum putas ? metuo enim, ne haec confusio cuiquam nostrum suffugium praebeat.
9. Hoc est, inquam, Tuscum illud iurgium, quod dici solet,
25 cum quaestioni intemtatae non eius solutio, sed alterius obiectio uide- tur mederi. quod letiam poeta noster — ut me aliquantum Licentii auribus dedam — decenter in Bucohco carmine hoc rusticanum et plane pastoricium esse iudicauit, cum alter alterum interrogat, ubi caeh spatium non amphus quani tres ulnas pateat, ille autem
30 quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores.
29 cf. Uerg. eclog. 3, 105 30 Uerg. eclog. 3, 106 sq.
1 circura Tm laberintus T laborinthus M 2 peniteat (a m2) M 5 redissed Pml 8 possunt (t in ras. m2) P possint HM edd. 11 hoc»**P 12 obscurius sit edd. putes diutius M 13 manifestum om.Mml 14 et quasi— 16 alter om.Pml 15 facilae P 16 et om.Pm2 20 quod H
21 pr. sire Pml 22 putes Tml 24 Tuscum] ♦♦cum M 25 inten*tatae P 27 dedam Pm2 in mg. declam Prhl bucolio Tmi 28 pastoricium Tm2 in mg. pastoritium Pml pastoricum a 30 dic quibus edd:
52 I. G 0 n t r a A c a d e m i c 0 s
quod quacso, Alypi, ne in uilla nobis licere arbitreris, certe uel istae balneolae aliquam decoris gvmnasioruni faciant recordationem; ad id, si placet, quod rogo, responde: uideturne tibi sapiens Acade- micorum scire sapientiam? — iN'e uerba uerbis referendo, inquit, in longum eamus, uidetur uideri sibi scire. — Uidetur ergo, inquam, 5 tibi nescire? non enim ego quaero, quid tibi uideatur uideri sapienti, sed utrum tibi uideatur sapiens scire sapientiam. potes, ut opinor, hic aut aiere aui negare. — 0 utinam, inquit, aut ita mihi facile esset ut tibi aut ita tibi difficile ut mihi, nec tam molestus esses nec in his quidquam sperares. nam cum me lo interrogares, quid mihi de Academico sapiente uideatur, res])ondi uideri mihi, quod uideatur sibi scire sapientiam, ne aut temere me scire affirmarem aut ilhini non minus temere scire dicerem. — Pro magno, inquam, beneficio mihi obsecro concedas prinio, ut ad id quod ego, non ad id quod tute interrogas respondere di^neris, deinde ut 15 spem meam, quam tibi non minus curae quam tuam esse scio, nunc pauluhun omittas — certe si me ista interrogatione decepero, cito transibo in tuam parteni controuersiamquc finiemus — postremo ut pulsanescio qua soUicitudine, qua te tangi uideo, dihgentius aniniad- uertas, quo facile intellegas, quid mihi abs te responderi uehm. 20 dixisti enim ideo te non aut aiere aut negare — quod utique facien- duni est ad id quod rogo — ne temere te scire dicas quod nescis; quasi uero ego quid scias quaesierim et non quid tibi uideatur. itaque nunc idem planius — si tamen planius dici potest — interrogo: uideturne tibi scire sapientiam sapiens an non uidetur? — Si inue- 25 niri, inquit, sapiens, qualem ratio prodit, queat, potest uideri mihi scire sapientiam. — Ratio igitur, inquam, taleni tibi prodit esse sapientem, qui sapientiam non ignoret; et recte istuc. non enim ahter decebat uideri tibi.
10. Quaero ergo iam, utruni possit sapiens inueniri. si enim 30 potest, potest etiam scire sapientiam omnisque inter nos quaestio
2 ginnasioru (i pr. in y corr.) T 5 inquam] in quantum H 6 nescire add. Tm2 in mg. 7 sapienscire Pml 8 potest M agere M 12 uidatur Pml 15 tu te m 16 alt. quamjq. mihia esse] esse certo Tedd. 17 certe — ista om.M 19 solicitudine P 21 aierej affirmare M7n2 24 idem om. m po*test P 26 mihi uideri m 27 inquam igitur P 29 tibi om.M 31 alt. potest om.E quaestio inter nos edd.
III 4, 9-5, 11 53
dissoluta est. si autem non posse dicis, iam non quaeretur, utrum sa- piens aliquid sciat, sed utrum sapiens quisquam esse possit. quo con- stituto iam recedendum erit ab Academicis et tecum ista quaestio, quantum ualemus, diligenter cauteque uersanda. nam illis placuit 5 uel potius uisum est et esse possc hominem sapientem et tamen in hominem scientiamcaderenonposse — quareilli sapientem nihilscire adfirmarunt — tibi autem uidetur scire sapientiam, quod non est uti- que nihil scire. simul enim placuit inter nos, quod etiam inter omnes ueteres interque ipsos Academicos, scire falsa neminem posse; unde
10 ilhid iam restat, ut aut contendas nihil esse sapientiam aut talem sa- pientem ab Academicis describi, qualeni ratio non habet, fatearis et his omissis consentias, ut quaeramus, utrum possit homini tahs prouenire sapientia, qualem prodit ratio. non enim aham debemus aut possumus recte uocare sapientiam.
15 V. 11. Etsi concedam, inquit, quod te magnopere niti uideo, sciri
a sapiente sapientiam et ahquid inter nos deprehensum, quod sapiens possit percipere, tamen nequaquam mihi occurrit Academicorum la- befactata omnis intentio. prospicio enim defensionis eis locum non minimum reseruatum nec illam assensionis suspensionem esse prae-
20 cisam, cumhocipsocausaesuaedeesse nonpossint, quo conuictos pu- tas. dicent enim usque adeo nihil conprehendi nuUique rei assensionem praebendam, ut etiam hoc de nihilo percipiendo, quod tota sibi paene uita usque ad te probabiHter persuaserant, nunc ista conclusione sibi extortum sit, ut, siue tunc huius argumenti uis tarditate
25 ingenii mei siue re uera suo robore inuicta sit, eos loco mouere non possit, cum audacter affirmare adhuc ualeant ne nunc quidem uin rei consentiendum esse. forte enim ahquando contra hoc quoque nonnihil uel a se uel a quopiam reperiri posse, quod acute proba-
9 cf. Oic. Acad. II 40. 103
2 aliqiiit Pml 3 questione M 4 uelemus Ptnl cauteque om.M
uersandum M 6 sientiam Pml 7 n* in ras. m2P 9 falsa T falli HMPa 10 contendas cx contemnas corr.Tml 11 habeat a 12 ab et his incipit
cap. V m 15 s*ciri (i ras.) P scire Ma 16 sapientem (om. a) M deprae- hensum Pml deprehensum erit T 17 hibefaltata Pml labefacta a 19 minu- tum 1/ suspicionem TmSs.f. 20 conuictas Mwi 21 co*prehendi P
22 prehendendam M nihil Tm percipendo Pml pena P 23 persua* serant (s ras.) P 24 tunc] tunc siue nmic cdd. 25 inducta T 27 assentien- dum T 28 repperiri HPml
54 I. ContraAcademicos
biliterque dicatur, suamque imaginem et quasi speculum quoddam in Proteo illo animaduerti oportere, qui traditur eo solere capi, quo minime caperetur, inuestigatoresque eius numquam eundem tenuisse nisi indice alicuius modi numine. quod assit et illam nobis ueritatem, quae tantum curae est, demonstrare dignetur! ego quoque uel ipsis 5 inuitis, quod minime reor, illos superatos esse confitebor.
12. Bene habet, inquam, prorsus nihil amplius optaui. nam uidete quaeso, bona mihi quot et quanta prouenerint. primum est, quod Aca- demici iam sic conuicti esse dicuntur, ut nihil eis restet ad defensio- nem, nisi quod fieri non potest. quis enim hoc aut intellegere ullo 10 modo aut credere ualeat eum, qui uictus sit, eo ipso, quo uictus est, uic- torem se esse gloriari? deinde si quid iam remanet cum his conflicti- onis, non ex eo est, quod dicunt nihil sciri posse, sed ex eo, quod nuUi rei assentiendum esse contendunt. nuncitaque concordes sumus. nam ut mihi, ita etiani illis uidetur sapientem scire sapientiam. sed 15 tamen ab assensione illi temperandum monent. uideri enim sibi tantum dicunt, scire autem nullo modo ; quasi ego me scire profitear. mihi quoque uideri istuc dico; sum enim stultus ut etiam ipsi, si nesciunt sapientiam. adprobare autem nos debere aliquid puto, id est ueritatem. de quo eos consulo, utrum negent,id est utrum eis placeat 20 ueritati assentiendum non esse. numquam hoc dicent, sed eam non inueniri asseuerabunt. ergo et hic ex nonnuUa parte socium me te- nent, quod utrisque non displicet atque adeo necessario placet consentiendum esse ueritati. sed quis eam demonstrabit ? inquiunt. ubi ego cum ilHs non curabo certare; satis mihi est, quod iam noii 25 est probabile nihil tcire sapientem, ne rem absurdissimam dicere cogantur, aut nihil esse sapientiam aut sapientiam nescire sapientem.
2 cf . Uerg. Georg. IV 388 sqq.
2 im T protheo HMPm2T protho Pml animaduertisti M 3 cape- retm- om.M 4 alicuius raodi (modi m2) T nomine Tml quod P quod si HMT edd. nobis omM 5 in ipsis (in del m2) T 8 quot] quo P quae Ma 9 fensionem Pml 10 non Pm2 s.l 13 scire HmlP 16 ssensione Pml 18 uidere Hml istud edd. ipsis Pml si om.MTml 19 aprobare Pml 20 consolo Pml post negent add. m2 s.l. eis P 22 ueniri Pml 23 utri- usque Pm 2 25 satis**P probabile non est P(ia 26 dicere om.iW
III 5. 11—7, u 55
VI. 13. Quis autein uerum possit ostendere, abs te, Alypi, dic- tum est, a quo ne dissentiam magnopere mihi laborandum est. ^te- nim numen aliquod aisti solum posse ostendere homini, quid sit uerum, cum breuiter tum etiam pie. nihil itaque in hoc sermone
6 nostro hbentius audiui, nihil grauius, nihil probabihus et, si id numen, ut confido, assit, nihil uerius. nam et Proteus iUe — quanta abs te mentis altitudine commemoratus, quanta intentione in optimum philosophiae genusl — Proteus enini ille, ut uos adulescentes non penitus poetas a philosophia contemnendos esse uideatis, in
10 imaginem ueritatis inducitur; ueritatis, inquam, Proteus in carmi- nibus ostentat sustinetque personam, quam obtinere nemo potest, si falsis imaginibus deceptus comprehensionis nodos uel laxauerit uel dimiserit. sunt enim istae imagines, quae consuetudine rerum corporahum per istos,quibus adnecessaria huiusuitae utimur, sensus
15 nos, etiam cum ueritas tenetur et quasi habetur in manibus, decipere atque inludere mohuntur. hoc ergo tertium bonum mihi accidit, quod non inuenio quanti aestimem. mecum enim famiharissimus amicus meus non solum de probabihtate humanae uitae uerum etiam de ipsa rehgione concordat, quod est ueri amici manifestissimum indi-
20 cium, si quidem amicitia rectissime atque sanctissime definita est rerum humanarum et diuinarum cum beni- uolentia et caritate consensio.
VII. 14. Tamen ne aut Academicorum argumenta quasdam nebuhis uideantur offundere aut doctissimorum uirorum auctoritati,
25 inter quos maxime Tuhius non mouere nos non potest, superbe nonnul- hs resistere uideamur, si uobis placet, prius pauca contra eos disse- ram, quibus uidentur disputationes iUae aduersari ueritati, deinde, ut mihi uidctur, ostendam, quae causa fuerit Academicis occultan- dae sententiae suae. itaque, Alypi, quamuis te totum in meis parti-
30 bus uideam, tamen suscipe pro his paululum mihique responde. —
21 Cic. Lael. 20
2 mihi omM 6. 8.10 protheus codd. 7 intentioneionp {corr.m2) P 8 iile om.M 10indicitur//m2 Proteus owi.M 14 huius uitae owi. 3/ ITaestimem] est M familiarissonus P 18 uerum T uel HMP 19 relegione P
amici«*P iudicium H 21 beneuolentia HMT 23 posta.\it ras. 6 litt. P 24 effundere M offendere Pml 26 resistere uidemur P uideamur resistereX" edisseramT 27 ucritate Hto2 30his(sm2)P paulolumil/ o raihi (om. que) P
56 I. GontraAcaderaicos
Quoniam, inquit, hodie auspicato, ut aiunt, processisti, non ini- pediam plenissimam uictoriam tuam et partes illas iam securius, quo abs te imponuntur, temptabo suscipere, si tamen lioc, quod inter- rogationibus te acturum esse significas, in orationem perpetuam, si tibi commodum est, malis conuertere, ne uere ut pertinax aduer- 5 sarius, quod a tua humanitate longissimum est, minutis iUis teHs abs te iam captiuus excrucier.
15. Atque ego, cum et illos hoc expectare animaduerterem, quasi ahud ingressus exordium: Morem, inquam, uobis geramet, quamuis post illum laborem scholae rhetoricae in hac me leui armatura nonni- 10 hil requieturum esse praesumseram, ut interrogando ista potius ac^e- rem quani dicendo, tamen quia et paucissimi sumus, ut clamare mihi contra ualetudinem meam non sit necesse, et istum stilum causa eiusdem salutis quasi aurigam moderatoremque sermonis mei esse uolui, ne concitatius rapiar animo, quam cura corporis poscit, 15 perpetua, ut uultis, oratione audite quid sentiam. sed prinio illud uideamus quale sit, unde amatores Academicorum gloriari nimium solent. nam est in hbris Ciceronis, quos in huius causae patrocinium scripsit, locus quidam, ut mihi uidetur, mira urbanitate conditus, ut nonnullis autem, etiam firmitate roboratus. difficile est prorsus, 20 ut quemquam non moueat quod ibi dictum est, A c a d e m i c 0 sapienti ab omnibus ceterarum sectaru m, q u i sibi sapientes uidentur, secundas partes dari, c u m p r i m a s ^ i b i q u e m q u e u i n d i c a r e n e c e s s e sit. ex quo posse probabiliter confici eum recte 25 p r i m u m e s s e i u d i c i 0 s u 0, q u i 0 m n i u m c e t e r o r u m i u d i c i 0 s i t s e c u n d u s.
21 Cic. Arad. frag. 20 Miiller (p. 60, 1:. Plasberg)
1 hodie inquit HMT edd. 3 quo] quae T quod M 4 aucturum T
prope tuam a 6 longissimu (u s. w2) 3/ 7 captus T 9 aliiim //P morem ex m orem corr. Pm2 uobis ex uis corr. m2P 10 scolae MPT rethoricae MPmlT . 11 intergando Pm2 potiusista// 12 quan P docendo Z" clamarej clare P dare Mml 13 ualitudinem MPm2T 14 causae MmlP 15 corporis om.Mml 16 ut] ♦aut si (si w^) P aratione P 18 huius] h modi M 19 conditus] concidit//9n/3/m/P 20 ut om.T nonnuUa T autem o?rt.3/ 21 non om.M 23 uiderentur a dare Mml 25 anle eum add. H m. posi. s. l. scilicet constat
III 7, 14—16 57
IG. F a c e n i ni u e r b i c a u s a S t o i c u m a d e s s e s a- p i e n t e ni ; n a m c o n t r a e o s p o t i s s i m u m A c a d e- m i c 0 r u m e x a r s i t i n g e n i u m. e r g o Z e n o u e 1 C h r y- sippus si interrogetur, qui sit sapiens, re-
sspondebit eum esse, quem ipse descripserit. contra Epicurus uel quis alius aduersariorum negabit suumque potius peritissimum uolup- tatum aucupem sapientem esse contendet. i n d e a d i u r &• i u m. c 1 a m a t Z e n o e t t o t a i 1 1 a p o r-
10 t i c u s t u m u 1 1 u a t u r h o m i n e m n a t u m a d n i h i 1 e s s e a 1 i u d q u a m h o n e s t a t e m ; i p s a m s u o s p 1 e n- dore in se aninios ducere nullo prorsus com- modo extrinsecus posito et quasi lenocinan- t e m e r c e d e, u o 1 u p t a t e m q u e i 1 1 a m E p i c u r i
1 5 s 0 1 i s i n t e r s e p e c o r i b u s e s s e c o m m u n e m, i n quorum societatem et hominem et sapientem trudere nefas esse. contra ille conuocata de h 0 r t u 1 i s i n a u x i 1 i u m q u a s i L i b e r t u r b a t e- m u 1 e n t 0 r u m, q ii a e r e n t i u m t a m e n, q u e m i n-
20 c 0 m t i s u n g u i b u s b a c c h a n t e s a s p e r o q u e o r e d i s c e r p a n t, u o 1 u p t a t i s n o m e n, s u a u i t a t e m, quietem teste populo exaggerans instat acriter. ut nisi ea beatus nemo esse posse uide- a t u r. i n q u o r u m r i x a m s i A c a d e m i c u s i n c u r -
25rerit, utrosque audiet trahentes se ad suas partes, sed si in illos aut in istos concesserit, ab eis, quos deseret. insanus imperitus teme- r a r i u s q u e c 1 a m a b i t u r. i t a q u e c u m e t h a c e t i 1 1 a c a u r e m d i 1 i g e n t e r a d m o u e r i t, i n t e r r o-
30 g a t u s, q u i d e i u i d e a t u r, d u b i t a r e s e d i c e t. r 0 g a n u n c S t o i c u m, q u i s i t m e 1 i o r, E p i c u r u s- n e, q u i d e 1 i r a r e i 1 1 u m c 1 a m a t, a n A c a d e m i-
3 crysippus P crisippus M 4 interrogentur HMP edd. quid M quis m 5 describserit Pml 6 epycurus T quis] quasi M 10 tumultuaturum P 12 in] ad Plasberg quomodo HmlP quoquomodo Hm2 15 peccoribus T
18 ortulis T libera MT edd. 19 incomptis HMPm2T 20 ba*chantes P bachantes3/ 21 discrepant.Vmi 25 tradentes i¥ 27 deserit Tmi m
28 pr. et om.T hac* (c s. m2) P 31 quis m epycurusne T
58 I. Coiitrp, Academicos
cus, qui sibi adhuc de re tanta deliberanduni esse pronuntiat: nemo dubitat Academicum praelatum iri. rursus te ad illum conuerte et quaere, quem magis amet, Zenonem, a quo bestia nominatur, anArcesilan, aquo audit:5 *tufortas8e uerum dicis, sed requiram dili- gentius':nonne apertum est totam illam por- ticum insanam, Academicos aute m p r a e i 11 i s modestos cautosque homines uideri Epicuro? ita peraeque prope de omnibus sectis copiosissime Cicero iucundis- lo simum legentibus quasi spectaculum praebet uelut ostendens nullum illorum esse, qui non, cum sibi primas partes dederit, quod necesse est, secundas ei dicat dare, quem non repugnare sed dubitare con- spexerit. in quo ego niliil aduersabor nec eis ullam auferam gloriam.
VIII. 17. Uideatur sane quibushbet Cicero hic non iocatus sed 15 inania et uentosa quaedam — quod ab ipsorum Graeculorum leuitate abhorreret — sequi et colhoere uoluisse. quid enim me impedit, quin, si huic uanitati resistere uehm, facile ostendam, quanto minus nialum sit indoctum esse quam indocilem? unde fit, ut, cum se iUe Academicus iactanticulus quasi discipulum singulis 20 dederit nemoque iUi quod se scire putat persuadere potuerit, magna illorum postea consensione rideatur. iam enim quisque ahum quemlibet aduersariorum suorum nihil didicisse, hunc uero nihil posse discere iudicabit. ex quo deinceps de omnium schohs non feruhs, quod esset deformius quam molestius, sed illorum 25 palhatorum clauis et fustibus proicietur. non enim magnum negotium erit contra communem pestem uelut Herculea quaedam postuk;re auxiha Cynicorum. si autem ista uihssima gloria cum his certare libeat, quod philosophanti mihi iam quidem sed nondum sapienti
5 bestia* (e ras.) T arcesilam Tml archesilam Tm2 9 modesto P
epycuro T 10 iocundissimum MT 12 non] nu T 13 secun*das P
dicatj eligat T sed**»(non ras.) P 14 eis uUam T" ei syllae HMPa
15 uidetur MT iocatus ex uocatus ras. corr. T 16 leuite Pml 17 abhorret Mujne non abliorret a ab quid enim incipii cap. VIII m 18 quin Tqui
HMPa 19 indocilem (in ex m corr.) T indocibilem a 23 didicisse*P uerum HMP 24 scolisi¥Pr 25 illorum (loru in ras.) P 26 proicetur Pml proiceretur M 27 postularet Mml 28 cinicorum MP ista uilissima T stabilissima HMPm2a stabilisima Pml
III 7, 16—9, 18 59
faciliore uenia concedendum est, quid habebunt, quod possint refellere? ecce enim faciamus me atque Academicum in illas lites philosophorum inruisse; omnes prorsus assint, exponant breuiter pro tempore sententias suas. quaeratur de Carneade, quid censeat. 5 dubitare se dicet. itaque illum singuli praeferent ceteris, ergo omnes omnibus, magna nimirum atque altissima gloria. quis istum nolit imitari ? et ego itaque interrogatus idem respondebo ; par erit laus. ea igitur gloria gaudet sapiens, in qua illi stultus aequatur. quid, si eum etiam facile superat? nihilne agit pudor? nam istum Academi-
10 cum iam de iudicio discedentem tenebo ; quippe auidior huius modi uictoriae stultitia est. ergo eo retento prodam iudicibus quod igno- rant et dicam: ego, uiri optimi, hoc cum isto commune habeo, quod dubitat, quis uestrum uerum sequatur. sed habemus etiam proprias sententias, de quibus peto iudicetis. nam mihi incertum est
15 quidem, quamuis audierim decreta uestra, ubi sit uerum, sed ideo, quod qui sit in uobis sapiens ignoro. iste autem etiam ipsum sapien- tem negat aUquid scire, ne ipsam quidem unde sapiens dicitur sapien- tiam. quis non uideat, pahna illa cuius sit? nam si hoc aduersarius meus dixerit, uincam gloria; si autem erubescens confessus fuerit
20 sapientem scire sapientiam, uincam sententia.
IX. 18. Sed ab hoc iam htigioso tribunah secedamus in ahquem locum, ubi nobis nulla turba molesta sit, atque utinam in ipsam scho- lam Platonis, quae nomen ex eo dicitur accepisse, quod a populo sit secreta. hic iam non de gloria, quod leue ax; puerile est, sed de ipsa 25 uita et de ahqua spe animi beati, quantum inter nos possumus, dis- seramus. negant Academici sciri ahquid posse. unde hoc uobis pla- cuit, studiosissimi homines atque doctissimi? monuit nos, inquiuut, definitio Zenonis. cur quaeso? nam si uera est, nonnihil ueri nouit
23 cf. Diog. Laert ttj - ^u[(]^ §. u. 'EKadijiua
1 habuerunt e:c habebunt Pm2 quod] quidiT/ possuntiV/ 4 censeat] &mtisit T edd. 5 diet Pml praeferant Ma 10 discendeiitem P descen- dentem M 12 di*cam P 18 habeamus Tml 14 mihi om.M 15 deo Pml 16 qui] quid P ipsum etiam M 18 si] quod sia 20 sententia] sapientia M 21 iid ex'dh corr.Tml 22 scolam MPT 23 dititur Pm7 accepse Pm2 sit (t m2) P 24 ac] hac T uita ipsa M 25 animi om.M disseramus (seramiis m2 in ras.) T 26 liac nobis P 27 mouit Tm 28 quaso Pml
60 I. ContraAcademicos
qui uel ipsam nouit, sin falsa, non debuit constantissimos commo- uere. sed uideamus quid ait Zeno: tale scilicet uisum comprehendi et percipi posse, quale cum falso non haberet signa communia. ho- cine te mouit, homo Platonice, ut omnibus uiribus ab spe discendi studiosos retraheres, ut totum negotium philosophandi adiuuante 5 quodam etiam mentis ingemescendo torpore desererent?
19. Sed quomodo illum non permoueret, si et nihil tale inueniri potest et, nisi quod tale est, percipi non potest ? hoc si ita est, dicen- dum potius erat non posse in hominem cadere sapientiam quam sa- pientem nescire, cur uiuat, nescire, quem ad modum uiuat, nescire, lo utrum uiuat, postremo, quo peruersius magisque delirum et insanum dici nihil potest, simul et sapientem esse et ignorare sapientiam. quid enim est durius, hominem non posse esse sapientem an sapien- tem nescire sapientiam ? nihil hinc disputandum est, si res ipsa ita positasatisnonest ad diiudicandum, secl illud forte si diceretur, peni- i5 tus homines a philosophando auerterentur ; nunc uero inducendi sunt sapientiae dulcissimo et sanctissimo nomine, ut, cum contrita aetate nihil didicerint, postea te summis execrationibus prosequantur, quem reKctis saltem uoluptatibus corporis ad animi tormenta secuti sunt. 20
20. Sed uideamus, per quem potius a philosophia deterreantur, per eumne, qui dixerit: audi. amice, philosophia non ipsa sapientia, sed studiumsapientiae uocatur; ad quam te si contuleris, non quidem, dum hic uiuis, sapienseris — est enim apud deum sapientia nec prouenire homini potest — sed cum te tah studio satis exercueris 25 atque mundaueris, animus tuus ea post hanc uitam, id est cum homo esse desieris, facile perfruetur, an per eum, qui dixerit: uenite, mor- tales, ad philosophiam! magnus hic fructus est; quid enim homini sapientia carius? uenite ii^itur, ut sapientes sitis et sapientiam nesciatis! 'non', inquit, 'a me ita dicetur'. hoc est decipere; nam nihil 30
3 cf. Cic. Acatl 11 1 1
1 si»(n ras.) M 3 hoccine HFm2T edd. 4 te om.M ♦omnibus (h ras.) P spe om.M spe*P 6 ingemiscendo HMT 7 permoueies H
8 quid cdd. 10 uauit nescire P 13 est om.M 16 a,P 17 et] ac T ut] uel ne Hml cum] con T 20 sunt secuti edd. 23 sapientiae uocatur] est sapientiaeJ/ 24 erit a 26aniraisPA«i hnc J^ml 27 perfruatur fl^Pa 28 ad] a Pml
III 9, 18-21 61
aliiid apud te iiiueiiiotur. ita fit, ut, si hoc dixoris, fuoiant tam- quam insanum, si alio modo ad hoe adduxcris, facias insanos. sed credamus propter utramque sententiam aeque homines nolle philo- sophari. si aliquid ])hilosophiae perniciosum Zenonis definitio dicere
5 cogebat. mi homo. idne homini dicendum fuit, unde se doleret. an id, unde te derideret?
21. Tamen quod Zeno definiuit, quantum stulti possumus, dis- cutiamus. id uisum ait posse comprehendi, quod sic appareret, ut fal- sum apparere non posset. manifestum est nihil ahud in perceptionem
10